Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kapybara

| Kapybara *Hydrochoerus hydrochaeris (Linnaeus, 1766)* |
| --- |
|  |
| Tile | **LC** (eellimvuáimálâš) |
|  |
| Tieđâlâš luokittâllâm |
| Doomeen |
Sellâvááimusliih *Eucarya* |
| Kodde |
Elleekodde *Animalia* |
| Uáiviráiđu |
Savosuonâsiih *Chordata* |
| Vyeliráiđu |
Čielgitávtáliih *Vertebrata* |
| Luokka |
Njomâtteijeeh *Mammalia* |
| Lahko |
Jursseeh *Rodentia* |
| Vyelilahko | *Hystricomorpha* |
| Hiäimu |
Maarsuh *Caviidae* |
| Vyelihiäimu |
Kapybarah *Hydrochoerinae* |
| Suuhâ | *Hydrochoerus* |
| Šlaajâ | *hydrochaeris* |

**Kapybara** (*Hydrochoerus hydrochaeris*) lii maailm stuárráámus onnáá peeivi ellee jurssee.

## Stuárudâh já olgohäämi

Kapybarast lii ruškis turkkâ. Tast láá uánihis jyelgih já peeljih sehe surgástum pieinis.

Kapybara lii pyereest vuáhádum vuoijâmân. Njune, peeljih já čalmeh láá alleen uáivist, vâi toh iä pääsi čääsi vuálá talle ko kapybara vuájá. Tast láá meid vuoijâmjyelgih. Ovdâjuolgijn láá nelji jyelgisuormâ, monnjâjuolgijn vist kulmâ.

Kapybara puáhtá šoddâđ 100–130 cm kukkosâžžân já teddiđ joba 79 kg.

Kapybara lavdâm
## Lavdâm já eellimpiirâs

Kapybara iälá jävri- teikkâ juhâriddoin Maadâ-Amerikist.

## Eellimvyevih já lattim

Kapybara iälá čurrust, mast láá suullân 10 elled, mut čurrust pyehtih leđe meid joba 30 elled já motomin eenâb-uv.

Kapybara ocá raavvâd táválávt iđedist já ehidist, peiviv tot vuoiŋâst čiähusist rido alda. Ellee lii pyeri vuoijâđ já puohčâđ, já tot paattâr piätuelleid čáácán.

### Raavâd

Kapybara porá čäcišaddoid, suoinijd já eres šaddoid.

### Lasanem

Kapybara čuávjum pištá suullân 150 peivid. Ellee čivgá táválávt 3–8 čivgâd. Kapybarast lii ohtâ piäsádâh ivveest. Čiivgah teddih šodâdijnis 1–1,5 kg. Niŋálâs njoomât čivgâidis kulmâ mánuppaje.

Kapybarah šaddeh suhâjuátkimahan 15–18 mánuppaje puárisin. Luándust kapybara puáhtá eelliđ 6–10 ive puárisin.

## Fáádást eres soojijn

* Wikimedia Commonsist láá koveh teikkâ eres tiätuvuárháh fáádást **Kapybara**.

## Käldeeh
# Päikkisäplig

| Päikkisäplig *Mus Musculus (Linnaeus, 1758)* |
| --- |
|  |
| Tile | **LC** (eellimuvuáimálâš) |
| Tile Suomâst | **LC** (eellimvuáimálâš) |
|  |
| Tieđâlâš luokittâllâm |
| Doomeen |
Sellâvááimusliih *Eucarya* |
| Kodde |
Elleekodde *Animalia* |
| Uáiviráiđu |
Savosuonâsiih *Chordata* |
| Vyeliráiđu |
Čielgitávtáliih *Vertebrata* |
| Luokka |
Njomâtteijeeh *Mammalia* |
| Vyeliluokka |
Theria |
| Uásiluokka |
Vuosâmaadâlâš njomâtteijeeh *Eutheria* |
| Lahko |
Jursseeh *Rodentia* |
| Vyelilahko |
Säpliglágáneh jursseeh *Myomorpha* |
| Pajehiäimu |
Muroidea |
| Hiäimu |
Muridae |
| Vyelihiäimu |
Eidusiih rotáh já säpligeh *Murinae* |
| Suuhâ |
Päikkisäpligeh *Mus* |
| Šlaajâ | *musculus* |

**Päikkisäplig** (*Mus musculus*) lii uccâ jursseešlaajâ, mii iälá olmoošaassâm aldavuođâst. Päikkisäplig lii algâaalgâst vuálgus Indiast, mutâ tot lii majemui 8 000 ive ääigi levânâm stuorrâ uásán maailm kuávluin, iänáážin ulmuu vievâst. Päikkisäplig ij lah rávhuidittum šlaajâ Suomâst.

## Olgohäämi

Päikkisäplig lii 7–10 cm kukke, já tast lii 5,5–9,5 cm kukkosâš seibi. Päikkisäplig puáhtá teddiđ joba 33 g. Päikkisäplig lii tääsilávt ruškisräänis, mutâ ton selgipeeli lii kuovgâdub ko čuávjipeeli. Päikkisäplig lii masa siämmáá styeres ko lädisäplig.

Päikkisäplig olgohäämi já eellimvyevih mulsâšudeh ennuv. Taksonomeh láá juáhám šlaajâ maŋgáid juávhoid. Motomin juávhuh láá oonnum siämmáá šlaajâ eres eennâmtieđâlâš vyelišlaaijân, motomin vuod sierâ, mutâ aldasuhâlâš šlaaijân. Suomâst já Ruotâst tiättojeijee juávkku lii almolâš Tave- já Viestâr-Euroopist, já tot iälá táválávt ulmuu aldavuođâst. Taat juávkku lii almolávt oonnum sierâ vyelišlaaijân *Mus musculus musculus*.

Päikkisäplig lavdâm – šlaajâ váilu tuše Maadânanamist.
## Lavdâm

Tááláá ääigi päikkisäplig iälá masa pirrâ maailm, tot váilu tuše Maadânanamist. Päikkisäplig luándulâš eellimpirrâseh láá meecih já sinoenâmeh, mutâ šlaajâ lii iällám ulmuu aldavuođâst jo tuháttijd iivijd. Päikkisäpligist lii távjá lamaš háittun sehe ulmui ete algâalgâlâš luándun.

Päikkisäplig iälá ulmuu aldavuođâst, ovdâmerkkân tááluin, valjeaaitijn, kiällárijn já purrâmušaaitijn sehe keessiv meid piälduin já toi roobdâin.

## Eellimvyevih

Päikkisäpligeh, moh eelih ulmuu aldavuođâst, láá puohporreeh. Keessiv ko toh maneh rakânâsâi ulguubel, toh kevttih ravâdin sehe luánduvárásij šadoi ete viljâlemšadoi siemânijd. Elleeravâdin láá eromâšávt tivreh.

Ulmuu aldavuođâst päikkisäplig puáhtá lasaniđ pirrâ ive. Niŋálâs šadda suhâjuátkimahan kyevti mánuppaje ahasâžžân já puáhtá čivgâđ joba 10 piäsádâhhâd, main láá 3–10 čiivgâd. Čuávjiäigi lii 20–23 peivid. Luándust päikkisäpligeh lasaneh tuše keessiv.

## Käldeeh
# Pleistoseen

Mammut suvâttui ušom táálášulmuu miäcástem tiet.
**Pleistoseen** lii Eennâmpáálu geolooglâš äigipaje, mii aalgij 2,6 miljovn ihheed tassaaš já nuuvâi suulân 11 500 ihheed tassaaš. Jiešvuođâlâš ääših pleistoseenpaajeest lijjii maaŋgah jieŋâpajeh já ulmuu jotelis evoluutio sehe aaibâs pleistoseenpaje loopâst meid keđgiáigásâš kulttuurovdánem já eennâmviljâlem vuosmuuh aiguuh.

Jieŋâpaje nuuvâi pleistoseenpaje loopâst já maaŋgah jietânâselleeh, ovdâmerkkân mammut, mastodont, saapeelpänikissá já jietânâslaskijâš jammii suhâjämimân šoŋŋâdâhnubástus tiet já ovdánâm ulmuu miäcástem tiet.

## Fáádást eres soojijn

* Wikimedia Commonsist láá koveh teikkâ eres tiätuvuárháh fáádást **Pleistoseen**.

## Käldeeh