# පැපුවා නවගිනියාව

| පැපුවා නවගිනියාවේ ස්වාධීන රාජ්‍යය* *Independen Stet bilong Papua Niugini*  (Tok Pisin)
* *Gau Hedinarai ai Papua–Matamata Guinea*  (Hiri Motu)
 |
| --- |
|
Flag

ජාතික ලාංඡනය

 |
| '*උද්යෝග පාඨය: **'විවිධත්වය තුළ එකමුතුකම' |
| ජාතික ගීය:**"ඕ සියලු පුත්‍රයෙනි, නැඟිටින්න"Duration: 58 seconds.0:58** |
|  පැපුවා නවගිනියාව  (green) හි පිහිටීම |
| අගනුවරසහ විශාලතම නගරය | පෝර්ට් මෝර්ස්බි ﻿ / ﻿ |
| නිල භාෂා | * ඉංග්‍රීසි
* හිරි මෝටු
* පැපුවා නවගිනියානු සංඥා භාෂාව
* ටොක් පිසින්
 |
| **දේශීය භාෂා'** | භාෂා 839ක් |
| ආගම (2011) | * + 95.5% ක්‍රිස්තියානි (නිල)
		- 64.3% රෙපරමාදු
		- 26.0% කතෝලික
		- 5.2% වෙනත් ක්‍රිස්තියානි
* 3.1% නිශ්චිත නොවන
* 1.4% වෙනත් හෝ අනාගමික
 |
| ජාති නාම(ය) | පැපුවාන් |
| රජය | ඒකීය පාර්ලිමේන්තු ව්‍යවස්ථාමය රාජාණ්ඩුව |
|  |
| • රාජාණ්ඩුව  | III වන චාල්ස් |
| • ආණ්ඩුකාර ජෙනරාල්  | බොබ් ඩැඩේ |
| • අගමැති  | ජේම්ස් මාරපේ |
|  |
| ව්‍යවස්ථාදායකය | ජාතික පාර්ලිමේන්තුව |
| ස්වාධීනත්වය ඕස්ට්‍රේලියාවෙන් |
|  |
| • පරිපාලන සංගමය  | 1949 ජූලි 1 |
| • ස්වාධීනත්වය  | 1975 සැප්තැම්බර් 16 |
|  |
| වර්ග ප්‍රමාණය |
| • සම්පූර්ණ | 462,840 km2 (178,700 sq mi) (54 වෙනි) |
| • ජලය (%) | 2 |
| ජනගහණය |
| • 2021 ඇස්තමේන්තුව |  11,781,559 (82 වෙනි) |
| • 2011 ජන සංගණනය | 7,257,324 |
| • ජන ඝණත්වය | 25.5/km2 (66.0/sq mi) |
| දදේනි (ක්‍රශසා) | 2025 ඇස්තමේන්තුව |
| • සම්පූර්ණ |  ඩොලර් බිලියන 41.810 (135 වෙනි) |
| • ඒක පුද්ගල |  ඩොලර් 3,760 (162 වෙනි) |
| දදේනි (නාමික) | 2025 ඇස්තමේන්තුව |
| • සම්පූර්ණ |  ඩොලර් බිලියන 32.840 (108 වෙනි) |
| • ඒක පුද්ගල |  ඩොලර් 2,560 (142 වෙනි) |
| ගිනි (2009) | 41.9 මධ්‍යම |
| මාසද (2023) |  0.576 මධ්‍යම · 160 වෙනි |
| ව්‍යවහාර මුදල | පැපුවා නවගිනියානු කිනා (PGK) |
| වේලා කලාපය | UTC+10, +11 (PNGST) |
| රිය ධාවන මං තීරුව | වම |
| ඇමතුම් කේතය | +675 |
| අන්තර්ජාල TLD | .pg |

**පැපුවා නවගිනියාව (PNG)**, නිල වශයෙන් **ස්වාධීන පැපුවා නවගිනියා රාජ්‍යය**, ඕෂනියාවේ පිහිටි දූපත් රටකි. එය නවගිනියා දූපතේ නැගෙනහිර කොටස සහ ඕස්ට්‍රේලියාවට උතුරින්, නිරිතදිග පැසිෆික් සාගරයේ පිහිටි මෙලනීසියානු දූපත් වලින් සමන්විත වේ. බටහිරින් ඉන්දුනීසියාව සමඟ ගොඩබිම් මායිමක් ඇති අතර, දකුණින් ඕස්ට්‍රේලියාව සහ නැගෙනහිරින් සොලමන් දූපත් සමඟ සමුද්‍ර මායිම් පවතී. එහි අගනුවර පෝර්ට් මෝර්ස්බි ය. රටෙහි වර්ග කිලෝමීටර් 462,840ක (වර්ග සැතපුම් 178,700) විශාල භූමි ප්‍රදේශයක් සහ දූපත් සිය ගණනක් ඇතුළත් වේ.

පැපුවා නවගිනියාවේ භූමි ප්‍රදේශය 1880 ගණන්වලදී උතුරේ ජර්මානු නවගිනියාව සහ දකුණේ බ්‍රිතාන්‍යයට අයත් පැපුවා ප්‍රදේශය ලෙස බෙදී ගිය අතර, දෙවැන්න 1902 දී ඕස්ට්‍රේලියාවට පවරා දෙන ලදී. පළමුවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසු වර්තමාන පැපුවා නවගිනියාව ඕස්ට්‍රේලියානු පාලනය යටතට පත් වූ නමුත් එය වෙනස් භූමි දෙකක් ලෙස පැවතුණි. දෙවන ලෝක යුද්ධයේ නවගිනියා ව්‍යාපාරය අතරතුර මෙම දූපත් රට දරුණු සටන් පැවති ස්ථානයක් වූ අතර, පසුව එම භූමි දෙක එක්සත් විය. 1975 දී පැපුවා නවගිනියාව ස්වාධීන පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලීය රාජ්‍යයක් බවට පත්විය. රජු නියෝජනය කිරීම සඳහා ආණ්ඩුකාර ජෙනරාල්වරයෙකු සිටින අතර, අගමැතිවරයෙකුගේ නායකත්වයෙන් යුත් රජයක් සමඟ වෙස්ට්මිනිස්ටර් ක්‍රමය තුළ දේශපාලනය සිදු වේ. ජාතික පාර්ලිමේන්තුවේ සාමාජිකයින් පළාත් නායකයින් ලෙස ද කටයුතු කරති.

ජනගහනය ඉතා ග්‍රාමීය වන අතර, 2023 වන විට නාගරික මධ්‍යස්ථානවල ජීවත් වන්නේ 14%ක් පමණි. සාම්ප්‍රදායික ප්‍රජාවන් සහ ජීවන රටාවන්ගේ අඛණ්ඩතාව පැපුවා නවගිනියා ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව මගින් පැහැදිලිවම ආරක්ෂා කර ඇත. නිල ජනගහන ඇස්තමේන්තු අනුව ජනගහනය මිලියන 11.8 ක් පමණ වන නමුත්, චන්ද්‍රිකා දත්ත භාවිතා කරන ඇස්තමේන්තු අනුව එම සංඛ්‍යාව මිලියන 17 කට ආසන්න වේ. ජනගහනය අතිශයින් විවිධත්වයකින් යුක්තය. දන්නා කථන භාෂා 840 ක් ඇති අතර, එය ලෝකයේ වඩාත්ම භාෂාමය වශයෙන් විවිධ රට බවට පත් කරයි. සංස්කෘතික භාවිතයන් ද ඒ හා සමානව විවිධ වේ. බොහෝ සංස්කෘතික හා භාෂාමය කණ්ඩායම් කුඩා වුවද, ඉංග්‍රීසි සහ ටොක් පිසින් (Tok Pisin) පොදු භාෂා ලෙස සේවය කරයි. මෙම විවිධත්වය විශේෂයෙන් දේශපාලනයේ ගැටුම්වලට හේතු වී ඇති අතර, කාන්තාවන්ට එරෙහි හිංසනයට එරෙහිව සටන් කිරීමට රජය අරගල කර ඇත. රටේ වැඩි කොටසක් ක්‍රිස්තියානි වන අතර, විවිධ නිකායන් රාශියක් පවතී.

ග්‍රාමීය හා විවිධ ජනගහනය, ඉතා කඳුකර භූගෝලීය පිහිටීමක ප්‍රතිඵලයකි. දන්නා සියලුම විශේෂවලින් 5% ක් පමණ මෙම භූමියේ ජීවත් වන අතර, ස්වභාවික සම්පත් මත පදනම් වූ ආර්ථිකය ද අපනයනය මත රඳා පවතී. පැපුවා නවගිනියාව සංවර්ධනය වෙමින් පවතින ආර්ථිකයක් වන අතර, එහි ජනගහනයෙන් 40% කට ආසන්න ප්‍රමාණයක් මුදල් ආර්ථිකයෙන් සාපේක්ෂව ස්වාධීනව ජීවත් වන යැපුම් ගොවීන් වේ. රට ඕස්ට්‍රේලියාව සමඟ සමීප සබඳතා පවත්වාගෙන යන අතර, ආසියාව සහ පැසිෆික් කලාපය සමඟ ද සබඳතා වැඩි දියුණු කර ඇත.

## නිරුක්තිය

පැපුවා (Papua) යන නම, දැන් නවගිනියා ලෙස හඳුන්වන දූපතේ කොටසකට යොමු වීමට ඉඩ ඇති, අවිනිශ්චිත සම්භවයක් සහිත දේශීය පදයකින් ව්‍යුත්පන්න වී ඇත. 1526 දී පෘතුගීසි ගවේෂක ජෝර්ජ් ඩි මෙනේසස් විසින් මෙම දූපතට *ඉල්හාස් ඩොස් පැපුවාස්* ලෙස නම් කරන ලදී. එතැන් පටන් "පැපුවා" යන වචනය නවගිනියාවේ විවිධ ප්‍රදේශ සඳහා යොදාගෙන ඇති අතර, "පැපුවා නවගිනියා" යන නමට එය ඇතුළත් වූයේ පැපුවා දේශසීමා ප්‍රදේශය සඳහා එය භාවිත වූ නිසාය.

"නවගිනියා" (Nueva Guinea) යන නාමය ස්පාඤ්ඤ ගවේෂක ඉනිගෝ ඔර්ටිස් ඩි රෙටෙස් විසින් නිර්මාණය කරන ලද්දකි. 1545 දී, ඔහු මෙම දූපතේ මිනිසුන් සහ අප්‍රිකාවේ ගිනියා වෙරළ දිගේ ඔහු කලින් දැක තිබූ මිනිසුන් අතර සමානකමක් දුටුවේය. ගිනියා යන වචනය ද, පෘතුගීසි වචනයක් වන ගිනි වෙතින් ව්‍යුත්පන්න වී ඇත. මෙම නම "පිළිස්සුණු මුහුණක් ඇති" හෝ ඒ හා සමාන අර්ථයක් දෙන, එකම නාම මූලයන් ඇති ස්ථාන නාම කිහිපයෙන් එකක් වන අතර, එය වැසියන්ගේ තද පැහැති සමට යොමු වේ. රටේ නාමයේ එය භාවිත වන්නේ ජර්මානු නවගිනියා සහ පසුව පැපුවා දේශසීමා ප්‍රදේශය සමඟ ඒකාබද්ධ වූ නවගිනියා දේශසීමා ප්‍රදේශය නිසාය.

## ඉතිහාසය

### පළමු ජනාවාසකරණය

බිෂොප් කෞතුකාගාරයේ කාන්තා ගේබල් රූපය, සැවෝස් ජනයා, සාගර කලාව
පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂිවලට අනුව, නවීන මිනිසුන් මුලින්ම නවගිනියාවට, ඕස්ට්‍රේලියාවට සහ බිස්මාර්ක් දූපත් සමූහයට පැමිණ ඇත්තේ මීට වසර 42,000 ත් 45,000 ත් අතර කාලයකට පෙරය. බෝගන්විල් හි ජනාවාස වසර 28,000 කට පමණ පෙර ආරම්භ වූ අතර, වඩාත් දුරස්ථ මැනස් දූපතේ ජනාවාස වසර 20,000 කට පමණ පෙර ආරම්භ විය. මේවා අප්‍රිකාවේ සිට මිනිසුන්ගේ මුල්ම සංක්‍රමණවල කොටසක් වූ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ඇති වූ ජනගහනය පූර්ව ඉතිහාසය පුරාවටම ලෝකයේ සෙසු ප්‍රදේශවලින් සාපේක්ෂව හුදකලා විය. මීට වසර 10,000 කට පමණ පෙර මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාම නිසා නවගිනියාව ඕස්ට්‍රේලියාවෙන් වෙන් විය. එසේ වුවද, ඕස්ට්‍රේලියානු ආදිවාසීන් සහ නවගිනියානුවන් මීට වසර 37,000 කට පමණ පෙර සිටම එකිනෙකාගෙන් වෙන් වී සිටියහ.

මීට වසර 7000 කට පමණ පෙර, නවගිනියා කඳුකර ප්‍රදේශවල ස්වාධීනව කෘෂිකර්මාන්තය දියුණු විය. එමගින් එය ස්වාධීනව ශාක වගා කළ ලෝකයේ ප්‍රදේශ කිහිපයෙන් එකක් බවට පත් විය. මහා පරිමාණ කෘෂිකර්මාන්තය ආරම්භ කිරීමට පෙර, සාගෝ, කැනේරියම් ඉන්ඩිකම් සහ කරූකා වැනි සමහර ශාක දැනටමත් වගා කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂිවලින් පෙනී යන්නේ ලැපිටා සංස්කෘතියේ ඔස්ට්‍රෝනීසියානු භාෂාව කතා කරන ජනතාව මීට වසර 3,300 කට පෙර බිස්මාර්ක් දූපත් සමූහයට පැමිණි බවයි. ඔවුන් එම අවස්ථාවේදී ප්‍රධාන භූමියේ ද පදිංචි වූවාද යන්න පැහැදිලි නැත, නමුත් ක්‍රි.පූ. 500 පමණ සිට ඔවුන් වෙරළබඩ ප්‍රදේශවල සිටි බවට ශක්තිමත් සාක්ෂි තිබේ. මෙම ප්‍රජාවන් විශාල වෙළඳ ජාලයන් සමඟ අන්තර් ක්‍රියා කළහ. මෙම වෙළඳ ජාල හරහා කෙසෙල් සහ උක් නවගිනියාවේ සිට ලෝකයේ අනෙකුත් ප්‍රදේශවලට ගමන් කිරීමට ඉඩ ඇත.

ක්‍රි.ව. 300 පමණ වන විට වෙළඳාම දුර්ලභ විය, මන්ද භාණ්ඩ සඳහා වූ ඉල්ලුම මලුකු දූපත් සහ ටිමෝර වෙත මාරු විය. 16 වැනි සියවසේදී මෙම කලාපය කෙරෙහි යුරෝපීය අවධානය වැඩි වීමත් සමඟ, ටිඩෝරේ සුල්තාන් රාජ්‍යය කෙරෙහි ලන්දේසි බලපෑම වැඩි විය. ලන්දේසි බලධාරීන් නවගිනියාව ගැන වැඩි උනන්දුවක් දැක්වීමත් සමඟ, ඔවුන් බටහිර නවගිනියාවට හිමි සුල්තාන් රාජ්‍යයේ හිමිකම් තහවුරු කර පුළුල් කළහ. 17 වැනි සියවසේ අග භාගයේදී ඩැමර් ගම්, මුහුදු පිපිඤ්ඤා, මුතු, කොප්පරා, බෙල්ලන් සහ කුරුලු පිහාටු වැනි භාණ්ඩ සඳහා ඉල්ලුම වැඩි වීමත් සමඟ නැවතත් නැගෙනහිර නවගිනියාවේ වෙළඳාම ව්‍යාප්ත විය.

නවගිනියාවේ ප්‍රජාවන් ආර්ථික වශයෙන් වෙළඳ ජාල හරහා සම්බන්ධ වී තිබුණි. එසේ වුවද, සමහර දේශපාලන සන්ධාන හැරුණු විට, සෑම ප්‍රජාවක්ම ස්වාධීනව ක්‍රියා කළ අතර, ස්වයංපෝෂිත කෘෂිකර්මාන්තය මත රඳා පැවතුනි. භාණ්ඩ බොහෝ විට ස්ථාපිත දාම ඔස්සේ වෙළඳාම් කළ අතර, සමහර ගම්වැසියන් අසල්වැසි ගම්මානවල භාෂා දැන සිටියහ (කෙසේ වෙතත්, භාෂාව පමණක් දේශපාලන පක්ෂපාතිත්වයේ සලකුණක් නොවීය). සාගර ප්‍රදේශවල පුළුල් වෙළඳ ජාල ද පැවතිණි. මිනිසුන් මෙම මාර්ග ඔස්සේ වැඩි දුරක් ගමන් නොකළද, භාණ්ඩ දේශීය හුවමාරු හරහා දිගු දුරක් ගමන් කළ අතර, සංස්කෘතික පිළිවෙත් ද ඒ ඔස්සේ ව්‍යාප්ත වන්නට ඇත. මෙම සම්බන්ධතා තිබියදීත්, යුරෝපීය පාලනය යටතේ විශාල දේශපාලන ඒකක නිර්මාණය කිරීම සඳහා කිසිදු පූර්වාදර්ශයක් නොතිබූ අතර, බොහෝ අවස්ථාවලදී ඓතිහාසික වශයෙන් ප්‍රතිවිරෝධී සබඳතා හෝ කිසිදු සබඳතාවක් නොතිබූ ප්‍රජාවන් එකට ගෙන එන ලදී.

### යුරෝපීය බලපෑම

චීනයෙන් සහ අග්නිදිග ආසියාවෙන් නැව් පැමිණ නවගිනියා ප්‍රජාවන් සමඟ සම්බන්ධකම් පැවැත්වීමට ඉඩ ඇත. ඇන්ටෝනියෝ ඩි ඇබ්‍රෙයූ නම් පෘතුගීසි ගවේෂකයා නවගිනියා දූපත සොයාගත් පළමු යුරෝපීයයා විය. පෘතුගීසි වෙළෙන්දෝ දකුණු ඇමරිකානු බතල මොලුකාස් දූපත්වලට හඳුන්වා දුන්හ. එතැන් සිට එය 17 හෝ 18 වැනි සියවසේදී පැපුවා නවගිනියාවට ව්‍යාප්ත වන්නට ඇත. එය මුලින්ම පැමිණියේ දකුණු වෙරළට වන අතර, පසුව රට අභ්‍යන්තරයේ කඳුකර ප්‍රදේශවලට පැතිරී, ප්‍රධාන ආහාරයක් බවට පත් විය. බතල හඳුන්වාදීම, සමහරවිට වෙනත් කෘෂිකාර්මික වෙනස්කම් සමඟ, සාම්ප්‍රදායික කෘෂිකර්මාන්තය සහ සමාජය පරිවර්තනය කළේය. මෙය "බිග් මෑන්" නම් සමාජ ව්‍යුහය ව්‍යාප්ත වීමට හේතු විය. බතල කලින් ප්‍රධාන ආහාරය වූ තල බොහෝ දුරට ප්‍රතිස්ථාපනය කළ අතර, කඳුකර ප්‍රදේශවල ජනගහන වර්ධනයට සැලකිය යුතු ලෙස දායක විය.

1884 සිට 1919 දක්වා නවගිනියාව. ජර්මනිය සහ බ්‍රිතාන්‍යය නවගිනියාවේ නැගෙනහිර අර්ධය පාලනය කළහ.
1800 ගණන් වන විට ලන්දේසි නැගෙනහිර ඉන්දීය කොදෙව්වන් සමඟ යම් වෙළඳාමක් පැවතුනි. 1860 ගණන්වලදී, "බ්ලැක්බර්ඩිං" වෙළඳාමේ කොටසක් ලෙස නවගිනියාවේ මිනිසුන් ක්වීන්ස්ලන්තයට සහ ෆීජීවලට වහලුන් ලෙස රැගෙන ගියහ. මෙය 1884 දී නතර කරන ලදී. මෙසේ රැගෙන ගිය බොහෝ දෙනා වෙරළබඩ පැපුවා ප්‍රදේශයේ අය වූහ. නවගිනියාවට නැවත පැමිණි අය බටහිර සංස්කෘතිය පිළිබඳ ඔවුන්ගේ අත්දැකීම් ගෙන ආ අතර, විශාලතම බලපෑම වූයේ මෙලනීසියානු පිජින් භාෂාවක් වර්ධනය වීමයි, එය පසුව ටොක් පිසින් භාෂාව බවට පත් විය.

1847 සැප්තැම්බර් 15 වන දින මාරිස්ට් මිෂනාරිවරුන් පිරිසක් වුඩ්ලාර්ක් දූපතට ගිය විට ක්‍රිස්තියානි ආගම නවගිනියාවට හඳුන්වා දෙන ලදී. ආගම මෙන්ම බටහිර සංස්කෘතියේ ප්‍රධාන මූලාශ්‍රය වූයේ මිෂනාරිවරුන් ය. 1848 දී දූපතේ බටහිර අර්ධය නෙදර්ලන්තය විසින් ඈඳා ගන්නා ලදී. අසල ඇති ටෝරස් සමුද්‍ර සන්ධියේ දූපත් 1878 දී ක්වීන්ස්ලන්තය විසින් ඈඳා ගන්නා ලදී. ක්වීන්ස්ලන්තය 1883 දී නවගිනියාවේ කොටසක් ඈඳා ගැනීමට උත්සාහ කළේය. 1884 දී දූපතේ නැගෙනහිර අර්ධය උතුරේ ජර්මනිය සහ දකුණේ එක්සත් රාජධානිය අතර බෙදී ගියේය. ජර්මානු නවගිනියා සමාගම මුලින් වතු සංවර්ධනය කිරීමට උත්සාහ කළ නමුත්, එය අසාර්ථක වූ විට විනිමය වෙළඳාමේ නිරත වීමට පටන් ගත්තේය. බ්‍රිතාන්‍ය ප්‍රදේශයේ 1895 දී මම්බාරේ ගඟ අසල රත්‍රන් සොයා ගන්නා ලදී.

1884 දී බ්‍රිතාන්‍යයන් විසින් ගිනිකොනදිග නවගිනියාව ඈඳා ගැනීම
1888 දී බ්‍රිතාන්‍ය ආරක්ෂක ප්‍රදේශය බ්‍රිතාන්‍යය විසින් ඈඳා ගන්නා ලදී. 1902 දී, පැපුවා නව බ්‍රිතාන්‍ය ආධිපත්‍යයක් වූ ඕස්ට්‍රේලියාවේ අධිකාරියට මාරු කරන ලදී. 1905 පැපුවා පනත සම්මත කිරීමත් සමඟ, මෙම ප්‍රදේශය නිල වශයෙන් පැපුවා දේශසීමා ප්‍රදේශය ලෙස නම් කරන ලද අතර, 1906 දී ඕස්ට්‍රේලියානු පාලනය විධිමත් වූ අතර, පැපුවා සම්පූර්ණයෙන්ම ඕස්ට්‍රේලියානු දේශසීමා ප්‍රදේශයක් ලෙස ඈඳා ගන්නා ලදී.

යුරෝපීය පාලනය යටතේ නවගිනියානු ජනගහනය අතර සමාජ සබඳතා වෙනස් විය. ගෝත්‍රික සටන් අඩු වූ අතර, මුදල් භෝග ආර්ථිකයට සම්බන්ධ වීම නිසා නව නාගරික ප්‍රදේශවල වැඩි මිශ්‍ර වීමක් ඇති විය. යටත් විජිත පාලකයන් සහ ප්‍රදේශවාසීන් අතර පැවති විශාල අසමානතාවය නිසා යටත් විජිත ආණ්ඩු "කාගෝ කල්ට්ස්" ලෙස හැඳින්වූ දේ බිහි වීමට හේතු විය. වැදගත්ම බලපෑමක් වූයේ දේශීය සංචාරක රටාවල වෙනස්කම් ය. යටත් විජිත බලධාරීන් ගෝත්‍රික යුද්ධ තහනම් කළ අතර, වැඩ සඳහා ගමන් කිරීම සාමාන්‍ය දෙයක් බවට පත් වූ අතර, මාර්ග මගින් අභ්‍යන්තර ප්‍රදේශ අතර සම්බන්ධතාව වැඩි විය.

යටත් විජිත බලධාරීන් සාමාන්‍යයෙන් තනි ගම් නියෝජිතයන් සමඟ කටයුතු කළද, ජර්මානු හෝ බ්‍රිතාන්‍ය බලධාරීන් ඵලදායී වක්‍ර පාලන ක්‍රමයක් වර්ධනය නොකළහ. ජර්මානු නවගිනියාවේදී, ටොක් පිසින් භාෂාව ප්‍රාදේශීය ජනතාව අතර ව්‍යාප්ත වීමට පටන් ගත් අතර, ජර්මානු බලධාරීන් එය අකමැත්තෙන් වුවද භාවිත කළහ. බ්‍රිතාන්‍ය සහ පසුව ඕස්ට්‍රේලියානු පාලනය යටතේ පැවති ප්‍රදේශවල, මෝටු භාෂාවේ පිජින් අනුවාදයක් වන හිරි මෝටු තථ්‍ය නිල භාෂාවක් ලෙස ස්ථාපිත විය.

1914 දී පළමු ලෝක යුද්ධය ආරම්භ වීමෙන් පසු, ඕස්ට්‍රේලියානු හමුදා ජර්මානු නවගිනියාව අල්ලා ගත් අතර යුද්ධය පුරා එය අත්පත් කර ගත්හ. යුද්ධය අවසන් වීමෙන් පසු, ජාතීන්ගේ සංගමය විසින් 1921 මැයි 9 සිට මෙම ප්‍රදේශය "C" පන්තියේ ජාතීන්ගේ සංගමයේ බලය පවරන ලද භූමියක් ලෙස පාලනය කිරීමට ඕස්ට්‍රේලියාවට අවසර දුන් අතර, එය නවගිනියා දේශසීමා ප්‍රදේශය බවට පත් විය. පැපුවා දේශසීමා ප්‍රදේශය සහ නව නවගිනියා භාරකාර ප්‍රදේශය වෙන වෙනම පාලනය කරන ලදී. 1920 ගණන්වලදී බුලෝලෝහි රත්‍රන් සොයා ගත් අතර, රන් ගවේෂකයන් දූපතේ අනෙකුත් ප්‍රදේශවල සෝදිසි කිරීම් සිදු කළහ. 1930 ගණන්වලදී, කඳුකර නිම්න ගවේෂණය කරන ලද අතර, එහි මිලියනයකට අධික ජනතාවක් වාසය කරන බව සොයා ගන්නා ලදී.

### දෙවන ලෝක යුද්ධය සහ ඕස්ට්‍රේලියානු පාලනය

1943 ජනවාරි 7 වන දින බුනා–ගෝනා සටනේදී ඕස්ට්‍රේලියානු හමුදා ජපන් ස්ථාන වෙත පහර දෙයි.
දෙවන ලෝක යුද්ධය සමයේ, ජපන් හමුදා පෝට් මෝර්ස්බි අල්ලා ගැනීමට උත්සාහ කළ අතර, 1942 මැද භාගයේදී ගොඩබිමෙන් ආක්‍රමණය කරමින් කොකෝඩා ට්‍රැක් මෙහෙයුම ඔස්සේ දකුණට ගමන් කළහ. ඕස්ට්‍රේලියානු හමුදා පසුබැසීමේදී ප්‍රතිරෝධක ක්‍රියාමාර්ග ගණනාවක් සිදු කළ අතර, සැප්තැම්බර් මාසයේදී ඕස්ට්‍රේලියානු ප්‍රති-ප්‍රහාරයක් ආරම්භ විය. මෙම මෙහෙයුම අතරතුර, දේශීය සොල්දාදුවන් සහ සහායකයින්ගෙන් ඕස්ට්‍රේලියානු හමුදාවට සැලකිය යුතු දායකත්වයක් ලැබුණි. මේ අතරතුර, ජපන්වරු මිල්න් බොක්ක සටන දියත් කළ අතර, ඔවුන්ගේ ප්‍රහාරය ඕස්ට්‍රේලියානු සහ ඇමරිකානු හමුදා විසින් මැඩපවත්වන ලදී. මෙම සිදුවීම්, අසල පැවති ගුවාඩල්කනල් මෙහෙයුම සමඟ එක්ව, පැසිෆික් යුද්ධයේ හැරවුම් ලක්ෂ්‍යයක් සනිටුහන් කළේය. 1944 වන තෙක් පැවති ඛාදන යුද්ධය අවසානයේ මිත්‍ර පාක්ෂික හමුදා පැපුවා සහ නවගිනියාව සම්පූර්ණයෙන් අත්පත් කර ගත්හ. සමස්තයක් ලෙස, නවගිනියා මෙහෙයුම නිසා ජපන්, ඕස්ට්‍රේලියානු සහ ඇමරිකානු සෙබළුන් 216,000 ක් පමණ මිය ගියහ.

යුද්ධය අතරතුර, භූමි ප්‍රදේශ දෙකෙහිම සිවිල් පාලනය අත්හිටුවා ඒකාබද්ධ හමුදා රජයක් මගින් ප්‍රතිස්ථාපනය කරන ලදී. දෙවන ලෝක යුද්ධය ප්‍රදේශවාසීන් සහ විදේශිකයන් අතර පැවති වෙනස්කම් පිළිබඳ මිථ්‍යාව බිඳ දැමූ අතර, ජනගහනයට පුළුල් ලෝකය සහ නවීන සමාජ හා ආර්ථික අදහස්වලට නිරාවරණය වීමට අවස්ථාව සැලසීය. සන්නිවේදනය පහසු කිරීම සඳහා ටොක් පිසින් සහ හිරි මෝටු යන භාෂා බහුලව භාවිත වූ අතර, ගුවන්විදුලි විකාශන සඳහා ද භාවිතා කරන ලදී. යුද්ධය පැපුවාහි ටොක් පිසින් භාෂාව පුළුල් ලෙස ව්‍යාප්ත වූ පළමු අවස්ථාව විය. යුද්ධය අතරතුර ස්ථාපිත කරන ලද භූමි ප්‍රදේශ දෙකෙහිම ඒකාබද්ධ පාලනය යුද්ධයෙන් පසුව ද පවත්වාගෙන ගියේය.

1946 දී, නවගිනියාව ඕස්ට්‍රේලියානු පාලනය යටතේ එක්සත් ජාතීන්ගේ භාරකාර භූමියක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. 1949 දී, පැපුවා ජනතාව ඕස්ට්‍රේලියානු පුරවැසියන් බවට පත් වූ අතර, ඕස්ට්‍රේලියාව විසින් පැපුවා සහ නවගිනියාව පැපුවා සහ නවගිනියා දේශසීමා ප්‍රදේශය ලෙස විධිමත් ලෙස ඒකාබද්ධ කරන ලදී. පැපුවා සහ නවගිනියා ව්‍යවස්ථාදායක සභාව 1951 නොවැම්බර් මාසයේදී පිහිටුවන ලදී. 1949 සිට පැපුවා සහ නවගිනියාව යන දෙකෙහිම ගම් සභා පිහිටුවීම ආරම්භ වූ අතර, ඒවායේ සංඛ්‍යාව වසර ගණනාවක් පුරා ක්‍රමයෙන් වැඩි විය. මෙම සභා මගින් විකල්ප බල ව්‍යුහයන් නිර්මාණය වූ අතර, සමහර විට සාම්ප්‍රදායික නායකයන් විසින් ඒවා මෙහෙයවූවත්, පරිපාලන හෝ ව්‍යාපාරික අත්දැකීම් සහිත නායකයන් දෙසට මාරුවීමක් දක්නට ලැබුණි.

ඕස්ට්‍රේලියානු පාලනයේ දේශපාලන අරමුණු අවිනිශ්චිත වූ අතර, ස්වාධීනත්වය සහ ඕස්ට්‍රේලියානු ප්‍රාන්තයක් බවට පත්වීම යන දෙකම විය හැකි අනාගතයන් ලෙස සැලකේ. 1960 සහ 1970 දශක වලදී ජනගහනයෙන් වැඩි පිරිසක් විධිමත් ආර්ථිකයට සහභාගී වීමට පටන් ගත් අතර, එය දේශීය නිලධාරිවාදයක් වර්ධනය වීමට හේතු විය. මේ සමඟම, ඕස්ට්‍රේලියානු පරිපාලකයින් විසින් පොදු ජාතික අනන්‍යතාවක් ප්‍රවර්ධනය කරන ලදී. ඕස්ට්‍රේලියානු බලධාරීන් විසින් ඉංග්‍රීසි භාෂාව ඒකාබද්ධ භාෂාවක් ලෙස හඳුන්වා දුන් අතර, බොහෝ පැපුවා නවගිනියානුවන් එය ගෞරවනීය භාෂාවක් ලෙස සැලකූහ.

1964 දී ඕස්ට්‍රේලියානු මුර සංචාර නිලධාරියෙක්
1950 ගණන්වලදී ගුවන් සමීක්ෂණ මගින් කඳුකරයේ තවත් ජනාවාස සහිත නිම්න සොයා ගන්නා ලදී. යුද්ධයෙන් පසු ඕස්ට්‍රේලියානු පාලනය නැවත පිහිටුවීමෙන් අනතුරුව, කලින් පාලනයෙන් තොරව තිබූ කඳුකර ප්‍රදේශ ද ඇතුළුව, ඔවුන්ගේ පාලනය පුළුල් කරන ලදී. සමහර ගෝත්‍රිකයන් 1960 සහ 1970 ගණන් වන තුරු බටහිර ජාතීන් සමඟ සම්බන්ධ නොවී සිටියහ. කඳුකර ප්‍රදේශවල පරිපාලනය, කලාපයේ කෝපි වගාව විශාල වශයෙන් ව්‍යාප්ත වීමට හේතු විය. 1964 සහ 1968 මැතිවරණ දේශපාලන ක්‍රමය හඳුන්වාදීමේ ව්‍යාපාර සමඟ සමගාමීව සිදු විය. 1968 මැතිවරණයට පෙර පළමු දේශපාලන පක්ෂය වූ පාංගු පටි පිහිටුවන ලදී.

1964 දී රියෝ ටින්ටෝ සමාගම විසින් බෝගන්විල්හි පතල් කැණීම් ගවේෂණය ආරම්භ කරන ලදී. සමහර දේශීය ඉඩම් හිමියන්ගේ විරෝධය නොතකා, බෝගන්විල් කොපර් සමාගම පිහිටුවා විශාල පතලක් ක්‍රියාත්මක කිරීමට පටන් ගත්තේය. මෙම ප්‍රතිරෝධය වැඩි ස්වාධීනත්වයක් සඳහා වූ ආශාව සමඟ බැඳී තිබුණි. බෝගන්විල් භූගෝලීය වශයෙන් බ්‍රිතාන්‍ය සොලමන් දූපත්වලට සමීප වූ අතර, එහි ජනතාව සංස්කෘතික වශයෙන් සොලමන් දූපත්වාසීන් සමඟ වැඩි සම්බන්ධතාවක් දැක්වූහ. කෙසේ වෙතත්, මෙම පතල පැපුවා නවගිනියාවේ ආර්ථික පදනම කෘෂිකර්මාන්තයෙන් පමණක් විවිධාංගීකරණය කිරීම සඳහා ඉතා වැදගත් ලෙස සැලකේ.

ඕස්ට්‍රේලියානු විපක්ෂ නායක ගෝෆ් විට්ලම් 1969 දී පැපුවා නවගිනියාවට පැමිණියේය. විට්ලම් මෙම භූමියේ ස්වයං පාලනය මැතිවරණ ප්‍රශ්නයක් බවට පත් කළ අතර, 1972 තරම් ඉක්මනින් ස්වයං පාලනයක් ඉල්ලා සිටියේය. 1971 මාර්තු මාසයේදී මහා සභාව විසින් භූමිය ඊළඟ පාර්ලිමේන්තුවේදී ස්වයං පාලනයක් අපේක්ෂා කරන ලෙස නිර්දේශ කළ අතර, එය ඕස්ට්‍රේලියාව විසින් එකඟ විය. 1971 ජූනි මාසයේදී ධජය සහ ලාංඡනය සම්මත කරන ලදී. ජූලි මාසයේදී, "සහ" යන වචනය ඉවත් කර භූමිය සරලව "පැපුවා නවගිනියා" ලෙස නම් කරන ලදී.

1971 දී බුගන්විල් දූපතේ පංගුන පතල
විට්ලම්ගේ පළමු සංචාරයෙන් පසු, සැලකිය යුතු සමාජ වෙනස්කම් සමඟ දේශපාලන විවාදය ද සැලකිය යුතු ලෙස තීව්‍ර විය. 1972 ජූලි මාසයේ පැවති පැපුවා නවගිනියානු මහ මැතිවරණයේදී, මයිකල් සොමාරේ ප්‍රධාන අමාත්‍යවරයා ලෙස තේරී පත් විය. සොමාරේ කලාපීය ව්‍යාපාර සමඟ වඩා හොඳ සබඳතා අපේක්ෂා කළ අතර, එය දේශීය කණ්ඩායම් සංඛ්‍යාව වැඩි කළ නමුත්, ඔවුන්ගේ කැපී පෙනීම අඩු කර ජාතික දේශපාලන පද්ධතියට එක්වීමට ඔවුන් දිරිමත් කළේය. දෙසැම්බර් මාසයේදී, විට්ලම් 1972 ඕස්ට්‍රේලියානු ෆෙඩරල් මැතිවරණයෙන් අගමැති ලෙස තේරී පත් විය. ඉන් පසුව විට්ලම් රජය 1973 අගභාගයේදී ස්වයං පාලනය ස්ථාපිත කළේය. 1975 අප්‍රේල් මාසයේදී කිනා වෙනම මුදල් ඒකකයක් ලෙස හඳුන්වා දෙන ලදී.

ස්වාධීනත්වය සඳහා වූ තල්ලුව ප්‍රධාන වශයෙන් විට්ලම් රජයේ අභ්‍යන්තර ප්‍රතිපත්ති මගින් මෙහෙයවන ලදී. "රටක්" යන සංකල්පය භූමියේ බොහෝ දෙනෙකුට ආගන්තුක වූ අතර, ශක්තිමත් පොදු ජාතික අනන්‍යතාවක් නොතිබුණි. 1970 ගණන්වල මුල් භාගයේදී ස්වාධීනත්වය විශාල ගෝත්‍රවලට අන් අය ආධිපත්‍යය දැරීමට ඉඩ සලසනු ඇතැයි සහ විදේශීය ඉඩම් අත්පත් කර ගැනීමේ අවදානම වැඩි කරනු ඇතැයි යන බියක් පැවතුණි. කෙසේ වෙතත්, ස්වාධීනත්වය සඳහා දේශීය එකඟතාවක් ඇති වීම දේශීය දේශපාලන නායකයන්ගේ ක්‍රියා හේතුවෙන් සිදු විය. 1975 සැප්තැම්බර් 1 වන දින, පැපුවා නවගිනියානු ස්වාධීනත්වයට දින කිහිපයකට පෙර, බෝගන්විල් රජය විසින්ම ස්වාධීනත්වය ප්‍රකාශ කළේය. ඊට ප්‍රතිචාර වශයෙන් පළාතට ගෙවීම් අත්හිටුවන ලදී. ස්වාධීනත්වයට පෙර අනෙකුත් කලාපීය ව්‍යාපාර ද මතු විය. පැපුවා බෙසේනා පක්ෂය පැපුවා භූමිය නවගිනියාවෙන් වෙන් කිරීමට උත්සාහ කළ අතර, හයිලන්ඩ්ස් විමුක්ති පෙරමුණ වෙරළබඩ ප්‍රදේශ විසින් කඳුකර ප්‍රදේශ ආධිපත්‍යය දැරීම වැළැක්වීමට උත්සාහ කළේය. එසේ වුවද, 1975 පැපුවා නවගිනියා ස්වාධීනත්ව පනත 1975 සැප්තැම්බර් මාසයේදී සම්මත වූ අතර, සැප්තැම්බර් 16 ස්වාධීනත්ව දිනය ලෙස නියම කරන ලදී. සොමාරේ රටේ පළමු අගමැති ලෙස දිගටම කටයුතු කළේය.

### ස්වාධීනත්වය

1973 දී විට්ලම් රජයේ විදේශ ප්‍රදේශ පිළිබඳ අමාත්‍ය බිල් මොරිසන් සමඟ මයිකල් සෝමාරේ.
ස්වාධීනත්වය ලැබීමෙන් පසු, ඕස්ට්‍රේලියානු නිලධාරීන් (කෘෂිකර්ම, ආර්ථික, අධ්‍යාපන සහ වෛද්‍ය කාර්ය මණ්ඩලය ඇතුළුව) බොහෝ දෙනෙක් රට හැර ගිය අතර, ඔවුන්ගේ අනුප්‍රාප්තිකයින් සඳහා ප්‍රමාණවත් පුහුණුවක් ලබා දී නොතිබුණි. මෙය රාජ්‍ය සේවයේ ප්‍රතිව්‍යුහගත කිරීමට සහ කාර්යක්ෂමතාව අඩුවීමට හේතු විය, විශේෂයෙන්ම ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල සේවා සැපයීමේදී. 1980 ගණන් වන විට සිවිල් සේවය සහ හමුදාව දේශපාලනීකරණය වීම නිසා ඔවුන්ගේ කාර්යක්ෂමතාව සහ වගවීම තවදුරටත් පහත වැටුණි.

පැහැදිලිව අර්ථ දක්වා ඇති දේශපාලන පක්ෂ සහිත දෙපක්ෂ ක්‍රමයක් වර්ධනය කිරීමට දැරූ අසාර්ථක උත්සාහයක් ලෙස ඡන්ද ක්‍රමය වෙනස් කරන ලදී. ජාතික රජයන් ව්‍යවස්ථාමය ක්‍රමවේදයන්ට අනුව වෙනස් විය. 1977 මැතිවරණයෙන් පසුව අගමැති ධුරය දැරූ සොමාරේ, 1980 දී විශ්වාසභංග යෝජනාවකින් ඉවත් කරන ලද අතර, ඒ වෙනුවට ජුලියස් චාන් පත් විය. 1982 මැතිවරණයෙන් නැවතත් අගමැති වූ සොමාරේ, 1985 දී තවත් විශ්වාසභංග යෝජනාවකින් පරාජයට පත් විය.

1976 අගෝස්තු මාසයේදී ජාතික රජය සමඟ ඇති කරගත් එකඟතාවකින් ස්වාධීනත්වය පිළිබඳ මුල් ප්‍රකාශය විසඳා ගත්තද, බෝගන්විල් ගැටලුව ස්වාධීනත්වයෙන් පසුව ද පැවතුණි. 1975-76 දී බෝගන්විල් දූපතේ ඇති වූ වෙන්වීමේ ව්‍යාපාරය හේතුවෙන් පැපුවා නවගිනියා ව්‍යවස්ථාව වෙනස් කර, පළාත් රජය පිළිබඳ කාබනික නීතිය මගින් පළාත් 19 කට නීත්‍යානුකූලව බලය පවරන ලදී. කෙසේ වෙතත්, පළාත් රජයන්ගේ දුර්වල කළමනාකරණය හේතුවෙන් සොමාරේ විසින් ඔවුන්ගේ බලය අඩු කිරීමට ගත් යෝජනාවට රටේ සමහර දූපත් පළාත්වලින් වෙන්වීමේ තර්ජන එල්ල විය.

ඕස්ට්‍රේලියානු පාලනය යටතේ සටන් සැලකිය යුතු ලෙස අඩු වුවද, 1970 ගණන්වල කඳුකර ප්‍රදේශවල ගෝත්‍රික ගැටුම් වැඩි විය. මෙම ප්‍රදේශ බාහිර පාලනය යටතේ පැවතියේ අඩු කාලයක් නිසා, පැරණි ගෝත්‍රික ගැටුම් සිහිපත් කරමින් ස්වාධීනත්වයෙන් පසුව ඒවා නැවත ආරම්භ විය. එහි පළමු හදිසි අවස්ථාව 1979 දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද නමුත්, එය සහ ඒ හා සමාන මැදිහත්වීම් ප්‍රචණ්ඩත්වය මැඩපැවැත්වූයේ නැත. නගරවල විරැකියාව සහ අසමාන ස්ත්‍රී පුරුෂ අනුපාතය හේතුවෙන් ගෝත්‍රික ගැටුම් කල්ලි බිහිවීම දක්වා වර්ධනය විය. කල්ලි ප්‍රචණ්ඩත්වය නිසා 1984 දී පෝට් මෝර්ස්බිහි හදිසි තත්ත්වයක් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද අතර, එය පැපුවා නවගිනියා ආරක්ෂක බලකායේ (PNGDF) මැදිහත්වීමට හේතු විය. මෙම යෙදවීමේ සාර්ථකත්වය නිසා වෙනත් තැන්වලටද පොලිස් සහ හමුදා මැදිහත්වීම් සිදුවිය. පොලීසිය සහ හමුදාව යන දෙකම දේශපාලනීකරණය වී විනය අඩු විය. ඊට ප්‍රතිචාර වශයෙන් පුද්ගලික ආරක්ෂාව සඳහා ඇති ඉල්ලුම වැඩි වූ අතර, විදේශ ආයෝජන අධෛර්යමත් විය. 1995 දී පළාත් රජයන් ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද අතර, ඒවා අදාළ ජාතික මන්ත්‍රීවරුන්ගෙන් සහ පත් කරන ලද සාමාජිකයන් ගණනාවකින් සමන්විත විය. ඔවුන්ගේ වගකීම් සමහරක් පළාත් පාලන ආයතන වෙත පවරන ලදී. මෙම හැකියාවේ ඌනතාවය නිසා ජාතික මන්ත්‍රීවරුන් දේශීය මට්ටමින් සැලකිය යුතු බලතල ලබා ගත්හ.

බුගන්විල් ගැටුමේදී අරාවා නගරය විනාශ විය.
බෝගන්විල් පතලේ ඉදිකිරීම් අවසන් වීමෙන් පසු රැකියා අවශ්‍යතා අඩු වූ අතර, තරුණ පුද්ගලයන්ට පතලෙන් ලැබුණු ප්‍රතිලාභ අඩු විය. බෝගන්විල්හි නව නැගිටීමක් 1988 දී ආරම්භ වූ අතර, එය බෝගන්විල් රජයට සහ ජාතික රජයට එරෙහිව සටන් කළේය. 1989 මැයි මාසයේදී පතල වසා දැමීමෙන් පසු, බෝගන්විල් විප්ලවවාදී හමුදාව (BRA) ස්වාධීනත්වය ප්‍රකාශ කළ අතර, ජාතික රජය 1990 දී ඉවත් වී පළාත අවහිර කළ විට, ගැටුම සංකීර්ණ අභ්‍යන්තර සිවිල් යුද්ධයක් බවට පත් විය. ජාතික ආරක්ෂක හමුදා 1990 අගභාගයේදී නැවත දූපතට ඇතුළු වූ අතර, දේශීය සගයන් සමඟ එක්ව සෙමින් වැඩි පාලනයක් ලබා ගත්හ. 1994 ඔක්තෝබර් මාසයේදී රජය සහ සමහර කැරලිකරුවන් අතර එකඟතාවකට පැමිණි අතර, 1995 දී අන්තර්වාර බෝගන්විල් රජයක් පිහිටුවන ලදී, නමුත් BRA සමඟ සටන් දිගටම පැවතුණි. 1997 දී, කුලී හේවායන් බඳවා ගැනීම සම්බන්ධ සැන්ඩ්ලයින් සිද්ධිය හේතුවෙන් ජාතික රජය බිඳ වැටුණි. නවසීලන්තය මැදිහත් වූ සාම සාකච්ඡා වලින් පසුව, 1998 ජනවාරි මාසයේදී සටන් විරාමයක් ඇති විය.

ස්වාධීනත්වයේ පළමු දශකය මන්දගාමී නමුත් ස්ථාවර ආර්ථික වර්ධනයක් දුටුවේය. ඔක් ටෙඩි පතල 1982 දී විවෘත කරන ලදී. 1975 දී රජයේ ආදායමෙන් 40% ක් වූ ඕස්ට්‍රේලියානු දායකත්වය 1988 වන විට 17% දක්වා පහත වැටුණද, වැඩිදියුණු කළ බදුකරණය රජයේ වියදම් පවත්වා ගැනීමට ඉඩ සැලසීය. කෙසේ වෙතත්, බෝගන්විල් පතල වසා දැමීම රජයේ මූල්‍ය කටයුතුවලට ගැටලු ඇති කළ නමුත්, තෙල්, ඛනිජ සහ වන නිෂ්පාදන අපනයනය පුළුල් කිරීම 1990 ගණන්වල මුල් භාගයේදී ආර්ථිකය යථා තත්ත්වයට පත් කිරීමට හේතු විය. මෙම වර්ධනය අසමානතාවය අඩු කළේ නැත, තවද රජයේ සේවාවන් පහත වැටුණි. රජයේ වියදම් වැඩිවීම සහ ඊට හේතු වූ ණය වැඩිවීම සැලකිය යුතු ආර්ථික ගැටලු ඇති කළේය.. පැපුවා නවගිනියානු කිනා 1994 දී අවප්‍රමාණය කර පාවෙන විනිමය අනුපාතයකට යටත් කරන ලද අතර, රට 1995 දී ලෝක බැංකුවෙන් හදිසි ණයක් ලබා ගත්තේය.

1997 මැතිවරණයේදී, අපේක්ෂකයින් 4 දෙනෙකු පමණක් සමස්ත බහුතරයක් දිනා ගත් අතර, ජයග්‍රාහකයන්ගෙන් 95 දෙනෙකුට (87%) ඡන්දවලින් 30% කට වඩා අඩු ප්‍රමාණයක් ලැබුණි. 1999 දී රජය පාර්ලිමේන්තුවේ මැදදී වෙනස් වීමෙන් පසු, දේශපාලන ප්‍රතිසංස්කරණ සඳහා ව්‍යවස්ථාමය සංවර්ධන කොමිසමක් පිහිටුවන ලදී. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ඇති වූ දේශපාලන පක්ෂ සහ අපේක්ෂකයන්ගේ අඛණ්ඩතාව පිළිබඳ කාබනික නීතිය මගින් ලියාපදිංචි පක්ෂ සඳහා රජයේ අරමුදල් සම්පාදනය කිරීම, කාන්තා අපේක්ෂකයින් තෝරා ගැනීමට දිරිගැන්වීම සහ පක්ෂ මාරු කිරීමට දඬුවම් නියම කිරීම සිදු කරන ලදී. එය ස්වාධීන මන්ත්‍රීවරුන්ට අගමැතිට ඡන්දය දීම හෝ අගමැතිවරයෙකු තෝරා පත් කර ගැනීමට පෙර සන්ධානවලට සම්බන්ධ වීම තහනම් කළේය. තවත් පියවරක් වූයේ "first past the post" ක්‍රමයේ සිට සීමිත මනාප ඡන්ද ක්‍රමයක් (LPV) වෙත මාරුවීමයි.

බෝගන්විල් සාම ගිවිසුම 2001 දී අත්සන් කරන ලද අතර, ඒ යටතේ බෝගන්විල්ට අනෙකුත් පළාත්වලට වඩා වැඩි ස්වාධීනත්වයක් ලැබෙන අතර, අනාගතයේදී ස්වාධීනත්වය පිළිබඳ ජනමත විචාරණයක් පවත්වනු ඇත. 2002 මැතිවරණයේදී ප්‍රචණ්ඩත්වය වැඩි විය. 2004 දී පැපුවා නවගිනියා පොලීසිය පුහුණු කිරීම සඳහා ඕස්ට්‍රේලියානු පොලීසිය රටට ගෙන්වා ගන්නා ලදී. ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණ තීන්දුවකින් පසු බොහෝ දෙනෙක් ඊළඟ වසරේ පිටව ගියද, මෙය රටේ ඕස්ට්‍රේලියානු පොලිසියේ දිගුකාලීන පැවැත්මක් ආරම්භ කළේය. 2009 දී, පාර්ලිමේන්තුව විසින් අමතර පළාත් දෙකක් නිර්මාණය කිරීමට අනුමැතිය දුන්නේය: පවතින දකුණු කඳුකර පළාතේ කොටසකින් සමන්විත හෙලා පළාත සහ බටහිර කඳුකර පළාත බෙදීමෙන් පිහිටුවන ලද ජිවකා පළාත.

2011 දී, පාර්ලිමේන්තුව විසින් තේරී පත් වූ අගමැති පීටර් ඕ'නීල් සහ අගමැති ධුරය දැරීමට ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය විසින් තීන්දු කරන ලද සොමාරේ අතර ව්‍යවස්ථාමය අර්බුදයක් ඇති විය. පාර්ලිමේන්තුව ඉදිරි මැතිවරණ කල් දැමීමට ඡන්දය දුන්නද, ඔවුන්ට ඒ සඳහා ව්‍යවස්ථාමය බලයක් නොතිබූ අතර, පැපුවා නවගිනියා මැතිවරණ කොමිසම දිගින් දිගටම සූදානම් විය. 2012 ජාතික මැතිවරණය නියමිත පරිදි පැවැත්වුණු අතර, ඕ'නීල් නැවත වරක් පාර්ලිමේන්තුවේ බහුතරයකින් අගමැති ලෙස තේරී පත් විය. සොමාරේ ඕ'නීල්ගේ රජයට එක් වූ අතර, සොමාරේට සහාය දුන් උසාවි විනිසුරුවන්ට එරෙහි චෝදනා ඉවත් කරන ලදී.

දියර ස්වභාවික වායු අපනයනය 2014 දී ආරම්භ වූ නමුත්, මිල පහත වැටීම මෙන්ම අඩු තෙල් මිල ගණන් හේතුවෙන් රජයේ ආදායම අපේක්ෂා කළාට වඩා අඩු විය. ණය-දළ දේශීය නිෂ්පාදිත අනුපාතය ඉහළ ගිය අතර, 2019 වන විට, පැපුවා නවගිනියාවේ මානව සංවර්ධන දර්ශක (HDI) ශ්‍රේණිගත කිරීම පැසිෆික් කලාපයේ අඩුම අගය විය. 2015 මාර්තු මාසයේදී බෝගන්විල් පතල් පනත මගින් පතල් කැණීම් පිළිබඳ පාලනය ජාතික රජයෙන් බෝගන්විල් රජයට මාරු කරන ලදී. එය ඛනිජ සම්පත් රාජ්‍යයට නොව, සාම්ප්‍රදායික ඉඩම් හිමියන්ට අයත් බව ද ප්‍රකාශ කළ අතර, අනාගත කැණීම් සඳහා ඉඩම් හිමියන්ට නිෂේධ බලය ලබා දුන්නේය.

2012-2017 ඕ'නීල් රජයට දූෂණ සෝලියෙන් මිදීමට නොහැකි විය. 2017 මහ මැතිවරණයෙන් ඕ'නීල් නැවත අගමැති ලෙස පත් වුවද, මුලින් කුඩා සන්ධානයක් සමඟ ඔහු බලයට පත් විය. මෙම මැතිවරණයේදී සමහර ප්‍රදේශවල පුළුල් ලෙස ඡන්දදායකයින්ට බිය ගැන්වීම් සහ ආසන ප්‍රතිඵල වාර්තා කිරීම ප්‍රමාද වීම දක්නට ලැබුණි. මූල්‍ය වංචා මෙන්ම APEC පැපුවා නවගිනියා 2018 රැස්වීම සඳහා මිල අධික මෝටර් රථ මිලදී ගැනීම පිළිබඳ විවේචන ද ඕ'නීල්ට පීඩනයක් ඇති කළ අතර, රජයෙන් ඉවත් වීම් වලට හේතු විය. 2019 මැයි මාසයේදී ඕ'නීල් අගමැති ධුරයෙන් ඉල්ලා අස් වූ අතර, ඔහුගේ අනුප්‍රාප්තිකයා ලෙස ජේම්ස් මාරපේ පත් විය.

බෝගන්විල් ස්වයං පාලන කලාපයේ බැඳීම් රහිත ස්වාධීනත්ව ජනමත විචාරණයක් සඳහා 2019 නොවැම්බර් 23 දින ඡන්දය දීමේ දිනය ලෙස රජය විසින් නියම කරන ලදී. ඡන්දදායකයින් අති බහුතරයකින් (98.31%) ස්වාධීනත්වය සඳහා ඡන්දය දුන්හ. අගමැති ජේම්ස් මාරපේගේ පාංගු පක්ෂය 2022 මැතිවරණයේදී වැඩිම ආසන සංඛ්‍යාවක් ලබා ගත් අතර, ඔහුට පැපුවා නවගිනියාවේ අගමැති ලෙස දිගටම කටයුතු කිරීමට හැකි විය.

## රජය සහ දේශපාලනය

රාජ්‍ය නායකයා සහ පැපුවා නවගිනියාවේ රජු:
III වන චාල්ස්
2022 සැප්තැම්බර් 9 සිටපැපුවා නවගිනියාවේ ආණ්ඩුකාර ජෙනරාල්:
බොබ් ඩැඩේ
2017 පෙබරවාරි 28 සිටපැපුවා නවගිනියාවේ අගමැති:
ජේම්ස් මාරපේ
2019 මැයි 30 සිට
පැපුවා නවගිනියාව, III වන චාල්ස් රජු රාජ්‍ය නායකයා ලෙස කටයුතු කරන පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලීය රාජධානියක සාමාජිකයෙකි. රජුගේ නියෝජිතයා වන්නේ පැපුවා නවගිනියාවේ ආණ්ඩුකාර ජෙනරාල්වරයා වන අතර, ඔහු පැපුවා නවගිනියාවේ ඒක මණ්ඩල ජාතික පාර්ලිමේන්තුව විසින් තේරී පත් කරනු ලැබේ. ජාතික පාර්ලිමේන්තුව පැපුවා නවගිනියාවේ අගමැතිවරයා තෝරා පත් කර ගන්නා අතර, පසුව ඔහු ආණ්ඩුකාර ජෙනරාල් විසින් පත් කරනු ලැබේ. අගමැතිගේ උපදෙස් මත ආණ්ඩුකාර ජෙනරාල් විසින් අනෙකුත් අමාත්‍යවරුන් පත් කරනු ලබන අතර, ඔවුන් එක්ව රටේ කැබිනට් මණ්ඩලය ලෙස ක්‍රියා කරන පැපුවා නවගිනියාවේ ජාතික විධායක සභාව පිහිටුවයි. ජාතික පාර්ලිමේන්තුව උපරිම වශයෙන් වසර පහක කාලයක් සඳහා රැස්වේ. එහි ආසන 118 ක් ඇති අතර, ඉන් 96 ක් දිස්ත්‍රික්ක නියෝජනය කරන අතර, 22 ක් පළාත් මට්ටමේ මැතිවරණ කොට්ඨාශ (පළාත් 20, ජාතික අගනුවර දිස්ත්‍රික්කය සහ බුගන්විල් හි ස්වයං පාලන කලාපය) නියෝජනය කරයි. මෙම 22 දෙනා අදාළ පළාත්වල ආණ්ඩුකාරවරුන් ලෙස ද කටයුතු කරති.

නිදහසින් පසු පැපුවා නවගිනියාව අඛණ්ඩව ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී මැතිවරණ සහ රජයේ වෙනස්කම් පවත්වාගෙන ගොස් ඇත. ආසන ප්‍රතිඵල බොහෝ විට තරඟකාරී වුවද, මැතිවරණවල සමස්ත ප්‍රතිඵල පිළිගැනේ. පැපුවා නවගිනියාවේ මැතිවරණ සඳහා බොහෝ අපේක්ෂකයෝ ඉදිරිපත් වෙති. ඡන්දය ප්‍රකාශ කිරීම සිදු කරනු ලබන්නේ විකල්ප ඡන්ද ක්‍රමයේ ප්‍රභේදයක් වන සීමිත මනාප ඡන්ද ක්‍රමය (Limited Preferential Voting - LPV) හරහාය. මෙම ක්‍රමය යටතේ, ඡන්දදායකයින් අවම වශයෙන් අපේක්ෂකයින් තිදෙනෙකු සඳහා මනාප ඡන්ද ලබා දිය යුතුය.

දේශපාලන පක්ෂ පවතින නමුත්, ඒවා දෘෂ්ටිවාදීව එතරම් වෙනස් නොවේ. ඒ වෙනුවට, ඒවා සාමාන්‍යයෙන් තම සාමාජිකයන් අතර ඇති වූ සන්ධාන පිළිබිඹු කරන අතර, මැතිවරණවලින් පිටත ඒවාට එතරම් වැදගත්කමක් නැත. 1972 සිට සියලුම ආණ්ඩු පිහිටුවා ඇත්තේ සන්ධාන ආණ්ඩු ලෙසය. පිහිටුවන විට, පක්ෂ මාරු කිරීමේ ප්‍රවණතාව ("යෝ-යෝ" දේශපාලනය ලෙස හැඳින්වේ) නිසා එවැනි සන්ධාන අස්ථාවර වේ. සියලුම පක්ෂ පාහේ අනෙකුත් පක්ෂ සමඟ සන්ධාන පිහිටුවා ඇති අතර, සමහර සන්ධාන වෙනම පක්ෂ 10ක් දක්වා සමන්විත වී ඇත. අමාත්‍ය තනතුරු ඉතා වටිනා වන අතර, ඡන්දදායකයින්ට තම නියෝජිතයන් රජයට එක්වීම සඳහා පක්ෂ මාරු කිරීම පිළිබඳව එතරම් ගැටළුවක් නොතිබිය හැක, මන්ද එය තම දිස්ත්‍රික්කයට වැඩි නියෝජනයක් ලබා දෙන බව ඔවුන් විශ්වාස කරන බැවිනි. අමාත්‍ය ධුර කාලය බොහෝ විට කෙටි වන අතර, 1972 සිට 2016 දක්වා කාලය තුළ පාර්ලිමේන්තුවක සාමාන්‍ය ධුර කාලයෙන් අඩක් පමණ වේ. අමාත්‍යවරයෙකු යම් කළඹක ගත කරන සාමාන්‍ය කාලය ඊටත් වඩා කෙටි වේ, එනම් මාස 16ක් පමණි. දේශපාලන පක්ෂවලට රජයේ මන්ත්‍රීවරුන් මෙන්ම විපක්ෂයේ මන්ත්‍රීවරුන් ද සිටිය හැකිය. විපක්ෂයේ මන්ත්‍රීවරුන් 269ක් රජයට පත් කර ඇත. නිදහසේ පළමු දශක කිහිපය තුළ, සෑම පාර්ලිමේන්තු කාලයකදීම අවම වශයෙන් එක් රජයේ වෙනසක් සිදුවී ඇත. සමස්තයක් ලෙස, මැතිවරණයකින් මැතිවරණයකට සම්පූර්ණ ධුර කාලයක් අවසන් කර ඇත්තේ අගමැතිවරුන් දෙදෙනෙකු පමණි. විශ්වාසභංග යෝජනා පොදු වන අතර, ඒවායින් සාර්ථක වී ඇත්තේ ස්වල්පයක් වුවද, බොහෝ අගමැතිවරුන් ඒවා වළක්වා ගැනීම සඳහා කල්තියා ඉල්ලා අස් වී ඇත. එසේම පාර්ලිමේන්තුව නැවත තේරී පත් කර ගැනීම හෝ කල් තැබීම වැනි උපක්‍රම ද භාවිතා කර ඇත.

පැපුවා නවගිනියාවේ මැතිවරණ සඳහා අපේක්ෂකයින් විශාල සංඛ්‍යාවක් ආකර්ෂණය වේ.
රජයේ වෙනස්කම්, රජයේ ප්‍රමුඛතා සහ වැඩසටහන් වෙනස් කිරීමට වඩා, අනුග්‍රහය සහ පුද්ගල තනතුරුවලට වැඩි වශයෙන් බලපෑවේය. මේ හේතුවෙන්, දේශපාලනයේ බෙදීම් තිබුණද, ප්‍රතිපත්ති සාපේක්ෂව ස්ථාවරව පවතී. අපේක්ෂකයින් දේශපාලන ප්‍රතිපත්ති වෙනස්කම්වලට වඩා දේශීය නියෝජනය මත පදනම්ව ප්‍රචාරක කටයුතු කරන බැවින්, බොහෝ පක්ෂ සමාන වේදිකාවල ක්‍රියාත්මක විය හැකි අතර, එමඟින් ප්‍රතිපත්ති විවාද දුර්වල වේ. දේශපාලන පක්ෂවල ආධාරක පදනම් සාමාන්‍යයෙන් පුද්ගලික හෝ භූගෝලීය ස්වභාවයක් ගනී. ජාතික පක්ෂ නාමිකව මතුවන විට පවා, ඒවා බොහෝ විට නිශ්චිත කලාපවල පමණක් ශක්තිමත් වේ. බොහෝ පක්ෂ කෙටි කාලයක් සඳහා පමණක් පවතින අතර, ඒවා බොහෝ සෙයින් තම නායකයින් මත රඳා පවතී. මැතිවරණ අතරතුර පවතින ශක්තිමත් පක්ෂ නොමැතිකම දුර්වල මූල්‍යකරණයට දායක වන අතර, එමඟින් පක්ෂවලට පක්ෂ නායකයින්ගේ පුද්ගලික අරමුදල්වලින් පිටත අපේක්ෂකයින්ට සැබෑ සහයෝගයක් ලබා දිය නොහැක. දුර්වල පාර්ලිමේන්තුවක් විධායකය ද ශක්තිමත් කර ඇති අතර, පාර්ලිමේන්තුව පාලනය කිරීම සඳහා විවිධ ක්‍රියා පටිපාටි භාවිතා කරන රජයන් විසින් මෙම ක්‍රියාවලිය තවදුරටත් උග්‍ර කර ඇත. රජයට එරෙහිව සටන් කිරීම සඳහා අධිකරණ ක්‍රමය මත වැඩි වැඩියෙන් රඳා පැවතීම හේතුවෙන් අධිකරණය දේශපාලනීකරණය වී ඇති බවට දැකීමේ අවදානම වැඩි වී ඇත.

දේශපාලන සංස්කෘතියට පවතින ඥාතිත්වය සහ ගම් සබඳතා බලපාන අතර, බොහෝ කුඩා හා ඛණ්ඩනය වූ ප්‍රජාවන් නිසා මෙය වැදගත් සංස්කෘතික සාධකයකි. කලාපීය සහ ප්‍රාදේශීය අනන්‍යතා ශක්තිමත් වන අතර, සාම්ප්‍රදායික දේශපාලන ක්‍රම නූතන දේශපාලන ක්‍රමය සමඟ ඒකාබද්ධ වී ඇත. පුළුල් පැපුවාන් කලාපීය අනන්‍යතාවයක් සහ යම් දුරකට උස්බිම් අනන්‍යතාවයක් පවතින අතර, එය දේශපාලනයට බලපෑම් කළ හැකිය. කෙසේ වෙතත්, බුගන්විල්වලින් පිටත, කලාපීය දේශපාලනය බෙදුම්වාදී වීමට වඩා ස්වයංපාලනවාදී වන අතර, බෙදුම්වාදය බොහෝ විට අවසාන ඉලක්කයක් ලෙස නොව හුදෙක් වාචාලකමක් ලෙස භාවිතා කරයි. ඔවුන්ගේ ඉඩම් සමඟ ප්‍රජා සබඳතාවල වැදගත්කම නීති පද්ධතිය තුළ ද පිළිබිඹු වේ. රටේ භූමියෙන් 97% ක්ම ප්‍රජාවන් විසින් දරනු ලබන චාරිත්‍රානුකූල ඉඩම් ලෙස නම් කර ඇති අතර, එවැනි බොහෝ ඵලදායී හිමිකම් ලියාපදිංචි කර නොමැති අතර ප්‍රායෝගිකව අවිධිමත් ලෙස පවතී.

ඡන්දය ප්‍රකාශ කිරීම බොහෝ විට සිදුවන්නේ ගෝත්‍රික රේඛා ඔස්සේ වන අතර, මෙය එක්සත් ගෝත්‍රයක කුඩා ඡන්ද කොටසක් හෝ දිනා ගැනීමට හැකි වන දේශපාලඥයන් විසින් උග්‍ර කරන ලද ගැටලුවකි. දේශපාලන බිය ගැන්වීම් සහ ප්‍රචණ්ඩත්වය පොදුය. ප්‍රතිවාදී කණ්ඩායම්වලට සහය දක්වන ස්ථානවල දේශපාලඥයින්ට මැතිවරණ ප්‍රචාරණ කටයුතු වලක්වා ඇති අතර, සමහර විට විරුද්ධවාදීන් විසින් අපේක්ෂකයින් ඉදිරිපත් කර ඇත්තේ වෙනස් ගෝත්‍රයක ඡන්ද බෙදීමටය. කණ්ඩායම් ඡන්දය සමහර ප්‍රජාවන් විසින්, විශේෂයෙන් උස්බිම් වල භාවිතා කරනු ලැබේ. විශාල ස්වාධීන අපේක්ෂකයින් සංඛ්‍යාවක් සිටීම නිසා ජයග්‍රාහකයින් බොහෝ විට ඉතා කුඩා බහුතරයක් මත, සමහර විට 10% කට වඩා අඩු ඡන්ද ප්‍රමාණයකින් තේරී පත් වේ. එවැනි ප්‍රතිඵල මැතිවරණයෙන් ලැබෙන ජනවරම පිළිබඳව කනස්සල්ල මතු කරයි.

පැපුවා නවගිනියානු පාර්ලිමේන්තුවට තේරී පත්වන්නේ ඉතා සුළු කාන්තාවන් සංඛ්‍යාවකි.
අවම වශයෙන් 2004 ට පෙර පැවති සෑම මැතිවරණයකදීම, බලයේ සිටින බොහෝ දෙනෙකුට තම ආසන අහිමි විය. මෙය අලුතින් තේරී පත් වූ දේශපාලනඥයින්ට තම ධුර කාලය තුළ හැකි තරම් පුද්ගලික වාසි ලබා ගැනීමට දිරිගැන්වීමක් නිර්මාණය කර ඇත. සෑම මන්ත්‍රීවරයෙක්ම තම ඡන්ද කොට්ඨාශය සඳහා ග්‍රාමීය සංවර්ධන අරමුදල් පාලනය කරන බැවින්, එය දූෂණයට පහසු අවස්ථා සලසයි. මෙහි අර්ථය වන්නේ බොහෝ දෙනෙක් පවතින සේවාවන් පවත්වාගෙන යාමට වඩා නව වියදම්වලට ප්‍රමුඛත්වය දෙන බවයි. එක් එක් මන්ත්‍රීවරයාගේ අභිමතය පරිදි පාලනය කරන ලද මුළු අරමුදල් ප්‍රමාණය ලෝකයේ ඉහළම අගයන් අතර වේ. මෙම තත්ත්වය සැලකිය යුතු නරුමත්වයක් ජනනය කර ඇති අතර, ජාතික ආණ්ඩුවේ නීත්‍යානුකූලභාවය පිළිබඳ සංජානනය අඩු කර ඇත. එවැනි අරමුදල් පාලනය කිරීම මැතිවරණ ප්‍රචණ්ඩත්වයේ පොදුභාවයට සහ බරපතලකමට ද දායක විය හැකිය. මැතිවරණවලට ඇති අනෙකුත් අභියෝග අතර පරිපාලන ගැටළු, ඡන්ද ලැයිස්තු පිළිබඳ ගැටළු සහ ඡන්ද මිලදී ගැනීම ඇතුළත් වේ. අගමැතිවරුන් විසින් මන්ත්‍රීවරුන්ට ඡන්ද කොට්ඨාශ අරමුදල් ලබා දීම ප්‍රමාද කර ඇත්තේ සන්ධාන ගොඩනැගීමට බලපෑම් කිරීම සඳහාය.

දූෂණය පුළුල් ගැටළුවක් වී ඇත. ඉහළ පෙළේ පුද්ගලයින් අතර කැපී පෙනෙන අවස්ථා හඳුනාගෙන තිබුණත්, සුළු දූෂණය පැතිරීම රජයේ සේවාවන් පිරිහීමට වැඩි බලපෑමක් ඇති කර ඇති බව පෙනේ. සමහර දූෂණ පුද්ගලික වාසි සඳහා සිදුවන අතර, තවත් සමහරක් පැන නගින්නේ අනවබෝධ ක්‍රමයේ සමාජ බැඳීම් වලිනි. මෙහිදී ඡන්දදායකයින් තම තේරී පත් වූ නිලධාරීන්ගෙන් මෙන්ම තම ප්‍රජාවන්ගෙන් සහ ඥාති ජාලයන්ගෙන් අන්‍යෝන්‍ය ප්‍රතිලාභ සහ පක්ෂපාතීත්වය අපේක්ෂා කරයි. දූෂණය සම්බන්ධයෙන් සිරගත කරන ලද දේශපාලනඥයින් නැවත තේරී පත් වී ඇත, මන්ද ඔවුන්ගේ දූෂිත ක්‍රියාකාරකම් තම ප්‍රජාවන්ට ප්‍රතිලාභ ලබා දීමේ අපේක්ෂිත කොටසක් ලෙස සැලකෙන බැවිනි. ජාතික දූෂණය පිළිබඳ පුළුල් කලකිරීමක් සමඟ දූෂණ ලෙස හැඳින්විය හැකි දේ පිළිබඳ දේශීය පිළිගැනීම සහ පුද්ගල ප්‍රජා අපේක්ෂාවන් අතර ඇති මෙම ගැටුම, දූෂණ විරෝධී ක්‍රියාමාර්ග කලාතුරකින් දේශපාලන වාචාලකමට ගැලපීමට එක් හේතුවක් විය හැකිය. මෙම සංස්කෘතික අපේක්ෂාවන් සමහර විට ඕස්ට්‍රේලියානු සම්මතයන් උරුම කරගත් විධිමත් නෛතික හා දේශපාලන ක්‍රමය සමඟ ගැටේ. ප්‍රභූන් කෙරෙහි ඇති අමනාපය සහ පැහැදිලි අසමානතාවය ද අනුග්‍රහය පිළිබඳ අපේක්ෂාවන් ඇති කරයි.

රජයේ සේවාවන් සැපයීම සඳහා මන්ත්‍රීවරුන් තනි තනිව වගකිව යුතු බව දැකීමට ද මෙය හේතු වී ඇත. විශේෂයෙන්ම රජයේ සේවාවන් සඳහා වෙනත් මාර්ග ස්වල්පයක් පවතින බැවින්, ජයග්‍රාහී අපේක්ෂකයෙකුට ඡන්දය දීම සඳහා ත්‍යාග අපේක්ෂා කිරීමේ සංස්කෘතික වැදගත්කම සංකීර්ණ කරයි. සේවාවන් සඳහා මෙම වගකීම පාර්ලිමේන්තුව තුළ ඉහළ මට්ටමේ නොපැමිණීමකට දායක වන බව සැලකේ, එබැවින් මන්ත්‍රීවරුන්ට වෙස්ට්මිනිස්ටර් රජයේ ක්‍රමය තුළ නීති සම්පාදකයින් ලෙස ඵලදායී ලෙස ක්‍රියා කිරීමට නොහැකිය. පාර්ලිමේන්තුවේ අස්ථාවරත්වය නීති සම්පාදනයට තවදුරටත් බාධා කරන අතර, නීති යල් පැන යයි. මැතිවරණ කොට්ඨාශ සීමාවන් පරිපාලන සීමාවන්ට සමාන වන අතර, මැතිවරණ සහ සේවා විධිවිධාන අතර සංකල්පීය සම්බන්ධතාවය ශක්තිමත් කරයි. ජනගහනයේ වෙනස්කම්වලට මැතිවරණ සීමාවන් ප්‍රතිචාර නොදක්වන බැවින් මෙය දේශපාලනය විකෘති කරයි. ග්‍රාමීය ප්‍රජාවන්ට රජයේ සේවාවන් ලබා ගැනීමට බොහෝ විට දුෂ්කර කාලයක් ඇති අතර, බැංකුකරණය වැනි පහසුකම් සඳහා සමහර විට දින ගණනක් ගමන් කිරීමට සිදු වේ. සමහර ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල, ගම්මානවලට රාජ්‍යය සමඟ අන්තර්ක්‍රියා කිරීම ඉතා අල්පය.

නීතිමය ක්‍රියාවලි සාමාන්‍යකරණය වීම හේතුවෙන් අධිකරණ පද්ධතියේ වියදම ඉහළ ගොස් ඇත. පාසල් සහ ගුවන් තොටුපළවල් වැනි රජයේ යටිතල පහසුකම් හේතුවෙන් බොහෝ විට දේශීය ප්‍රජාවන්ගෙන් වන්දි ඉල්ලීම් මතුවන අතර, එය සංවර්ධනයට බාධාවක් වන අතර දේශීය නොසන්සුන්තාවයන් ඇති කරයි. මාධ්‍ය සාමාන්‍යයෙන් නිදහස් වුවද, එය දුර්වල තත්ත්වයක පවතී.

### විදේශ සබඳතා

පැපුවා නවගිනියාවේ APEC 2018
පැපුවා නවගිනියාව තම අසල්වැසි ඕස්ට්‍රේලියාව, ඉන්දුනීසියාව සහ සොලමන් දූපත් සමඟ හොඳ සබඳතා පවත්වා ගැනීමට උත්සාහ කරන අතර, ඊට අමතරව උතුරේ පිහිටි ආසියානු රටවල් සමඟ ද සබඳතා ගොඩනඟා ගැනීමට උත්සාහ කර ඇත. කෙසේ වෙතත්, ආධාර වෙනස්වීම් හේතුවෙන් ඕස්ට්‍රේලියාව සමඟ ඇතැම් විට ආතතිකාරී තත්වයන් මතුව ඇති අතර, කලාපීය ගැටුම් පිළිවෙළින් බුගන්විල් සහ පැපුවා ගැටුම් නිසා සොලමන් දූපත් සහ ඉන්දුනීසියාව සමඟ සබඳතා සංකීර්ණ වී ඇත. 1986 දී, පැපුවා නවගිනියාව සොලමන් දූපත් සහ වනුවාටු සමඟ මෙලනීසියානු ස්පියර්හෙඩ් කණ්ඩායමේ (Melanesian Spearhead Group) ආරම්භක සාමාජිකයෙකු බවට පත් වූ අතර, 1988 දී මෙම රටවල් තුන විධිමත් සහයෝගීතා ගිවිසුමකට අත්සන් තැබූහ. 1986 දී ඉන්දුනීසියාව සමඟ ද, 1987 දී ඕස්ට්‍රේලියාව සමඟ ද සහයෝගීතා ගිවිසුම් අත්සන් කරන ලදී.

පැපුවා නවගිනියාව අසල්වැසි බටහිර නවගිනියාව ඉන්දුනීසියාව විසින් පාලනය කිරීම පිළිගෙන සහාය දක්වා ඇත. ඉන්දුනීසියානු ආරක්ෂක හමුදා විසින් මානව හිමිකම් උල්ලංඝනය කිරීම් රාශියක් සිදු කර ඇති බවට වාර්තා වන පැපුවා ගැටුම (Papuan Conflict) මෙහි කේන්ද්‍රස්ථානයයි. සාම්ප්‍රදායික අවශ්‍යතා සඳහා දේශසීමා ආශ්‍රිත ප්‍රජාවල පදිංචිකරුවන්ට එය තරණය කිරීමට අවසර ඇත. ඕස්ට්‍රේලියාව ආයතනික හා සංස්කෘතික සබඳතා හරහා පැපුවා නවගිනියාව සමඟ සම්බන්ධ වී ඇති අතර, විදේශ ආධාර මෙන්ම සාම සාධක සහ ආරක්ෂක ආධාර සපයන වඩාත්ම ස්ථාවර සැපයුම්කරු ලෙස ද කටයුතු කරයි. බොහෝ දුරට යටිතල පහසුකම් සඳහා ආයෝජන ප්‍රභවයක් ලෙස චීනය සමඟ සබඳතා වර්ධනය වෙමින් පවතී. අග්නිදිග ආසියාව පැසිෆික් කලාපයට සම්බන්ධ කරන රටේ උපායමාර්ගික පිහිටීම, 21 වන සියවසේ දී භූ දේශපාලනික වශයෙන් වැඩි අවධානයක් දිනා ඇත.

පැපුවා නවගිනියාව 1976 සිට අග්නිදිග ආසියානු ජාතීන්ගේ සංගමයේ (ASEAN) නිරීක්ෂක රාජ්‍යයක් ලෙස කටයුතු කර ඇති අතර, පසුව 1981 දී විශේෂ නිරීක්ෂක තත්ත්වය ලබා ගන්නා ලදී. එය පූර්ණ සාමාජිකත්වය සඳහා අයදුම්පතක් ද ඉදිරිපත් කර ඇත. තවද, පැපුවා නවගිනියාව නොබැඳි ජාතීන්ගේ ව්‍යාපාරය (Non-Aligned Movement), පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලීය ජාතීන්ගේ සංවිධානය (Commonwealth of Nations), පැසිෆික් දූපත් සංසදය (Pacific Islands Forum), APEC සංවිධානය සහ එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ සාමාජිකයෙකි.

### අපරාධ සහ මානව හිමිකම්

පැපුවා නවගිනියානු දරුවන්, පිරිමින් සහ කාන්තාවන් සුදු රිබන් දින පාගමනකදී කාන්තාවන්ට එරෙහි හිංසනය නැවැත්වීමට සහයෝගය දක්වයි.
ලෝකයේ කාන්තාවන්ට එරෙහි ප්‍රචණ්ඩත්වය ඉහළම අනුපාතයක් ලෙස සැලකෙන පැපුවා නවගිනියාවේ, කාන්තාවන්ට සහ ළමයින්ට බලපාන පුළුල් ගෘහස්ථ සහ ලිංගික ප්‍රචණ්ඩත්වයක් පවතී. එවැනි ප්‍රචණ්ඩත්වයන් පුද්ගලික මෙන්ම ප්‍රජා වියදම් ද ඉහළ නංවන අතර, දේශපාලනයට කාන්තාවන්ගේ සහභාගීත්වය කලාපයේ අවම වීමට හේතුවක් වී ඇති අතර, දෙමාපියන් තම දියණියන් පාසල් යැවීමෙන් වළක්වයි. 2013 දී අවලංගු කරන තෙක්, 1971 මන්ත්‍ර ගුරුකම් පනත මගින් මන්ත්‍ර ගුරුකම් චෝදනා මිනීමැරුමකට ආරක්ෂාවක් ලෙස ක්‍රියා කිරීමට අවසර ලබා දී තිබුණි. පැපුවා නවගිනියාවේ සෑම වසරකම මායාකාරියන් යැයි චෝදනා කරන ලද පුද්ගලයන් 50-150 ක් පමණ මරා දමනු ලැබේ. සමලිංගික ක්‍රියාවන් නීතියෙන් තහනම් කර ඇත.

ගෝත්‍රික ප්‍රචණ්ඩත්වය උස්බිම් ප්‍රදේශවල දිගු කලක් ජීවන මාර්ගයක් වී ඇතත්, ගිනි අවි වැඩිවීම නිසා ජීවිත හානි ඉහළ ගොස් තිබේ. අතීතයේදී, ප්‍රතිවාදී කණ්ඩායම් පොරෝ, පිහි සහ සාම්ප්‍රදායික ආයුධ භාවිතා කළ බව දන්නා අතර, දඩයම් කිරීමේදී හෝ වෙළෙඳපොළවලදී ප්‍රචණ්ඩත්වය වළක්වන නීතිරීතිවලට ගරු කළහ. නමුත් ගිනි අවි භාවිතය වැඩි වීමත් සමඟ මෙම සම්මතයන් වෙනස් වෙමින් පවතී. පතොරම් ජාවාරම සහ සොරකම් කිරීම මෙම කලාපවල ප්‍රචණ්ඩත්වය වැඩි කර ඇති අතර, පොලිස් හමුදා සහ හමුදාවන්ට පාලනය පවත්වා ගැනීම දුෂ්කර වී ඇත. "රාස්කොල්" කල්ලි අතර ප්‍රචණ්ඩත්වය නාගරික සහ ග්‍රාමීය ප්‍රදේශ දෙකෙහිම සිදු වන අතර, සමහර කල්ලි දේශපාලනඥයන් සමඟ සම්බන්ධ වී ඇත. මෙම ප්‍රචණ්ඩත්වය ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල ආර්ථික ක්‍රියාකාරකම් අඩාල කර ඇත.

රෝයල් පැපුවා නවගිනියා කොස්තාපල් කාර්යාලය (Royal Papua New Guinea Constabulary) නීතිය හා සාමය පවත්වාගෙන යාම සඳහා වගකිව යුතු ආයතනයයි. නමුත් වඩා දියුණු ආයුධ නිසා ගෝත්‍රික ගැටුම් උත්සන්න වීම සහ කාන්තාවන්ට එරෙහි ප්‍රචණ්ඩත්වය වැළැක්වීමට නොහැකි වීම හේතුවෙන් මෙම කාර්යාලයට අභියෝග එල්ල වී තිබේ. අඩු අරමුදල් හිඟය මෙම අභියෝග තවදුරටත් උග්‍ර කර ඇති අතර, එය නිලධාරීන්ගේ මනෝභාවය ද පිරිහීමට ලක් කර ඇත. පොලිස් ක්‍රියාමාර්ග හේතුවෙන් මානව හිමිකම් උල්ලංඝනය කිරීම් සහ දේපළ විනාශ කිරීම සම්බන්ධයෙන් ගැටළු මතුව ඇත. අභ්‍යන්තර ගැටුම්, දේශපාලන මැදිහත්වීම් සහ දූෂණය හේතුවෙන් මෙම කොස්තාපල් කාර්යාලය පීඩාවට පත්ව ඇත.

### පරිපාලන අංශ

පැපුවා නවගිනියාව ඒකීය රාජ්‍යයක් වුවද, එය බෙහෙවින් විමධ්‍යගත කර ඇත. රට කලාප හතරක් අතර බෙදී ඇත, නමුත් මේවා පරිපාලන අංශ ලෙස භාවිතා නොකෙරේ. ජාතියට පළාත් මට්ටමේ කොට්ඨාශ 22 ක් ඇත: පළාත් විස්සක්, බුගන්විල් හි ස්වයං පාලන කලාපය සහ ජාතික අගනුවර දිස්ත්‍රික්කය. සෑම පළාතක්ම දිස්ත්‍රික්කවලට බෙදා ඇත (මුළු වශයෙන් 89), ඒවා පළාත් පාලන මට්ටමේ රාජ්‍ය ප්‍රදේශ (LLGs) එකක් හෝ කිහිපයක් ලෙස බෙදා ඇත. LLGs 300 කට වඩා ඇති අතර, ඒවා තරමක් වෙනස් පාලන ව්‍යුහයන් ඇති නාගරික LLGs සහ ග්‍රාමීය LLGs කුඩා සංඛ්‍යාවක් අතර බෙදී ඇත. ප්‍රමාණය හා ජනගහනය අනුව කුඩාම පළාත වන මනුස් හි ඇත්තේ එක් සම-අන්ත දිස්ත්‍රික්කයක් පමණි. පළාත් යනු රටේ ප්‍රාථමික පරිපාලන අංශ වන අතර, පළාත් ආණ්ඩු එම පළාතෙන් තේරී පත් වූ ජාතික මන්ත්‍රීවරුන්ගෙන් සමන්විත වේ. පළාත් පාලන සාම්ප්‍රදායික ගෝත්‍රික නායකත්වයට සමාන්තරව ක්‍රියාත්මක වේ. ඔවුන් ජනගහනය අතින් බෙහෙවින් වෙනස් ය: වැඩිම ජනගහනයක් සහිත හය දෙනා ජාතික ජනගහනයෙන් අඩක් වන අතර කුඩාම හය දෙනා 14% කි. පළාත්වලට තමන්ගේම බදු අය කළ හැකි අතර අධ්‍යාපනය, සෞඛ්‍යය සහ සංවර්ධනය කෙරෙහි යම් පාලනයක් ඇත. පළාත් මට්ටමේ කොට්ඨාශ පහත පරිදි වේ:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * මධ්‍යම
* චිම්බු
* නැගෙනහිර හයිලන්ඩ්ස්
* නැගෙනහිර නව බ්‍රිතාන්‍ය
* නැගෙනහිර සේපික්
* එන්ගා
* ගල්ෆ්
* මඩාංග්
* මනුස්
* මිල්නේ බේ
* මොරෝබේ
 | * නව අයර්ලන්ත
* ඔරෝ
* බුගන්විල් (ස්වයං පාලන කලාපය)
* දකුණු හයිලන්ඩ්ස්
* බටහිර
* බටහිර හයිලෑන්ඩ්ස්
* බටහිර නව බ්‍රිතාන්‍ය
* සැන්ඩවුන්
* ජාතික අගනුවර දිස්ත්‍රික්කය
* හෙළ
* ජිවාකා
 | පැපුවා නවගිනියාවේ පළාත් |

## භූගෝලය

පැපුවා නවගිනියාවේ සිතියම
පැපුවා නවගිනියාව වර්ග කිලෝමීටර් 462,840 ක (වර්ග සැතපුම් 178,704) විශාල භූමි ප්‍රදේශයක් පුරා විහිදී ඇති අතර, එයට විශාල ප්‍රධාන භූමියක් සහ දූපත් රාශියක් ඇතුළත් වේ. මෙම රට සමකයට දකුණින් පිහිටා ඇති අතර, ඉන්දුනීසියාව සමඟ ගොඩබිම් මායිමක් ද, ඕස්ට්‍රේලියාව, සොලමන් දූපත් සහ මයික්‍රොනීසියා ෆෙඩරල් ජනපද සමඟ සාගර මායිම් ද බෙදා ගනී. නවගිනියා දූපත මැලේ දූපත් සමූහයේ නැගෙනහිරට වන්නට පිහිටා ඇත. මෙම රට ඕස්ට්‍රේලියාවේ කේප් යෝක් අර්ධද්වීපයෙන් නොගැඹුරු ටෝරස් සමුද්‍ර සන්ධියෙන් වෙන් වී ඇත. මෙම සමුද්‍ර සන්ධියට බටහිරින් නොගැඹුරු අරෆුරා මුහුද පිහිටා ඇති අතර, එහි නැගෙනහිරින් වඩාත් ගැඹුරු කොරල් මුහුද පිහිටා ඇත. පැපුවා බොක්ක දකුණු වෙරළ තීරයෙන් වැඩි ප්‍රමාණයක් ආවරණය කරන අතර, සොලමන් මුහුද ප්‍රධාන භූමියට නැගෙනහිරින් පිහිටා ඇත.

සමස්ත වෙරළ තීරයේ දිග කිලෝමීටර් 10,000 (සැතපුම් 6,200) ඉක්මවන අතර, රටට වර්ග කිලෝමීටර් 2,396,575 (වර්ග සැතපුම් 925,323) ක විශේෂිත ආර්ථික කලාපයක් ඇත. රටට කාල කලාප දෙකක් ඇත, එනම් බෝගන්විල් ස්වයං පාලන කලාපය රටේ සෙසු ප්‍රදේශවලට වඩා පැයක් ඉදිරියෙන් සිටී.

නවගිනියාවේ භූ විද්‍යාත්මක ඉතිහාසය සංකීර්ණ ය. එය උතුරට ගමන් කරන ඉන්දු-ඕස්ට්‍රේලියානු භූ තලයේ බටහිරට ගමන් කරන පැසිෆික් භූ තලය හමුවන ස්ථානයේ පිහිටා ඇත. මෙය ප්‍රධාන භූමියේ සහ එහි දූපත්වල ඉහළ විචල්‍ය භූගෝලීය පිහිටීමට හේතු වී ඇත. භූ තල චලනය ද රටේ සක්‍රීය ගිනි කඳු සහ නිතර භූමිකම්පා ඇති වීමට හේතුවයි. මෙම රට පැසිෆික් ගිනි වළල්ලේ පිහිටා ඇති අතර, එහි ක්‍රියාකාරී ගිනි කඳු 14 ක් සහ නිද්‍රාශීලී ගිනි කඳු 22 ක් ඇත. කඳුකර කලාපයට දකුණින් ඇති ප්‍රදේශය ඕස්ට්‍රේලියානු ක්‍රේටෝනයේ කොටසක් වන අතර, උතුරට ඇති භූමියෙන් වැඩි ප්‍රමාණයක් ඇක්‍රීටඩ් භූමි ප්‍රදේශයකි. ප්‍රධාන භූමිය සහ බිස්මාර්ක් දූපත් සමූහය සහ බෝගන්විල් වැනි ප්‍රධාන දූපත් සමූහයන් විශාල කඳු වලින් ආධිපත්‍යය දරයි. සමස්තයක් ලෙස, කඳු රටේ 72% ක් ආවරණය කරයි. ඉතිරි ප්‍රදේශවලින් 15% ක් තැනිතලා වන අතර 11% ක් වගුරු බිම් වේ. විශාල දූපත් හතරක් (බෝගන්විල්, මැනස්, නිව් බ්‍රිතාන්‍යය සහ නිව් අයර්ලන්තය) සහ ඊට වඩා කුඩා දූපත් 600 කට අධික සංඛ්‍යාවක් ඇත. කුඩා දූපත්වල ද බොහෝ විට බෑවුම් සහිත කඳු සහ කුඩා වෙරළබඩ ප්‍රදේශ ඇත.

පැපුවා නවගිනියාවේ උස්බිම්
නවගිනියා කඳුකරය, පැපුවා නවගිනියාවේ ගිනිකොනදිග කෙළවරේ පිහිටි මිල්න් බොක්කෙහි සිට ඉන්දුනීසියානු නවගිනියාවේ බටහිර කෙළවර දක්වා දිවෙන කඳු වැටි වැටියක් තුළ පිහිටා ඇත. මෙම කඳු අතරින්, මීටර් 4,509ක් (අඩි 14,793) උස විල්හෙල්ම් කන්ද රටේ උසම ස්ථානය වේ. මෙම කඳු අතර විවිධ භූ විද්‍යාත්මක ඉතිහාසයක් සහිත බෑවුම් සහිත නිම්න පිහිටා ඇත. කඳුකරය ලෙස හඳුන්වන ජනාකීර්ණ කලාපයේ, වයඹ සහ ගිනිකොන දෙසින් ඇති කඳු වලට වඩා කෙටි කඳු ඇති අතර, කඳු අතර සාපේක්ෂව පැතලි ප්‍රදේශ ද ඇතුළත් වේ.

මධ්‍යම කඳු පටියට උතුරින්, විශාල පහත් බිම් ප්‍රදේශයකට බටහිරින් සෙපික් ගඟ සහ නැගෙනහිරින් රාමු සහ මාක්හැම් ගංගා ගලා බසී. මෙම පහත් බිම් ප්‍රදේශය ප්‍රධාන භූමියට නැගෙනහිරින් ඇති මුහුද දක්වා විහිදෙන අතර, නිව් බ්‍රිතාන්‍ය අගල සාදයි. වයඹ දිග වෙරළ තීරයේ බෙවානි කඳු, ටොරිසෙලි කඳු වැටිය සහ ඇලෙක්සැන්ඩර් කුමරුගේ කඳු පිහිටා ඇති අතර, ඒවා සෙපික් ගඟ මගින් තවදුරටත් නැගෙනහිරින් ඇති ඇඩෙල්බර්ට් කඳු වැටියෙන් වෙන් කරයි. මෙයට නැගෙනහිරින්, හුවොන් අර්ධද්වීපයේ ෆිනිස්ටෙරේ කඳු වැටිය සහ සාරුවාගෙඩ් කඳු වැටිය ඇත. මෙම උතුරු වෙරළ තීරයෙන් වැඩි ප්‍රමාණයක් උස් වූ පැරණි මුහුදු පතුලකින් සමන්විත වන අතර, ප්‍රදේශය භූගෝලීය වශයෙන් තවමත් සක්‍රීය වන අතර භූමිකම්පා සහ නායයෑම්වලට ගොදුරු වේ. සෙපික් ගඟට බටහිරින් උතුරු වෙරළ තීරය මුහුදට බෙහෙවින් විවෘතව පවතින අතර, පිටත දූපත් හෝ දියකඩ නොමැත. සිසානෝ කලපුව එහි ඇති එකම ආරක්ෂිත බොක්කයි. කෙසේ වෙතත්, සෙපික් ගඟ එහි දිගෙන් අඩක් පමණ යාත්‍රා කළ හැකි ය.

සෙපික්-රාමු ගංගා පද්ධතිය ප්‍රධාන භූමියේ උතුර පුරා විහිදී ඇති අතර, ෆ්ලයි ගඟ දකුණට ගලා යයි. ගංගා දෙකම පහත් බිම් සහ වගුරු බිම් වලින් වට වී ඇත. මේවා ප්‍රධාන භූමියේ ප්‍රධාන ජල පෝෂක ද්‍රෝණි නවයෙන් දෙකක් සාදයි. අනෙකුත් ප්‍රධාන ද්‍රෝණි දෙක පුරාරි සහ මාක්හැම් ගංගා වටා පිහිටා ඇත. මෙම භූමිය තුළ විල් 5,000 කට වඩා ඇත. මේ අතරින්, හෙක්ටයාර 1,000 ඉක්මවන විල් 22 ක් පමණක් ඇති අතර, විශාලතම විල වන්නේ හෙක්ටයාර 64,700 ක් වූ ලේක් මරේ ය.

ෆ්ලයි ගඟ ගලා යන්නේ රටේ විශාලතම යාබද පහත් බිම් ප්‍රදේශය හරහාය.
පැපුවා නවගිනියාවේ භූ විද්‍යාත්මකව ස්ථායී එකම කොටස වන්නේ නිරිතදිග පහත්බිම් වන අතර, ඒවා විශාලතම අඛණ්ඩ පහත්බිම් ප්‍රදේශය සාදයි. මෙම ප්‍රදේශයේ ගංවතුර තැනිතලා සහ වගුරු බිම් රාශියක් ඇත. මෙම තැනිතලාවලට උතුරින් බොසවි ගිනි කන්ද පිහිටා ඇති අතර, වෙරළබඩ ප්‍රදේශ තරමක් කඳු සහිතය. මෙම ප්‍රදේශය සහ අභ්‍යන්තර කඳුකරය අතර බාධකයක් ලෙස උස් වූ දකුණු අතිනූවල් කඳු පිහිටා ඇත. මධ්‍යම කඳුකරයෙන් ආරම්භ වන ෆ්ලයි ගඟ එහි දිගෙන් වැඩි ප්‍රමාණයක් යාත්‍රා කළ හැකිය.

නැගෙනහිරින් පිහිටි පැපුවා අර්ධද්වීපය (බෝගයේ "වලිගය" ලෙස ද හැඳින්වේ) එහි උතුරු පැත්තේ ලැමින්ටන් ගිනි කන්ද සහ හයිඩ්‍රොග්‍රැෆර්ස් කඳු වැටිය අඩංගු වේ. තවදුරටත් නැගෙනහිරින්, කේප් නෙල්සන් අවට ප්‍රදේශයේ වික්ටරි කන්ද සහ ට්‍රැෆල්ගර් කන්ද ඇතුළුව තවත් ගිනි කඳු ඇත. එහි මධ්‍යයේ ඕවන් ස්ටැන්ලි කඳු වැටිය විහිදේ. එහි මිල්න් බොක්ක, ගුඩෙනෆ් බොක්ක, කොලින්වුඩ් බොක්ක සහ හුවොන් බොක්ක වැනි ආරක්‍ෂිත බොක්ක ගණනාවක් ඇත. ගිනිකොනදිගට ඔබ්බෙන් ඇති කුඩා දූපත් (ඩී’එන්ත්‍රේකාස්ටෝ දූපත්, ට්‍රෝබ්‍රියන්ඩ් දූපත්, වුඩ්ලර්ක් දූපත සහ ලුයිසියාඩ් දූපත් සමූහය) මුළු වර්ග ප්‍රමාණය වර්ග කිලෝමීටර් 7,000කට වඩා මදක් වැඩිය.

ප්‍රධාන භූමියේ ඊසානදිගට ඔබ්බෙන් ඇති ප්‍රධාන දූපත් ප්‍රධාන චාප දෙකක් දිගේ සෑදී ඇත. එකක් ප්‍රධාන භූමියට ආසන්නව ඇති කුඩා දූපත් සහ නිව් බ්‍රිතාන්‍යය නම් විශාල දූපත ඇතුළත් වේ. නිව් බ්‍රිතාන්‍යය ප්‍රධාන වශයෙන් ගිනිකඳු නොවන නමුත්, එහි උතුරේ සහ විශේෂයෙන් රබාවුල් අවට ගැසල් අර්ධද්වීපයේ ගිනිකඳු ක්‍රියාකාරකම් සාරවත් පස නිර්මාණය කර ඇත. අනෙක් දූපත් චාපය මැනස් දූපත, නිව් හැනෝවර්, නිව් අයර්ලන්තය සහ බෝගන්විල් සම්බන්ධ කරයි. බෝගන්විල්හි විශාල ගිනි කඳු තුනක් ඇත. මෙම දූපත් වල සම්පූර්ණ වර්ග ප්‍රමාණය වර්ග කිලෝමීටර් 68,000 ක් පමණ වේ.

පෝට් මෝර්ස්බි අගනුවර දකුණු වෙරළ තීරයේ පිහිටා ඇති අතර, ලා නගරය උතුරු වෙරළ තීරයේ නැගෙනහිරට වන්නට පිහිටා ඇත. රටේ 2% ක් පමණක් නිතිපතා වගා කෙරේ. මෙම රට භූමිකම්පා, සුනාමි, ගිනිකඳු පිපිරීම්, ගංවතුර, නායයෑම් සහ නියඟ අවදානම් වලට ලක් වේ. දේශගුණික විපර්යාස හේතුවෙන් මුහුදු මට්ටම ඉහළ යමින් පවතී. කාටරෙට් දූපත් වැනි බෝගන්විල්හි සමහර ප්‍රදේශවලින් ජනතාවට ඉක්මනින් ඉවත් වීමට සිදුවනු ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරේ.

මිල්න් බොක්ක පළාතේ ඇලෝටෝ අසල මුහුද
රට නිවර්තන කලාපයේ පිහිටා ඇත, සහ වඩාත් නිශ්චිතවම නිවර්තන උණුසුම් තටාකය තුළ, සාගර ප්‍රදේශයක් වන අතර එහි මුහුදු මතුපිට උෂ්ණත්වය සහ උෂ්ණත්වය වසර පුරා 200 °C (82 °F) දක්වා පහත වැටේ. සමස්ත දේශගුණය සාමාන්‍යයෙන් නිවර්තන වේ, නමුත් එය ඉතා විචල්‍ය භූගෝලීය පිහිටීම නිසා දේශීයව වෙනස් වේ. වෙරළබඩ ප්‍රදේශවල සාමාන්‍ය උපරිම උෂ්ණත්වය 32 °C (90 °F) පමණ වන අතර අභ්‍යන්තර උස්බිම් වල සාමාන්‍ය උෂ්ණත්වය 26 °C (79 °F) සහ ඉතා කඳුකර ප්‍රදේශ 18 °C (64 °F) වේ. වෙරළබඩ ප්‍රදේශවල සාමාන්‍ය අවම උෂ්ණත්වය 23 °C (73 °F) වේ. මීටර් 2,100 (අඩි 6,900) ට වැඩි උස්බිම් වල, රාත්‍රී තුහින බහුලව දක්නට ලැබෙන අතර, සෘතු කාලය කුමක් වුවත්, දිවා කාලයේ උෂ්ණත්වය කලාතුරකින් 22 °C (72 °F) ඉක්මවයි. උෂ්ණත්වය දළ වශයෙන් උන්නතාංශය සමඟ සහසම්බන්ධ වේ.

පවතින සුළං සාමාන්‍යයෙන් මැයි සිට ඔක්තෝබර් දක්වා ගිනිකොන දෙසින් සහ දෙසැම්බර් සිට මාර්තු දක්වා වයඹ දෙසින් හමයි. මෙය සමස්ත වැසි රටා මෙහෙයවයි, කෙසේ වෙතත් විශාල කඳු සහ රළු භූමි ප්‍රදේශය දේශීය කාලගුණික තත්ත්වයන් සහ වාර්ෂික වර්ෂාපතනයේ පුළුල් වෙනස්කම් ඇති කරයි. පෝර්ට් මෝර්ස්බි අවට ප්‍රදේශය වැසි සෙවනැල්ලක පිහිටා ඇති අතර වසරකට මිලිමීටර 1,000 (අඟල් 39) ට වඩා අඩුවෙන් ලැබෙන අතර සමහර උස්බිම් ප්‍රදේශවලට මිලිමීටර 8,000 (අඟල් 310) ට වඩා ලැබේ. පහත් බිම් ආර්ද්‍රතාවය සාමාන්‍යයෙන් 80%, පමණ වන අතර වලාකුළු ආවරණය ඉතා සුලභ වේ. සමහර ප්‍රදේශවල වර්ෂාව ඉතා සෘතුමය වන අතර මැයි සිට නොවැම්බර් දක්වා වියළි කාලයක් පවතින අතර අනෙක් ප්‍රදේශවල එය වඩාත් නිතිපතා වේ. වැඩිම වර්ෂාපතනයක් ලැබෙන කාලය ස්ථානය අනුව වෙනස් වේ. අන්තර් නිවර්තන අභිසාරී කලාපය, දකුණු පැසිෆික් අභිසාරී කලාපය, එල් නිනෝ–දක්ෂිණ දෝලනය සහ මෝසම් සෘතු විවිධ ප්‍රදේශවලට බලපායි. දෙසැම්බර් සිට මාර්තු දක්වා තෙත් සමයේදී සුළි සුළං ඉඳහිට රටට බලපායි. පැපුවා අර්ධද්වීපයේ දේශගුණය බටහිරට වෙරළබඩ ප්‍රදේශවලට සාපේක්ෂව සාපේක්ෂව මෘදුයි.

### ජෛව විවිධත්වය

පැපුවා නවගිනියාවේ ගස් කැන්ගරුවෙක්
පැපුවා නවගිනියාව යනු මහා විවිධත්වයෙන් යුත් රටක් වන අතර, දන්නා ජීවී විශේෂවලින් ආසන්න වශයෙන් 5% ක් අඩංගු වන අතර, ඉන් තුනෙන් එකක් වෙනත් තැනක දක්නට නොලැබේ. එය දන්නා ක්ෂීරපායී විවිධත්වයෙන් 4.5% ක් සහ සමහර විට සනාල ශාක විශේෂ 30,000 ක් පමණ අඩංගු වේ. නවගිනියාවේ වනාන්තර ලෝකයේ තුන්වන විශාලතම යාබද වැසි වනාන්තර ප්‍රදේශය සාදයි. මෙම විශාල වනාන්තර ප්‍රදේශය පොහොසත් ජෛව විවිධත්වයක් අඩංගු වන අතර ගෝලීය දේශගුණයේ ස්ථාවරත්වයට දායක වේ. වෘක්ෂලතාදිය උන්නතාංශය අනුව, පහත් බිම්, පහළ කඳුකරය, ඉහළ කඳුකරය සහ ඇල්පයින් ශාක ප්‍රජාවන් ලෙස පුළුල් ලෙස බෙදිය හැකිය. මෙම වනාන්තර බොහෝ ප්‍රජාවන්ට පරිසරයෙන් ලබාගත් ආහාර, ස්වාභාවික සම්පත් සහ අනෙකුත් ප්‍රතිලාභ අඛණ්ඩව සපයයි. සංකීර්ණ භූ විද්‍යාව සහ උෂ්ණත්වය, වර්ෂාපතනය සහ උන්නතාංශයේ සැලකිය යුතු දේශීය වෙනස්කම් නිසා රට තුළ පුළුල් ලෙස වෙනස් වන ක්ෂුද්‍ර ක්ලයිමේට් සහ අද්විතීය ශාක හා සත්ව ප්‍රජාවන්ට සත්කාරකත්වය සපයන හුදකලා වාසස්ථාන රාශියක් ඇත. මෙම දේශීය ජෛව විවිධත්වය වෙරළබඩ ප්‍රදේශ, කඳුකර ප්‍රදේශ සහ විවිධ දූපත් කණ්ඩායම් වැනි පුළුල් වර්ගීකරණයන්ට වර්ග කළ හැකිය.

ආසියාවේ සහ ඕස්ට්‍රේලියාවේ වෘක්ෂලතාදිය මගින් බලපෑමට ලක් වූ විවිධ ශාක විවිධත්වයක් රට තුළ දක්නට ලැබෙන අතර, රටේ රළු භූ විෂමතාවය සහ සුවිශේෂී දේශීය දේශගුණය අනුව තවදුරටත් වෙනස් වේ. මිනිස් පැවැත්මෙන් දැඩි ලෙස බලපෑමට ලක් වූ ප්‍රදේශවල, ඉම්පෙරාටා සහ තෙමේඩා තෘණ බිම් නිර්මාණය වී ඇත. එළි පෙහෙළි කරන ලද ප්‍රදේශවල ද උක් තණකොළ ද, උස්බිම් වල මිස්කන්තස් විශේෂ සහ පහත් බිම් වල සැකරම් විශේෂ ද වර්ධනය වේ. එවැනි තණකොළ බොහෝ විට වසර 10 සිට 15 දක්වා කාලයක් පුරන් වීමට ඉඩ ඇති ස්ථානවල වර්ධනය වේ. වෙරළ තීරයේ කඩොලාන වර්ග කිලෝමීටර 4,800 ක් (වර්ග සැතපුම් 1,900) පමණ විහිදේ. රට මැලේසියා ජෛව භූගෝලීය ප්‍රදේශයේ කොටසක් වන අතර, එහි ශාක විශේෂ ඕස්ට්‍රේලියාවට වඩා නැගෙනහිර ආසියාවේ ශාක විශේෂවලට සමාන වේ, නමුත් ව්‍යතිරේක පවතී, විශේෂයෙන් ඉහළ උන්නතාංශවල. බෝගන්විල් දූපත් සමූහය ජෛව භූගෝලීය වශයෙන් සොලමන් දූපත් දූපත් දූපත් සමූහයේ ඉතිරි කොටසට සමීපව සම්බන්ධ වන අතර එය රටේ සෙසු ප්‍රදේශවලට වඩා වෙනස් වේ.

ඩෙන්ඩ්‍රෝබියම් ඇට්‍රොවියොලේසියම් ඕකිඩ් මිල්න් බොක්ක පළාතේ සමහර දූපත් කණ්ඩායම් වල පමණක් දක්නට ලැබේ.
වැසි වනාන්තරය තුළ, ඕකිඩ් විශේෂ 2,000 කට අධික සංඛ්‍යාවක් සහ මීවන විශේෂ 2,000 ක් පමණ ඇත. රට තුළ කෘමීන් විශේෂ 150,000 ක්, පක්ෂීන් 813 ක්, මිරිදිය මත්ස්‍යයන් 314 ක්, උභයජීවීන් 352 ක්, උරගයින් 335 ක් සහ භූමිෂ්ඨ ක්ෂීරපායින් 298 ක් සිටින බව සැලකේ. ලේඛනගත නොකළ ශාක හා සත්ව විශේෂ රාශියක් ඇති බව විශ්වාස කෙරේ, නව විශේෂ නිතිපතා විස්තර කෙරේ. රටේ බටහිර අභ්‍යන්තරය විශේෂයෙන් දුර්වල ලෙස පර්යේෂණ කර ඇත, නමුත් පාරාදීසයේ කුරුල්ලන් සහ බවර්බර්ඩ් වැනි සමහර කණ්ඩායම් හොඳින් දන්නා කරුණකි. සමහර ප්‍රදේශවල ඇතැම් වර්ගවල සතුන් විශේෂ විශාල සංඛ්‍යාවක් ඇත. මධ්‍යම කඳුකර කොඳු ඇට පෙළට උතුරින් කෘමීන් සහ කටුස්සන් විවිධත්වය ඉහළ ය. ෆ්ලයි පහත්බිම් වැනි කඳුකර කොඳු ඇට පෙළට දකුණින් පිහිටි ප්‍රදේශවල අඟහරු, සර්ප සහ මිරිදිය මත්ස්‍ය විවිධත්වය ඉහළම වේ. ගෙම්බන් විවිධත්වය සාමාන්‍යයෙන් ඉහළම මට්ටමක පවතින්නේ ප්‍රධාන භූමියේ සහ බුගන්විල් හි කඳුකර ප්‍රදේශවල ය (ව්‍යතිරේකයක් ලෙස ඉතා විවිධාකාර හුආන් අර්ධද්වීපය).

බොහෝ සතුන් ඕස්ට්‍රේලියාවේ විශේෂවලට සමාන වර්ගීකරණ කණ්ඩායම්වල කොටසකි. ඊසාන දෙසින් පිහිටි විශාල දූපත් කිසි විටෙකත් නවගිනියාවට හෝ වෙනත් විශාල භූමි ස්කන්ධයකට සම්බන්ධ වී නොමැත. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, ඔවුන්ට තමන්ගේම ශාක හා සත්ත්ව විශේෂ ඇත; ප්‍රධාන භූමියේ බොහෝ විශේෂ ඇති කණ්ඩායම් වලට දූපත් වල ස්වල්පයක් හෝ කිසිවක් නොතිබිය හැකි අතර, පාරාදීස පක්ෂීන්, බෝවර් කුරුල්ලන් සහ ඒකපාර්ශ්වික කණ්ඩායම් වැනි සුප්‍රසිද්ධ ප්‍රධාන භූමි කණ්ඩායම් මෙම දූපත් වලින් සම්පූර්ණයෙන්ම නොපවතී. දූපත් වලට පලතුරු වවුලන් සහ සමහර ගෙම්බන් කණ්ඩායම් වැනි ඔවුන්ගේම සැලකිය යුතු ආවේණික සතුන් ඇත. විවිධ දූපත් කණ්ඩායම්වල විවිධ සත්ව කණ්ඩායම් පැවතීමට හෝ නොපැවතීමට හේතුව හොඳින් වටහාගෙන නොමැත. එය භූ විද්‍යාත්මක ඉතිහාසයේ මෙන්ම විසිරීමේ නිෂ්පාදනයක් විය හැකිය. හුආන් අර්ධද්වීපය සහ නිව් බ්‍රිතාන්‍යය අතර පිහිටා ඇති දූපත් යම් සංක්‍රමණයකට මාර්ගයක් සපයයි. ගිනිකොන දෙසින් පිහිටි කුඩා දූපත් අතීතයේ දී ප්‍රධාන භූමියට සම්බන්ධ වී ඇති අතර ඒ හා සමාන වන ජීවීන් ද ඇත. පැපුවා නවගිනියාව අවම වශයෙන් වර්ග කිලෝමීටර් 13,840 (වර්ග සැතපුම් 5,340) කොරල් පර වලින් වටවී ඇත, නමුත් තවත් සිතියම්ගත කර නොමැති විය හැක. මෙම ගල්පර ජෛව විවිධත්වයෙන් යුත් කොරල් ත්‍රිකෝණයේ කොටසක් වේ.

1972 සහ 2002 අතර කාලය තුළ පැපුවා නවගිනියාවේ වැසි වනාන්තරවලින් හතරෙන් එකක් පමණ හානි වී හෝ විනාශ වී ඇති අතර, 15% ක් පමණ සම්පූර්ණයෙන්ම ඉවත් කර ඇත. වනාන්තරවලින් හතරෙන් එකක් දක්වා ද්විතියික වනාන්තර වන අතර, අතීතයේ වගා කරන ලද ප්‍රදේශ ආවරණය කරයි. මෙම ප්‍රදේශවල, වගා චක්‍රවලට වසර 50 ක් තරම් දිගු පුරන් කාලයක් ඇතුළත් විය හැකිය. එළිපෙහෙළි කිරීම වනාන්තර ප්‍රදේශයෙන් ඉතා කුඩා ප්‍රමාණයක් සැවානා බවට පත් කර ඇත.

## ආර්ථිකය

ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදල විසින් පැපුවා නිව්ගිනියාව සංවර්ධනය වෙමින් පවතින ආර්ථිකයක් ලෙස වර්ගීකරණය කර ඇත. ආර්ථිකය බොහෝ දුරට ස්වාභාවික සම්පත් මත රඳා පවතී, ප්‍රාග්ධන ආයෝජන පතල් කැණීම් සහ තෙල් සඳහා සංකේන්ද්‍රණය වී ඇති අතර, බොහෝ ශ්‍රමය කෘෂිකර්මාන්තයේ යොදවා ඇත. 2018 වන විට, ස්වාභාවික සම්පත් නිස්සාරණය සමස්ත දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 28% ක් වූ අතර ඛනිජ, තෙල් සහ ස්වාභාවික ගෑස් ඇතුළු සැලකිය යුතු දායකයින් සිටී. සම්පත් මත යැපෙන ආර්ථිකය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය විකෘති කිරීම නිසා ආර්ථික වර්ධනය මැනීම දුෂ්කර ය. දළ ජාතික ආදායම වැනි අනෙකුත් මිනුම් මැනීම දුෂ්කර ය. ඓතිහාසික දළ දේශීය නිෂ්පාදිත ඇස්තමේන්තු පවා නාටකාකාර ලෙස වෙනස් වී ඇත. 2019 වන විට, PNG හි සැබෑ දළ දේශීය නිෂ්පාදිත වර්ධන අනුපාතය 3.8% ක් වූ අතර උද්ධමන අනුපාතය 4.3% කි. ජාතික මුදල් ඒකකය වන කිනා, විනිමය අනුපාතය කළමනාකරණය කිරීම සඳහා එහි ප්‍රවේශය වෙනස් කර ඇති පැපුවා නිව්ගිනියා බැංකුව විසින් නියාමනය කරනු ලැබේ. විධිමත් රැකියා නියුක්තිය අඩුය. අවම වැටුපක් ඇත, නමුත් නිදහසින් පසු එය සැබෑ ලෙස පහත වැටී ඇත. 2010 දශකයේ අගභාගයේදී, නාගරික ප්‍රදේශවල සේවය කරන අයගෙන් 40% ක් පමණ කෘෂිකර්මාන්තයෙන් පිටත සේවය කළ නමුත් ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල 20% ක් පමණ පමණි.

දැව සහ සමුද්‍ර සම්පත් ද අපනයනය කරනු ලැබේ, රට නිවර්තන දැව සැපයුම්කරුවන් කිහිප දෙනාගෙන් එකක් වන අතර, පැපුවා නිව්ගිනියාව සඳහා වන වගාව වැදගත් ආර්ථික සම්පතක් වන නමුත් කර්මාන්තය අඩු සහ අර්ධ-තීව්‍ර තාක්ෂණික යෙදවුම් භාවිතා කරයි. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, නිෂ්පාදන පරාසයන් කියත් දැව, වේනර්, ප්ලයිවුඩ්, බ්ලොක් පුවරුව, අච්චු කිරීම, පොලු සහ කණු සහ ලී කැබලි වලට සීමා වේ. නිමි භාණ්ඩ කිහිපයක් පමණක් අපනයනය කෙරේ. ප්‍රමාණවත් පුහුණුවක් නොලැබුණු දේශීය තාක්ෂණික නිලධාරීන් සමඟ ඒකාබද්ධව ස්වයංක්‍රීය යන්ත්‍රෝපකරණ නොමැතිකම, ස්වයංක්‍රීය යන්ත්‍රෝපකරණ සහ සැලසුම් හඳුන්වාදීමට ඇති බාධක කිහිපයකි. වන වගාව දූෂණයට මාර්ගයක් වන අතර බොහෝ ව්‍යාපෘති නීතිමය අවිනිශ්චිතතාවයකට මුහුණ දෙයි. දැව කැපීමෙන් 70% ක් දක්වා නීති විරෝධී විය හැකිය. සමුද්‍ර ධීවර කර්මාන්තය ගෝලීය මසුන් ඇල්ලීමෙන් 10% ක් පමණ සපයයි.

රටේ කෘෂිකර්මාන්තයට දේශීය විකිණීම සහ ජාත්‍යන්තර අපනයනය සඳහා මෙන්ම යැපුම් කෘෂිකර්මාන්තය සඳහා වගා කරන භෝග ඇතුළත් වේ. කොප්පරා, කොප්පරා තෙල්, රබර්, තේ, කොකෝවා සහ කෝපි වැනි භාණ්ඩවල කෘෂිකාර්මික අපනයන වර්ධනය වී නොමැත. කෙසේ වෙතත්, පාම් තෙල් නිෂ්පාදනය කිරීම සඳහා වනාන්තර තෙල් පාම් වගාවන් බවට පරිවර්තනය කිරීම සැලකිය යුතු සහ වර්ධනය වන රැකියා සහ ආදායම් මාර්ගයක් බවට පත්ව ඇත. සමස්තයක් ලෙස රට ගෝලීය පාම් තෙල් වලින් 1.6% ක් සහ ගෝලීය කෝපි වලින් 1% ක් නිෂ්පාදනය කරයි. ආර්ථිකයේ විශාලතම අංශය නොවූවත්, කෘෂිකර්මාන්තය වැඩිම රැකියා ප්‍රමාණයක් සපයන අතර, සියලු රැකියා වලින් 85% ක් පමණ වේ.

දරිද්‍රතාවය තක්සේරු කිරීමෙන් සොයාගෙන ඇත්තේ එය ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල බහුලව දක්නට ලැබෙන බවයි. ජනගහනයෙන් 40% කට ආසන්න ප්‍රමාණයක් යැපුම් ගොවීන් වන අතර, මුදල් ආර්ථිකයෙන් සාපේක්ෂව ස්වාධීනව ජීවත් වෙති. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, ගොවිතැන වඩාත් පුළුල් ආර්ථික ක්‍රියාකාරකම වේ. බොහෝමයක් සිදු කරනු ලබන්නේ සරල වැසි ජලයෙන් පෝෂණය වන මතුපිට වාරිමාර්ග හරහා වන අතර, නිශ්චිත ශිල්පීය ක්‍රම ස්ථානය අනුව වෙනස් වේ. ටාරෝ යනු ඓතිහාසික බෝගයකි, නමුත් දැන් ප්‍රධාන වශයෙන් වගා කරන බතල හඳුන්වාදීම මීටර් 2,700 (අඩි 8,900) දක්වා වගා කිරීමට අවසර දී ඇත. සාගෝ නිස්සාරණය කරන මෙට්‍රොක්සිලෝන් සාගු ද බහුලව වගා කෙරේ.

නිරිතදිග පැපුවා නිව්ගිනියාවේ ඔක් ටෙඩි පතල
අපනයනය කරන ලද ඛනිජ අතරට රන්, තඹ, කොබෝල්ට් සහ නිකල් ඇතුළත් වේ. තෙල් සහ ද්‍රව ස්වාභාවික වායු (LNG) ද ප්‍රධාන අපනයන භාණ්ඩ වේ. නිස්සාරණ සම්පත් සියලුම අපනයන වලින් 86% ක් වන අතර, සහ ඒවායේ ඉහළ වටිනාකම රටට සාමාන්‍යයෙන් ජංගම ගිණුම් අතිරික්තයන් පවත්වාගෙන යාමට හැකි වී ඇත. විශාලතම පතල වන්නේ ලිහිර් දූපතේ පෞද්ගලික රන් පතලක් වන අතර, ඉන් පසුව රජය විසින් පවත්වාගෙන යනු ලබන ඕකේ ටෙඩි පතල සහ පසුව පෝගෙරා රන් පතල වේ. ආදායම් බෙදා ගැනීම පිළිබඳ ආරවුල් හේතුවෙන් නව ව්‍යාපෘති විවෘත කිරීම ප්‍රමාද වී ඇතත්, LNG අපනයනය 2014 දී ආරම්භ විය.

රටේ භූමි ප්‍රදේශය ප්‍රවාහන යටිතල පහසුකම් සංවර්ධනය කිරීම රටට දුෂ්කර කර ඇති අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ගුවන් ගමන් වඩාත් කාර්යක්ෂම හා විශ්වාසදායක ප්‍රවාහන මාධ්‍යයක් බවට පත්ව ඇත. අභ්‍යන්තරයට යන්නේ අධිවේගී මාර්ග පහක් ඇත, නමුත් දෙකක් පමණි. දේශීය නැව්ගත කිරීම සීමිතය. ජාත්‍යන්තර වරායන් 22 ක් ඇත, නමුත් සියල්ල ක්‍රියාත්මක නොවේ. විශාලතම වරාය වන්නේ ලේ වරාය වන අතර එය ජාත්‍යන්තර භාණ්ඩ ප්‍රවාහනයෙන් අඩක් පමණ හසුරුවයි. පැපුවා නිව්ගිනියාවේ ගුවන් පථ 500කට වඩා ඇති අතර ඒවායින් බොහොමයක් තාර දමා නොමැත. බොහෝ මාර්ග දුර්වල ලෙස නඩත්තු කර ඇති අතර සමහර ඒවා වැසි සමයේදී භාවිතා කළ නොහැක. කෙසේ වෙතත්, ජනගහනයෙන් බහුතරයක් ජාතික මාර්ගයකින් කිලෝමීටර 5ක් (සැතපුම් 3.1) ඇතුළත ජීවත් වන අතර ඊටත් වඩා දිස්ත්‍රික් හෝ ග්‍රාමීය මාර්ග අසල ජීවත් වේ.

සිරිනුමු වේල්ල සහ යොන්කි වේල්ල ජල විදුලිය සපයයි. අගනුවර පවා සීමිත අපද්‍රව්‍ය පිරිපහදු කිරීමක් ඇත. සමහරක් සෘජුවම සාගරයට මුදා හරින අතර එමඟින් දූෂණය පිළිබඳ ගැටළු ඇති වේ. පුනර්ජනනීය බලශක්ති ප්‍රභවයන් මුළු විදුලි සැපයුමෙන් තුනෙන් දෙකක් නියෝජනය කරයි.

සමස්ත නිවාසවල ගුණාත්මකභාවය අඩුයි, 2010 අගභාගයේදී නිවාසවලින් 15% කට නිමි තට්ටුවක් තිබුණි. නාගරික ප්‍රදේශවල, 2016 දී නිවාසවලින් 55% කට විදුලිය සම්බන්ධ කර ඇත. ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවලට සම්බන්ධතාවයක් තිබුණේ 10% ක් පමණි, නමුත් මෙය 1996 දී 3% සිට සැලකිය යුතු වැඩිවීමකි. නාගරික නිවාසවලින් අඩකට වඩා නල ජලය ලබා ගැනීමට හැකි වූ අතර ග්‍රාමීය නිවාසවලින් 15% කට පමණක් එය තිබුණි, නමුත් ග්‍රාමීය නිවාසවලට ළිං සඳහා වැඩි ප්‍රවේශයක් තිබුණි. කාමරයකට සාමාන්‍ය පුද්ගලයින් සංඛ්‍යාව 2.5 කි.

රටෙන් 97% කට වඩා ප්‍රජාවන් විසින් හිමිකරගෙන ඇති චාරිත්‍රානුකූල ඉඩම් ලෙස නම් කර ඇත. එවැනි ඵලදායී හිමිකම් බොහොමයක් ලියාපදිංචි නොකළ සහ ඵලදායී ලෙස අවිධිමත් ලෙස පවතී. ඉඩම් ලියාපදිංචි කිරීමේ උත්සාහයන් ඉතා සීමිත සාර්ථකත්වයක් ලබා ඇත. PNG ව්‍යවස්ථාදායකය විසින් "චාරිත්‍රානුකූල ඉඩම් හිමිකම" ලෙස හැඳින්වෙන ආකාරයේ සේවා කාලයක් හඳුනාගෙන ඇති නීති පනවා ඇත, එනම් ආදිවාසී ජනතාවගේ සාම්ප්‍රදායික ඉඩම්වලට අහිමි කළ නොහැකි සේවා කාලයක් සඳහා යම් නීතිමය පදනමක් ඇති බවයි. මෙම චාරිත්‍රානුකූල ඉඩම රටේ භාවිතා කළ හැකි ඉඩම්වලින් වැඩි ප්‍රමාණයක් සංකල්පීයව ආවරණය කරයි (මුළු භූමි ප්‍රමාණයෙන් 97% ක් පමණ); අන්සතු කරන ලද ඉඩම රාජ්‍ය බදු යටතේ පෞද්ගලිකව තබා ගනී නැතහොත් රජයේ ඉඩමකි. සින්නක්කර හිමිකම (ගාස්තු සරල ලෙසද හැඳින්වේ) පැපුවා නිව්ගිනියා පුරවැසියන්ට පමණක් හිමිවිය හැකිය.

## ජන විකාශනය

දකුණු කඳුකර පළාතේ හුලි විග්මන්
පපුවා නිව් ගිනියාව ලෝකයේ වඩාත්ම විවිධත්වයෙන් යුත් ජාතීන්ගෙන් එකකි. භාෂා රැසකට අමතරව, රටේ ජනවාර්ගික අනන්‍යතාව භූගෝලය, ඥාති සබඳතා සහ බාහිර පීඩනය වැනි සාධක මගින් තවදුරටත් බෙදී ඇත. 2020 වන විට එක්සත් ජාතීන්ගේ ආර්ථික හා සමාජ කටයුතු දෙපාර්තමේන්තුවේ ජනගහන ඇස්තමේන්තුවට අනුව ජනගහනය මිලියන 8.95 ක් විය. රජයේ ඇස්තමේන්තු අනුව 2021 දී ජනගහනය මිලියන 11.8 ක් විය. 2020/2021 අතර ජාතික සංගණනය කල් දැමීමෙන් පසු, චන්ද්‍රිකා ඡායාරූපකරණය භාවිතයෙන් අතුරු තක්සේරුවක් සිදු කරන ලදී. 2022 දෙසැම්බරයේදී, එක්සත් ජාතීන්ගේ වාර්තාවක් මගින් ජනගහනය මිලියන 17 ක් බවට නව ඇස්තමේන්තුවක් යෝජනා කළ නමුත්, එය රටේ නිල ඇස්තමේන්තුව මෙන් දෙගුණයක් විය. 2023 ජූලි මාසයේදී එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය එහි ඇස්තමේන්තුව නිල වශයෙන් මිලියන 11.8 දක්වා සංශෝධනය කළේය. 1961 සිට දශක සංගණන සිදු කර ඇතත්, අතීත සංගණනවල විශ්වසනීයත්වය අවිනිශ්චිතය. එසේ වුවද, ස්වාධීනත්වයෙන් පසු ජනගහනය විශාල ලෙස වර්ධනය වී ඇති බව විශ්වාස කෙරේ. මෙම වර්ධනය තිබියදීත්, නාගරීකරණය බොහෝ දුරට නොවෙනස්ව හෝ සුළු වශයෙන් පමණක් වැඩි වී ඇත. 2015 වන විට, ජනගහනයෙන් 0.3% ක් පමණ ජාත්‍යන්තර සංක්‍රමණිකයන් විය.

පපුවා නිව් ගිනියාව වඩාත්ම ග්‍රාමීය රටවල් අතරින් එකක් වන අතර, 2023 වන විට එහි ජනගහනයෙන් 14% ක් පමණක් නාගරික මධ්‍යස්ථානවල ජීවත් වෙති. විශාලතම නගරය අගනුවර වන පෝට් මෝර්ස්බි වන අතර, අනෙකුත් විශාල ජනාවාස අතරට ලා, මවුන්ට් හේගන්, මඩන්ග් සහ වෙවාක් ඇතුළත් වේ. බොහෝ දෙනා සාම්ප්‍රදායික ප්‍රජාවන්හි ජීවත් වෙති. වඩාත්ම ජනාකීර්ණ කලාපය වන්නේ ජනගහනයෙන් 43% ක් සිටින කඳුකර ප්‍රදේශයයි. උතුරු ප්‍රධාන භූමියේ 25% ක් ද, දකුණු කලාපයේ 18% ක් ද, දූපත් කලාපයේ 14% ක් ද ජීවත් වෙති. සාම්ප්‍රදායික කුඩා ප්‍රජාවන්, සාමාන්‍යයෙන් 300 කට අඩු පිරිසක්ගෙන් සමන්විත වන අතර, බොහෝ විට ඉතා කුඩා ප්‍රධාන ගම්මානයකින් සමන්විත වන අතර, අවට ගොවිපළවල් සහ ගෙවතු වල වෙනත් නිවාස විසිරී ඇත. රටෙන් තුනෙන් දෙකක් පමණ ජනාවාස නොවූ ලෙස වර්ග කළ හැකිය. නාගරික ප්‍රදේශවලින් පිටත, ඉහළම ජන ඝනත්වය ඇත්තේ කුඩා දූපත් වලය. නාගරික ජනගහනය වැඩි වීම නිසා නාගරික ජීවන තත්ත්වය සාමාන්‍යයෙන් පහත වැටී ඇති අතර, ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල ජීවන තත්ත්වය සාමාන්‍යයෙන් වැඩි දියුණු වී ඇත. පුළුල් ලෙස ජනගහනය විසිරී තිබුණද, පස් දෙනෙකුගෙන් හතර දෙනෙකුට වැඩි පිරිසක් රාජ්‍ය සේවා මධ්‍යස්ථානයකට පැය අටක් ඇතුළත ජීවත් වෙති.

2016 දී ස්ත්‍රී පුරුෂ අනුපාතය පිරිමි 51% ක් සහ කාන්තා 49% ක් විය. පිරිමින් ප්‍රධානත්වය දරන නිවාස 82.5% ක් වූ අතර, කාන්තාවන් ප්‍රධානත්වය දරන නිවාස 17.5% ක් විය. විවාහයේ මධ්‍යස්ථ වයස අවුරුදු 20 ක් වන අතර, කාන්තාවන්ගෙන් 18% ක් බහු භාර්යා සබඳතාවල සිටිති. ජනගහනය තරුණ වන අතර, 2011 දී මධ්‍යස්ථ වයස අවුරුදු 22 ට අඩු විය. 2010 ගණන්වල අග භාගයේදී නාගරික ප්‍රදේශවල යැපීම් අනුපාතය 64% ක් වූ අතර, ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල එය 83% ක් විය. 2016 වන විට, සම්පූර්ණ සශ්‍රීකත්ව අනුපාතය 4.4 ක් විය.

සමස්ත සෞඛ්‍ය යටිතල පහසුකම් දුර්වල ලෙස සංවර්ධනය වී ඇත. HIV/AIDS ඉහළ ව්‍යාප්තියක් ඇති අතර, කොළරාව සහ ක්ෂය රෝගය වැනි රෝග ව්‍යාප්ත වී ඇත. 2016 දී එන්නත් ආවරණය 35% ක් වූ අතර, ළමුන්ගෙන් 24% කට එන්නත් කිසිවක් ලැබී නොතිබුණි. 2019 වන විට, පපුවා නිව් ගිනියාවේ ආයු අපේක්ෂාව පිරිමින් සඳහා අවුරුදු 63 ක් සහ කාන්තාවන් සඳහා අවුරුදු 67 ක් විය. 2014 දී රජයේ සෞඛ්‍ය වියදම් මුළු රජයේ වියදම්වලින් 9.5% ක් විය. [16] 2023 දී පුද්ගලයන් 10,000 කට වෛද්‍යවරුන් 0.61 ක් සිටියහ. 2008 දී පපුවා නිව් ගිනියාවේ දරු ප්‍රසූති 100,000 කට මාතෘ මරණ අනුපාතය 250 ක් විය. මෙම ජාතික ළමා මරණ අනුපාතයේ වැඩි දියුණු වීම ප්‍රධාන වශයෙන් ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල දියුණුව පිළිබිඹු කරන අතර, සමහර නාගරික ප්‍රදේශවල සුළු වෙනසක් හෝ සුළු පිරිහීමක් දක්නට ලැබුණි.

2010 ගණන්වල අග භාගයේදී, අධ්‍යාපනයක් නොමැති පිරිමින්ගේ අනුපාතය 32% ක් පමණ වූ අතර, කාන්තා ජනගහනය සඳහා එය 40% ක් විය. 2015 දී සාක්ෂරතා අනුපාතය 63.4% ක් විය. පපුවා නිව් ගිනියාවේ අධ්‍යාපනයෙන් වැඩි ප්‍රමාණයක් සපයනු ලබන්නේ පල්ලියේ ආයතන විසිනි. 2012 දී පාසල් ගාස්තු අහෝසි කිරීමෙන් අධ්‍යාපන සහභාගීත්වය වැඩි වුවද, ප්‍රතිඵල මිශ්‍ර වූ අතර 2019 දී ගාස්තු අර්ධ වශයෙන් නැවත හඳුන්වා දෙන ලදී. 208 පපුවා නිව් ගිනියාවට පොදු විශ්වවිද්‍යාල හතරක් සහ පුද්ගලික විශ්වවිද්‍යාල දෙකක් මෙන්ම වෙනත් උසස් අධ්‍යාපන ආයතන හතක් ද ඇත.

### භාෂා

තිමෝති උෂර්ට අනුව පැපුවා නිව්ගිනියාවේ භාෂා පවුල්
රොස්ගේ ට්‍රාන්ස්-නිව් ගිනියා භාෂා පවුල පිළිබඳ සංකල්පයේ භාෂා පවුල්. සමහර නැගෙනහිර ශාඛා වල අනුබද්ධය විශ්වීයව පිළිගනු නොලැබේ.
පැපුවා නිව්ගිනියාවේ (ඉංග්‍රීසි ඇතුළුව) දන්නා භාෂා 840ක් පමණ ඇති අතර, එය ලෝකයේ වඩාත්ම භාෂාමය වශයෙන් විවිධත්වය සහිත රට බවට පත් කරයි. පැපුවා නිව්ගිනියාවේ වෙනත් ඕනෑම රටකට වඩා භාෂා වැඩිය, ස්වදේශීය භාෂා 820කට වඩා ඇති අතර එය ලෝකයේ මුළු සංඛ්‍යාවෙන් 12%ක් නියෝජනය කරයි. නමුත් බහුතරයක් කතා කරන්නේ දහසකටත් අඩු පිරිසක් වන අතර සාමාන්‍යයෙන් භාෂාවකට කථිකයන් 7,000ක් පමණි. වනුවාටු වලට පසුව පෘථිවියේ සියලුම ජාතීන් අතර දෙවන ඉහළම භාෂා ඝනත්වය පැපුවා නිව්ගිනියාව සතුව ඇත. වඩාත් පුළුල් ලෙස කතා කරන දේශීය භාෂාව වන්නේ එන්ගා වන අතර, කථිකයන් 200,000ක් පමණ සිටින අතර, පසුව මෙල්පා සහ හුලි. කෙසේ වෙතත්, එන්ගා පවා විවිධ උපභාෂාවලට බෙදා ඇත. ස්වදේශීය භාෂා විශාල කණ්ඩායම් දෙකකට වර්ගීකරණය කර ඇත, ඔස්ට්‍රෝනියානු භාෂා සහ පැපුවාන්, නමුත් "පැපුවාන්" යනු ඕනෑම භාෂාමය සම්බන්ධතාවයක් නිර්වචනය කිරීමට වඩා දේශීය ඔස්ට්‍රෝනියානු නොවන භාෂා සඳහා පහසුව සඳහා කණ්ඩායමකි.

පැපුවා නිව්ගිනියාවේ ජාතික භාෂා ලෙස ජනප්‍රිය සංස්කෘතික පිළිගැනීමක් ඇති භාෂා හතරක් ඇත: ඉංග්‍රීසි, ටොක් පිසින්, හිරි මෝටු, සහ 2015 සිට සංඥා භාෂාව (ප්‍රායෝගිකව පැපුවා නිව් ගිනියා සංඥා භාෂාව). කෙසේ වෙතත්, නිල භාෂා ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා නිශ්චිත නීති නොමැත. භාෂාව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ කෙටියෙන් පමණක් සඳහන් කර ඇති අතර, එය "පිසින්, හිරි මෝටු හෝ ඉංග්‍රීසි භාෂාවෙන් විශ්වීය සාක්ෂරතාවය" මෙන්ම "ටොක් ප්ලෙස්" සහ "ඉටා එඩා ටනෝ ගඩෝ" (පිළිවෙලින් ටොක් පිසින් සහ හිරි මෝටු භාෂාවෙන් දේශීය භාෂා සඳහා පද) ඉල්ලා සිටී. ජනසතු කිරීම මගින් පුරවැසිභාවය ලබා ගැනීම සඳහා අවශ්‍යතාවයක් ලෙස දේශීය භාෂාවක් කතා කිරීමේ හැකියාව ද එහි සඳහන් වන අතර, අත්අඩංගුවට ගත් අයට ඔවුන් තේරුම් ගන්නා භාෂාවකින් දැනුම් දිය යුතු බව ද සඳහන් වේ.

ඉංග්‍රීසි යනු වාණිජ්‍යයේ සහ අධ්‍යාපන ක්‍රමයේ භාෂාව වන අතර, රටේ ප්‍රාථමික භාෂා ප්‍රංශය ටොක් පිසින් වේ. පාර්ලිමේන්තු විවාද සාමාන්‍යයෙන් ඉංග්‍රීසි සහ ටොක් පිසින් මිශ්‍රණයකින් පවත්වනු ලැබේ. ජාතික අධිකරණය ඉංග්‍රීසි භාවිතා කරන අතර, පළාත් සහ දිස්ත්‍රික් අධිකරණ සාමාන්‍යයෙන් ටොක් පිසින් හෝ හිරි මෝටු භාවිතා කරයි. ගම්බද අධිකරණ දේශීය භාෂාවක් භාවිතා කළ හැකිය. බොහෝ ජාතික පුවත්පත් ඉංග්‍රීසි භාවිතා කරයි, නමුත් එක් ජාතික සතිපතා පුවත්පතක් වන වන්ටොක් ටොක් පිසින් භාවිතා කරයි. ජාතික ගුවන්විදුලිය සහ රූපවාහිනිය ඉංග්‍රීසි සහ ටොක් පිසින් භාවිතා කරයි, කුඩා ප්‍රමාණයක් හිරි මෝටු භාවිතා කරයි. පළාත් ගුවන්විදුලිය දේශීය භාෂාවන්ට අමතරව මෙම භාෂා මිශ්‍රණයක් භාවිතා කරයි. කාලයත් සමඟ, ටොක් පිසින් වඩාත් පොදු භාෂාව ලෙස ව්‍යාප්ත වී ඇති අතර, හිරි මෝටු පැරණි හිරි මෝටු ආධිපත්‍යය දැරූ අගනුවර වන පෝර්ට් මෝර්ස්බි ඇතුළු අනෙකුත් ප්‍රදේශවලද විස්ථාපනය කර ඇත.

බොහෝ පළාත්වලට ප්‍රමුඛ දේශීය භාෂාවක් නොමැත, නමුත් ව්‍යතිරේක පවතී. එංගා පළාතේ එංගා භාෂාව කතා කරන්නන් ආධිපත්‍යය දරන නමුත් එය 1976 දී ටොක් පිසින් භාෂාව එහි නිල භාෂාව ලෙස පිළිගත්තේය. නැගෙනහිර නිව් බ්‍රිතාන්‍ය පළාතේ ටොලායි කථිකයන් ආධිපත්‍යය දරන අතර, එය බයිනිං භාෂා හෝ සුල්කා සුළුතර කථිකයන් සමඟ ගැටළු ඇති කර තිබේ. කෙසේ වෙතත්, භාෂාව සාමාන්‍යයෙන් ගැටුම් සඳහා හේතුවක් වී නැත, එකම භාෂාව කතා කරන ප්‍රජාවන් අතර ගැටුම් ඇති වන අතර, විවිධ භාෂාමය ප්‍රජාවන් ඇතුළත් කලාපීය අනන්‍යතා ඇත. ඉංග්‍රීසි සහ ටොක් පිසින් සාමාන්‍යයෙන් උදාසීන භාෂා ලෙස සලකනු ලබන අතර, දේශීය භාෂා සංස්කෘතික වශයෙන් වටිනා යැයි සලකනු ලබන අතර බහුභාෂාව නිල වශයෙන් දිරිමත් කරනු ලැබේ.

හිරි මෝටු මෙන්ම සියලුම දේශීය භාෂා භාවිතය අඩුවෙමින් පවතී, සමහර දේශීය භාෂාවල කථිකයන් 100 කට අඩු සංඛ්‍යාවක් ඉතිරිව ඇත. නිදහසින් පසු දේශීය භාෂා භාවිතය රජය විසින් දිරිමත් කර ඇති අතර, එය දේශීය භාෂාවල මුල් සාක්ෂරතාවය සහ සංඛ්‍යාත්මකභාවය ඉගැන්වීමේ ප්‍රතිපත්තියක් නිර්මාණය කළේය. 2000 අප්‍රේල් වන විට, භාෂා 837 ක් අධ්‍යාපනික සහාය ලබා දුන් අතර, විවිධ දේශීය භාෂා ප්‍රජාවන් දෙකක් ආවරණය වන පරිදි පාසල්වලින් වාර්තා වූ ගැටළු කිහිපයක් පමණි. කෙසේ වෙතත්, 2013 දී, අඩු ඉංග්‍රීසි සාක්ෂරතා අනුපාත වැඩිදියුණු කිරීමේ උත්සාහයක් ලෙස අධ්‍යාපනය නැවත ඉංග්‍රීසි දෙසට මාරු කරන ලදී.

### ආගම

ඩොගුරා හි ශාන්ත පීටර් සහ පෝල් ආසන දෙව්මැදුර කලක් රටේ විශාලතම ගොඩනැගිල්ල විය.
2011 සංගණනයෙන් හෙළි වූයේ පුරවැසියන්ගෙන් 95.6% ක් තමන් ක්‍රිස්තියානි ලෙස හඳුනා ගත් බවත්, 1.4% ක් වෙනත් විශ්වාසයන් වාර්තා කළ බවත්, 3.1% ක් කිසිදු පිළිතුරක් ලබා නොදුන් බවත්ය. කිසිදු ප්‍රතිචාර දක්වන්නෙකු පාහේ ආගමික නොවන බව හඳුනාගෙන නොමැත. ආගමික සමමුහුර්තකරණය බහුලව දක්නට ලැබෙන අතර, බොහෝ පුරවැසියන් තම ක්‍රිස්තියානි ඇදහිල්ල සමහර සාම්ප්‍රදායික දේශීය ආගමික පිළිවෙත් සමඟ ඒකාබද්ධ කරයි. බොහෝ විවිධ ක්‍රිස්තියානි නිකායන් රට තුළ විශාල පැවැත්මක් ඇත. විශාලතම නිකාය කතෝලික පල්ලිය වන අතර, ජනගහනයෙන් 26.0% ක් අනුගමනය කරයි. ඊළඟ විශාලතම වන්නේ පැපුවා නිව්ගිනියාවේ එවැන්ජලිකල් ලුතරන් පල්ලිය (18.4%), පසුව සෙවන්ත්-ඩේ ඇඩ්වෙන්ටිස්ට් පල්ලිය (12.9%), පෙන්තකොස්ත නිකායන් (10.4%), පැපුවා නිව්ගිනියාවේ සහ සොලමන් දූපත් වල එක්සත් පල්ලිය (10.3%), "වෙනත් ක්‍රිස්තියානි" (9.7%), එවැන්ජලිකල් සන්ධානය (5.9%), පැපුවා නිව්ගිනියාවේ ඇන්ග්ලිකන් පල්ලිය (3.2%), පැපුවා නිව්ගිනියාවේ බැප්ටිස්ට් සංගමය (2.8%) සහ කුඩා කණ්ඩායම්.

රජය සහ අධිකරණය විසින් භාෂණයේ, සිතීමේ සහ විශ්වාසයේ නිදහස සඳහා ව්‍යවස්ථාමය අයිතිය තහවුරු කර ඇත. කෙසේ වෙතත්, ක්‍රිස්තියානි මූලධර්මවාදය සහ ක්‍රිස්තියානි සියොන්වාදය වඩාත් සුලභ වී ඇති අතර, අමුත්තන් සහ රූපවාහිනී එවැන්ජලිස්තවාදය හරහා ඇමරිකානු සමෘද්ධිමත් දේවධර්මය පැතිරීම මගින් එය මෙහෙයවනු ලැබේ. මෙය ප්‍රධාන ධාරාවේ පල්ලිවල ආධිපත්‍යයට අභියෝග කර ඇති අතර පූර්ව ක්‍රිස්තියානි සංස්කෘතියේ සමහර අංගවල ප්‍රකාශනය අඩු කර ඇත. 2025 මාර්තු මාසයේ පැවති ව්‍යවස්ථා සංශෝධනයක් මගින් පැපුවා නිව්ගිනියාව ක්‍රිස්තියානි රටක් ලෙස පිළිගෙන ඇති අතර, "දෙවියන් වහන්සේ, පියාණන්; යේසුස් ක්‍රිස්තුස්, පුත්‍රයා; සහ ශුද්ධාත්මයාණන්" යන විශේෂ සඳහනක් ඇත, සහ බයිබලය ජාතික සංකේතයක් ලෙස පිළිගෙන ඇත.

## සංස්කෘතිය

පැපුවා නිව්ගිනියාවේ ගිනිකොනදිග වෙරළ තීරයේ පිහිටි බෝගා-බෝගා නම් ගම්මානයේ පදිංචිකරුවෙකි.නිව් ගිනියාව හුදකලා වීම හේතුවෙන් මෙලනීසියානු සංස්කෘතියට සැලකිය යුතු බාහිර බලපෑමකින් තොරව වර්ධනය වීමට හැකි විය. මෙම සංස්කෘතිය තුළ මිනිසුන් අතර, සහ පුද්ගලයෙකු හා ස්වභාවික පරිසරය අතර පවතින සබඳතා කෙරෙහි ඉහළ වැදගත්කමක් ලබා දී ඇත. සබඳතාවල වැදගත්කම, සෘජු ආර්ථික ප්‍රතිලාභ සඳහා නොව සබඳතා පවත්වා ගැනීම සඳහා භාණ්ඩ හුවමාරු කරන කුලා වළලු වෙළඳාම තුළින් පැහැදිලිව දැකගත හැකිය. ඉඩම් සමඟ ඇති සම්බන්ධතා සහ එහි හිමිකාරිත්වය ද වැදගත් වන අතර, ඒවා බොහෝ විට තනි පුද්ගලයෙකුට වඩා ප්‍රජා මට්ටමින් ක්‍රියාත්මක වේ. දේශීය කණ්ඩායම් සබඳතා මෙලනීසියානු සමාජ ක්‍රමයේ ප්‍රබල අංගයක් වන බැවින්, පුද්ගලයන් තම ප්‍රජාවේ අයට සලකන ආකාරය බොහෝ විට වෙනත් ප්‍රජාවල අයට සලකන ආකාරයට වඩා වෙනස් වනු ඇත. ක්‍රියාවන්හි වටිනාකම බොහෝ විට ප්‍රධාන වශයෙන් හෝ තනිකරම තමාගේ ප්‍රජාවට ඇති බලපෑම මත ඇගයීමට ලක් කෙරේ.

සාම්ප්‍රදායික මෙලනීසියානු සමාජවල සංස්කෘතිය, කුඩා ප්‍රජාවන් "ලොකු මිනිසෙකු" (big man) යටතේ මෙහෙයවනු ලැබේ. මේවා බොහෝ විට කුසලතාවයෙන් උපයාගත් තනතුරු ලෙස සැලකෙන අතර, සමාජ සාපේක්ෂව සමානාත්මතා ලෙස සැලකේ. කෙසේ වෙතත්, සමහර අවස්ථාවල පාරම්පරික බලපෑම ද භූමිකාවක් ඉටු කරන අතර, වයස සහ ස්ත්‍රී පුරුෂ භාවය මත වෙනස්කම් සහිත සමාජ ස්ථරීකරණයන් ද පවතී. සාමාන්‍යයෙන්, උස්බිම් සමාජ පහතරට සමාජවලට වඩා පුද්ගලවාදී විය හැකිය. සාම්ප්‍රදායික 'ලොකු මිනිසා' ක්‍රමයේ දී මෙන්, අතිරික්ත ධනය ත්‍යාගශීලීව බෙදා හැරීම තුළින් තම තත්ත්වය පෙන්වීමට අපේක්ෂා කරන බැවින්, සංස්කෘතික අපේක්ෂාවන් හේතුවෙන් නූතන දේශපාලන හා ආර්ථික තනතුරු අනුග්‍රහය සඳහා යොදා ගැනීමට පෙළඹවීමක් ඇති කරයි. මෙම ක්‍රමයේ ආධිපත්‍යය නූතන ස්ත්‍රී පුරුෂ භූමිකාවන් සීමා කරන අතර, දේශපාලනඥයන් සහ නායකයන්ගෙන් අතිමහත් බහුතරය පිරිමින් ලෙස දිගටම පවතී. පිරිමින් සහ කාන්තාවන් අතර වෙනස සාම්ප්‍රදායික ප්‍රජාවන්හි අසමානතාවයේ විශාලතම මූලාශ්‍රය වේ. 'ලොකු මිනිසුන්' බවට පත්වන අයට ජීවිත කාලය පුරාම යම් ගෞරවයක් පවත්වා ගත හැකි වුවද, වෙනත් අය ඔවුන් අභිබවා ගියහොත් ඔවුන්ට එම තත්ත්වය අහිමි විය හැකිය ඥාතිත්වය ප්‍රකාශිත සබඳතාවලින් මෙන්ම ජීව විද්‍යාත්මක සබඳතාවලින් ද ඇතිවිය හැකිය. සාම්ප්‍රදායික ප්‍රජාවන්ගේ වැදගත්කම ඉහළ මට්ටමේ අධිකාරිය පිළිබඳ සංකල්පය සමඟ ගැටීමට ඉඩ ඇත.

අසරෝ මඩමෙන්රට බොහෝ දුරට ඛණ්ඩනය වී ඇති අතර, ශක්තිමත් දේශීය අනන්‍යතා සහ පක්ෂපාතීත්වයන් බොහෝ විට දුර්වල ජාතික අනන්‍යතාවයකට වඩා වෙනස් වේ. ජාතික අනන්‍යතාවයේ එක් ඒකාබද්ධ සංකේතයක් වන්නේ ජාතික ධජයේ සහ ලාංඡනයේ ඇති පාරාදීසයේ කුරුල්ලා ය. සාම්ප්‍රදායික උත්සව සහ ගායන රැස්වීම් වලදී මෙම පක්ෂීන්ගේ පිහාටු වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කරයි. 2008 දී ලෝක උරුම අඩවියක් ලෙස ලැයිස්තුගත කරන ලද කුක් මුල් කෘෂිකාර්මික අඩවිය (Kuk Early Agricultural Site) රට සතු වේ. ඓතිහාසික වශයෙන් මුහුදු බෙල්ලන් ඉතා වටිනා විය. වෙරළට බොහෝ දුරින් පිහිටි උස්බිම් ප්‍රදේශවල, මුල්ම යුරෝපීය සම්බන්ධතා පැවති අවධියේදී ඒවා වානේවලට වඩා වටිනා යැයි සැලකේ. මුහුදු බෙල්ලන් චාරිත්‍රානුකූල වටිනාකමක් රඳවා ගන්නා අතර, නැගෙනහිර නිව් බ්‍රිතාන්‍ය පළාතේ සමහර ප්‍රදේශවල ඒවා තවමත් මුදල් වර්ගයක් ලෙස යම් කාර්යභාරයක් ඉටු කරයි. ජාතික මුදල් ඒකකයේ නම වන "කිනා" රන් තොල් සහිත මුතු කටුවකින් පැමිණ ඇත.

කලාපීය සමානකම් තිබුණද, භාෂාමය ප්‍රජාවන් අතර සංගීතය වෙනස් වේ. සංගීතය සංස්කෘතික දැනුම ලබා දීමේ පොදු ක්‍රමයක් වන අතර, චාරිත්‍ර වාරිත්‍ර සහ සිරිත් විරිත් වලදී වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කරයි. සාම්ප්‍රදායික සංගීත භාණ්ඩ අතරට ගරමුට් (ස්ලිට් බෙර වර්ගයක්), කුන්ඩු (තනි හිසක් සහිත බෙරයක්), උණ බම්බු නළා සහ සුසප් (මුඛයෙන් වාදනය කරන ලැමෙලෝෆෝනයක්) ඇතුළත් වේ. අනෙකුත් දේශීය සංගීත භාණ්ඩ භාවිතය වඩාත් සීමිත වන අතර, දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසු ගිටාර් සහ උකුලේල්ස් වැනි හඳුන්වා දුන් උපකරණ ජනප්‍රිය විය. බහු භාෂා තුළ වර්ධනය වූ ක්‍රිස්තියානි සංගීතය නූතන සංගීතයට දැඩි ලෙස බලපා ඇත. කලාපීය උණ බම්බු සංගීත ශෛලිය 1970 ගණන්වල ව්‍යාප්ත වූ අතර, නිදහසට පෙර සිටම දේශීය සංගීත පටිගත කිරීම් සිදුව ඇත. පළමු සංගීත වීඩියෝව 1990 දී රූපවාහිනියේ විකාශය විය. මුල් කාලීන සංගීත කණ්ඩායමක් වන සංගුමා, 1977 දී ජාතික කලා පාසලේදී පිහිටුවන ලද අතර ජාත්‍යන්තරව සංචාරය කරන ලදී. අසාරෝ මඩමෑන් (Asaro Mudman) සහ හුලි ජනයා ඇතුළු ප්‍රසිද්ධ උදාහරණ සහිත සාම්ප්‍රදායික සංගීත සංදර්ශන ජාත්‍යන්තරව ද ප්‍රසිද්ධය.

ක්‍රීඩාව පැපුවා නිව්ගිනියානු සංස්කෘතියේ වැදගත් අංගයක් වන අතර, එය අන්තර් කණ්ඩායම් ගැටුම් සඳහා මගක් සපයන අතරම ජාතික සමගිය සඳහා ද මූලාශ්‍රයක් වේ. රග්බි ලීගය අතිශයින් ජනප්‍රිය වන අතර එය රටේ ඒකාබද්ධ ජාතික ක්‍රීඩාව ලෙස සැලකේ. තම කණ්ඩායමට සහය දක්වද්දී ප්‍රචණ්ඩකාරී ගැටුම්වලින් මිනිසුන් මිය ගොස් ඇති තරමටම ක්‍රීඩාවට ලැබෙන සහයෝගය ඉතා උද්‍යෝගිමත් ය.

නිදහසට පෙර පැපුවා නිව්ගිනියානු සාහිත්‍යයේ සුවිශේෂී කොටසක් මතු වූ අතර, එහි පළමු ප්‍රධාන ප්‍රකාශනය වූයේ ඇල්බට් මාඕරි කිකි විසින් රචිත "Ten Thousand Years in a Lifetime" නම් ස්වයං චරිතාපදානයයි. මෙය 1968 දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. රජය 1970 දී සාහිත්‍යයට ක්‍රියාකාරීව සහාය දැක්වීමට පටන් ගත් අතර, බහු භාෂාවලින් කෘති ප්‍රකාශයට පත් කළේය. මෙම මුල් කෘතිවලින් වැඩි ප්‍රමාණයක් ජාතිකවාදී මෙන්ම යටත් විජිත විරෝධී ස්වභාවයක් ගත්තේය. පළමු පැපුවා නිව්ගිනියානු නවකතාව වන "කිඹුලා (The Crocodile)", 1970 දී වින්සන්ට් එරි විසින් රචනා කර ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.

රට තුළ ජාතික පුවත්පත් අතර, ඉංග්‍රීසි භාෂා දිනපතා ප්‍රකාශන දෙකක්, ඉංග්‍රීසි භාෂා සතිපතා ප්‍රකාශන දෙකක් සහ සතිපතා ටොක් පිසින් (Tok Pisin) පුවත්පතක් ඇත. සමහර දේශීය රූපවාහිනී සේවා මෙන්ම රජය විසින් පවත්වාගෙන යනු ලබන සහ පෞද්ගලික ගුවන් විදුලි මධ්‍යස්ථාන ද පවතී. ජංගම දුරකථන සේවා සපයන්නන් තිදෙනෙකු සිටියද, ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල පුළුල් ආවරණය හේතුවෙන් ඩිජිසෙල් (Digicel) සමාගම 92% ක වෙළඳපල කොටසක් හිමි කර ගනී. ජනගහනයෙන් තුනෙන් දෙකකට පමණ ජංගම දුරකථන සේවා සඳහා යම් ප්‍රවේශයක් ඇති බව සැලකේ.

## සටහන්

## යොමු කිරීම්

විදහන්නඕෂනියාවේ ස්වෛරී රාජ්‍යයන් සහ පරායත්ත භූමි ප්‍රදේශ ලැයිස්තුව

උපුටාදැක්වීම් දෝෂය: "lower-alpha" නම් කණ්ඩායම සඳහා `<ref>` ටැග පැවතුණත්, ඊට අදාළ `<references group="lower-alpha"/>` ටැග සොයාගත නොහැකි විය.