# 2023

|  |  |
| --- | --- |
| **Ihečyeđeh** | 1800-loho · 1900-loho · 2000-loho · 2100-loho · 2200-loho |
| **Iheloveh** |

---

1990-loho · 2000-loho · 2010-loho · 2020-loho · 2030-loho · 2040-loho 2050-loho · 2060-loho · 2070-loho · 2080-loho · 2090-loho · 2100-loho

---

 |
| **Iveh** | 1990 · 1991 · 1992 · 1993 · 1994 · 1995 · 1996 · 1997 · 1998 · 1999 2000 · 2001 · 2002 · 2003 · 2004 · 2005 · 2006 · 2007 · 2008 · 2009 2010 · 2011 · 2012 · 2013 · 2014 · 2015 · 2016 · 2017 · 2018 · 2019 2020 · 2021 · 2022 · 2023 · 2024 · 2025 · 2026 · 2027 · 2028 · 2029 2030 · 2031 · 2032 · 2033 · 2034 · 2035 · 2036 · 2037 · 2038 · 2039 2040 · 2041 · 2042 · 2043 · 2044 · 2045 · 2046 · 2047 · 2048 · 2049 2050 · 2051 · 2052 · 2053 · 2054 · 2055 · 2056 · 2057 · 2058 · 2059 2060 · 2061 · 2062 · 2063 · 2064 · 2065 · 2066 · 2067 · 2068 · 2069 2070 · 2071 · 2072 · 2073 · 2074 · 2075 · 2076 · 2077 · 2078 · 2079 2080 · 2081 · 2082 · 2083 · 2084 · 2085 · 2086 · 2087 · 2088 · 2089 2090 · 2091 · 2092 · 2093 · 2094 · 2095 · 2096 · 2097 · 2098 · 2099 2100 · 2101 · 2102 · 2103 · 2104 · 2105 · 2106 · 2107 · 2108 · 2109 |

Viestâr-Ovtâstumstaatâin, Koskâ-Amerikist, Kolumbiast já Brasiliast oinui piäiváásiävŋánem roovvâdmáánu 14. peeivi.
**2023** (**MMXXIII**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lii gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lii 2020-lovo niäljád ihe.

Ive 2023 Eennâmpáálu koskâliegâsvuotâ lâi 1,48 °C aaleeb ko iivij 1850–1900 koskâárvu já 0,6 °C aaleeb ko iivij 1991–2020 koskâárvu.

## Tábáhtusah

### Uđđâivemáánu

* uđđâivemáánu 1. peeivi – Suomân vuáđuduvvii 21 pyereestvaijeemkuávlud.
* uđđâivemáánu 1. peeivi – Kroatia seervâi eurokuávlun. Tot lii eurokuávlu 20. jeessânstaatâ.
* uđđâivemáánu 1. peeivi – Kroatia seervâi Schengen-kuávlun.
* uđđâivemáánu 1. peeivi – Luiz Inácio Lula da Silva algâttij Brasilia president virgeest.
* uđđâivemáánu 13.–14. peeivi – Čeekist uárnejui presidentvaaljâi vuossâmuš jienâstemkerdi. Petr Pavel já Andrej Babiš peesáin jootkân.
* uđđâivemáánu 25. peeivi – Chris Hipkins algâttij Uđđâ-Seeland uáiviminister virgeest.
* uđđâivemáánu 27. já 28. peeivi – Čeekist uárnejui presidentvaaljâi nubbe jienâstemkerdi. Petr Pavel uážui 57,6 % jienâin, já te sun väljejui Čeeki presidentin.

### Kuovâmáánu

* kuovâmáánu 1. peeivi – Suomâ ovdâskodde tuhhiittij nk. translaavâ nubástus jienâiguin 113–69.
* kuovâmáánu 5. peeivi – Kyprosist uárnejuvvojii presidentvaaljah. Nikos Christodoulides já Andreas Mavroyiannis peesáin jootkân.
* kuovâmáánu 5. peeivi – Marja Kyllönen finnij Runeberg-palhâšume kirjestis *Vainajaiset*.
* kuovâmáánu 12. peeivi – Kyprosist uárnejui presidentvaaljâi nubbe jienâstemkerdi. Nikos Christodoulides uážui 51,97 % jienâin, já te sun väljejui Kypros presidentin.
* kuovâmáánu 24. peeivi – Uđđâ sämitiggelaahâ kománij Suomâ ovdâskode vuáđulahâváljukoddeest. Marin haldâttâs lii jo kuálmád haldâttâs, mii ij uážžum uđâsmittem ááigán.
* kuovâmáánu 25. peeivi – Käärijä finnij UMK-finalist 539 čyegisid suomâkielâg pitástis *Cha cha cha* já vuoitij Uđđâ muusik kišto 2023.

### Njuhčâmáánu

* njuhčâmáánu 9. peeivi – Petr Pavel algâttij Čeeki president virgeest.
* njuhčâmáánu 27. peeivi – Uŋgar parlament ratifisistij Suomâ Nato-ucâmuš.
* njuhčâmáánu 28. peeivi – Humza Yousaf väljejui Skotland uáiviministerin.
* njuhčâmáánu 30. peeivi – Tuurki parlament tuhhiittij Suomâ Nato-jeessânvuođâ jienâiguin 276–0.

### Cuáŋuimáánu

* cuáŋuimáánu 2. peeivi – Suomâst uárnejuvvojii ovdâskoddevaaljah.
* cuáŋuimáánu 4. peeivi – Suomâst šoodai Nato 31. jeessân.
* cuáŋuimáánu 14. peeivi – Euroop komovuotâornijdume ESA paajij Jupiter jieŋâmáánuid totkee rakkeet Jupiter Icy Moons Explorer Ranska Guayanast tijme 15:15 Suomâ ääigi.
* cuáŋuimáánu 27. peeivi – Tappara vuoitij jieŋâskiäru suomâmiäštárvuođâ.

### Vyesimáánu

* vyesimáánu 5. peeivi – Aasiast já Australiast oinui peli-iptoslâš mánusiävŋánem.
* vyesimáánu 6. peeivi – Charles III já Camilla ruvnájuin Westminster Abbeyst, Lontoost, Ovtâstum kunâgâskoddeest.
* vyesimáánu 9.–13. peeivi – Euroviisuh uárnejuvvojii Liverpool Arenast, Liverpoolist, Ovtâstum kunâgâskoddeest.
	+ vyesimáánu 9. peeivi – Ive 2023 Euroviisuh-lávlumkišto vuossâmuš semifiinaal uárnejui.
	+ vyesimáánu 11. peeivi – Ive 2023 Euroviisuh-lávlumkišto nubbe semifiinaal uárnejui.
	+ vyesimáánu 13. peeivi – Ive 2023 Euroviisuh-lávlumkišto fiinaal uárnejui.
	+ vyesimáánu 14. peeivi – Ruotâ vuoitij ive 2023 Euroviisuh-lávlumkišto pittáin *Tattoo*.
* vyesimáánu 28. peeivi – Kanada vuoitij jieŋâskiäru maailmmiäštárkištoid.
* vyesimáánu 28. peeivi – Tuurki virgeest leijee president Recep Tayyip Erdoğan vuoitij Tuurki presidentvaaljâi nube jienâstemkeerdi já te sun väljejui Tuurki presidentin.

### Kesimáánu

* kesimáánu 10. peeivi – Syemmilâš aalmugovdâsteijee já irâtteijee Sofia Virta väljejui Ruánáá lito uđđâ saavâjođetteijen.

### Syeinimáánu

* syeinimáánu 6. peeivi – Syemmilâš aalmugovdâsteijee Willie Rydman nomâttui Suomâ iäláttâsministerin.

### Čohčâmáánu

* čohčâmáánu 4. peeivi – Suomâ Sämitige ive 2023 vaaljâi toimâttem aalgij.

### Roovvâdmáánu

* roovvâdmáánu 2. peeivi – Suomâ Sämitige ive 2023 vaaljâi toimâttem nuuvâi.
* roovvâdmáánu 2. peeivi – Katalin Karikó já Drew Weissman vuoittijn Nobel-fysiologia- teikkâ talhâstieđâpalhâšume.
* roovvâdmáánu 3. peeivi – Pierre Agostini, Anne L'Huillier já Ferenc Krausz vuoittii Nobel-fyysiikpalhâšume.
* roovvâdmáánu 4. peeivi – Moungi G. Bawendi, Louis E. Brus já Alexei I. Ekimov vuoittii Nobel-kemiapalhâšume.
* roovvâdmáánu 5. peeivi – Jon Fosse vuoitij Nobel-kirjálâšvuotâpalhâšume.
* roovvâdmáánu 6. peeivi – Narges Mohammadi vuoitij Nobel-ráávhupalhâšume.
* roovvâdmáánu 14. peeivi – Viestâr-Ovtâstum staatâin, Koskâ-Amerikist, Kolumbiast já Brasiliast oinui riegislágán piäiváásiävŋánem.
* roovvâdmáánu 15. peeivi – Ecuadorist uárnejui vaaljâi nubbe jienâstemkerdi. Daniel Noboa uážui 51,83 % jienâin, já te sun väljejui Ecuador presidentin.
* roovvâdmáánu 20. peeivi – Maailm vuossâmuu nuorttâlâškielâg kuhes elleekove Jeʹvida vuosâeehid uárnejui Suomâst.
* roovvâdmáánu 22. peeivi – Argentiinast uárnejuvvojii presidentvaaljah. Sergio Massa já Javier Milei peesáin jootkân.
* roovvâdmáánu 28.–29. peeivi – Euroopist, Afrikist já Aasiast oinui uásálâš mánusiävŋánem.
* roovvâdmáánu 31. peeivi – Syemmilâš musikkár Maija Kauhanen vuoitij ive 2023 Tave-enâmij rääđi muusikpalhâšume.

### Skammâmáánu

* skammâmáánu 10. peeivi – Syemmilâš diplomaat, Suomâ täsivääldi 10. president já ive 2008 Nobel-ráávhupalhâšume vyeittee Martti Ahtisaari hävdidui Hietaniemi hävdienâmân Helsigist.
* skammâmáánu 19. peeivi – Argentiinast uárnejui presidentvaaljâi nubbe jienâstemkerdi. Javier Milei uážui 55,69 % jienâin, já te sun väljejui Argentiina presidentin.

### Juovlâmáánu

* juovlâmáánu 31. peeivi – Tanska roonnig Margrethe II almottij, ete sun luápá ruuvnâst uđđâivemáánu 14. peeivi 2024.

### Nobel-palhâšumeh

* Fyysiik – Pierre Agostini, Anne L'Huillier já Ferenc Krausz
* Kemia – Moungi G. Bawendi, Louis E. Brus já Alexei I. Ekimov
* Kirjálâšvuotâ – Jon Fosse
* Ráávhu – Narges Mohammadi
* Talhâstieđâ – Katalin Karikó já Drew Weissman

### Finlandia-palhâšumeh

* Syemmilâš kirječällee Sirpa Kähkönen finnij čaabâkirjálâšvuođâ Finlandia-palhâšume kirjestis *36 uurnaa – Väärässä olemisen historia*.
* Syemmilâš kirječällee Magdalena Hai finnij párnái- já nuorâikirjálâšvuođâ Finlandia-palhâšume kirjestis *Sarvijumala*.
* Syemmilâš kirječällee Antti Järvi finnij tiätukirjálâšvuođâ Finlandia-palhâšume kirjestis *Mihin katosi Antti Järvi?*.

### Čuákánkiäsuh jieškote-uvlágán suorgijn

* Sämmilâš kirjálâšvuotâ ive 2023

## Šoddâmeh

## Jämimeh

Lisa Marie Presley ive 2005
* uđđâivemáánu 10. peeivi – Konstantin II, Kreika majemuš kunâgâs já Tanska prinssâ (š. 1940)
* uđđâivemáánu 12. peeivi – Lisa Marie Presley, ovtâstumstaatâlâš lávloo já laavlârähtee (š. 1968)
* kuovâmáánu 5. peeivi – Pervez Musharraf, pakistanlâš kenraal já Pakistan 10. president (š. 1943)
* cuáŋuimáánu 19. peeivi – Harriet Nordlund, juulevsämmilâš čaittâleijee, kietâčällee já kirječällee (š. 1954)
* vyesimáánu 5. peeivi – Siiri Rantanen, syemmilâš čyeigee já olympiavyeittee (š. 1924)
* kesimáánu 12. peeivi – Silvio Berlusconi, italialâš finnodâholmooš já politikkár (š. 1936)
* syeinimáánu 26. peeivi – Sinéad O’Connor, irlandlâš musikkár (š. 1966)
* porgemáánu 22. peeivi – Toto Cutugno, italialâš lávloo já laavlârähtee (š. 1943)
* čohčâmáánu 14. peeivi – Maila-Katriina Tuominen, syemmilâš kulttuurtoimâtteijee (š. 1946)
* roovvâdmáánu 13. peeivi – Louise Glück, ive 2020 Nobel-kirjálâšvuotâpalhâšume finnim ovtâstumstaatâlâš tihtâčällee já esseečällee (š. 1943)
* roovvâdmáánu 16. peeivi – Martti Ahtisaari, syemmilâš diplomaat, Suomâ täsivääldi 10. president já ive 2008 Nobel-ráávhupalhâšume vyeittee (š. 1937)
* roovvâdmáánu 31. peeivi – Ken Mattingly, ovtâstumstaatâlâš astronaut (š. 1936)
* skammâmáánu 5. peeivi – Olaf Eliassen, merâsämmilâš politikkár já eennâmviljâleijee (š. 1949)
* juovlâmáánu 15. peeivi – Steve Halliwell, eŋlandlâš čaittâleijee (š. 1946)

## Kalender

| Kalender 2023 |
| --- |
|   | **1** | **2** | **3** | **4** | **5** | **6** | **7** | **8** | **9** | **10**   | **11** | **12** | **13** | **14** | **15** | **16** | **17** | **18** | **19** | **20**   | **21** | **22** | **23** | **24** | **25** | **26** | **27** | **28** | **29** | **30**   | **31** |
| **Uđđâivemáánu** | Pa | Vu | Ma | Ko | Tu | Vá | Lá | Pa | Vu | Ma | Ko | Tu | Vá | Lá | Pa | Vu | Ma | Ko | Tu | Vá | Lá | Pa | Vu | Ma | Ko | Tu | Vá | Lá | Pa | Vu | Ma |   |
| **Kuovâmáánu** | Ko | Tu | Vá | Lá | Pa | Vu | Ma | Ko | Tu | Vá | Lá | Pa | Vu | Ma | Ko | Tu | Vá | Lá | Pa | Vu | Ma | Ko | Tu | Vá | Lá | Pa | Vu | Ma |   |   |   |
| **Njuhčâmáánu** | Ko | Tu | Vá | Lá | Pa | Vu | Ma | Ko | Tu | Vá | Lá | Pa | Vu | Ma | Ko | Tu | Vá | Lá | Pa | Vu | Ma | Ko | Tu | Vá | Lá | Pa | Vu | Ma | Ko | Tu | Vá |   |
| **Cuáŋuimáánu** | Lá | Pa | Vu | Ma | Ko | Tu | Vá | Lá | Pa | Vu | Ma | Ko | Tu | Vá | Lá | Pa | Vu | Ma | Ko | Tu | Vá | Lá | Pa | Vu | Ma | Ko | Tu | Vá | Lá | Pa |   |
| **Vyesimáánu** | Vu | Ma | Ko | Tu | Vá | Lá | Pa | Vu | Ma | Ko | Tu | Vá | Lá | Pa | Vu | Ma | Ko | Tu | Vá | Lá | Pa | Vu | Ma | Ko | Tu | Vá | Lá | Pa | Vu | Ma | Ko |   |
| **Kesimáánu** | Tu | Vá | Lá | Pa | Vu | Ma | Ko | Tu | Vá | Lá | Pa | Vu | Ma | Ko | Tu | Vá | Lá | Pa | Vu | Ma | Ko | Tu | Vá | Lá | Pa | Vu | Ma | Ko | Tu | Vá |   |
| **Syeinimáánu** | Lá | Pa | Vu | Ma | Ko | Tu | Vá | Lá | Pa | Vu | Ma | Ko | Tu | Vá | Lá | Pa | Vu | Ma | Ko | Tu | Vá | Lá | Pa | Vu | Ma | Ko | Tu | Vá | Lá | Pa | Vu |   |
| **Porgemáánu** | Ma | Ko | Tu | Vá | Lá | Pa | Vu | Ma | Ko | Tu | Vá | Lá | Pa | Vu | Ma | Ko | Tu | Vá | Lá | Pa | Vu | Ma | Ko | Tu | Vá | Lá | Pa | Vu | Ma | Ko | Tu |   |
| **Čohčâmáánu**    | Vá | Lá | Pa | Vu | Ma | Ko | Tu | Vá | Lá | Pa | Vu | Ma | Ko | Tu | Vá | Lá | Pa | Vu | Ma | Ko | Tu | Vá | Lá | Pa | Vu | Ma | Ko | Tu | Vá | Lá |   |
| **Roovvâdmáánu** | Pa | Vu | Ma | Ko | Tu | Vá | Lá | Pa | Vu | Ma | Ko | Tu | Vá | Lá | Pa | Vu | Ma | Ko | Tu | Vá | Lá | Pa | Vu | Ma | Ko | Tu | Vá | Lá | Pa | Vu | Ma |   |
| **Skammâmáánu** | Ko | Tu | Vá | Lá | Pa | Vu | Ma | Ko | Tu | Vá | Lá | Pa | Vu | Ma | Ko | Tu | Vá | Lá | Pa | Vu | Ma | Ko | Tu | Vá | Lá | Pa | Vu | Ma | Ko | Tu |   |
| **Juovlâmáánu** | Vá | Lá | Pa | Vu | Ma | Ko | Tu | Vá | Lá | Pa | Vu | Ma | Ko | Tu | Vá | Lá | Pa | Vu | Ma | Ko | Tu | Vá | Lá | Pa | Vu | Ma | Ko | Tu | Vá | Lá | Pa |   |

## Fáádást eres soojijn

* Wikimedia Commonsist láá koveh teikkâ eres tiätuvuárháh fáádást **2023**.

## Käldeeh