Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Jursseeh

| Jursseeh *Rodentia (Bowdich, 1821)* |
| --- |
|  |
| Tieđâlâš luokittâllâm |
| Doomeen |
Sellâvááimusliih *Eucarya* |
| Kodde |
Elleekodde *Animalia* |
| Uáiviráiđu |
Savosuonâsiih *Chordata* |
| Vyeliráiđu |
Čielgitávtáliih *Vertebrata* |
| Luokka |
Njomâtteijeeh *Mammalia* |
| Vyeliluokka |
Šoddâdeijee njomâtteijeeh *Theria* |
| Uásiluokka |
Vuosâmaadâlâš njomâtteijeeh *Eutheria* |
| Lahko |
Jursseeh *Rodentia* |

**Jursseeh** (*Rodentia*) láá njomâtteijei lahko. Jurssei lahko lii maaŋgâhámásâš, já toh láá levânâm pirrâ maailm, peic iä Maadânanamân. Jursseešlaajah láá ohtsis suulân 2 200, moh kuleh 30 sierâ hiäimun. 40 % njomâtteijei šlaajâin láá jursseeh. Jurssei lahko lii-uv njomâtteijei lahkoin valjaamus. Iänááš jursseeh láá uccâ, neeljijuolgâg já kuhesseeibâg elleeh. Toi juolgijn láá távjá koozah. Ton lasseen jurssei tobdomeerhah láá kuhes tobdokuolgah, jurssemân suáppee päänih já kääibih.

Jurssei vyelilahkoh láá:

* Uárreelágáneh jursseeh (*Sciuromorpha*)
* Säpliglágáneh jursseeh (*Myomorpha*)
* Marsulágáneh jursseeh (*Caviomorpha*)

## Fáádást eres soojijn

* Wikimedia Commonsist láá koveh teikkâ eres tiätuvuárháh fáádást **Jursseeh**.

## Käldeeh
# Elleekodde

| Elleekodde *Animalia (Linnaeus, 1758)* |
| --- |
|  |
| Tieđâlâš luokittâllâm |
| Doomeen |
Sellâvááimusliih *Eucarya* |
| Kodde |
Elleekodde *Animalia* |

**Elleekodde** lii vijđes taksonomisâš kodde, mii siskeeld maaŋgâsellâsijd sellâvááimuslijd iälánijd. Elleeh hämmejeh uáli maaŋgâhámásâš juávhu, moos kuleh jieškote-uvlágánijn pirrâsijn mákkojeijee iäláneh. Ellein jiešvuođâlâš lii heterotrofia, mii meerhâš tom, ete toh iä pyevti pyevtittiđ energia jieš, tego šadoh fotosyntees vievâst, peic toh ferttejeh kevttiđ eres iälánijd ravâdin. Maaŋgah elleeh pyehtih lihâdiđ jiešráđálávt ađai tain láá teehih já jieijâs niärvádâh – spiekâstâhhân kuobârellei vyelikodde. Ellein láá táválávt monniilágáneh aiccâmorgaaneh, moigijn toh pyehtih reagistiđ pirrâssis. Ton lasseen elleeh iärrán toos, ete elleeseelâin ij lah sellâseini.

## Fáádást eres soojijn

* Wikimedia Commonsist láá koveh teikkâ eres tiätuvuárháh fáádást **Elleekodde**.

## Käldeeh
# Savosuonâsiih

| Savosuonâsiih *Chordata (Bateson, 1885)* |
| --- |
|  |
| Tieđâlâš luokittâllâm |
| Doomeen |
Sellâvááimusliih *Eucarya* |
| Kodde |
Elleekodde *Animalia* |
| Uáiviráiđu |
Savosuonâsiih *Chordata* |

**Savosuonâsiih** (*Chordata*) lii elleekoodán kullee uáiviráiđu. Savosuonâsiih láá iäláneh, main lii lamaš selgisuonâ aainâs-uv toi ovdánem monnii muddoost.

## Taksonomia

Savosuonâsij kulmâ uáivirááiđu láá loovdâelleeh (*Tunicata* teikkâ *Urochordata*), puicce-elleeh (*Cephalochordata*) já čielgitávtáliih (*Vertebrata*). Elleeh, moi selgisuonâ lii juáhásâm lođâstavttijd, hämmejeh čielgitávtálij uáivirááiđu.

## Fáádást eres soojijn

* Wikimedia Commonsist láá koveh teikkâ eres tiätuvuárháh fáádást **Savosuonâsiih**.

## Käldeeh
# Čielgitávtáliih

| Čielgitávtáliih *Vertebrata (Cuvier, 1812)* |
| --- |
|  |
| Tieđâlâš luokittâllâm |
| Doomeen |
Sellâvááimusliih *Eucarya* |
| Kodde |
Elleekodde *Animalia* |
| Uáiviráiđu |
Savosuonâsiih *Chordata* |
| Vyeliráiđu |
Čielgitávtáliih *Vertebrata* |

**Čielgitávtáliih** (*Vertebrata*) lii ohtâ kuulmâ savosuonâsij ellei vyelirááiđust. Toid jiešvuođâlâš jiešvyevih láá selgisuonâ pirrâ leijee čielgioođâ já eromâš ovdánâm vuoiŋâšeh. Čielgitávtáliih elleeh hämmejeh tuše 3 % ubâ elleekoddeest. Loopah láá čielgitävtittes elleeh.

## Fáádást eres soojijn

* Wikimedia Commonsist láá koveh teikkâ eres tiätuvuárháh fáádást **Čielgitávtáliih**.

## Käldeeh
# Njomâtteijeeh

| Njomâtteijeeh *Mammalia (Linnaeus, 1758)* |
| --- |
|  |
| Tieđâlâš luokittâllâm |
| Doomeen |
Sellâvááimusliih *Eucarya* |
| Kodde |
Elleekodde *Animalia* |
| Uáiviráiđu |
Savosuonâsiih *Chordata* |
| Vyeliráiđu |
Čielgitávtáliih *Vertebrata* |
| Luokka |
Njomâtteijeeh *Mammalia* |

**Njomâtteijeeh** (*Mammalia*) láá täsiliegâsliih já čielgitávtáliih elleeh, moh táválávt čivgeh ellee čiivgâid. Eenih piemmih čiivgâid mielhijn, mii puátá njiižijn. Njomâtteijei jiešvyehi lii meid tot, ete čuávjiääigi eeni orgaanvuáháduvâst sirdâšuveh happi já raavâdamnâseh šohânâsân vuosâmadduu peht. Eres jiešvuođâlâš jiešvyevih láá pivâstâhráávsáh, soksâmeh, kulmâ kuávdášpeelji täävti (veeččir, peljistäđđee já jyelgi), nelji ryevji já oovtâ täävtist hämmejum uálul.

## Fáádást eres soojijn

* Wikimedia Commonsist láá koveh teikkâ eres tiätuvuárháh fáádást **Njomâtteijeeh**.

## Käldeeh
# Aalmugijkoskâsâš luándusuojâlemlitto

Aalmugijkoskâsâš luándusuojâlemlito logo
Aalmugijkoskâsâš luándusuojâlemlito uáivikonttur Glandist, Sveeicist
**Aalmugijkoskâsâš luándusuojâlemlitto** (suomâkielân *Kansainvälinen luonnonsuojeluliitto*, ruotâkielân *Internationella\_naturvårdsunionen*, orjâlâškielân *Riikkaidgaskasaš luonddugáhttensearvi*, nuorttâlâškielân *Meeraikõskksaž luâđsuõʹjjeemunion* já eŋgâlâskielân *International Union for Conservation of Nature*, uán. **IUCN**) lii aalmugijkoskâsâš pirâsornijdume, mon ulmen lii suojâliđ luánduriggoduvâid. Litto vuáđudui ive 1948 já ton uáivikonttur lii Glandist, Sveeicist.

## Lito nommâ

Ko ornijdume vuáđudui ive 1948, te ton nommâ lâi *Aalmugijkoskâsâš luándu já luánduriggoduvâi suojâlemlitto* (eŋgâlâskielân *International Union for Conservation of Nature and Natural Resources*). Ive 1990 ornijdume finnij uđđâ noomâ: *Maailm luándusuojâlemlitto* (suomâkielân *Maailman luonnonsuojeluliitto* já eŋgâlâskielân *The World Conservation Union*). Njuhčâmáánu 2008 noomâst šoodâi *Aalmugijkoskâsâš luándusuojâlemlitto*.

## Jesâneh

Aalmugijkoskâsii luándusuojâlemlittoost láá paijeel 1 400 jesânid paijeel 160 enâmist.

## Fáádást eres soojijn

* Wikimedia Commonsist láá koveh teikkâ eres tiätuvuárháh fáádást **Aalmugijkoskâsâš luándusuojâlemlitto**.

## Käldeeh
# Somalia

| Somalia littotäsiväldi *Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya* (somalikielân)جمهورية الصومال الاتحادية (arabiakielân) *Jumhūrīyat aṣ-Ṣūmāl al-Itihadiya* |
| --- |
|  lippu |  vaakun |
|  |
| Staatâhäämi |
littotäsiväldi |
|  |
| President |
Hassan Sheikh Mohamud |
| Uáiviminister |
Mohamed Hussein Roble |
|  |
| Uáivikaavpug |
Mogadishu |
|  |
| Eres kaavpugeh |
Hargeisa |
|  |
| Vijđodâh |
637 657 km² |
|  |
| Virgáliih kielah |
somalikielâ, arabiakielâ |
|  |
| Vaaluut |
Somalia šillink (SOS) |
|  |
| Äigi |
UTC+3 |
|  |
| Uánádâs |
SO |
| – fiävruin |
SO |
| – kirdemmašinijn |
6O |
|  |
| Jotolâh |
uálgispiälásâš |
|  |
| Sundenummeer |
+252 |
|  |
| Internet TLD |
.so |
|  |
| Aalmuglâšlaavlâ | *Qolobaa Calankeed* |
|  |

**Somalia littotäsiväldi** (somalin *Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya*, arabiakielân جمهورية الصومال الاتحادية‎, *Jumhūrīyat aṣ-Ṣūmāl al-Itihadiya*) ađai **Somalia** (somalin *Soomaaliya*, arabiakielân الصومال‎, *aṣ-Ṣūmāl*) lii staatâ Nuorttâ-Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Mogadishu.

## Fáádást eres soojijn

* Wikimedia Commonsist láá koveh teikkâ eres tiätuvuárháh fáádást **Somalia**.

## Käldeeh
# Djibouti

| Djibouti täsiväldi *République de Djibouti* (ranskakielân)جمهورية جيبوتي (arabiakielân) *Jumhūrīyah Jībūtī* |
| --- |
|  lippu |  vaakun |
|  |
| Staatâhäämi |
täsiväldi |
|  |
| President |
Ismaïl Omar Guelleh |
| Uáiviminister |
Abdoulkader Kamil Mohamed |
|  |
| Uáivikaavpug |
Djibouti |
|  |
| Eres kaavpugeh |
Tadjoura |
|  |
| Vijđodâh |
23 200 km² |
|  |
| Virgáliih kielah |
ranskakielâ, arabiakielâ |
|  |
| Vaaluut |
frangi (DJF) |
|  |
| Äigi |
UTC+3 |
|  |
| Jiečânâsvuotâ |  |
| – Ranskaast |
27. kesimáánu 1977 |
|  |
| Uánádâs |
DJ |
|  |
| Jotolâh |
uálgispiälásâš |
|  |
| Sundenummeer |
+253 |
|  |
| Aalmuglâšlaavlâ | *Djibouti* |
|  |

**Djibouti** (afarkielân *Yibuuti*, arabiakielân جيبوتي‎‎, *Jībūtī*, ranskakielân *Djibouti*, somalikielân *Jabuuti*), virgálávt **Djibouti täsiväldi** (afarkielân *Gabuutih Ummuuno*, arabiakielân جمهورية جيبوتي‎‎, *Jumhūrīyah Jībūtī*, ranskakielân *République de Djibouti*, somalikielân *Jamhuuriyadda Jabuuti*), lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Djibouti.

## Historjá

Ive 1862 Ranska skappui Obock haammân olssis já toin naalijn kuuloold poođij jo kuávlun. Ranska Somalieennâm vuáđudui ive 1888, já ton uáivikaavpugin šoodâi Djibouti ive 1894. Djiboutist šoodâi Ranska tovnbeln meerâ kuávlu ive 1946.

Djibouti finnij jiečânâsvuođâs kesimáánu 27. peeivi 1977. Vuossâmužžân presidentin šoodâi Hassan Gouled Aptidon.

## Eennâmtieđâ

Djibouti lii staatâ Nuorttâ-Afrikist Ruopsismeerâ riddoost. Ton ránnjástaatah láá mäddin Somalia, viestârist Etiopia já tavveen Eritrea.

### Geologia

#### Tullâväärih

*Válduartikkâl: Listo Djibouti tullâvaarijn*
Djiboutist láá nelji tullâvääri. Tain alemus lii Garbes (1 000 m), mon majemuš russoom lâi pleistoseenist. Eres tullâväärih láá Boina, mon majemuš russoom lâi pleistoseenist, Ardoukoba, mon majemuš russoom lâi ive Ardoukoba, já Tiho. Ij lah tiäđust, kuás Tiho majemuš russoom lâi.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

Djiboutist láá masa 988 000 ässed. Stuárráámuuh etnisiih juávhuh Djiboutist láá somalih já afarih.

## Fáádást eres soojijn

* Wikimedia Commonsist láá koveh teikkâ eres tiätuvuárháh fáádást **Djibouti**.

## Käldeeh