# නවසීලන්තය

| නවසීලන්තය*Aotearoa*  (Māori) |
| --- |
|
ජාතික ධජය

රාජ්‍ය ලාංඡනය

 |
| **ජාතික ගී:** God Defend New Zealand (Māori: *Aotearoa*, සිංහල: නවසීලන්තය දෙවියන් ආරක්ෂා කරත්වා) Duration: 1 minute and 3 seconds.1:03 God Save the King (Māori: *Me tohu e te Atua*, සිංහල: දෙවියනේ රජතුමා බේරගන්න) |
| නවසීලන්තයේ පිහිටීම, පිටත දූපත් ඇතුළුව, ඇන්ටාක්ටිකාවේ එහි භෞමික හිමිකම්, සහ ටොකෙලාවු |
| අගනුවර | වෙලින්ටන් ﻿ / ﻿ |
| විශාලතම නගරය | ඕක්ලන්ඩ් |
| නිල භාෂා(ව) | * ඉංග්‍රීසි
* මාඕරි
* නවසීලන්ත සංඥා භාෂාව
 |
| ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් (2023) | * 67.8% යුරෝපීය
* 19.6% මාඕරි
* 17.3% ආසියානු
* 8.9% පැසිෆික්
* 1.9% මැද පෙරදිග/ලතින්/අප්‍රිකානු
* 1.1% වෙනත්
 |
| ආගම (2023) | * 51.6% අනාගමික
* 32.3% ක්‍රිස්තියානි
* 2.9% හින්දු ආගම
* 6.3% වෙනත්
* 6.9% ප්‍රකාශයට පත් කර නොමැත
 |
| ජාති නාම(ය) | නවසීලන්ත ජාතිකයා, කිවි (අන්වර්ථ නාමය - වාචික) |
| රජය | ඒකීය පාර්ලිමේන්තු ව්‍යවස්ථාමය රාජාණ්ඩුව |
|  |
| • රාජාණ්ඩුව  | III වන චාල්ස් |
| • ආණ්ඩුකාර ජෙනරාල්  | සින්ඩි කිරෝ |
| • අගමැති  | ක්‍රිස්ටෝපර් ලක්සන් |
|  |
| ව්‍යවස්ථාදායකය | පාර්ලිමේන්තුව |
| ස්වාධීනත්වයේ අදියර එක්සත් රාජධානියෙන් |
|  |
| • වයිටැංගි ගිවිසුම  | 1840 පෙබරවාරි 6 |
| • වගකිවයුතු රජය  | 1856 මැයි 7 |
| • ඩොමීනියන්  | 1907 සැප්තැම්බර් 26 |
| • වෙස්ට්මිනිස්ටර් භාවිතයට ගැනීමේ පනතේ ප්‍රඥප්තිය  | 1947 නොවැම්බර් 25 |
| • 1986 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා පනත  | 1987 ජනවාරි 1 |
|  |
| වර්ග ප්‍රමාණය |
| • සම්පූර්ණ | 263,310 km2 (101,660 sq mi) (75 වෙනි) |
| • ජලය (%) | 1.6 |
| ජනගහණය |
| • ඇස්තමේන්තුව |  සැකිල්ල:Data New Zealand (121 වෙනි) |
| • 2023 ජන සංගණනය |  4,993,923 |
| • ජන ඝණත්වය |  (204 වෙනි) |
| දදේනි (ක්‍රශසා) | 2025 ඇස්තමේන්තුව |
| • සම්පූර්ණ |  ඩොලර් බිලියන 298.93 (67 වෙනි) |
| • ඒක පුද්ගල |  ඩොලර් 55,450 (36 වෙනි) |
| දදේනි (නාමික) | 2025 ඇස්තමේන්තුව |
| • සම්පූර්ණ |  ඩොලර් බිලියන 248.67 (52 වෙනි) |
| • ඒක පුද්ගල |  ඩොලර් 46,013 (23 වෙනි) |
| ගිනි (2022) |  30.0 මධ්‍යම |
| මාසද (2023) | ▼ 0.938 ඉතා ඉහළ · 17 වෙනි |
| ව්‍යවහාර මුදල | නවසීලන්ත ඩොලරය ($) (NZD) |
| වේලා කලාපය | UTC+12 (NZST) |
| • ගිම්හාන (DST) | UTC+13 (NZDT) |
| දින ආකෘති | දිදි/මාමා/වවවව |
| රිය ධාවන මං තීරුව | වම |
| ඇමතුම් කේතය | +64 |
| ISO 3166 code | NZ |
| අන්තර්ජාල TLD | .nz |

**නවසීලන්තය** දූපත් රටක් වන අතර, පැසිෆික් මුහුදේ මෙහි මුලික බිම් දෙකක් වන උතුරු දූපත හා දකුණු දූපත පිහිටා ඇත. මෙහි බොහෝ කුඩා දූපත් අතර ස්ටුවර්ට් දූපත, රනියුරා සහ චැතැම් දුපත් විශේෂ ස්ථානයක් ගනී. ස්වදේශී මයෝරි වරුන්ගේ භාෂාව වන්නේ අයෝට්යාරෝෂාය. නවසීලන්ත රාජධානියට තැන් දූපත්, නියු, ටොකෙලාඕ, රොස් අයත් වේ. නවසීලන්නය පිහිටියේ කි.මි. 2000 (සැතපුම් 1250) ගිණිකොණින් ඔස්ට්‍රේලියාවට, ටැස්මන් මුහුද හරහාය. එහි උතුරට වන්නට ඇති ලඟම අසල්වැසියන් වන්නේ කැලඩෝනියා, ෆීජි සහ ටොංගාය. නවසීලන්තය හුදෙකලා කාලසීමාව තුළ විශාල සත්ව ගහනයක් වන පක්ෂීන් වර්ධනයක් ඇති විය. සමහර සතුන්, පක්ෂීන් මිනිසුන්ගේ පැමිණීමත් සමඟ වඳ වී ගියේය. එහි ජනගහනයෙන් බහුතරයක් යුරෝපාසම්භවයක් සහිත පිරිසක් සහ ස්වදේශී මයොරි ජාතිකයන් සුළු පිරිසකගෙන්ද සමන් විතය. ආසියානු හා මයෝරි නොවන හොලිකේෂින්වරුන් ද විශේෂීත සුළු කොටසකි. පොදුවේ භාවිතා වන භාෂාව වන්නේ ඉංග්‍රීසිය. නවසීලන්තය දියුණු වු රටක් වන අතර, එය අන්තර්ජාතික වශයෙන් මානව සංවර්ධනය, ජීවන ම්ටටම, ජීවිතාපේක්ෂාව, සාක්ෂරතාව, අධ්‍යාපනය, සාමය, සෞභාග්‍යය, ආර්ථික නිදහස, ව්‍යාපාර යහපාලනය, දුෂණය අඩු බව, මාධ්‍ය නිදහස සහ සිවිල් වගකීම් හා දේශපාලන අයිතිය ඉතා ඉහළ මට්ටමක ඇත. එහි නගර ද ලෝකයේ රටවල් අතර ජීවත් විමට සුදුසුම නගර අතර වේ. එලිසබෙත් රැජිණ එහි පාලනය ගෙන යන අතර ඇය නවසීලන්තයෙන් පිට ජීවත් වන නිසා ඇය නියෝජනය කිරීමට ආණ්ඩුකාරවරයකු පත් කරගෙන සිටී. රැජින දේශ්පාලනිකව ස්වාධීන වන අතර, එදිනෙදා දේශපාලන කටයුතු ප්‍රජාත්‍රාන්තිකව තෝරාගත් නවසීලන්ත පාර්ලිමේන්තුව සහ අගමැති ප්‍රමුඛ කැබිනට් මණ්ඩලයක් විසින් සිදු කරනු ලැබේ.

## නිරුක්තිය

නෝවා සීලන්ඩියා හි බටහිර වෙරළ තීරය පෙන්වන 1666 සිතියමක විස්තරය (මෙම සිතියමේ, උතුර පහළින් ඇත)
නවසීලන්තයට පැමිණි පළමු යුරෝපීය සංචාරකයා වූ ලන්දේසි ගවේෂක අබෙල් ටස්මන්, එම දූපත් ස්ටැටන් ලෑන්ඩ් ලෙස නම් කළේ, ඒවා දකුණු ඇමරිකාවේ දකුණු කෙළවරේ ජේකබ් ලෙ මයර් දුටු ස්ටැටන් ලෑන්ඩ් හි කොටසක් බව විශ්වාස කරමිනි. ඊළඟ වසරේ, 1643 දී, හෙන්ඩ්‍රික් බෲවර් දකුණු ඇමරිකානු භූමිය කුඩා දූපතක් පමණක් බව ඔප්පු කළ අතර, පසුව ලන්දේසි සිතියම් ශිල්පීන් ටස්මන්ගේ සොයාගැනීම නෝවා සීලන්ඩියා ලෙස ලතින් භාෂාවෙන් නම් කරන ලදී, එය ලන්දේසි සීලන්ඩියා පළාතෙන් පසුවය. මෙම නම පසුව නවසීලන්තයට ඉංග්‍රීසිකරණය කරන ලදී.

මෙය මාඕරි භාෂාවෙන් නු ටිරේනි ලෙස ලියා ඇත (ටෙ ටිරිටි ඕ වයිටැංගි භාෂාවෙන් නු ටිරානි ලෙස අක්ෂර වින්‍යාසය). 1834 දී, "හෙ වකපුටංග ඕ ටෙ රංගටිරතංග ඕ නු ටිරේනි" යන මාතෘකාව යටතේ මාඕරි භාෂාවෙන් ලියන ලද ලේඛනයක් ඉංග්‍රීසි භාෂාවට පරිවර්තනය කරන ලද අතර එය නවසීලන්තයේ ස්වාධීනත්වයේ ප්‍රකාශනය බවට පත්විය. එය නවසීලන්තයේ එක්සත් ගෝත්‍රිකයන් වන Te W(h)akaminenga o Nga Rangatiratanga o Nga Hapu o Nu Tireni විසින් සකස් කරන ලද අතර, එහි පිටපතක් නවසීලන්තයේ එක්සත් ගෝත්‍රවල ධජය දැනටමත් පිළිගෙන ඇති සහ ග්ලෙනෙල්ග් සාමිවරයාගේ ලිපියකින් ප්‍රකාශය පිළිගත් IV වන විලියම් රජු වෙත යවන ලදී.

අඕටෙයාරෝවා (මාඕරි භාෂාවෙන් [aɔˈtɛaɾɔa] සහ ඉංග්‍රීසියෙන් /ˌaʊtɛəˈroʊ.ə/ ලෙස උච්චාරණය කෙරේ; බොහෝ විට 'දිගු සුදු වලාකුළේ දේශය' ලෙස පරිවර්තනය කෙරේ) යනු නවසීලන්තය සඳහා වත්මන් මාඕරි නාමයයි. යුරෝපීයයන් පැමිණීමට පෙර මාඕරි මුළු රටටම නමක් තිබුණාද යන්න නොදනී; අඕටෙයාරෝවා මුලින් සඳහන් කළේ උතුරු දූපතට පමණි. ප්‍රධාන දූපත් දෙක සඳහා මාඕරි භාෂාවට සාම්ප්‍රදායික නම් කිහිපයක් තිබුණි, ඒවා අතර උතුරු දූපත සඳහා ටෙ ඉකා-අ-මෞයි ('මෞයිගේ මාළුවා') සහ දකුණු දූපත සඳහා ටෙ වයිපෞනමු ('ග්‍රීන්ස්ටෝන් ජලය') හෝ ටෙ වක ඕ අඕරකි ('අඕරකිගේ ඔරුව') ඇතුළත් වේ. මුල් යුරෝපීය සිතියම් උතුරු (උතුරු දූපත), මැද (දකුණු දූපත) සහ දකුණ (ස්ටුවර්ට් දූපත / රකියුරා) යන දූපත් ලේබල් කරන ලදී.

1830 දී, සිතියම් සාදන්නන් විශාලතම දූපත් දෙක වෙන්කර හඳුනා ගැනීම සඳහා ඔවුන්ගේ සිතියම්වල "උතුරු" සහ "දකුණ" භාවිතා කිරීමට පටන් ගත් අතර, 1907 වන විට මෙය පිළිගත් සම්මතය විය. නවසීලන්ත භූගෝලීය මණ්ඩලය 2009 දී උතුරු දූපත සහ දකුණු දූපතෙහි නම් කිසි විටෙකත් විධිමත් කර නොමැති බව සොයා ගත් අතර, නම් සහ විකල්ප නම් 2013 දී විධිමත් කරන ලදී. මෙය උතුරු දූපත හෝ ටෙ ඉකා-අ-මෞයි සහ දකුණු දූපත හෝ ටෙ වයිපෞනමු ලෙස නම් කළේය. සෑම දූපතක් සඳහාම, එහි ඉංග්‍රීසි හෝ මාඕරි නම භාවිතා කළ හැකිය, නැතහොත් දෙකම එකට භාවිතා කළ හැකිය. ඒ හා සමානව මුළු රට සඳහාම මාඕරි සහ ඉංග්‍රීසි නම් සමහර විට එකට භාවිතා වේ (අඕටෙරෝවා නවසීලන්තය); කෙසේ වෙතත්, මෙයට නිල පිළිගැනීමක් නොමැත.

## ඉතිහාසය

මාඕරි ජනයා පැවත එන්නේ පොලිනීසියානුවන්ගෙන් වන අතර ඔවුන්ගේ මුතුන් මිත්තන් ක්‍රි.පූ. 3000 සහ 1000 අතර තායිවානයේ සිට මෙලනීසියාවට සංක්‍රමණය වී නැගෙනහිරට ගමන් කර ක්‍රි.ව. 1000 දී සොසයිටි දූපත් වෙත ළඟා විය. වසර 200 සිට 300 දක්වා විරාමයකින් පසු, නව ගවේෂණ රැල්ලක් නවසීලන්තය සොයා ගැනීමට සහ ජනාවාස වීමට හේතු විය.
නවසීලන්තයට ළඟා වූ පළමු පුද්ගලයින් වූයේ සාගරයට යන වකාවේ පොලිනීසියානුවන් වන අතර, ඔවුන් ආසන්න වශයෙන් ක්‍රි.ව. 1280 සහ 1350 අතර රළ කිහිපයකින් පැමිණි බවට විශ්වාස කෙරේ. බොහෝ මාඕරි වාචික සම්ප්‍රදායන්ට අනුව, දූපත් මුලින්ම සොයා ගනු ලැබුවේ අර්ධ පුරාවෘත්ත ගවේෂක කුපේ විසින් යෝධ බූවල්ලෙකු ලුහුබැඳ යාමේදීය. මෙම සම්ප්‍රදායන්හි සඳහන් වූයේ කුපේ පසුව 1350 දී පමණ නැගෙනහිර පොලිනීසියාවේ හවායිකි සිට පිටත් වූ විශාල පදිංචිකරුවන් පිරිසක් විසින් අනුගමනය කරන ලද බවයි. නවසීලන්තය පදිංචි කළ තනි මහා බලඇණියක පැවැත්ම එතැන් සිට බහුතරයක් ජනාවාස කිරීම දශක ගණනාවක් පුරා සිදු වූ සැලසුම් සහගත හා හිතාමතා සිදුවීමක් බවට විශ්වාසයක් මගින් අභිබවා ගොස් ඇත.

මෙම ජනාවාසයේ නිශ්චිත දිනය අපැහැදිලි වන අතර, මෑත කාලීන මූලාශ්‍ර 14 වන සියවසේ ජනාවාස සඳහා පක්ෂව සිටී. මාඕරි ජනගහනය තුළ මයිටොකොන්ඩ්‍රියල් DNA විචල්‍යතාවයෙන් පෙනී යන්නේ නවසීලන්තය ප්‍රථම වරට 1250 සහ 1300 අතර ජනාවාස වූ බවයි, ක්‍රි.ව. 1314 දී පමණ තාරාවේරා කන්දේ කහරෝවා පිපිරීමට පෙර කිසිදු මිනිස් අවශේෂයක්, කෞතුක වස්තු හෝ ව්‍යුහයක් විශ්වාසදායක ලෙස කාල නිර්ණය කළ නොහැක. මෙම අවස්ථාව ද විවාදයට ලක් වූ තුන්වන වාචික සාක්ෂි පේළියකට අනුකූල වේ, බොහෝ මාඕරි ඔවුන්ගේ සම්භවය සොයා ගන්නා සංක්‍රමණික වකා (ඔරු) කිහිපයක් සඳහා විය හැකි පැමිණීමේ දිනයක් ලෙස 1350 පමණ දක්වා යොමු කරන සාම්ප්‍රදායික පෙළපත් (වකාපාපා). සමහර මාඕරිවරු පසුව චැතම් දූපත් වෙත සංක්‍රමණය වූ අතර එහිදී ඔවුන් ඔවුන්ගේ සුවිශේෂී මොයෝරි සංස්කෘතිය වර්ධනය කර ගත්හ; පසුව 1835 දී මාඕරි ඉවි විසින් කරන ලද ආක්‍රමණයකින් මොයෝරි සංහාරය සහ අථත්‍ය වඳ වී යාම සිදුවිය.

1642 දී න්ගාටි ටුමැටකොකිරි සහ ලන්දේසි ගවේෂක අබෙල් ටස්මන්ගේ කාර්ය මණ්ඩලය අතර ඇති වූ සතුරු ගැටුමකදී, ටස්මන්ගේ කාර්ය මණ්ඩල සාමාජිකයින් හතර දෙනෙකු මිය ගිය අතර, අවම වශයෙන් එක් මාඕරිවරයෙකු කැනිස්ටර් වෙඩි පහරකට ලක් විය. 1769 දී බ්‍රිතාන්‍ය ගවේෂක ජේම්ස් කුක් මුළු වෙරළ තීරයම පාහේ සිතියම් ගත කරන තෙක් යුරෝපීයයන් නවසීලන්තයට නැවත පැමිණියේ නැත. කුක් අනුගමනය කරමින්, බොහෝ යුරෝපීය සහ උතුරු ඇමරිකානු තල්මසුන් දඩයම් කිරීම, මුද්‍රා තැබීම සහ වෙළඳ නැව් නවසීලන්තයට පැමිණියේය. ඔවුන් දැව, මාඕරි ආහාර, කෞතුක වස්තු සහ ජලය සඳහා යුරෝපීය ආහාර, ලෝහ මෙවලම්, ආයුධ සහ වෙනත් භාණ්ඩ වෙළඳාම් කළහ.

අර්තාපල් සහ මස්කට් හඳුන්වාදීම මාඕරි කෘෂිකර්මාන්තය සහ යුද්ධ පරිවර්තනය කළේය. අර්තාපල් විශ්වාසදායක ආහාර අතිරික්තයක් ලබා දුන් අතර, එමඟින් දිගු හා තිරසාර හමුදා ව්‍යාපාර සඳහා ඉඩ සැලසුණි. 1801 සිට 1840 දක්වා කාලය තුළ අන්තර් ගෝත්‍රික මස්කට් යුද්ධ 600 කට අධික සංඛ්‍යාවක් ආවරණය කළ අතර, මාඕරිවරුන් 30,000-40,000 ක් මිය ගියහ. 19 වන සියවසේ මුල් භාගයේ සිට, ක්‍රිස්තියානි මිෂනාරිවරු නවසීලන්තයේ පදිංචි වීමට පටන් ගත් අතර, අවසානයේ මාඕරි ජනගහනයෙන් වැඩි කොටසක් පරිවර්තනය කළහ. 19 වන සියවසේදී මාඕරි ජනගහනය එහි පූර්ව සම්බන්ධතා මට්ටමෙන් 40% ක් පමණ දක්වා අඩු විය; හඳුන්වා දුන් රෝග ප්‍රධාන සාධකය විය.

වයිටැංගි ගිවිසුමෙන් වයිටැංගි පත්‍රිකාවක්
බ්‍රිතාන්‍ය රජය 1832 දී නවසීලන්තයේ බ්‍රිතාන්‍ය පදිංචිකරු ලෙස ජේම්ස් බස්බි පත් කළේය. සිඩ්නි හි ආණ්ඩුකාර බෝර්ක් විසින් ඔහුට ලබා දුන් ඔහුගේ රාජකාරි වූයේ "හොඳ තත්ත්වයේ" පදිංචිකරුවන් සහ වෙළඳුන් ආරක්ෂා කිරීම, මාඕරිවරුන්ට එරෙහි "කෝප කිරීම්" වැළැක්වීම සහ පලා ගිය වැරදිකරුවන් අත්අඩංගුවට ගැනීමයි. 1835 දී, චාල්ස් ඩි තියරි විසින් ඉදිරියේදී ප්‍රංශ ජනාවාසයක් ඇති කරන බවට නිවේදනය කිරීමෙන් පසුව, නවසීලන්තයේ නොසන්සුන් එක්සත් ගෝත්‍රිකයන් එක්සත් රාජධානියේ IV වන විලියම් රජු වෙත ආරක්ෂාව ඉල්ලා නිදහස් ප්‍රකාශයක් යැවීය. පවතින නොසන්සුන්තාව, නවසීලන්ත සමාගම විසින් නවසීලන්තය ජනාවාස කිරීමට යෝජිත වීම (ඔවුන් දැනටමත් මාඕරිගෙන් ඉඩම් මිලදී ගැනීම සඳහා ඔවුන්ගේ පළමු මිනින්දෝරු නෞකාව යවා තිබුණි) සහ නිදහස් ප්‍රකාශනයේ සැක සහිත නීතිමය තත්ත්වය නිසා එක්සත් රාජධානිය සඳහා ස්වෛරීභාවය ඉල්ලා සිටීමට සහ මාඕරි සමඟ ගිවිසුමක් සාකච්ඡා කිරීමට කපිතාන් විලියම් හොබ්සන් යැවීමට යටත් විජිත කාර්යාලය පෙළඹුණි. 1840 පෙබරවාරි 6 වන දින දූපත් බොක්කේදී වයිටැංගි ගිවිසුම ප්‍රථම වරට අත්සන් කරන ලදී. වෙලින්ටන්හි ස්වාධීන ජනාවාසයක් ස්ථාපිත කිරීමට නවසීලන්ත සමාගම දැරූ උත්සාහයන්ට ප්‍රතිචාර වශයෙන්, 1840 මැයි 21 වන දින හොබ්සන් මුළු නවසීලන්තය කෙරෙහි බ්‍රිතාන්‍ය ස්වෛරීභාවය ප්‍රකාශ කළේය, ගිවිසුමේ පිටපත් මාඕරි අත්සන් කිරීම සඳහා රට පුරා සංසරණය වෙමින් පැවතුනද. ගිවිසුම අත්සන් කිරීම සහ ස්වෛරීභාවය ප්‍රකාශ කිරීමත් සමඟ, විශේෂයෙන් එක්සත් රාජධානියෙන් පැමිණි සංක්‍රමණිකයින්ගේ සංඛ්‍යාව වැඩි වීමට පටන් ගත්තේය.

1841 මැයි 3 වන දින වෙනම කිරීටක යටත් විජිතයක් වන නවසීලන්ත යටත් විජිතයක් බවට පත් වන තෙක් නවසීලන්තය නිව් සවුත් වේල්ස් ජනපදයේ යැපෙන්නෙකු ලෙස පරිපාලනය කරන ලදී. 1843 දී යටත් විජිත රජය සහ මාඕරි අතර ඉඩම් සම්බන්ධයෙන් වයිරෝ ඇෆ්රේ සහ ස්වෛරීභාවය පිළිබඳ එකඟ නොවීම් සමඟ සන්නද්ධ ගැටුමක් ආරම්භ විය. ප්‍රධාන වශයෙන් උතුරු දූපතේ පැවති මෙම ගැටුම්වලදී, දහස් ගණනක් අධිරාජ්‍ය හමුදා සහ රාජකීය නාවික හමුදාව නවසීලන්තයට පැමිණි අතර එය නවසීලන්ත යුද්ධ ලෙස ප්‍රසිද්ධ විය. මෙම සන්නද්ධ ගැටුම්වලින් පසුව, පදිංචිකරුවන්ගේ ඉල්ලීම් සපුරාලීම සඳහා රජය විසින් මාඕරි ඉඩම් විශාල ප්‍රමාණයක් රාජසන්තක කරන ලදී.

හෝක්ස් බේ පළාතේ යුරෝපීය සහ මාඕරි පදිංචිකරුවන්ගේ රැස්වීමක්. කැටයම් කිරීම, 1863.
1852 දී යටත් විජිතයට නියෝජිත රජයක් ලැබුණු අතර, පළමු පාර්ලිමේන්තුව 1854 දී රැස්විය. 1856 දී යටත් විජිතය ඵලදායී ලෙස ස්වයං පාලනයක් බවට පත් වූ අතර, 1860 ගණන්වල මැද භාගයේදී ප්‍රදානය කරන ලද ස්වදේශීය ප්‍රතිපත්තිය හැර අනෙකුත් සියලුම දේශීය කටයුතු සඳහා වගකීම ලබා ගත්තේය. දකුණු දූපත වෙනම යටත් විජිතයක් සෑදිය හැකි බවට ඇති වූ කනස්සල්ලෙන් පසුව, අගමැති ඇල්ෆ්‍රඩ් ඩොමෙට් අගනුවර ඕක්ලන්ඩ් සිට කුක් සමුද්‍ර සන්ධිය අසල ප්‍රදේශයකට මාරු කිරීමට යෝජනාවක් ඉදිරිපත් කළේය. වෙලින්ටන් එහි මධ්‍යම ස්ථානය සඳහා තෝරා ගන්නා ලද අතර, පාර්ලිමේන්තුව නිල වශයෙන් 1865 දී එහි පළමු වරට රැස් විය.

1886 දී නවසීලන්තය ඕක්ලන්ඩ් සිට කිලෝමීටර් 1,000 (සැතපුම් 620) ක් ඊසාන දෙසින් පිහිටි ගිනිකඳු කර්මඩෙක් දූපත් ඈඳා ගත්තේය. 1937 සිට, රාවුල් දූපත් දුම්රිය ස්ථානයේ පුද්ගලයින් හය දෙනෙකු හැර අනෙකුත් දූපත් ජනාවාස වී නොමැත. මෙම දූපත් නවසීලන්තයේ උතුරු මායිම අංශක 29 දකුණු අක්ෂාංශයේ තැබීය. 1982 UNCLOS න් පසු, දූපත් නවසීලන්තයේ සුවිශේෂී ආර්ථික කලාපයට සැලකිය යුතු දායකත්වයක් ලබා දුන්නේය.

1891 දී, ලිබරල් පක්ෂය පළමු සංවිධානාත්මක දේශපාලන පක්ෂය ලෙස බලයට පත් විය. රිචඩ් සෙඩ්ඩන් විසින් මෙහෙයවන ලද ලිබරල් රජය, එහි පාලන කාලයෙන් වැඩි කාලයක් සඳහා වැදගත් සමාජ හා ආර්ථික පියවර රාශියක් සම්මත කළේය. 1893 දී, සියලුම කාන්තාවන්ට ඡන්ද අයිතිය ලබා දුන් ලොව පළමු ජාතිය නවසීලන්තය විය සහ 1894 දී සේවා යෝජකයින් සහ වෘත්තීය සමිති අතර අනිවාර්ය බේරුම්කරණය සම්මත කිරීමට පුරෝගාමී විය. ලිබරල්වාදීන් 1894 දී අවම වැටුපක් සහතික කළ අතර එය ලොව පළමු අවස්ථාවයි.

1907 දී, නවසීලන්ත පාර්ලිමේන්තුවේ ඉල්ලීම පරිදි, VII වන එඩ්වඩ් රජු නවසීලන්තය බ්‍රිතාන්‍ය අධිරාජ්‍යය තුළ ඩොමීනියන් එකක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කළ අතර, එහි ස්වයං පාලන තත්ත්වය පිළිබිඹු කරයි. 1947 දී, නවසීලන්තය වෙස්ට්මිනිස්ටර් ප්‍රඥප්තිය සම්මත කළ අතර, එමඟින් බ්‍රිතාන්‍ය පාර්ලිමේන්තුවට එහි අනුමැතියකින් තොරව තවදුරටත් රට සඳහා නීති සම්පාදනය කළ නොහැකි බව තහවුරු විය. බ්‍රිතාන්‍ය රජයේ අවශේෂ ව්‍යවස්ථාදායක බලතල පසුව 1986 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා පනත මගින් ඉවත් කරන ලද අතර, බ්‍රිතාන්‍ය අධිකරණවලට අභියාචනා කිරීමේ අවසාන අයිතිවාසිකම් 2003 දී අහෝසි කරන ලදී.

20 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී, නවසීලන්තය ලෝක කටයුතුවලට සම්බන්ධ වූ අතර, පළමු හා දෙවන ලෝක යුද්ධවල සටන් කරමින් මහා අවපාතයෙන් පීඩා වින්දා. මෙම අවපාතය පළමු කම්කරු රජය තෝරා පත් කර ගැනීමට සහ පුළුල් සුභසාධන රාජ්‍යයක් සහ ආරක්ෂණවාදී ආර්ථිකයක් ස්ථාපිත කිරීමට හේතු විය. දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසු නවසීලන්තය වැඩිවන සමෘද්ධියක් අත්විඳින ලද අතර, මාඕරිවරු තම සාම්ප්‍රදායික ග්‍රාමීය ජීවිතය අතහැර රැකියා සොයමින් නගරවලට යාමට පටන් ගත්හ. මාඕරි විරෝධතා ව්‍යාපාරයක් වර්ධනය වූ අතර එය යුරෝ කේන්ද්‍රීයවාදය විවේචනය කළ අතර මාඕරි සංස්කෘතිය සහ වයිටැංගි ගිවිසුමට වැඩි පිළිගැනීමක් ලබා දීම සඳහා කටයුතු කළේය. 1975 දී, ගිවිසුම උල්ලංඝනය කිරීම් සම්බන්ධයෙන් චෝදනා විමර්ශනය කිරීම සඳහා වයිටැංගි විනිශ්චය සභාව පිහිටුවන ලද අතර, 1985 දී ඓතිහාසික දුක්ගැනවිලි විමර්ශනය කිරීමට එයට හැකියාව ලැබුණි. 2000 ගණන්වලදී මාඕරි වෙරළ තීරයට සහ මුහුදු පත්ලට හිමිකම් පෑම මතභේදාත්මක බව ඔප්පු වුවද, බොහෝ අයිවිවරුන් සමඟ මෙම දුක්ගැනවිලි විසඳීම සඳහා රජය සාකච්ඡා කර ඇත.

## භූගෝලය සහ පරිසරය

හිමෙන් වැසුණු දකුණු ඇල්ප්ස් කඳුවැටිය දකුණු දූපත ආධිපත්‍යය දරන අතර, උතුරු දූපතේ උතුරු අර්ධද්වීපය උපනිවර්තන කලාපය දෙසට විහිදේ.
නවසීලන්තය ජල අර්ධගෝලයේ මධ්‍යයට ආසන්නව පිහිටා ඇති අතර එය ප්‍රධාන දූපත් දෙකකින් සහ කුඩා දූපත් 700කට වඩා වැඩි ගණනකින් සමන්විත වේ. ප්‍රධාන දූපත් දෙක (උතුරු දූපත, හෝ ටෙ ඉකා-අ-මෞයි, සහ දකුණු දූපත, හෝ ටෙ වයිපෞනමු) කුක් සමුද්‍ර සන්ධියෙන් වෙන් කර ඇති අතර, එහි පටුම ස්ථානයේ කිලෝමීටර 22 (සැතපුම් 14) පළල වේ. උතුරු සහ දකුණු දූපත් වලට අමතරව, විශාලතම ජනාවාස වූ දූපත් පහ වන්නේ ස්ටුවර්ට් දූපත (ෆොවෝක්ස් සමුද්‍ර සන්ධිය හරහා), චැතම් දූපත, මහා බාධක දූපත (හවුරාකි බොක්කෙහි), ඩි'උර්විල් දූපත (මාල්බරෝ සවුන්ඩ්ස් හි) සහ වයිහෙක් දූපත (මධ්‍යම ඕක්ලන්ඩ් සිට කිලෝමීටර් 22 (සැතපුම් 14) පමණ) ය. ආසන්නතම මහාද්වීපය බටහිර වයඹ දෙසින් ඕස්ට්‍රේලියාව වන අතර, ඕස්ට්‍රේලියානු සහ නවසීලන්ත ප්‍රධාන භූමි අතර කෙටිම දුර ටැස්මන් මුහුද හරහා කිලෝමීටර් 1,487 (සැතපුම් 924) ක් පමණ වේ, විශේෂයෙන් ටැස්මේනියාව සහ ෆියෝඩ්ලන්ඩ් අතර. කෙසේ වෙතත්, දෙරටේම ඕනෑම භූමි ප්‍රදේශයක් අතර ආසන්නතම ස්ථානය වන්නේ මැක්වරි දූපත (ඕස්ට්‍රේලියාව) සහ ඕක්ලන්ඩ් දූපත (නවසීලන්තය) අතර වන අතර ඒවා කිලෝමීටර් 618 (සැතපුම් 384) ක් පමණ දුරින් පිහිටා ඇත.

නවසීලන්තය දිගු හා පටුයි—එහි උතුරු-ඊසාන-නැගෙනහිර අක්ෂය දිගේ කිලෝමීටර 1,600 (සැතපුම් 990) ට වැඩි වන අතර උපරිම පළල කිලෝමීටර 400 (සැතපුම් 250)—කිලෝමීටර 15,000 (සැතපුම් 9,300) පමණ වෙරළ තීරයක් සහ වර්ග කිලෝමීටර 268,000 (වර්ග සැතපුම් 103,500) ක මුළු භූමි ප්‍රමාණයකින් යුක්ත වේ. එහි දුර බැහැර දූපත් සහ දිගු වෙරළ තීරය නිසා, රට පුළුල් සමුද්‍ර සම්පත් ඇත. එහි සුවිශේෂී ආර්ථික කලාපය ලෝකයේ විශාලතම එකක් වන අතර එය එහි භූමි ප්‍රමාණය මෙන් 15 ගුණයකට වඩා ආවරණය කරයි.

අඕරාකි / මවුන්ට් කුක් යනු නවසීලන්තයේ උසම ස්ථානය වන අතර එහි උස මීටර් 3,724 කි.
දකුණු දූපත නවසීලන්තයේ විශාලතම භූමි ප්‍රමාණයයි. එය එහි දිග දිගේ දකුණු ඇල්ප්ස් කඳුවැටියෙන් බෙදී ඇත. මීටර් 3,000 (අඩි 9,800) ට වැඩි කඳු මුදුන් 18 ක් ඇති අතර, ඉන් උසම ස්ථානය මීටර් 3,724 (අඩි 12,218) ක උසකින් යුත් අරෝකි / මවුන්ට් කුක් වේ. ෆියෝඩ්ලන්ඩ් හි බෑවුම් සහිත කඳු සහ ගැඹුරු කඳුවැටි දකුණු දූපතේ මෙම නිරිතදිග කෙළවරේ පුළුල් අයිස් යුගයේ ග්ලැසියරකරණය වාර්තා කරයි. උතුරු දූපත අඩු කඳු සහිත නමුත් ගිනිකඳු වලින් සලකුණු වේ. ඉතා ක්‍රියාකාරී ටෝපෝ ගිනිකඳු කලාපය උතුරු දූපතේ උසම කන්ද වන රුආපෙහු කන්ද (අඩි 2,797 (අඩි 9,177)) මගින් විරාම ලකුණු කර ඇති විශාල ගිනිකඳු සානුවක් නිර්මාණය කර ඇත. ලෝකයේ වඩාත්ම ක්‍රියාකාරී සුපිරි ගිනි කඳු වලින් එකක කැල්ඩෙරා හි පිහිටා ඇති රටේ විශාලතම විල වන ටෝපෝ විල ද සානුවෙහි පිහිටා ඇත. නවසීලන්තය භූමිකම්පා වලට ගොදුරු වේ.

රට එහි විවිධ භූ විෂමතාවයට සහ සමහර විට රළවලට ඉහළින් මතුවීමට පවා ණයගැතියි, එය පැසිෆික් සහ ඉන්දු-ඕස්ට්‍රේලියානු තහඩු අතර විහිදෙන ගතික මායිමට ණයගැතියි. නවසීලන්තය සිලන්ඩියාවේ කොටසක් වන අතර එය ඕස්ට්‍රේලියාවේ ප්‍රමාණයෙන් අඩකට ආසන්න ක්ෂුද්‍ර මහාද්වීපයක් වන අතර එය ගොන්ඩ්වානා සුපිරි මහාද්වීපයෙන් කැඩී යාමෙන් පසු ක්‍රමයෙන් ජලයෙන් යට වේ. වසර මිලියන 25 කට පමණ පෙර, තහඩු භූ කම්පන චලනයන්හි මාරුවක් කලාපය විකෘති වී කුඩු වීමට පටන් ගත්තේය. ඇල්පයින් දෝෂය අසල කබොල සම්පීඩනය කිරීමෙන් සෑදී ඇති දකුණු ඇල්ප්ස් කඳුකරයේ මෙය දැන් වඩාත් පැහැදිලිව පෙනේ. වෙනත් තැන්වල, තහඩු මායිම යනු එක් තහඩුවක් අනෙකට යටින් යටපත් කිරීම වන අතර එමඟින් දකුණින් පුයිසෙගුර් අගල, උතුරු දූපතට නැගෙනහිරින් හිකුරංගි අගල සහ තවත් උතුරින් කර්මඩෙක් සහ ටොංගා අගල් නිපදවයි.

නවසීලන්තය, ඕස්ට්‍රේලියාව සමඟ එක්ව, ඕස්ට්‍රේලියාව ලෙස හැඳින්වෙන පුළුල් කලාපයක කොටසකි. එය පොලිනීසියාව ලෙස හඳුන්වන භූගෝලීය සහ ජනවාර්ගික කලාපයේ නිරිතදිග අන්තය ද සාදයි. ඕෂනියා යනු ඕස්ට්‍රේලියානු මහාද්වීපය, නවසීලන්තය සහ පැසිෆික් සාගරයේ විවිධ දූපත් රටවල් ආවරණය කරන පුළුල් කලාපයකි, ඒවා මහාද්වීප හතක ආකෘතියට ඇතුළත් නොවේ.

### දේශගුණය

නවසීලන්තයේ කොපන්-ගයිගර් දේශගුණික වර්ගීකරණ සිතියමක්‍රයිස්ට්චර්ච් උද්භිද උද්‍යානයේ සරත් සමය
නවසීලන්තයේ දේශගුණය ප්‍රධාන වශයෙන් සෞම්‍ය සමුද්‍රීය (කොපන්: Cfb) වන අතර, වාර්ෂික සාමාන්‍ය උෂ්ණත්වය දකුණේ 10 °C (50 °F) සිට උතුරේ 16 °C (61 °F) දක්වා පරාසයක පවතී. ඓතිහාසික උපරිම සහ අවම අගය කැන්ටබරි හි රංගියෝරා හි 42.4 °C (108.32 °F) සහ ඔටාගෝ හි රැන්ෆර්ලි හි −25.6 °C (−14.08 °F) වේ. දකුණු දූපතේ බටහිර වෙරළ තීරයේ අතිශයින් තෙත් සිට මධ්‍යම ඔටාගෝ සහ අභ්‍යන්තර කැන්ටබරි හි මැකෙන්සි ද්‍රෝණියේ අර්ධ ශුෂ්ක සහ උතුරු ප්‍රදේශයේ උපනිවර්තන කලාප දක්වා තත්වයන් තියුනු ලෙස වෙනස් වේ.

විශාලතම නගර හතෙන්, ක්‍රයිස්ට්චර්ච් වියළිම නගරය වන අතර, සාමාන්‍යයෙන් වසරකට මිලිමීටර් 618 (අඟල් 24.3) ක වර්ෂාපතනයක් ලබා ගනී. වෙලින්ටන් තෙතමනය වැඩිම වන අතර එම ප්‍රමාණය මෙන් දෙගුණයක් පමණ ලැබේ. ඕක්ලන්ඩ්, වෙලින්ටන් සහ ක්‍රයිස්ට්චර්ච් යන නගර සියල්ලම වාර්ෂිකව පැය 2,000 කට වඩා හිරු එළිය ලබා ගනී. දකුණු දූපතේ දකුණු සහ නිරිතදිග ප්‍රදේශවල සිසිල් සහ වළාකුළු සහිත දේශගුණයක් ඇති අතර පැය 1,400–1,600 ක් පමණ වේ. දකුණු දූපතේ උතුරු සහ ඊසානදිග ප්‍රදේශ රටේ හිරු එළිය වැඩිම ප්‍රදේශ වන අතර පැය 2,400–2,500 ක් පමණ ලැබේ.

සාමාන්‍ය හිම සමය ජුනි මස මුල සිට ඔක්තෝබර් මුල දක්වා වන අතර, මෙම කන්නයෙන් පිටත සීතල ස්නැප් සිදුවිය හැක. දකුණු දූපතේ නැගෙනහිර සහ දකුණු ප්‍රදේශවල සහ රට පුරා කඳුකර ප්‍රදේශවල හිම පතනය බහුලව දක්නට ලැබේ.

නවසීලන්තයේ තෝරාගත් නගර සහ නගර සඳහා සාමාන්‍ය දෛනික උෂ්ණත්වය සහ වර්ෂාපතනය| [සඟවන්න]ස්ථානය | ජනවාරි ඉහළම
°C (°F) | ජනවාරි අවම
°C (°F) | ජූලි ඉහළම
°C (°F) | ජූලි අවම
°C (°F) | වාර්ෂික වර්ෂාපතනය
මි.මී. (අඟල්) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ඕක්ලන්ඩ් | 23 (73) | 15 (59) | 15 (59) | 8 (46) | 1,212 |
| වෙලින්ටන් | 20 (68) | 14 (57) | 11 (52) | 6 (43) | 1,207 |
| හෝකිටිකා | 20 (68) | 12 (54) | 12 (54) | 3 (37) | 2,901 |
| ක්‍රයිස්ට්චර්ච් | 23 (73) | 12 (54) | 11 (52) | 2 (36) | 618 |
| ඇලෙක්සැන්ඩ්‍රා | 25 (77) | 11 (52) | 8 (46) | −2 (28) | 359 |

### ජෛව විවිධත්වය

ඒකදේශික පියාසර රහිත කිවි ජාතික නිරූපකයකි.
වසර මිලියන 80ක් පුරා නවසීලන්තයේ භූගෝලීය හුදකලාව සහ දූපත් ජෛව භූගෝල විද්‍යාව රටේ සත්ව විශේෂ, දිලීර සහ ශාක පරිණාමයට බලපා ඇත. භෞතික හුදකලාව ජීව විද්‍යාත්මක හුදකලාව ඇති කර ඇති අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස සුවිශේෂී ශාක හා සතුන්ගේ උදාහරණ මෙන්ම පුළුල් විශේෂවල ජනගහනයක් සහිත ගතික පරිණාමීය පරිසර විද්‍යාවක් ඇති වී තිබේ. නවසීලන්තයේ ශාක හා සත්ත්ව විශේෂ මුලින් ගොන්ඩ්වානාවෙන් නවසීලන්තයේ ඛණ්ඩනය වීමෙන් ආරම්භ වූ බව සැලකේ, කෙසේ වෙතත් වඩාත් මෑත කාලීන සාක්ෂි මගින් විශේෂ විසුරුවා හැරීමෙන් ඇති වූ බව උපකල්පනය කරයි.

නවසීලන්තයේ දේශීය සනාල ශාක වලින් 82%ක් පමණ ආවේණික වන අතර, එය පරම්පරා 65ක් පුරා විශේෂ 1,944ක් ආවරණය කරයි. නවසීලන්තයෙන් වාර්තා වී ඇති දිලීර ගණන, ලයිකන සාදන විශේෂ ඇතුළුව, නොදන්නා අතර, ආවේණික දිලීරවල අනුපාතය ද නොදනී, නමුත් එක් ඇස්තමේන්තුවකට අනුව නවසීලන්තයේ ලයිකන සාදන දිලීර විශේෂ 2,300 ක් පමණ ඇති අතර මේවායින් 40% ක් ආවේණික වේ. ප්‍රධාන වනාන්තර වර්ග දෙක වන්නේ මතුවන පොඩොකාප් සහිත පළල් පත්‍ර සහිත ගස් හෝ සිසිල් දේශගුණයේ දකුණු බීච් විසින් ආධිපත්‍යය දරන වනාන්තරයි. ඉතිරි වෘක්ෂලතා වර්ග තෘණ බිම් වලින් සමන්විත වන අතර, ඒවායින් බොහොමයක් ටස්කොක් වේ.

මාඕරි තම ප්‍රධාන ගොදුර වන මෝවා වඳ වී යාමේදී යෝධ හාස්ට්ගේ රාජාලියා මිය ගියේය.
මිනිසුන් පැමිණීමට පෙර, ඇස්තමේන්තුගත භූමියෙන් 80% ක් වනාන්තරවලින් වැසී තිබූ අතර, ගස් නොමැතිව ඉහළ ඇල්පයින්, තෙත්, නිසරු සහ ගිනිකඳු ප්‍රදේශ පමණක් තිබුණි. මිනිසුන් පැමිණීමෙන් පසු දැවැන්ත වන විනාශයක් සිදු වූ අතර, පොලිනීසියානු ජනාවාසයෙන් පසු වනාන්තර ආවරණයෙන් අඩක් පමණ ගින්නෙන් අහිමි විය. යුරෝපීය ජනාවාසයෙන් පසු ඉතිරි වනාන්තරවලින් වැඩි ප්‍රමාණයක් විනාශ වූ අතර, එඬේර ගොවිතැන සඳහා ඉඩ සැලසීම සඳහා දැව කැපීම හෝ එළි කිරීම සිදු කරන ලද අතර, 1997 දී වනාන්තරය භූමියෙන් 23% ක් පමණක් අත්පත් කරගෙන තිබුණි.

වනාන්තර පක්ෂීන් විසින් ආධිපත්‍යය දැරූ අතර, ක්ෂීරපායී විලෝපිකයන් නොමැතිකම කිවි, කාකාපෝ, වේකා සහ ටකාහේ වැනි සතුන් පියාසර කිරීමේ හැකියාව නැති වීමට හේතු විය. මිනිසුන්ගේ පැමිණීම, වාසස්ථානවල ආශ්‍රිත වෙනස්කම් සහ මීයන්, ෆෙරෙට් සහ අනෙකුත් ක්ෂීරපායින් හඳුන්වාදීම නිසා මෝවා සහ හාස්ට්ගේ රාජාලියා වැනි විශාල පක්ෂීන් ඇතුළු බොහෝ පක්ෂි විශේෂ වඳ වී යාමට හේතු විය.

අනෙකුත් දේශීය සතුන් උරගයින් (ටුවතාරා, හම් සහ හූනන්), ගෙම්බන්, ආරක්ෂිත වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති හැමිල්ටන්ගේ ගෙම්බා, මකුළුවන්, කෘමීන් (වෙටා), සහ ගොළුබෙල්ලන් වැනි සතුන් නියෝජනය කරයි. ටුවාටාරා වැනි සමහරක් අද්විතීය බැවින් ඒවා ජීවමාන පොසිල ලෙස හැඳින්වේ. 2006 දී අවම වශයෙන් අවුරුදු මිලියන 16 ක් පැරණි අද්විතීය, මීයන් ප්‍රමාණයේ ගොඩබිම් ක්ෂීරපායියෙකුගේ අස්ථි සොයා ගන්නා තෙක් නවසීලන්තයේ ස්වදේශික ක්ෂීරපායින්ගේ එකම ලකුණ වූයේ වවුලන් විශේෂ තුනක් (වඳ වී ගිය දා සිට එකක්) ය. සාගර ක්ෂීරපායින් බහුලව සිටින අතර, ලෝකයේ සීටේෂියන් (තල්මසුන්, ඩොල්ෆින් සහ පෝපොයිස්) වලින් අඩක් පමණ සහ ලොම් සීල් විශාල සංඛ්‍යාවක් නවසීලන්ත ජලයේ වාර්තා වේ. බොහෝ මුහුදු පක්ෂීන් නවසීලන්තයේ බෝ වන අතර, ඔවුන්ගෙන් තුනෙන් එකක් රටට අනන්‍ය වේ. වෙනත් ඕනෑම රටකට වඩා පෙන්ගුයින් විශේෂ නවසීලන්තයේ දක්නට ලැබේ, ලෝකයේ පෙන්ගුයින් විශේෂ 18 න් 13 ක් ඇත.

මිනිසා පැමිණි දා සිට, රටේ පෘෂ්ඨවංශික විශේෂවලින් අඩක් පමණ වඳ වී ගොස් ඇති අතර, අවම වශයෙන් පක්ෂීන් පනස් එකක්, ගෙම්බන් තිදෙනෙකු, කටුස්සන් තිදෙනෙකු, මිරිදිය මත්ස්‍යයෙකු සහ වවුලෙක් ද ඇතුළුව. අනෙක් ඒවා වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇත හෝ ඒවායේ පරාසය දැඩි ලෙස අඩු වී ඇත. නවසීලන්ත සංරක්ෂණවාදීන් තර්ජනයට ලක්ව ඇති වනජීවීන් යථා තත්ත්වයට පත් කිරීම සඳහා දූපත් අභයභූමි, පළිබෝධ පාලනය, වනජීවී ස්ථාන මාරු කිරීම, පෝෂණය කිරීම සහ දූපත් සහ අනෙකුත් ආරක්ෂිත ප්‍රදේශ පාරිසරික වශයෙන් ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම ඇතුළු ක්‍රම කිහිපයක් පුරෝගාමී වී ඇත.

## රජය සහ දේශපාලනය

III වන චාල්ස්,
 නවසීලන්තයේ රජුසින්ඩි කිරෝ, නවසීලන්ත ආණ්ඩුකාර ජනරාල්ක්‍රිස්ටෝපර් ලක්සන්, නවසීලන්ත අගමැති
නවසීලන්තය පාර්ලිමේන්තු ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයක් සහිත ව්‍යවස්ථාපිත රාජාණ්ඩුවකි. එහි ව්‍යවස්ථාව කේතනය කර නැත. III වන චාල්ස් නවසීලන්තයේ රජු වන අතර, එබැවින් රාජ්‍ය නායකයා වේ. රජු නියෝජනය කරනු ලබන්නේ අගමැතිගේ උපදෙස් මත ඔහු විසින් පත් කරන ලද අග්‍රාණ්ඩුකාරවරයා විසිනි. අග්‍රාණ්ඩුකාරවරයාට අයුක්තිය පිළිබඳ අවස්ථා සමාලෝචනය කිරීම සහ අමාත්‍යවරුන්, තානාපතිවරුන් සහ අනෙකුත් ප්‍රධාන රාජ්‍ය නිලධාරීන් පත් කිරීම වැනි රාජකීය පූර්වාපේක්ෂිත බලතල ක්‍රියාත්මක කළ හැකි අතර, දුර්ලභ අවස්ථාවන්හිදී, රක්ෂිත බලතල (උදා: පාර්ලිමේන්තුව විසුරුවා හැරීමට හෝ පනතක් නීතියක් බවට පත් කිරීමට රාජකීය අනුමැතිය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට ඇති බලය) භාවිතා කළ හැක. රාජාණ්ඩුවේ සහ අග්‍රාණ්ඩුකාරවරයාගේ බලතල ව්‍යවස්ථාපිත සීමාවන් මගින් සීමා කර ඇති අතර, ඒවා සාමාන්‍යයෙන් අමාත්‍යවරුන්ගේ උපදෙස් නොමැතිව ක්‍රියාත්මක කළ නොහැක.

නවසීලන්ත පාර්ලිමේන්තුවට ව්‍යවස්ථාදායක බලය ඇති අතර එය රජු සහ නියෝජිත මන්ත්‍රී මණ්ඩලයෙන් සමන්විත වේ. එය 1950 දී අහෝසි කරන තෙක් ඉහළ මන්ත්‍රී මණ්ඩලයක් වන ව්‍යවස්ථාදායක කවුන්සිලය ද ඇතුළත් විය. කිරීටයට සහ අනෙකුත් රාජ්‍ය ආයතනවලට වඩා පාර්ලිමේන්තුවේ ආධිපත්‍යය 1689 අයිතිවාසිකම් පනත මගින් එංගලන්තයේ ස්ථාපිත කරන ලද අතර එය නවසීලන්තයේ නීතියක් ලෙස සනාථ කර ඇත. නියෝජිත මන්ත්‍රී මණ්ඩලය ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදීව තේරී පත් වන අතර, බහුතර ආසන සහිත පක්ෂයෙන් හෝ සභාගයෙන් රජයක් පිහිටුවනු ලැබේ. බහුතරයක් පිහිටුවා නොමැති නම්, විශ්වාස සහ සැපයුම් ඡන්දවලදී අනෙකුත් පක්ෂවල සහයෝගය සහතික වුවහොත් සුළුතර රජයක් පිහිටුවිය හැකිය. අගමැතිගේ උපදෙස් මත අග්‍රාණ්ඩුකාරවරයා අමාත්‍යවරුන් පත් කරයි, ඔහු සම්මුතිය අනුව පාලක පක්ෂයේ හෝ සභාගයේ පාර්ලිමේන්තු නායකයා වේ. අමාත්‍යවරුන්ගෙන් පිහිටුවා අගමැති විසින් මෙහෙයවනු ලබන කැබිනට් මණ්ඩලය රජයේ ඉහළම ප්‍රතිපත්ති සම්පාදන ආයතනය වන අතර සැලකිය යුතු රාජ්‍ය ක්‍රියාමාර්ග තීරණය කිරීමේ වගකීම දරයි. කැබිනට් මණ්ඩලයේ සාමාජිකයින් සාමූහිකව ප්‍රධාන තීරණ ගන්නා අතර, එබැවින් මෙම තීරණවල ප්‍රතිවිපාක සඳහා සාමූහිකව වගකිව යුතුය. 2023 නොවැම්බර් 27 සිට 42 වන සහ වත්මන් අගමැති වන්නේ ක්‍රිස්ටෝපර් ලක්සන් ය.

වෙලින්ටන්හි පාර්ලිමේන්තු පිටියේ ඇති (විධායක අංශය) වන රිචඩ් සෙඩන්ගේ ප්‍රතිමාවක් සහ පාර්ලිමේන්තු මන්දිරය (දකුණේ)
වෙලින්ටන් හි පාර්ලිමේන්තු පිටියේ රිචඩ් සෙඩ්ඩන්ගේ ප්‍රතිමාවක්, "බීහයිව්" (විධායක අංශය) සහ පාර්ලිමේන්තු මන්දිරය (දකුණ) ඇත. පාර්ලිමේන්තු මහ මැතිවරණයක් පෙර මැතිවරණයෙන් වසර තුනකට පසුව කැඳවිය යුතුය. 1946 සහ 1993 අතර පැවති සියලුම මහ මැතිවරණ පාහේ පළමු අත පසුකර යන ඡන්ද ක්‍රමය යටතේ පැවැත්විණි. 1996 සිට, මිශ්‍ර-මන්ත්‍රී සමානුපාතික (MMP) ලෙස හඳුන්වන සමානුපාතික නියෝජන ක්‍රමයක් භාවිතා කර ඇත. MMP ක්‍රමය යටතේ, සෑම පුද්ගලයෙකුටම ඡන්ද දෙකක් ඇත; එකක් ඡන්දදායකයාගේ මැතිවරණ කොට්ඨාශයේ සිටින අපේක්ෂකයෙකු සඳහා වන අතර, අනෙක පක්ෂයක් සඳහා වේ. 2018 සංගණන දත්ත මත පදනම්ව, මැතිවරණ කොට්ඨාශ 72 ක් ඇත (මෙහි මඕරි ජාතිකයන්ට පමණක් විකල්ප වශයෙන් ඡන්දය දිය හැකි මඕරි මැතිවරණ කොට්ඨාශ හතක් ඇතුළත් වේ), සහ ඉතිරි ආසන 120 න් 48 ක් පවරනු ලබන්නේ පාර්ලිමේන්තුවේ නියෝජනය පක්ෂ ඡන්දය පිළිබිඹු කරන පරිදි වන අතර, පක්ෂයක් ආසනයක් සඳහා සුදුසුකම් ලැබීමට පෙර අවම වශයෙන් එක් මැතිවරණ කොට්ඨාශයක් හෝ මුළු පක්ෂ ඡන්දවලින් 5% ක් දිනා ගත යුතුය. 1930 ගණන්වල සිට මැතිවරණ ජාතික සහ කම්කරු යන දේශපාලන පක්ෂ දෙකක් විසින් ආධිපත්‍යය දරයි. MMP හඳුන්වාදීමෙන් පසු තවත් පක්ෂ පාර්ලිමේන්තුවේ නියෝජනය කර ඇත.

ප්‍රධාන විනිසුරු විසින් මෙහෙයවනු ලබන නවසීලන්තයේ අධිකරණ පද්ධතියට ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය, අභියාචනාධිකරණය, මහාධිකරණය සහ යටත් අධිකරණ ඇතුළත් වේ. අධිකරණයේ ස්වාධීනත්වය පවත්වා ගැනීමට උපකාර කිරීම සඳහා විනිසුරුවන් සහ අධිකරණ නිලධාරීන් දේශපාලනික නොවන ලෙස සහ නිල කාලය පිළිබඳ දැඩි නීති යටතේ පත් කරනු ලැබේ. මෙය න්‍යායාත්මකව අධිකරණයට පාර්ලිමේන්තුව විසින් පනවන ලද නීති සම්පාදනය මත පමණක් නීතිය අර්ථ නිරූපණය කිරීමට ඉඩ සලසයි, ඔවුන්ගේ තීරණ සඳහා වෙනත් බලපෑම් නොමැතිව ය.

නවසීලන්තය ලෝකයේ වඩාත්ම ස්ථාවර සහ හොඳින් පාලනය වන රාජ්‍යයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. 2023 වන විට, රට එහි ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ආයතනවල ශක්තිය අනුව දෙවන ස්ථානයටත්, රජයේ විනිවිදභාවය සහ දූෂණ රහිත බව අනුව තුන්වන ස්ථානයටත් පත් කර ඇත. ජාතියේ LGBT අයිතිවාසිකම් ද ඕෂනියාවේ වඩාත්ම ඉවසිලිවන්ත ඒවා ලෙස පිළිගැනේ. නවසීලන්තය දේශපාලන ක්‍රියාවලියේ සිවිල් සහභාගීත්වය සඳහා ඉහළ ශ්‍රේණිගත කිරීමක් ලබා ඇත, මෑත මහ මැතිවරණවලදී 82% ක ඡන්දදායක සහභාගීත්වයක් සමඟින්, OECD සාමාන්‍ය 69% හා සසඳන විට. කෙසේ වෙතත්, මෙය පළාත් පාලන මැතිවරණ සඳහා සත්‍ය නොවේ; 2019 දී දැනටමත් අඩු වූ 42% ක සහභාගීත්වයක් හා සසඳන විට, 2022 පළාත් පාලන මැතිවරණවලදී සුදුසුකම් ලත් නවසීලන්ත ජාතිකයින්ගෙන් 36% ක ඓතිහාසිකව අඩු ප්‍රතිශතයක් ඡන්දය ප්‍රකාශ කර ඇත. එක්සත් ජනපද රාජ්‍ය දෙපාර්තමේන්තුව විසින් නිකුත් කරන ලද 2017 මානව හිමිකම් වාර්තාවක් සඳහන් කළේ, නවසීලන්ත රජය සාමාන්‍යයෙන් පුද්ගලයන්ගේ අයිතිවාසිකම්වලට ගරු කළද, මඕරි ජනගහනයේ සමාජ තත්ත්වය පිළිබඳව කනස්සල්ල පළ කර ඇති බවයි. ව්‍යූහාත්මක වෙනස්කම් කිරීම් සම්බන්ධයෙන්, නවසීලන්ත මානව හිමිකම් කොමිෂන් සභාව එය සැබෑ සහ අඛණ්ඩ සමාජ ආර්ථික ගැටලුවක් බවට ශක්තිමත්, ස්ථාවර සාක්ෂි ඇති බව තහවුරු කර ඇත. නවසීලන්තයේ ව්‍යූහාත්මක අසමානතාවයට එක් උදාහරණයක් අපරාධ යුක්ති විනිශ්චය පද්ධතියෙන් දැකිය හැකිය. අධිකරණ අමාත්‍යාංශයට අනුව, මඕරි ජනගහනයෙන් 16.5% ක් පමණක් වුවද, අපරාධ සම්බන්ධයෙන් වරදකරුවන් වූ නවසීලන්ත ජාතිකයින්ගෙන් 45% ක් සහ සිරගත වූවන්ගෙන් 53% ක් ලෙස මඕරි ජාතිකයන් අතිශය නියෝජනය වේ.

### කලාප සහ බාහිර භූමි

නවසීලන්තයේ කලාප (වර්ණ ගැන්වූ) සහ භෞමික බලධාරීන් (දක්වා දක්වා ඇති) සිතියම
මුල් යුරෝපීය පදිංචිකරුවන් නවසීලන්තය පළාත්වලට බෙදා ඇති අතර, ඒවාට යම් ස්වයං පාලනයක් තිබුණි. මූල්‍ය පීඩනය සහ දුම්රිය, අධ්‍යාපනය, ඉඩම් විකුණුම් සහ වෙනත් ප්‍රතිපත්ති තහවුරු කිරීමට ඇති ආශාව නිසා, රජය කේන්ද්‍රගත වූ අතර පළාත් 1876 දී අහෝසි කරන ලදී. පළාත් කලාපීය පොදු නිවාඩු දින සහ ක්‍රීඩා තරඟවලදී සිහිපත් වේ.

1876 ​​සිට, විවිධ කවුන්සිල මගින් මධ්‍යම රජය විසින් තීරණය කරන ලද නීති යටතේ පළාත් පාලන ප්‍රදේශ පරිපාලනය කර ඇත. 1989 දී, රජය පළාත් පාලන කටයුතු කලාපීය කවුන්සිල සහ ප්‍රාදේශීය බලධාරීන් යන වත්මන් ස්ථර දෙකේ ව්‍යුහය බවට නැවත සංවිධානය කරන ලදී. 1975 දී පැවති නගර සභා 249 දැන් ප්‍රාදේශීය බලධාරීන් 67 ක් සහ කලාපීය කවුන්සිල 11 ක් දක්වා ඒකාබද්ධ කර ඇත. කලාපීය කවුන්සිලවල කාර්යභාරය වන්නේ "සම්පත් කළමනාකරණයට විශේෂ අවධාරණයක් සහිතව ස්වභාවික පරිසරය නියාමනය කිරීම" වන අතර, ප්‍රාදේශීය බලධාරීන් මලාපවහන, ජලය, පළාත් පාරවල්, ගොඩනැගිලි අනුමැතිය සහ අනෙකුත් ප්‍රාදේශීය කාරණා සඳහා වගකිව යුතුය. ප්‍රාදේශීය කවුන්සිල පහක් ඒකීය බලධාරීන් වන අතර කලාපීය කවුන්සිල ලෙස ද ක්‍රියා කරයි. ප්‍රාදේශීය බලධාරීන් නගර සභා 13 කින්, දිස්ත්‍රික් කවුන්සිල 53 කින් සහ චැතම් දූපත් කවුන්සිලයෙන් සමන්විත වේ. චැතම් දූපත් කවුන්සිලය නිල වශයෙන් ඒකීය අධිකාරියක් නොවන නමුත්, එය කලාපීය කවුන්සිලයක බොහෝ කාර්යයන් ඉටු කරයි.

පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලීය රාජධානි 15 න් එකක් වන නවසීලන්ත රාජධානිය, නවසීලන්තයේ රජු හෝ රැජින ස්වෛරී වන සමස්ත ප්‍රදේශය වන අතර එය නවසීලන්තය, ටොකෙලෝ, රොස් ඩිපෙන්ඩන්සි, කුක් දූපත් සහ නියු වලින් සමන්විත වේ. කුක් දූපත් සහ නියු නවසීලන්තය සමඟ නිදහස් ඇසුරේ ස්වයං පාලන රාජ්‍යයන් වේ. නවසීලන්ත පාර්ලිමේන්තුවට මෙම රටවල් සඳහා නීති සම්පාදනය කළ නොහැකි නමුත්, ඔවුන්ගේ කැමැත්ත ඇතිව විදේශ කටයුතු සහ ආරක්ෂාව සම්බන්ධයෙන් ඔවුන් වෙනුවෙන් කටයුතු කළ හැකිය. ටොකෙලෝ ස්වයං පාලනයක් නොමැති ප්‍රදේශයක් ලෙස වර්ග කර ඇත, නමුත් එය වැඩිහිටියන් තිදෙනෙකුගෙන් යුත් කවුන්සිලයක් විසින් පාලනය කරනු ලැබේ (එක් එක් ටොකෙලෝවාන් ඇටෝල් වලින් එකකි). රොස් ඩිපෙන්ඩන්සි යනු ඇන්ටාක්ටිකාවේ නවසීලන්තයේ භෞමික හිමිකම වන අතර එහිදී එය ස්කොට් බේස් පර්යේෂණ පහසුකම ක්‍රියාත්මක කරයි. නවසීලන්ත ජාතිකත්ව නීතිය රාජධානියේ සියලුම කොටස් සමානව සලකයි, එබැවින් නවසීලන්තය, කුක් දූපත්, නියු, ටොකෙලෝ සහ රොස් ඩිපෙන්ඩන්සි හි උපන් බොහෝ අය නවසීලන්ත පුරවැසියන් වේ.

### විදේශ සබඳතා

නවසීලන්තයේ හිටපු අගමැතිනි ජසින්ඩා ආර්ඩර්න්, එක්සත් ජනපද ජනාධිපති ජෝ බයිඩන් සමඟ ඕවල් කාර්යාලයේදී, 2022
නවසීලන්ත යටත් විජිත සමයේදී, බ්‍රිතාන්‍යය බාහිර වෙළඳාම සහ විදේශ සබඳතා සඳහා වගකිව යුතු විය. 1923 සහ 1926 අධිරාජ්‍ය සම්මන්ත්‍රණවලදී නවසීලන්තයට තමන්ගේම දේශපාලන ගිවිසුම් සාකච්ඡා කිරීමට අවසර දිය යුතු බව තීරණය කළ අතර, පළමු වාණිජ ගිවිසුම 1928 දී ජපානය සමඟ අනුමත කරන ලදී. 1939 සැප්තැම්බර් 3 වන දින, නවසීලන්තය බ්‍රිතාන්‍යය සමඟ සන්ධානයක් ඇති කර ගත් අතර අගමැති මයිකල් ජෝසෆ් සැවේජ් "ඇය යන තැන අපි යමු; ඇය සිටින තැන අපි සිටිමු" යනුවෙන් ප්‍රකාශ කරමින් ජර්මනියට එරෙහිව යුද්ධ ප්‍රකාශ කළේය.

ඊජිප්තුවේ මඕරි බලඇණිය හකා, 1941
1951 දී, එක්සත් රාජධානිය එහි යුරෝපීය අවශ්‍යතා කෙරෙහි වැඩි වැඩියෙන් අවධානය යොමු කළ අතර, නවසීලන්තය ඕස්ට්‍රේලියාව සහ එක්සත් ජනපදය සමඟ ANZUS ආරක්ෂක ගිවිසුමට එක් විය. වියට්නාම් යුද්ධයට එරෙහි විරෝධතා, Rainbow Warrior නෞකාව ගිලී යාමෙන් පසු ප්‍රංශයට අවවාද කිරීම එක්සත් ජනපදය ප්‍රතික්ෂේප කිරීම, පාරිසරික සහ කෘෂිකාර්මික වෙළඳ ගැටළු පිළිබඳ එකඟ නොවීම්, සහ නවසීලන්තයේ න්‍යෂ්ටික අවි රහිත ප්‍රතිපත්තියෙන් පසුව නවසීලන්තය කෙරෙහි එක්සත් ජනපදයේ බලපෑම දුර්වල විය. එක්සත් ජනපදයේ ANZUS වගකීම් අත්හිටුවීම නොතකා, නවසීලන්තය සහ ඕස්ට්‍රේලියාව අතර ගිවිසුම ක්‍රියාත්මක වූ අතර, ඔවුන්ගේ විදේශ ප්‍රතිපත්තිය සමාන ඓතිහාසික ප්‍රවණතාවක් අනුගමනය කර ඇත. දෙරට අතර සමීප දේශපාලන සම්බන්ධතා පවත්වාගෙන යනු ලබන්නේ, පුරවැසියන්ට සීමාවකින් තොරව දෙරටෙහිම සංචාරය කිරීමට, ජීවත් වීමට සහ වැඩ කිරීමට ඉඩ සලසන නිදහස් වෙළඳ ගිවිසුම් සහ සංචාරක විධිවිධාන සමඟිනි. 2013 දී ඕස්ට්‍රේලියාවේ නවසීලන්ත පුරවැසියන් 650,000 ක් පමණ ජීවත් වූ අතර එය නවසීලන්තයේ ජනගහනයෙන් 15% ට සමාන වේ.

නවසීලන්තය පැසිෆික් දූපත් රටවල් අතර ප්‍රබල පැවැත්මක් ඇති අතර, සැමෝවා, ෆීජි සහ ටොංගා සහ කුඩා ජාතීන් අතර ශක්තිමත් රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සබඳතා භුක්ති විඳියි. නවසීලන්තයේ ආධාරවලින් විශාල කොටසක් මෙම රටවලට යන අතර, බොහෝ පැසිෆික් ජනතාව රැකියා සඳහා නවසීලන්තයට සංක්‍රමණය වෙති. 1960 ගණන්වල සිට මෙය වැඩිවීම නිසා රටේ සිව්වන විශාලතම වාර්ගික කණ්ඩායම වන Pasifika New Zealander යන පෑන්-වාර්ගික කණ්ඩායම පිහිටුවීමට හේතු විය. ස්ථිර සංක්‍රමණය 1970 සැමෝවන් කෝටා යෝජනා ක්‍රමය සහ 2002 පැසිෆික් ප්‍රවේශ කාණ්ඩය යටතේ නියාමනය කරනු ලබන අතර, එමඟින් පිළිවෙලින් සැමෝවානු ජාතිකයින් 1,100 ක් සහ අනෙකුත් පැසිෆික් දූපත්වාසීන් 750 ක් දක්වා සෑම වසරකම ස්ථිර නවසීලන්ත පදිංචිකරුවන් වීමට ඉඩ සලසයි. තාවකාලික සංක්‍රමණ සඳහා සෘතුමය සේවක යෝජනා ක්‍රමයක් 2007 දී හඳුන්වා දෙන ලද අතර, 2009 දී පැසිෆික් දූපත්වාසීන් 8,000 ක් පමණ ඒ යටතේ සේවයේ යොදවා ඇත. නවසීලන්තය පැසිෆික් දූපත් සංසදය, පැසිෆික් ප්‍රජාව, ආසියා-පැසිෆික් ආර්ථික සහයෝගිතාව සහ අග්නිදිග ආසියානු ජාතීන්ගේ සංගමයේ කලාපීය සංසදය (නැගෙනහිර ආසියා සමුළුව ඇතුළුව) සඳහා සම්බන්ධ වේ. නවසීලන්තය ආසියා-පැසිෆික් කලාපයේ මධ්‍යම බලයක් ලෙස සහ නැගී එන බලයක් ලෙස විස්තර කර ඇත. රට එක්සත් ජාතීන්ගේ, පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලීය ජාතීන්ගේ සහ ආර්ථික සහයෝගීතාව සහ සංවර්ධනය සඳහා වූ සංවිධානයේ (OECD) සාමාජිකයෙකු වන අතර, පස් බල ආරක්ෂක විධිවිධානවලට සහභාගී වේ.

අද වන විට, නවසීලන්තය එක්සත් ජනපදය සමඟ විශේෂයෙන් සමීප සබඳතා භුක්ති විඳින අතර එහි ප්‍රධාන නේටෝ නොවන මිත්‍ර පාක්ෂිකයෙකි, ඕස්ට්‍රේලියාව සමඟ ද සමීප සබඳතා පවත්වයි, දෙරටෙහි පුරවැසියන් අතර "ට්‍රාන්ස්-ටස්මන්" අනන්‍යතාවක් පොදු වේ. නවසීලන්තය Five Eyes බුද්ධි තොරතුරු හුවමාරු ගිවිසුමේ සාමාජිකයෙකි, එය නිල වශයෙන් UKUSA ගිවිසුම ලෙස හැඳින්වේ. මෙම ගිවිසුමේ සාමාජිකයින් පස්දෙනා වන්නේ ඕස්ට්‍රේලියාව, කැනඩාව, නවසීලන්තය, එක්සත් රාජධානිය සහ එක්සත් ජනපදයයි. 2012 සිට, නවසීලන්තය හවුල්කාරිත්ව අන්තර් ක්‍රියාකාරීත්ව මුලපිරීම යටතේ නේටෝව සමඟ හවුල්කාරිත්ව විධිවිධානයක් ඇත. 2024 ගෝලීය සාම දර්ශකයට අනුව, නවසීලන්තය ලෝකයේ 4 වැනි වඩාත්ම සාමකාමී රට වේ.

### හමුදා

ජාතික යුද ස්මාරකයේ ඇන්සාක් දින සේවය
නවසීලන්තයේ හමුදා සේවාවන්, එනම් නවසීලන්ත ආරක්ෂක බලකාය—රාජකීය නවසීලන්ත නාවික හමුදාව, නවසීලන්ත හමුදාව සහ රාජකීය නවසීලන්ත ගුවන් හමුදාවෙන් සමන්විත වේ. සෘජු ප්‍රහාරයක් එල්ල වීමට ඇති ඉඩකඩ අඩු බැවින් නවසීලන්තයේ ජාතික ආරක්ෂක අවශ්‍යතා නිහතමානී ය. කෙසේ වෙතත්, එහි හමුදාවට ගෝලීය පැවැත්මක් තිබී ඇත. ගලිපොලි, ක්‍රීට්, එල් අලමීන්, සහ කැසිනෝ හි කැපී පෙනෙන සටන් ව්‍යාපාර සමඟින් රට ලෝක යුද්ධ දෙකෙහිම සටන් කළේය. ගලිපොලි ව්‍යාපාරය නවසීලන්තයේ ජාතික අනන්‍යතාවය පෝෂණය කිරීමට වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කළ අතර ඕස්ට්‍රේලියාව සමඟ බෙදා ගන්නා ANZAC සම්ප්‍රදාය ශක්තිමත් කළේය.

වියට්නාමය සහ ලෝක යුද්ධ දෙකට අමතරව, නවසීලන්තය දෙවන බෝර් යුද්ධය, කොරියානු යුද්ධය,] මලයානු හදිසි අවස්ථාව, ගල්ෆ් යුද්ධය සහ ඇෆ්ගනිස්ථාන යුද්ධයට සටන් කර ඇත. සයිප්‍රස්, සෝමාලියාව, බොස්නියා සහ හර්සෙගොවිනා, සයිනායි, ඇන්ගෝලා, කාම්බෝජය, ඉරාන-ඉරාක දේශසීමාව, බෝගන්විල්, නැගෙනහිර තිමෝරය සහ සොලමන් දූපත් වැනි කලාපීය සහ ගෝලීය සාම සාධක මෙහෙයුම් කිහිපයකට එය හමුදා දායක කර ඇත.

## ආර්ථිකය

ආර්ථික ක්‍රියාකාරකම්වල ප්‍රධාන මධ්‍යස්ථානයක් වන ඕක්ලන්ඩ් CBD ඔස්සේ වෙරළ තීරය.
නවසීලන්තයට දියුණු වෙළඳපොළ ආර්ථිකයක් ඇත. 2022 මානව සංවර්ධන දර්ශකයේ 16 වැනි ස්ථානයට සහ 2022 ආර්ථික නිදහස් දර්ශකයේ 4 වැනි ස්ථානයට රට ශ්‍රේණිගත කර ඇත. එය 2023 වන විට එක්සත් ජනපද ඩොලර් 48,071 ක නාමික දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයක් (GDP) සහිත ඉහළ ආදායම් ලබන ආර්ථිකයකි. එහි මුදල් ඒකකය නවසීලන්ත ඩොලරය වන අතර, එය අවිධිමත් ලෙස "කිවී ඩොලරය" ලෙස හැඳින්වේ; එය කුක් දූපත්, නියු, ටොකෙලෝ සහ පිට්කෙයාන් දූපත් වල ද සංසරණය වේ.

ඓතිහාසික වශයෙන්, මුද්‍රා තැබීම, තල්මසුන් ඇල්ලීම, හණ, රත්‍රන්, කෞරි ගම් සහ ස්වදේශික දැව කෙරෙහි අවධානය යොමු කරමින් නිස්සාරක කර්මාන්ත නවසීලන්තයේ ආර්ථිකයට ප්‍රබල ලෙස දායක වී ඇත. 1882 දී ඩනඩින් නෞකාවේ ශීත කළ මස්වල පළමු නැව්ගත කිරීම මගින් බ්‍රිතාන්‍යයට මස් සහ කිරි නිෂ්පාදන අපනයනය කිරීම ස්ථාපිත කිරීමට හේතු වූ අතර, එම වෙළඳාම නවසීලන්තයේ ශක්තිමත් ආර්ථික වර්ධනයක් සඳහා පදනම සපයන ලදී. එක්සත් රාජධානියෙන් සහ එක්සත් ජනපදයෙන් කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදන සඳහා වූ ඉහළ ඉල්ලුම 1950 සහ 1960 ගණන්වලදී නවසීලන්ත වැසියන්ට ඕස්ට්‍රේලියාවට සහ බටහිර යුරෝපයට වඩා ඉහළ ජීවන තත්ත්වයක් ලබා ගැනීමට උපකාර විය. 1973 දී, එක්සත් රාජධානිය යුරෝපීය ආර්ථික ප්‍රජාවට එක්වීමත් සමඟ නවසීලන්තයේ අපනයන වෙළඳපොල අඩු වූ අතර, 1973 තෙල් සහ 1979 බලශක්ති අර්බුද වැනි අනෙකුත් සාධක දරුණු ආර්ථික අවපාතයකට තුඩු දුන්නේය. නවසීලන්තයේ ජීවන තත්ත්වය ඕස්ට්‍රේලියාවේ සහ බටහිර යුරෝපයේ ජීවන තත්ත්වයට වඩා පහත වැටුණු අතර, 1982 වන විට ලෝක බැංකුව විසින් සමීක්ෂණය කරන ලද සියලුම සංවර්ධිත ජාතීන් අතර නවසීලන්තයේ ඒක පුද්ගල ආදායම අඩුම විය. 1980 ගණන්වල මැද භාගයේදී නවසීලන්තය වසර තුනක කාලයක් තුළ සහනාධාර ඉවත් කිරීම මගින් එහි කෘෂිකාර්මික අංශයේ නියාමනය ඉවත් කළේය. 1984 සිට, අනුප්‍රාප්තික රජයන් ප්‍රධාන සාර්ව ආර්ථික ප්‍රතිව්‍යුහගත කිරීම්වල (මුලින් Rogernomics ලෙසත් පසුව Ruthanasia ලෙසත් හැඳින්වූ) නිරත වූ අතර, නවසීලන්තය ආරක්ෂණවාදී සහ ඉහළ නියාමනය කරන ලද ආර්ථිකයක සිට ලිබරල්කරණය වූ නිදහස් වෙළඳ ආර්ථිකයක් දක්වා වේගයෙන් පරිවර්තනය කළේය. 2015 දී නවසීලන්තයේ රත්‍රන් නිෂ්පාදනය ටොන් 12 ක් විය.

මිල්ෆර්ඩ් සවුන්ඩ් / පියෝපියෝටාහි යනු නවසීලන්තයේ වඩාත් ප්‍රසිද්ධ සංචාරක ගමනාන්තයකි.
1991 සහ 1992 වසරවලදී විරැකියාව 10% ට මදක් ඉහළින් උච්චතම ස්ථානයට පත් විය, එය 1987 කොටස් වෙළඳපොළ බිඳවැටීමෙන් පසුව සිදු වූවකි. නමුත් එය අවසානයේ 2007 දී 3.7% දක්වා පහත වැටුණි (සංසන්දනය කළ හැකි OECD ජාතීන් විසි හතක් අතරින් තුන්වන ස්ථානයට පත් විය). කෙසේ වෙතත්, 2008 මූල්‍ය අර්බුදය නවසීලන්තයට ප්‍රධාන බලපෑමක් ඇති කළේය. එහි GDP අඛණ්ඩ කාර්තු පහක් සඳහා හැකිළී ගිය අතර, එය වසර තිහකට වැඩි කාලයකදී ඇති වූ දීර්ඝතම ආර්ථික පසුබෑම විය. 2009 අග වන විට විරැකියාව නැවත 7% දක්වා ඉහළ ගියේය. වත්මන් ක්‍රමවේදය භාවිතා කරමින් වාර්තා වූ අඩුම විරැකියා අනුපාතය 2021 දෙසැම්බර් මාසයේදී COVID-19 වසංගතය අතරතුර 3.2% ක් විය. විවිධ වයස් කාණ්ඩ සඳහා විරැකියා අනුපාත ද ඒ හා සමාන ප්‍රවණතා පෙන්නුම් කළ නමුත්, තරුණයින් අතර එය අඛණ්ඩව ඉහළ මට්ටමක පැවතුණි. 2021 සැප්තැම්බර් කාර්තුව තුළ සාමාන්‍ය විරැකියා අනුපාතය 3.2% ක් පමණ වූ අතර, වයස අවුරුදු 15 සිට 24 දක්වා තරුණයින් සඳහා විරැකියා අනුපාතය 9.2% ක් විය. 1970 ගණන්වල සිට නවසීලන්තය "බුද්ධිගලනයන්" මාලාවක් අත්විඳ ඇති අතර, එය අදටත් පවතී. ඉහළ කුසලතා සහිත සේවකයින්ගෙන් හතරෙන් එකක් පමණ විදේශයන්හි, විශේෂයෙන්ම ඕස්ට්‍රේලියාවේ සහ බ්‍රිතාන්‍යයේ ජීවත් වන අතර, එය ඕනෑම සංවර්ධිත ජාතියකින් වාර්තා වූ විශාලතම අනුපාතයයි. කෙසේ වෙතත්, මෑත දශකවලදී, "බුද්ධි ලාභයක්" යුරෝපයෙන් සහ අඩු සංවර්ධිත රටවලින් උගත් වෘත්තිකයන් ආකර්ෂණය කර ගෙන ඇත. අද වන විට නවසීලන්තයේ ආර්ථිකය ඉහළ මට්ටමේ නවෝත්පාදනයන්ගෙන් ප්‍රයෝජන ලබයි.

නවසීලන්තයේ දරිද්‍රතාවය වර්ධනය වන ආදායම් අසමානතාවයෙන් සංලක්ෂිත වේ. නවසීලන්තයේ ධනය ඉතා ඉහළ ලෙස කේන්ද්‍රගත වී ඇත. ජනගහනයෙන් ඉහළම 1% ට රටේ ධනයෙන් 16% ක් ද, ධනවත්ම 5% ට 38% ක් ද හිමි වන අතර, රාජ්‍ය ප්‍රතිලාභීන් සහ විශ්‍රාමිකයින් ඇතුළුව ජනගහනයෙන් අඩකට $24,000 ට වඩා අඩු ආදායමක් ලැබෙන තත්ත්වයක් පවතී. තවද, නවසීලන්තයේ ළමා දරිද්‍රතාවය රජය විසින් ප්‍රධාන සමාජ ගැටලුවක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. 2022 ජූනි වන විට, සමස්ත ළමුන්ගෙන් 12.0% ක් අඩු ආදායම්ලාභී නිවාසවල ජීවත් වන අතර, ඔවුන්ගේ ආදායම මධ්‍යන්‍ය සමාන කරන ලද ගෘහ ආදායමෙන් 50% කටත් වඩා අඩුය. 2020 වන විට, මඕරි ළමුන්ගෙන් හතරෙන් එකක් (23.3%) සහ පැසිෆික් දූපත් ළමුන්ගෙන් තුනෙන් එකකට ආසන්න ප්‍රමාණයක් (28.6%) දරිද්‍රතාවයෙන් පෙළෙන බැවින්, දරිද්‍රතාවය වාර්ගික සුළුතර නිවාසවලට අසමාන ලෙස ඉහළ බලපෑමක් ඇති කරයි.

### වෙළඳාම

නවසීලන්තය ජාත්‍යන්තර වෙළඳාම මත, විශේෂයෙන්ම කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදන මත දැඩි ලෙස රඳා පවතී. එහි නිෂ්පාදනයෙන් 24% ක් අපනයන වලින් සමන්විත වන අතර, මෙය නවසීලන්තය ජාත්‍යන්තර භාණ්ඩ මිල සහ ගෝලීය ආර්ථික අවපාතයන්ට ගොදුරු විය හැකි තත්ත්වයට පත් කරයි. 2014 දී රටේ සියලුම අපනයනවල වටිනාකමෙන් 55% ක් ආහාර නිෂ්පාදන වූ අතර, දැව දෙවන විශාලතම ආදායම් මාර්ගය විය (7%). 2018 ජූනි වන විට නවසීලන්තයේ ප්‍රධාන වෙළඳ හවුල්කරුවන් වන්නේ චීනය (නවසීලන්ත ඩොලර් බිලියන 27.8), ඕස්ට්‍රේලියාව (නවසීලන්ත ඩොලර් බිලියන 26.2), යුරෝපීය සංගමය (නවසීලන්ත ඩොලර් බිලියන 22.9), එක්සත් ජනපදය (නවසීලන්ත ඩොලර් බිලියන 17.6), සහ ජපානය (නවසීලන්ත ඩොලර් බිලියන 8.4) වේ. 2008 අප්‍රේල් 7 වන දින, නවසීලන්තය සහ චීනය නවසීලන්තය-චීන නිදහස් වෙළඳ ගිවිසුමට අත්සන් තැබූ අතර, එය චීනය සංවර්ධිත රටක් සමඟ අත්සන් කළ පළමු එවැනි ගිවිසුමයි. 2023 ජූලි මාසයේදී නවසීලන්තය සහ යුරෝපීය සංගමය යුරෝපා සංගමය-නවසීලන්ත නිදහස් වෙළඳ ගිවිසුමකට එළඹුණු අතර, එමඟින් කලාප දෙක අතර වෙළඳාම් කරන භාණ්ඩ කිහිපයක තීරුබදු ඉවත් කරන ලදී. මෙම නිදහස් වෙළඳ ගිවිසුම පූර්ව පැවති නිදහස් වෙළඳ ගිවිසුම තවදුරටත් පුළුල් කළ අතර, එයට බලපෑමට ලක් වූ කර්මාන්තවලින් ලැබුණු ප්‍රතිචාර අනුව මස් සහ කිරි නිෂ්පාදන සඳහා තීරුබදු අඩු කිරීමක් සිදු විය.

ආර්ථිකයේ විශාලතම අංශය සේවා අංශය වන අතර, එයට පසුව නිෂ්පාදන සහ ඉදිකිරීම් අංශය සහ පසුව ගොවිතැන් සහ අමුද්‍රව්‍ය නිස්සාරණය අනුප්‍රාප්තිකව පවතී. සංචාරක ව්‍යාපාරය ආර්ථිකයේ වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කරයි. 2016 දී එය නවසීලන්තයේ මුළු GDP එකෙන් ඩොලර් බිලියන 12.9 ක් (5.6%) දායක වූ අතර, මුළු ශ්‍රම බලකායෙන් 7.5% ක් සඳහා සහය ලබා දුන්නේය. 2017 දී, ජාත්‍යන්තර සංචාරක පැමිණීම් 2022 දක්වා වාර්ෂිකව 5.4% ක අනුපාතයකින් වැඩි වනු ඇතැයි අපේක්ෂා කරන ලදී.

ලොම් ඓතිහාසික වශයෙන් නවසීලන්තයේ ප්‍රධාන අපනයන වලින් එකකි.
ලොම් ඓතිහාසික වශයෙන් නවසීලන්තයේ ප්‍රධාන අපනයන වලින් එකක් විය. 19 වැනි සියවසේ අග භාගයේදී ලොම් නවසීලන්තයේ ප්‍රධාන කෘෂිකාර්මික අපනයනය විය. 1960 ගණන්වල අග භාගය වන විට පවා එය සියලුම අපනයන ආදායම්වලින් තුනෙන් එකකට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක් සෑදූ නමුත්, එතැන් සිට එහි මිල අනෙකුත් භාණ්ඩවලට සාපේක්ෂව ස්ථාවරව පහත වැටී ඇති අතර, බොහෝ ගොවීන්ට ලොම් තවදුරටත් ලාභදායී නොවේ. ඊට වෙනස්ව, කිරි ගොවිතැන වර්ධනය වී ඇති අතර, 1990 සහ 2007 අතර කාලය තුළ කිරි ගවයින් සංඛ්‍යාව දෙගුණයක් වී නවසීලන්තයේ විශාලතම අපනයන ආදායම් මාර්ගය බවට පත් විය. 2018 ජූනි දක්වා වසර තුළ, කිරි නිෂ්පාදන මුළු අපනයනවලින් 17.7% ක් (ඩොලර් බිලියන 14.1) වූ අතර, රටේ විශාලතම සමාගම වන Fonterra, ජාත්‍යන්තර කිරි වෙළඳාමෙන් තුනෙන් එකක් පමණ පාලනය කරයි. 2017-18 දී අනෙකුත් අපනයන වූයේ මස් (8.8%), දැව සහ දැව නිෂ්පාදන (6.2%), පළතුරු (3.6%), යන්ත්‍රෝපකරණ (2.2%) සහ වයින් (2.1%) ය. නවසීලන්තයේ වයින් කර්මාන්තය කිරි නිෂ්පාදන වලට සමාන ප්‍රවණතාවක් අනුගමනය කර ඇති අතර, එම කාලය තුළ මිදි වතු සංඛ්‍යාව දෙගුණයක් විය, 2007 දී පළමු වරට ලොම් අපනයන අභිබවා යමින්.

### යටිතල පහසුකම්

2015 දී, පුනර්ජනනීය බලශක්තිය නවසීලන්තයේ දළ බලශක්ති සැපයුමෙන් 40.1% ක් ජනනය කළේය. රටේ විදුලි සැපයුමෙන් බහුතරයක් ජල විදුලියෙන් ජනනය වන අතර, වයිකාටෝ, වයිටාකි සහ ක්ලුතා / මාටා-ඕ ගංගා මෙන්ම මනපූරි හි ද ප්‍රධාන ව්‍යාපෘති ක්‍රියාත්මක වේ. උතුරු දූපතේ ටවුපෝ ගිනිකඳු කලාපය පුරා පිහිටා ඇති විශාල බලාගාර කිහිපයක් සමඟ භූතාප බලය ද විදුලිය ජනනය කිරීමේ ප්‍රධාන දායකයෙකි. විදුලි ජනනය සහ සිල්ලර වෙළඳපොලේ ප්‍රධාන සමාගම් හතර වන්නේ Contact Energy, Genesis Energy, Mercury Energy සහ Meridian Energy ය. රාජ්‍ය සතු Transpower සමාගම උතුරු සහ දකුණු දූපත් වල අධි-වෝල්ටීයතා සම්ප්‍රේෂණ ජාල මෙන්ම දෙක එකට සම්බන්ධ කරන Inter-Island HVDC link ද ක්‍රියාත්මක කරයි.

ජල සැපයුම සහ සනීපාරක්ෂාව සැපයීම සාමාන්‍යයෙන් හොඳ තත්ත්වයේ පවතී. කලාපීය බලධාරීන් බොහෝ සංවර්ධිත ප්‍රදේශ සඳහා ජල ලබා ගැනීම, පිරිපහදු කිරීම සහ බෙදා හැරීමේ යටිතල පහසුකම් සපයයි.

නවසීලන්තයේ ධජ වාහක ගුවන් සේවය වන එයාර් නවසීලන්තයේ බෝයිං 787-9 ඩ්‍රීම්ලයිනර් ගුවන් යානයක්
නවසීලන්තයේ ප්‍රවාහන ජාලය කිලෝමීටර 94,000 ක මාර්ග වලින් සමන්විත වන අතර, මහාමාර්ග කිලෝමීටර 199 ක් ඇතුළුව, සහ දුම්රිය මාර්ග කිලෝමීටර 4,128 ක් ඇතුළත් වේ. ප්‍රධාන නගර සහ නගර බොහොමයක් බස් සේවා මගින් සම්බන්ධ වී ඇතත්, පෞද්ගලික මෝටර් රථ ප්‍රමුඛ ප්‍රවාහන මාධ්‍යය වේ. රටේ දුම්රිය මාර්ග 1993 දී පෞද්ගලීකරණය කරන ලද නමුත් 2004 සහ 2008 අතර අදියර වශයෙන් රජය විසින් නැවත ජනසතු කරන ලදී. රාජ්‍ය සතු KiwiRail සමාගම දැන් දුම්රිය මාර්ග ක්‍රියාත්මක කරයි. දුම්රිය මාර්ග රටේ දිග දිගේ දිවෙන නමුත්, බොහෝ මාර්ග දැන් මගීන් වෙනුවට භාණ්ඩ ප්‍රවාහනය කරයි. ප්‍රධාන දූපත් දෙකෙහි මාර්ග සහ දුම්රිය ජාලයන් Interislander (KiwiRail හි කොටසක්) සහ Bluebridge විසින් ක්‍රියාත්මක කරනු ලබන වෙලින්ටන් සහ පික්ටන් අතර roll-on/roll-off තොටුපළ මගින් සම්බන්ධ වේ. බොහෝ ජාත්‍යන්තර අමුත්තන් ගුවන් මාර්ගයෙන් පැමිණේ. නවසීලන්තයට ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළ හතරක් ඇත: ඕක්ලන්ඩ්, ක්‍රයිස්ට්චර්ච්, ක්වීන්ස්ටවුන් සහ වෙලින්ටන්; කෙසේ වෙතත්, ඕක්ලන්ඩ් සහ ක්‍රයිස්ට්චර්ච් පමණක් ඕස්ට්‍රේලියාව හෝ ෆීජි හැර වෙනත් රටවලට සෘජු ගුවන් ගමන් සපයයි.

Telecom New Zealand සමාගම පිහිටුවන තෙක් නවසීලන්ත තැපැල් කාර්යාලයට නවසීලන්තයේ විදුලි සංදේශ සම්බන්ධයෙන් ඒකාධිකාරයක් පැවතුනි. 1987 දී එය රාජ්‍ය සතු ව්‍යවසායක් ලෙස පිහිටුවන ලද අතර 1990 දී පෞද්ගලීකරණය කරන ලදී. 2011 දී Telecom (දැන් Spark) වෙතින් වෙන් වූ Chorus සමාගමට තවමත් විදුලි සංදේශ යටිතල පහසුකම් වලින් බහුතරයක් හිමි වන නමුත්, අනෙකුත් සැපයුම්කරුවන්ගෙන් තරඟකාරිත්වය වැඩි වී ඇත. Ultra-Fast Broadband ලෙස නම් කරන ලද gigabit-capable fibre to the premises විශාල වශයෙන් ස්ථාපනය කිරීම 2009 දී ආරම්භ වූ අතර, 2022 වන විට ජනගහනයෙන් 87% කට එය ලබා දීම ඉලක්ක විය. 2017 වන විට, එක්සත් ජාතීන්ගේ ජාත්‍යන්තර විදුලි සංදේශ සංගමය තොරතුරු සහ සන්නිවේදන යටිතල පහසුකම් සංවර්ධනය සම්බන්ධයෙන් නවසීලන්තය 13 වන ස්ථානයට ශ්‍රේණිගත කරයි.

### විද්‍යාව සහ තාක්ෂණය

නවසීලන්තයේ විද්‍යාවට මුල්ම දායකත්වය දැක්වූයේ කෘෂිකාර්මික භාවිතයන් සහ රෝගාබාධ සඳහා ශාකසාර ප්‍රතිකාර වල බලපෑම් පිළිබඳ දැනුම රැස් කරගත් මඕරි තෝහුංගා විසිනි. 1700 ගණන්වල කුක්ගේ ගමන් සහ 1835 දී ඩාවින්ගේ ගමන් වැදගත් විද්‍යාත්මක උද්භිද විද්‍යාත්මක සහ සත්ව විද්‍යාත්මක අරමුණු සහිත විය. 19 වැනි සියවසේ විශ්ව විද්‍යාල පිහිටුවීම පරමාණු විඛණ්ඩනය සඳහා අර්නස්ට් රදර්ෆෝඩ්, රොකට් විද්‍යාව සඳහා විලියම් පිකරිං, DNA සොයා ගැනීමට උදව් කළ මොරිස් විල්කින්ස්, මන්දාකිණි සෑදීම සඳහා බියට්‍රිස් ටින්ස්ලි, ප්ලාස්ටික් සැත්කම් සඳහා ආර්චිබල්ඩ් මැක්ඉන්ඩෝ සහ සන්නායක බහු අවයවක සඳහා ඇලන් මැක්ඩයර්මිඩ් වැනි කැපී පෙනෙන නවසීලන්ත ජාතිකයින්ගේ විද්‍යාත්මක සොයාගැනීම් පෝෂණය කළේය.

Crown Research Institutes (CRIs) 1992 දී පවතින රාජ්‍ය සතු පර්යේෂණ ආයතන වලින් පිහිටුවන ලදී. නවසීලන්තයේ ප්‍රතිලාභය සඳහා ආර්ථික, පාරිසරික, සමාජීය සහ සංස්කෘතික ක්ෂේත්‍ර හරහා නව විද්‍යාව, දැනුම, නිෂ්පාදන සහ සේවා පර්යේෂණ කිරීම සහ සංවර්ධනය කිරීම ඔවුන්ගේ කාර්යභාරය වේ. GDP හි ප්‍රතිශතයක් ලෙස පර්යේෂණ සහ සංවර්ධන (R&D) සඳහා වන මුළු දළ වියදම 2015 හි 1.23% සිට 2018 දී 1.37% දක්වා ඉහළ ගියේය. GDP හි ප්‍රතිශතයක් ලෙස එහි දළ පර්යේෂණ සහ සංවර්ධන වියදම් සඳහා නවසීලන්තය OECD හි 21 වන ස්ථානයට පත්ව ඇත. 2024 දී ගෝලීය නවෝත්පාදන දර්ශකයේ නවසීලන්තය 25 වන ස්ථානයට පත් විය.

අභ්‍යවකාශ ප්‍රතිපත්ති, නියාමනය සහ අංශ සංවර්ධනය සඳහා නවසීලන්ත අභ්‍යවකාශ ඒජන්සිය 2016 දී රජය විසින් නිර්මාණය කරන ලදී. Rocket Lab යනු රටේ පළමු වාණිජ රොකට් දියත් කරන්නා විය.

නවසීලන්තයේ පෞද්ගලික සහ වාණිජ පර්යේෂණ ආයතනවලින් බහුතරයක් අවධානය යොමු කර ඇත්තේ කෘෂිකාර්මික හා ධීවර අංශ කෙරෙහි ය. උදාහරණ ලෙස Cawthron Institute, Livestock Improvement Corporation, Fonterra Research and Development Centre, Bragato Research Institute, Kiwifruit Breeding Centre, සහ B+LNZ Genetics දැක්විය හැක.

## ජන විකාශනය

ජනගහන පිරමීඩය (2017)
2023 නවසීලන්ත සංගණනයට අනුව, පදිංචි ජනගහනය 4,993,923 ක් වූ අතර, එය 2018 සංගණන සංඛ්‍යාවට වඩා 6.3% ක වැඩිවීමකි. 2025 සැප්තැම්බර් වන විට, මුළු ජනගහනය 5,231,143 ක් ලෙස ඇස්තමේන්තු කර ඇත. 2020 ජූනි මාසයෙන් අවසන් වූ වසර හත තුළ නවසීලන්තයේ ජනගහනය වසරකට 1.9% ක අනුපාතයකින් වැඩි විය. 2020 සැප්තැම්බර් මාසයේදී නවසීලන්ත සංඛ්‍යාලේඛන ආයතනය වාර්තා කළේ, 2018 සංගණනය මත පදනම් වූ ජනගහන ඇස්තමේන්තු අනුව 2019 සැප්තැම්බර් මාසයේදී ජනගහනය මිලියන 5 ඉක්මවා ඇති බවයි.

නවසීලන්තයේ ජනගහනය අද වන විට රටේ උතුරු ප්‍රදේශයේ කේන්ද්‍රගත වී ඇති අතර, 2024 ජූනි වන විට ජනගහනයෙන් 76.5% ක් පමණ උතුරු දූපතේ ද, 23.5% ක් දකුණු දූපතේ ද ජීවත් වෙති. 20 වැනි සියවස තුළ නවසීලන්තයේ ජනගහනය උතුරට සංක්‍රමණය විය. 1921 දී, රටේ ජනගහනයේ මධ්‍ය ලක්ෂ්‍යය මනවාටු-වංගනූයි හි ලෙවින්ට බටහිරින් ටස්මන් මුහුදේ පිහිටා තිබුණි; 2017 වන විට, එය කිලෝමීටර 280 (සැතපුම් 170) උතුරට වයිකාටෝ හි කවියා අසලට ගමන් කර ඇත.

නවසීලන්තය ප්‍රධාන වශයෙන් නාගරික රටක් වන අතර, ජනගහනයෙන් 84.7% ක් නාගරික ප්‍රදේශවල ජීවත් වන අතර, ජනගහනයෙන් 51.2% ක් 100,000 ඉක්මවන ජනගහනයක් සහිත නගර හතක ජීවත් වෙති. මිලියන 1.4 කට අධික වැසියන් සිටින ඕක්ලන්ඩ්, විශාලතම නගරයයි. නවසීලන්ත නගර ජාත්‍යන්තර ජීවන මිනුම්වල ඉහළ අගයක් ගනී. උදාහරණයක් ලෙස, 2016 දී, Mercer Quality of Living Survey විසින් ඕක්ලන්ඩ් ලෝකයේ තුන්වන වඩාත්ම ජීවත් වීමට සුදුසුම නගරය ලෙසත්, වෙලින්ටන් දොළොස්වන ස්ථානයටත් ශ්‍රේණිගත කර ඇත.

2018 සංගණනයේදී නවසීලන්ත ජනගහනයේ මධ්‍යන්‍ය වයස අවුරුදු 37.4 ක් විය, 2017-2019 දී පිරිමින් සඳහා ආයු අපේක්ෂාව අවුරුදු 80.0 ක් සහ කාන්තාවන් සඳහා අවුරුදු 83.5 ක් විය. නවසීලන්තය උප-ප්‍රතිස්ථාපන සශ්‍රීකත්ව අනුපාතයක් අත්විඳින අතර, 2020 දී සම්පූර්ණ සශ්‍රීකත්ව අනුපාතය 1.6 ක් වුවද, සශ්‍රීකත්ව අනුපාතය OECD සාමාන්‍යයට වඩා ඉහළ ය. 2050 වන විට, මධ්‍යන්‍ය වයස අවුරුදු 43 දක්වා ඉහළ යනු ඇතැයි අපේක්ෂා කරන අතර, අවුරුදු 60 හෝ ඊට වැඩි පුද්ගලයින්ගේ ප්‍රතිශතය 18% සිට 29% දක්වා ඉහළ යනු ඇත. 2016 දී මරණයට ප්‍රධානතම හේතුව 30.3% ක් ලෙස පිළිකා වූ අතර, ඊට පසුව හෘද රෝග (14.9%) සහ මස්තිෂ්ක වාහිනී රෝග (7.4%) විය. 2016 වන විට, සෞඛ්‍ය සේවා සඳහා වන මුළු වියදම (පෞද්ගලික අංශයේ වියදම් ඇතුළුව) GDP හි 9.2% කි.

|  * v
* t
* e

නවසීලන්තය හි විශාලතම නගර සංඛ්‍යාලේඛන නවසීලන්ත 2024 ජුනි ඇස්තමේන්තුව (SSGA18 සීමාවන්) |
| --- |
| Rank |  | කලාපය |  Pop. | Rank |  | කලාපය |  Pop. |
| 1 | ඕක්ලන්ඩ් | ඕක්ලන්ඩ් | 1,530,500 | 11 | පොරිරුවා | වෙලින්ටන් | 60,400 |
| 2 | ක්‍රයිස්ට්චර්ච් | කැන්ටබරි | 400,600 | 12 | නිව් ප්ලයිමවුත් | ටරනකි | 60,400 |
| 3 | වෙලිංටන් | වෙලින්ටන් | 208,800 | 13 | රෝටෝරුවා | ප්ලෙන්ටි බේ | 57,900 |
| 4 | හැමිල්ටන් | වයිකටෝ | 189,700 | 14 | වන්ගරේ | නෝර්ත්ලන්ඩ් | 56,100 |
| 5 | ටෝරන්ගා | ප්ලෙන්ටි බේ | 161,300 | 15 | නෙල්සන් | නෙල්සන් | 50,800 |
| 6 | ලෝවර් හට් | වෙලින්ටන් | 112,300 | 16 | හේස්ටිංස් | හොකෙස් බේ | 50,200 |
| 7 | ඩනෙඩින් | ඔටාගෝ | 103,200 | 17 | ඉන්වර්කගිල් | සවුත්ලන්ඩ් | 50,800 |
| 8 | පාමස්ටන් නෝර්ත් | මනාවටු–වන්ගනුයි | 81,800 | 18 | අපර් හට් | වෙලින්ටන් | 44,500 |
| 9 | නේපියර් | හොකෙස් බේ | 66,800 | 19 | වන්ගනුයි | මනාවටු–වන්ගනුයි | 42,600 |
| 10 | හිබිස්කස් කෝස්ට් | ඕක්ලන්ඩ් | 66,800 | 20 | ගිස්බෝන් | ගිස්බෝන් | 38,300 |

### ජනවාර්ගිකත්වය සහ සංක්‍රමණ

වාර්ගික වශයෙන් විවිධත්වයක් ඇති නගරයක් වන ඕක්ලන්ඩ් හි ක්වීන් වීදියේ පදිකයින්
2023 සංගණනයේදී, පදිංචිකරුවන්ගෙන් 62.1% ක් ජනවාර්ගික වශයෙන් නවසීලන්ත යුරෝපීයයන් ලෙස පිළිතුරු දුන් අතර, 17.8% ක් ජනවාර්ගික වශයෙන් මාඕරි ලෙස පිළිතුරු දුන්හ. අනෙකුත් ප්‍රධාන ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් අතරට චීන (5.2%), ඉන්දීය (5.1%), සැමෝවානු (4.3%), පිලිපීන (2.2%), ටොංගානු (2.0%), කුක් දූපත් මාඕරි (1.9%), සහ ඉංග්‍රීසි (1.4%) අය ඇතුළත් වේ. 13.2% ක් බහුවිධ ජනවාර්ගිකත්වයන්ට අයත් බවට පිළිතුරු දුන් අතර, 8.2% ක් පමණක් යුරෝපීය සහ මාඕරි යන දෙකටම අයත් බවට පිළිතුරු දුන්හ. නවසීලන්ත සංඛ්‍යාලේඛන ආයතනය පුද්ගලයන්ට බහුවිධ ජනවාර්ගිකත්වයන් තෝරා ගැනීමට ඉඩ සලසන අතර, මුළු ප්‍රතිචාර මත පදනම්ව ජනවාර්ගික දත්ත වාර්තා කරයි, එබැවින් ජනවාර්ගිකත්වයන්ගේ එකතුව 100% ට වඩා වැඩි වේ. එක් ජනවාර්ගිකත්වයක් පමණක් පිළිගත හැකි පැරණි පද්ධති සඳහා, මාඕරිවරුන්ට ඉහළම ප්‍රමුඛතාවය සහ නවසීලන්ත යුරෝපීයයන්ට අඩුම ප්‍රමුඛතාවය සහිතව, පූර්ව නිශ්චිත ප්‍රමුඛතා අනුපිළිවෙලක් මත පදනම්ව පුද්ගලයන් සාමාන්‍යයෙන් තනි ජනවාර්ගිකත්වයකට වෙන් කරනු ලැබේ.

මෑත දශකවලදී ජනගහනය වඩාත් බහු සංස්කෘතික හා විවිධත්වයෙන් යුක්ත වී ඇත: 1961 දී, සංගණනය වාර්තා කළේ නවසීලන්තයේ ජනගහනය 92% ක් යුරෝපීයයන් සහ 7% ක් මාඕරිවරුන් බවයි, ඉතිරි 1% ආසියානු සහ පැසිෆික් සුළුතරයන් විසින් බෙදා ගන්නා ලදී. කෙසේ වෙතත්, නවසීලන්තයේ යුරෝපීය නොවන ජනගහනය අසමාන ලෙස උතුරු දූපතේ සහ විශේෂයෙන්ම ඕක්ලන්ඩ් කලාපයේ කේන්ද්‍රගත වී ඇත: නවසීලන්තයේ ජනගහනයෙන් 33% ක් ඕක්ලන්ඩ් හි වාසය කරන අතර, රටේ පැසිෆිකා ජනගහනයෙන් 62% ක් සහ එහි ආසියානු ජනගහනයෙන් 60% ක් එහි වාසය කරයි.

නවසීලන්ත පුරවැසියෙකු සඳහා වන නිල නාමය New Zealander වුවද, "කිවී" යන අනියම් නාමය ජාත්‍යන්තරව සහ දේශීයව ද බහුලව භාවිතා වේ. යුරෝපීය සම්භවයක් ඇති නවසීලන්ත වැසියන් හැඳින්වීමට Pākehā යන මාඕරි වචනය භාවිතා කර ඇත, නමුත් සමහරු මෙම නම ප්‍රතික්ෂේප කරති. අද මෙම වචනය පොලිනීසියානු නොවන සියලුම නවසීලන්ත වැසියන් හැඳින්වීමට වැඩි වැඩියෙන් භාවිතා වේ.

නවසීලන්තයට මුලින්ම පැමිණියේ මාඕරිවරුන් වන අතර, පසුව මුල් යුරෝපීය පදිංචිකරුවන් පැමිණියහ. යටත්විජිතකරණයෙන් පසුව, සුදු ඕස්ට්‍රේලියානු ප්‍රතිපත්තියට සමාන සීමාකාරී ප්‍රතිපත්ති හේතුවෙන් සංක්‍රමණිකයන් ප්‍රධාන වශයෙන් බ්‍රිතාන්‍යය, අයර්ලන්තය සහ ඕස්ට්‍රේලියාවෙන් පැමිණියහ. සැලකිය යුතු ලන්දේසි, ඩල්මේෂියන්, ජර්මානු, සහ ඉතාලි සංක්‍රමණ ද ඇති වූ අතර, ඕස්ට්‍රේලියාව, උතුරු ඇමරිකාව, දකුණු ඇමරිකාව සහ දකුණු අප්‍රිකාව හරහා වක්‍ර යුරෝපීය සංක්‍රමණ ද සිදු විය. දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසු ශුද්ධ සංක්‍රමණය වැඩි විය; 1970 සහ 1980 ගණන්වලදී සංක්‍රමණ ප්‍රතිපත්ති ලිහිල් කරන ලද අතර, ආසියාවෙන් සංක්‍රමණය ප්‍රවර්ධනය කරන ලදී. 2009-10 දී, නවසීලන්ත සංක්‍රමණ සේවය විසින් වාර්ෂික ස්ථිර පදිංචි අනුමත කිරීම් 45,000-50,000 ක ඉලක්කයක් නියම කරන ලදී—එනම් නවසීලන්ත පදිංචිකරුවන් 100 කට එක් නව සංක්‍රමණිකයෙකුට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයකි. 2018 සංගණනයේදී, ගණන් කරන ලද පුද්ගලයන්ගෙන් 27.4% ක් නවසීලන්තයේ උපන් අය නොවන අතර, එය 2013 සංගණනයේ 25.2% ට වඩා වැඩි වීමකි. නවසීලන්තයේ විදේශයන්හි උපන් ජනගහනයෙන් අඩකට වඩා (52.4%) ඕක්ලන්ඩ් කලාපයේ ජීවත් වේ. එක්සත් රාජධානිය නවසීලන්තයේ සංක්‍රමණික ජනගහනයේ විශාලතම මූලාශ්‍රය ලෙස පවතින අතර, විදේශයන්හි උපන් සියලුම නවසීලන්ත වැසියන්ගෙන් හතරෙන් එකක් පමණ එහි උපත ලබා ඇත; නවසීලන්තයේ විදේශයන්හි උපන් ජනගහනයේ අනෙකුත් ප්‍රධාන මූලාශ්‍ර වන්නේ චීනය, ඉන්දියාව, ඕස්ට්‍රේලියාව, දකුණු අප්‍රිකාව, ෆීජි සහ සැමෝවා ය. 1990 ගණන්වල අග භාගයේදී ගාස්තු ගෙවන ජාත්‍යන්තර සිසුන් සහ ජාත්‍යන්තර හුවමාරු සිසුන් සංඛ්‍යාව තියුනු ලෙස වැඩි වූ අතර, 2002 දී පොදු උසස් අධ්‍යාපන ආයතනවල 20,000 කට අධික පිරිසක් ඉගෙනුම ලැබූහ.

### භාෂාව

2013 සංගණනයට අනුව මාඕරි භාෂාව කතා කරන්නන්:   5% ට අඩු   5% ට වැඩි   10% ට වැඩි   20% ට වැඩි   30% ට වැඩි   40% ට වැඩි   50% ට වැඩි
නවසීලන්තයේ ප්‍රමුඛ භාෂාව ඉංග්‍රීසි වන අතර, එය ජනගහනයෙන් 95.4% ක් විසින් කතා කරනු ලැබේ. නවසීලන්ත ඉංග්‍රීසි යනු සුවිශේෂී උච්චාරණයක් සහ ශබ්දකෝෂයක් සහිත භාෂාවේ ප්‍රභේදයකි. එය ඕස්ට්‍රේලියානු ඉංග්‍රීසි භාෂාවට සමාන වන අතර, උතුරු අර්ධගෝලයේ බොහෝ කථිකයන්ට උච්චාරණ වෙන්කර හඳුනා ගැනීමට නොහැකි වේ. නවසීලන්ත ඉංග්‍රීසි උපභාෂාව සහ අනෙකුත් ඉංග්‍රීසි උපභාෂා අතර වඩාත් කැපී පෙනෙන වෙනස්කම් වන්නේ කෙටි ඉදිරිපස ස්වරවල විපර්යාසයන්ය.

දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසු, මාඕරිවරුන්ට පාසල්වල සහ රැකියා ස්ථානවල ඔවුන්ගේම භාෂාව (te reo Māori) කතා කිරීම අධෛර්යමත් කරන ලදී හෝ බලෙන් නවත්වන ලදී, එය දුරස්ථ ප්‍රදේශ කිහිපයක පමණක් ප්‍රජා භාෂාවක් ලෙස පැවතුනි. 1867 ස්වදේශික පාසල් පනත සියලුම පාසල්වල ඉංග්‍රීසි භාෂාවෙන් ඉගැන්වීම අවශ්‍ය කළ අතර, දරුවන්ට මාඕරි භාෂාව කතා කිරීම තහනම් කරන නිල ප්‍රතිපත්තියක් නොතිබුණද, එසේ කළහොත් බොහෝ දෙනෙක් ශාරීරික හිංසනයන්ට ලක් වූහ. මාඕරි භාෂාව මෑතකදී පුනර්ජීවනය වීමේ ක්‍රියාවලියකට භාජනය වී ඇති අතර, 1987 දී නවසීලන්තයේ නිල භාෂාවක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද අතර, ජනගහනයෙන් 4.0% ක් විසින් කතා කරනු ලැබේ. දැන් මාඕරි භාෂා-ගිල්වීමේ පාසල් සහ ප්‍රධාන වශයෙන් මාඕරි භාෂාවෙන් විකාශනය වන රූපවාහිනී නාලිකා දෙකක් ඇත. බොහෝ ස්ථානවල ඔවුන්ගේ මාඕරි සහ ඉංග්‍රීසි යන නම් දෙකම නිල වශයෙන් පිළිගෙන ඇත.

2018 සංගණනයේ වාර්තා වූ පරිදි, සැමෝවානු වඩාත් බහුලව කතා කරන නිල නොවන භාෂාව වන අතර (2.2%), එයට පසුව "උතුරු චීන" (මැන්ඩරින් ඇතුළුව, 2.0%), හින්දි (1.5%), සහ ප්‍රංශ (1.2%) වේ. නවසීලන්ත සංඥා භාෂාව 22,986 දෙනෙකුට (0.5%) තේරුම් ගත හැකි බව වාර්තා විය; එය 2006 දී නවසීලන්තයේ නිල භාෂාවක් බවට පත් විය.

### ආගම

රේතිහි අසල කන්දක් මත පිහිටි රතන පල්ලියක්. කුළුණු දෙකකින් යුත් ඉදිකිරීම් රතන ගොඩනැගිලිවල ලක්ෂණයකි.
2023 සංගණනයේදී, ජනගහනයෙන් 51.6% ක් කිසිදු ආගමක් නොමැති බව ප්‍රකාශ කළ අතර, එය 2018 සංගණනයේ 48.2% ට වඩා වැඩි වීමකි. කිතුනුවන් විශාලතම තනි ආගමික කණ්ඩායම වන අතර, ජනගහනයෙන් 32.3% ක් සෑදේ, එය 2018 හි 36.5% ට සාපේක්ෂව අඩු වීමකි. හින්දු භක්තිකයන් දෙවන විශාලතම ආගමික සුළුතරය වන අතර, ජනගහනයෙන් 2.9% ක් සෑදෙන අතර, ඊට පසුව 1.5% කින් මුස්ලිම්වරුන් සිටී. ඕක්ලන්ඩ් කලාපය විශාලතම ආගමික විවිධත්වයක් පෙන්නුම් කළේය.

### අධ්‍යාපනය

අවුරුදු 6 සිට 16 දක්වා ළමුන් සඳහා ප්‍රාථමික සහ ද්විතීයික පාසල් අධ්‍යාපනය අනිවාර්ය වන අතර, බොහෝ ළමුන් අවුරුදු 5 සිට පාසල් යති. පාසල් වසර 13 ක් ඇත, සහ නවසීලන්ත පුරවැසියන්ට සහ ස්ථිර පදිංචිකරුවන්ට ඔවුන්ගේ 5 වන උපන්දිනයේ සිට ඔවුන්ගේ 19 වන උපන්දිනයෙන් පසු දින දර්ශන වර්ෂය අවසන් වන තෙක් රාජ්‍ය පාසල්වල (රජයේ) අධ්‍යාපනය නොමිලේ. නවසීලන්තයේ වැඩිහිටි සාක්ෂරතා අනුපාතය 99% කි, සහ අවුරුදු 15 සිට 29 දක්වා ජනගහනයෙන් අඩකට වඩා උසස් අධ්‍යාපන සුදුසුකම් ලබා ඇත.

රජයට අයත් උසස් අධ්‍යාපන ආයතන වර්ග පහක් ඇත: විශ්ව විද්‍යාල, අධ්‍යාපන විද්‍යාල, බහු තාක්ෂණික විද්‍යාල, විශේෂිත විද්‍යාල, සහ වනන්ගා, ඊට අමතරව පෞද්ගලික පුහුණු ආයතන ද ඇත. 2021 දී, අවුරුදු 25-64 අතර ජනගහනයෙන්; 13% ට කිසිදු විධිමත් සුදුසුකමක් නොතිබුණි, 21% ට පාසල් සුදුසුකමක් තිබුණි, 28% ට උසස් අධ්‍යාපන සහතිකයක් හෝ ඩිප්ලෝමාවක් තිබුණි, සහ 35% ට උපාධියක් හෝ ඊට වැඩි සුදුසුකමක් තිබුණි. OECD හි ජාත්‍යන්තර ශිෂ්‍ය තක්සේරු කිරීමේ වැඩසටහන නවසීලන්තය ගණිතය සඳහා OECD හි 28 වැනි හොඳම ස්ථානයට, විද්‍යාව සඳහා 13 වැනි හොඳම ස්ථානයට, සහ කියවීම සඳහා 11 වැනි හොඳම ස්ථානයට ශ්‍රේණිගත කරයි.

## සංස්කෘතිය

 20 වන සියවසේ අගභාගයේ නාවිකයා කුපේ මුහුදු ජීවීන් දෙදෙනෙකු සමඟ සටන් කරන ආකාරය නිරූපණය කරන නිවාස කණුවක්.
ආදි මාඕරිවරු, විශාල හා වඩා විවිධ වූ පරිසරයකට අදාළ අභියෝගවලට අනුකූලව, නිවර්තන කලාපීය නැගෙනහිර පොලිනීසියානු සංස්කෘතියට අනුවර්තනය වූ අතර, අවසානයේ ඔවුන්ගේම සුවිශේෂී සංස්කෘතියක් වර්ධනය කර ගත්හ. සමාජ සංවිධානය බොහෝ දුරට සාමුහික වූ අතර පවුල් (whānau), උප ගෝත්‍ර (hapū) සහ ගෝත්‍ර (iwi) ප්‍රධානියෙකු (rangatira) විසින් පාලනය කරන ලදී, ඔහුගේ තනතුර ප්‍රජාවේ අනුමැතියට යටත් විය. බ්‍රිතාන්‍ය සහ අයර්ලන්ත සංක්‍රමණිකයන් ඔවුන්ගේම සංස්කෘතියේ අංග නවසීලන්තයට ගෙන ආ අතර මාඕරි සංස්කෘතියට ද බලපෑම් කළහ. විශේෂයෙන් ක්‍රිස්තියානි ධර්මය හඳුන්වා දීමෙන් එය සිදු විය. කෙසේ වෙතත්, මාඕරිවරු තවමත් තම ගෝත්‍රික කණ්ඩායම් කෙරෙහි දක්වන පක්ෂපාතීත්වය ඔවුන්ගේ අනන්‍යතාවයේ අත්‍යවශ්‍ය කොටසක් ලෙස සලකන අතර, මාඕරි ඥාතිත්ව භූමිකාවන් අනෙකුත් පොලිනීසියානු ජනතාවගේ භූමිකාවන්ට සමාන වේ. මෑතකදී, ඇමරිකානු, ඕස්ට්‍රේලියානු, ආසියානු සහ අනෙකුත් යුරෝපීය සංස්කෘතීන් නවසීලන්තයට බලපෑම් කර ඇත. ලෝකයේ විශාලතම පොලිනීසියානු උත්සවය වන පැසිෆිකා, දැන් ඕක්ලන්ඩ් හි වාර්ෂික සිදුවීමක් වීමත් සමඟ මාඕරි නොවන පොලිනීසියානු සංස්කෘතීන් ද පැහැදිලිව පෙනේ.

නවසීලන්තයේ මුල් කාලයේ පැවති ග්‍රාමීය ජීවිතය නවසීලන්ත වැසියන් රළු, කඩිසර ගැටලු විසඳන්නන් ලෙස නිරූපණය කිරීමට හේතු විය. නිහතමානී බව අපේක්ෂා කළ අතර, ඉහළ ජයග්‍රහණ ලබන්නන්ට දැඩි විවේචන එල්ල වූ "උසස් පොපි සින්ඩ්‍රෝමය" හරහා එය ක්‍රියාත්මක විය. එකල නවසීලන්තය බුද්ධිමය රටක් ලෙස නොදැන සිටියේය. 20 වැනි සියවසේ මුල් භාගයේ සිට 1960 ගණන්වල අග භාගය වන තුරු, මාඕරිවරුන් බ්‍රිතාන්‍ය නවසීලන්ත වැසියන් බවට පත් කිරීමට උත්සාහ කිරීම මගින් මාඕරි සංස්කෘතිය යටපත් කරන ලදී. 1960 ගණන්වලදී, උසස් අධ්‍යාපනය වඩාත් ප්‍රවේශ විය හැකි වූ විට සහ නගර පුළුල් වීමත් සමඟ නාගරික සංස්කෘතිය ආධිපත්‍යය දැරීමට පටන් ගත්තේය. කෙසේ වෙතත්, නවසීලන්තයේ කලාව, සාහිත්‍යය සහ මාධ්‍ය තුළ ග්‍රාමීය රූප සහ තේමා පොදු වේ.

නවසීලන්තයේ ජාතික සංකේත ස්වභාවික, ඓතිහාසික සහ මාඕරි මූලාශ්‍ර මගින් බලපෑම් කර ඇත. රිදී පර්ණාංගය හමුදා ලාංඡන සහ ක්‍රීඩා කණ්ඩායම් නිල ඇඳුම් මත දිස්වන සංකේතයකි. නවසීලන්තයටම ආවේණික යැයි සලකනු ලබන ජනප්‍රිය සංස්කෘතික අයිතම "කිවියනා" ලෙස හැඳින්වේ.

### කලාව

ගොට්ෆ්‍රයිඩ් ලින්ඩෝවර් විසින් නගාටි කහුන්ගුනු හි හිනෙපරේගේ ප්‍රතිමූර්තිය, චින් මොකෝ, පුනමු හෙයි-ටිකි සහ වියන ලද සළුව පෙන්වයි
මාඕරි සංස්කෘතියේ පුනර්ජීවනයක කොටසක් ලෙස, කැටයම් සහ රෙදි විවීම වැනි සාම්ප්‍රදායික ශිල්පයන් දැන් බහුලව පුහුණු වන අතර, මාඕරි කලාකරුවන් සංඛ්‍යාවෙන් සහ බලපෑමෙන් වැඩි වෙමින් පවතී. බොහෝ මාඕරි කැටයම්වල මිනිස් රූප ඇතුළත් වන අතර, සාමාන්‍යයෙන් ඇඟිලි තුනක් සහ ස්වභාවික පෙනුමක් ඇති, විස්තරාත්මක හිසක් හෝ ශෛලීගත අනුවාදයක් දක්නට ලැබේ. සර්පිලාකාර, වැටි, කැපීම් සහ මාළු කොරපොතු වලින් සමන්විත මතුපිට රටා බොහෝ කැටයම් අලංකාර කරයි. ප්‍රමුඛ මාඕරි ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය සංකේතාත්මක කැටයම් සහ නිදර්ශන වලින් සරසා ඇති කැටයම් කළ රැස්වීම් ශාලා (wharenui) වලින් සමන්විත විය. මෙම ගොඩනැගිලි මුලින් නිර්මාණය කර ඇත්තේ විවිධ අභිමතාර්ථ හෝ අවශ්‍යතා අනුව නිරන්තරයෙන් ප්‍රතිනිර්මාණය කිරීමට, වෙනස් කිරීමට සහ අනුවර්තනය කිරීමටය.

මාඕරිවරු ගොඩනැගිලිවල සුදු ලී, ඔරු සහ සොහොන් කොත් රතු (රතු ඕචර් සහ මෝර මේද මිශ්‍රණයක්) සහ කළු (කළු පැහැති සබන් වලින් සාදන ලද) තීන්ත භාවිතයෙන් සරසා, පක්ෂීන්, උරගයින් සහ වෙනත් මෝස්තර ගුහා බිත්ති මත පින්තාරු කළහ. ගම් මිශ්‍ර කළ වර්ණ සහිත සබන් වලින් සමන්විත මාඕරි පච්ච (moko) අස්ථි හැඩැති නියනක් භාවිතා කර සම මත කැටයම් කරන ලදී. යුරෝපීය පැමිණීමෙන් පසු සිතුවම් සහ ඡායාරූප භූ දර්ශන මගින් ආධිපත්‍යය දැරූ අතර, මුලින් ඒවා කලා කෘති ලෙස නොව නවසීලන්තයේ සත්‍ය නිරූපණයන් ලෙස සැලකේ. මාඕරිවරුන්ගේ ඡායාරූප ද සුලභ වූ අතර, මුල් චිත්‍ර ශිල්පීන් බොහෝ විට ඔවුන් ශිෂ්ටාචාරයෙන් අපිරිසිදු පරමාදර්ශී ජාතියක් ලෙස නිරූපණය කළහ. රටේ හුදකලාව යුරෝපීය කලාත්මක ප්‍රවණතාවල බලපෑම ප්‍රමාද කළ අතර දේශීය කලාකරුවන්ට ඔවුන්ගේම සුවිශේෂී ප්‍රාදේශීයවාද ශෛලියක් වර්ධනය කිරීමට ඉඩ සැලසීය. 1960 සහ 1970 ගණන්වලදී, බොහෝ කලාකරුවන් සාම්ප්‍රදායික මාඕරි සහ බටහිර ශිල්පීය ක්‍රම ඒකාබද්ධ කර අද්විතීය කලා ආකෘති නිර්මාණය කළහ. නවසීලන්ත කලාව සහ ශිල්ප ක්‍රම ක්‍රමයෙන් ජාත්‍යන්තර ප්‍රේක්ෂක පිරිසක් වෙත ළඟා වූ අතර, 2001 දී වැනීසියේ බයිනාලේ හි සහ 2004 දී නිව් යෝර්ක් හි "Paradise Now" ප්‍රදර්ශනයෙන් එය සනාථ විය.

මාඕරි සළු සවිඤ්ඤ හණ කෙඳි වලින් සාදා ඇති අතර කළු, රතු සහ සුදු ත්‍රිකෝණ, දියමන්ති සහ වෙනත් ජ්‍යාමිතික හැඩතල වලින් රටා කර ඇත. ග්‍රීන්ස්ටෝන් කරාබු සහ මාල බවට පත් කරන ලද අතර, වඩාත් ප්‍රකට මෝස්තරය වූයේ හෙයි-ටිකී, එහි හිස පැත්තට නැඹුරු කර හරස් අතට වාඩි වී සිටින විකෘති වූ මිනිස් රූපයකි. යුරෝපීයයන් නවසීලන්තයට ඉංග්‍රීසි විලාසිතා ආචාර විධි ගෙන ආ අතර, 1950 දශකය වන තුරු බොහෝ මිනිසුන් සමාජ අවස්ථාවන් සඳහා සරසා ගත්හ. එතැන් සිට ප්‍රමිතීන් ලිහිල් වී ඇති අතර නවසීලන්ත විලාසිතා අනියම්, ප්‍රායෝගික සහ නීරස බවට කීර්තියක් ලබා ඇත. කෙසේ වෙතත්, 2000 සිට දේශීය විලාසිතා කර්මාන්තය සැලකිය යුතු ලෙස වර්ධනය වී ඇති අතර, අපනයන දෙගුණයක් වී ඇති අතර, ස්ථාපිත වෙළඳ නාම ගණනක් 50 ක් පමණ දක්වා වැඩි වී ඇති අතර, සමහර වෙළඳ නාම ජාත්‍යන්තර පිළිගැනීමක් ලබා ඇත.

### සාහිත්‍යය

මාඕරිවරු අදහස් හුවමාරු කර ගැනීම සඳහා ඉක්මනින් ලිවීම අනුගමනය කළ අතර, ඔවුන්ගේ වාචික කථා සහ කවි බොහොමයක් ලිඛිත ස්වරූපයට පරිවර්තනය විය. බොහෝ මුල් ඉංග්‍රීසි සාහිත්‍යය බ්‍රිතාන්‍යයෙන් ලබා ගත් අතර, දේශීය ප්‍රකාශන අලෙවිසැල් වැඩි වූ 1950 දශකය වන තුරු නවසීලන්ත සාහිත්‍යය පුළුල් ලෙස ප්‍රචලිත වීමට පටන් ගත්තේ නැත. තවමත් ගෝලීය ප්‍රවණතා (නවීනවාදය) සහ සිදුවීම් (මහා අවපාතය) මගින් බොහෝ දුරට බලපෑම් කළද, 1930 ගණන්වල ලේඛකයින් නවසීලන්තයේ ඔවුන්ගේ අත්දැකීම් කෙරෙහි වැඩි අවධානයක් යොමු කරන කථා වර්ධනය කිරීමට පටන් ගත්හ. මෙම කාලය තුළ සාහිත්‍යය පුවත්පත් කලාවෙන් වඩාත් ශාස්ත්‍රීය ලුහුබැඳීමකට වෙනස් විය. ලෝක යුද්ධවලට සහභාගී වීම සමහර නවසීලන්ත ලේඛකයින්ට නවසීලන්ත සංස්කෘතිය පිළිබඳ නව දැක්මක් ලබා දුන් අතර යුද්ධයෙන් පසු විශ්ව විද්‍යාල ව්‍යාප්තියත් සමඟ දේශීය සාහිත්‍යය සමෘද්ධිමත් විය. ඩනඩින් යනු UNESCO හි සාහිත්‍ය නගරයකි.

### මාධ්‍ය සහ විනෝදාස්වාදය

ලෝඩ් යනු ජාත්‍යන්තරව වඩාත්ම සාර්ථක නවසීලන්ත කලාකරුවන්ගෙන් කෙනෙකි.
නවසීලන්ත සංගීතයට බ්ලූස්, ජෑස්, කන්ට්‍රි, රොක් ඇන්ඩ් රෝල් සහ හිප් හොප් වැනි සංගීත ප්‍රභේදවලින් බලපෑම් ලැබී ඇති අතර, මෙම ප්‍රභේද බොහොමයකට අනන්‍ය වූ නවසීලන්ත අර්ථකථනයක් ලබා දී ඇත. මාඕරිවරු චාරිත්‍රානුකූල රංගනයන්, ශෝක ගී සහ ප්‍රේම ගීත ඇතුළු ගීත සහ ගායනා වටා විවිධ සංගීත සම්ප්‍රදායන් වර්ධනය කළහ. නළා සහ බෙර වාදනය වැනි උපකරණ (taonga pūoro), අධ්‍යාත්මික මෙවලම්, විනෝදාස්වාදය සහ සංඥා කිරීමේ උපකරණ ලෙස භාවිතා කිරීමට පටන් ගත්තේය. මුල් පදිංචිකරුවන් ඔවුන්ගේ වාර්ගික සංගීතය ගෙන ආ අතර, පිත්තල සංගීත කණ්ඩායම් සහ ගායනා සංගීතය ජනප්‍රිය වූ අතර, 1860 ගණන්වලදී සංගීතඥයන් නවසීලන්තයේ සංචාරය කිරීමට පටන් ගත්හ. 20 වැනි සියවසේ මුල් භාගයේදී පයිප්ප සංගීත කණ්ඩායම් පුළුල් ලෙස ව්‍යාප්ත විය. නවසීලන්ත පටිගත කිරීමේ කර්මාන්තය 1940 සිට දියුණු වීමට පටන් ගත් අතර, බොහෝ නවසීලන්ත සංගීතඥයන් බ්‍රිතාන්‍යයේ සහ එක්සත් ජනපදයේ සාර්ථකත්වය ලබා ඇත. සමහර කලාකරුවන් මාඕරි භාෂා ගීත නිකුත් කරන අතර, මාඕරි සම්ප්‍රදාය මත පදනම් වූ කපා හකා (ගීතය සහ නර්තනය) කලාව නැවත මතුවී ඇත. Recorded Music NZ විසින් වාර්ෂිකව නවසීලන්ත සංගීත සම්මාන පවත්වනු ලැබේ; මෙම සම්මාන මුලින්ම 1965 දී Reckitt & Colman විසින් Loxene Golden Disc සම්මාන ලෙස පවත්වන ලදී. Recorded Music NZ විසින් රටේ නිල සතිපතා ගී දර්ශකය ද ප්‍රකාශයට පත් කරයි.

මතමාටා අසල පිහිටි හොබිටන් චිත්‍රපට කට්ටලය, The Lord of the Rings චිත්‍රපට ත්‍රිත්වය සඳහා භාවිතා කරන ලදී.
නවසීලන්තයේ රාජ්‍ය ගුවන්විදුලිය 1922 දී හඳුන්වා දෙන ලදී. රාජ්‍ය සතු රූපවාහිනී සේවාවක් 1960 දී ආරම්භ විය. 1980 ගණන්වල නියාමනය ලිහිල් කිරීමත් සමඟ ගුවන්විදුලි සහ රූපවාහිනී මධ්‍යස්ථාන සංඛ්‍යාවේ හදිසි වැඩිවීමක් දක්නට ලැබුණි. නවසීලන්ත රූපවාහිනිය මූලික වශයෙන් ඇමරිකානු සහ බ්‍රිතාන්‍ය වැඩසටහන් විකාශනය කරන අතර, බොහෝ ඕස්ට්‍රේලියානු සහ දේශීය වැඩසටහන් ද විකාශනය කරයි. 1970 ගණන්වලදී නවසීලන්ත චිත්‍රපට සංඛ්‍යාව සැලකිය යුතු ලෙස වැඩි විය. 1978 දී නවසීලන්ත චිත්‍රපට කොමිසම දේශීය චිත්‍රපට නිෂ්පාදකයින්ට සහාය වීම ආරම්භ කළ අතර, බොහෝ චිත්‍රපට ජාත්‍යන්තර ප්‍රේක්ෂක පිරිසක් ලබා ගත් අතර, සමහර ඒවාට ජාත්‍යන්තර පිළිගැනීමක් ලැබුණි. නවසීලන්තයේ ඉහළම ආදායම් වාර්තා කළ චිත්‍රපට වන්නේ Hunt for the Wilderpeople, Boy, The World's Fastest Indian, Whale Rider, Once Were Warriors, Heavenly Creatures, What We Do in the Shadows සහ The Piano ය. රටේ විවිධ දර්ශන සහ සංයුක්ත ප්‍රමාණය, සහ රජයේ දිරිගැන්වීම්, The Lord of the Rings සහ The Hobbit චිත්‍රපට ත්‍රිත්වය, Avatar, The Chronicles of Narnia, King Kong, Wolverine, The Last Samurai, The Power of the Dog, Alien Covenant, Mulan, සහ A Minecraft Movie වැනි ඉතා විශාල අයවැය සහ සුප්‍රකට නිෂ්පාදන නවසීලන්තයේ රූගත කිරීමට සමහර නිෂ්පාදකයින් දිරිමත් කර ඇත. නවසීලන්ත මාධ්‍ය කර්මාන්තය කුඩා සමාගම් සංඛ්‍යාවක් විසින් ආධිපත්‍යය දරන අතර, ඒවායින් බොහොමයක් විදේශීය හිමිකාරිත්වය දරයි, නමුත් සමහර රූපවාහිනී සහ ගුවන්විදුලි මධ්‍යස්ථානවල හිමිකාරිත්වය රාජ්‍යය සතුය. 1994 සිට, Freedom House විසින් නවසීලන්තයේ පුවත්පත් නිදහස ඉහළම විස්ස අතර අඛණ්ඩව ශ්‍රේණිගත කර ඇති අතර, 2015 වන විට 19 වැනි නිදහස්ම මාධ්‍යය ලෙස එය සැලකේ.

### ආහාර පිසීම

හංගි සඳහා සකස් කළ යුතු අමුද්‍රව්‍ය
ජාතික ආහාර වර්ග "පැසිෆික් රිම්" ලෙස විස්තර කර ඇති අතර, එයට ස්වදේශික මාඕරි ආහාර සහ යුරෝපය, පොලිනීසියාව සහ ආසියාවේ පදිංචිකරුවන් සහ සංක්‍රමණිකයන් විසින් හඳුන්වා දුන් විවිධ සූපශාස්ත්‍ර සම්ප්‍රදායන් ඇතුළත් වේ. නවසීලන්තය ගොඩබිම සහ මුහුදෙන් නිෂ්පාදන ලබා දෙයි—ඉරිඟු, අර්තාපල් සහ ඌරන් වැනි බොහෝ භෝග සහ පශු සම්පත්, මුල් යුරෝපීය පදිංචිකරුවන් විසින් ක්‍රමානුකූලව හඳුන්වා දෙන ලදී. සුවිශේෂී අමුද්‍රව්‍ය හෝ කෑම වර්ග අතරට බැටළු මස්, සැමන්, කුරා (පොකිරිස්සන්), බ්ලෆ් බෙල්ලන්, වයිට්බයිට්, පෝවා (අබලෝන්), මට්ටි, ස්කොලප්,පිපි සහ ටුවාටුවා (නවසීලන්ත බෙල්ලන් වර්ග), කුමාර (බතල), කිවිෆෘට්, තමරිලෝ, සහ පැව්ලෝවා (ජාතික අතුරුපසක් ලෙස සැලකේ) ඇතුළත් වේ. හංගි යනු රත් කරන ලද ගල් භාවිතා කරමින් වළක ආහාර පිසින සාම්ප්‍රදායික මාඕරි ක්‍රමයකි; එය තවමත් ටැන්ගිහංග වැනි විශේෂ අවස්ථාවන්හිදී විශාල කණ්ඩායම් සඳහා භාවිතා වේ.

### ක්‍රීඩාව

ජාතික රග්බි සංගම් කණ්ඩායම ("ඕල් බ්ලැක්ස්") විසින් තරඟයකට පෙර සිදු කරන හකා නර්තනයකි. හකා යනු දැඩි චලනයන් සහ පාදවල මුද්‍රා තැබීම් සහිත අභියෝගයකි.
නවසීලන්තයේ ක්‍රීඩා කරන ප්‍රධාන ක්‍රීඩා සංග්‍රහ බොහොමයක් බ්‍රිතාන්‍ය සම්භවයක් ඇත. රග්බි යූනියන් ජාතික ක්‍රීඩාව ලෙස සැලකෙන අතර, වැඩිම ප්‍රේක්ෂකයන් ආකර්ෂණය කරයි. වැඩිහිටි සහභාගීත්ව අනුපාත ඉහළම මට්ටමක පවතින්නේ ගොල්ෆ්, නෙට්බෝල්, ටෙනිස් සහ ක්‍රිකට් වන අතර, තරුණයින් අතර නෙට්බෝල්, රග්බි යූනියන් සහ පාපන්දු විශේෂයෙන් ජනප්‍රිය වේ. අශ්ව රේසිං නවසීලන්තයේ වඩාත් ජනප්‍රිය ප්‍රේක්ෂක ක්‍රීඩා වලින් එකක් වන අතර එය 1960 ගණන්වල "රග්බි, රේසිං, සහ බියර්" උප සංස්කෘතියේ කොටසක් විය. නවසීලන්ත නව යෞවනයන්ගෙන් 54% ක් පමණ පාසල් සඳහා ක්‍රීඩාවලට සහභාගී වේ. 1880 ගණන්වල අග භාගයේ සහ 1900 ගණන්වල මුල් භාගයේ ඕස්ට්‍රේලියාවට සහ එක්සත් රාජධානියට රග්බි සංචාරවලදී ලද ජයග්‍රහණ, ජාතික අනන්‍යතාවයක් ඇති කිරීමට මුල් කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය. යුරෝපීය ක්‍රීඩාවලට මාඕරිවරුන්ගේ සහභාගීත්වය විශේෂයෙන් රග්බි ක්‍රීඩාවේදී පැහැදිලි වූ අතර, රටේ කණ්ඩායම ජාත්‍යන්තර තරඟ වලට පෙර සාම්ප්‍රදායික මාඕරි අභියෝගයක් වන හකා නර්තනය ඉදිරිපත් කරයි. නවසීලන්තය එහි අන්ත ක්‍රීඩා, වික්‍රමාන්විත සංචාරක ව්‍යාපාරය සහ ශක්තිමත් කඳු නැගීමේ සම්ප්‍රදාය සඳහා ප්‍රසිද්ධය, එය ශ්‍රීමත් එඩ්මන්ඩ් හිලරි වැනි කැපී පෙනෙන නවසීලන්ත ජාතිකයින්ගේ සාර්ථකත්වයෙන් දැකිය හැකිය. පාපැදි, මසුන් ඇල්ලීම, පිහිනීම, දිවීම, ට්‍රැම්පිං, ඔරු පැදීම, දඩයම් කිරීම, හිම ක්‍රීඩා, රළ සර්ෆින් සහ යාත්‍රා කිරීම වැනි අනෙකුත් එළිමහන් ක්‍රියාකාරකම් ද ජනප්‍රිය වේ. නවසීලන්තය 1995 සිට ඇමරිකානු කුසලාන රෙගාටා තරඟාවලියේදී නිතිපතා යාත්‍රා කිරීමේ සාර්ථකත්වයක් දැක ඇත. 1980 ගණන්වල සිට නවසීලන්තයේ වකා අමා (waka ama) ධාවන තරඟය කෙරෙහි නැවතත් උනන්දුවක් ඇති විය.

නවසීලන්තයට රග්බි යූනියන්, රග්බි ලීග්, නෙට්බෝල්, ක්‍රිකට්, සොෆ්ට්බෝල් සහ යාත්‍රා කිරීම යන ක්‍රීඩාවලදී තරඟකාරී ජාත්‍යන්තර කණ්ඩායම් ඇත. නවසීලන්තය 1908 සහ 1912 ග්‍රීෂ්ම ඔලිම්පික් උළෙලට ඕස්ට්‍රේලියාව සමඟ ඒකාබද්ධ කණ්ඩායමක් ලෙස සහභාගී වූ අතර, පසුව 1920 දී තනිවම සහභාගී විය. මෑත ඔලිම්පික් ක්‍රීඩා උළෙලවලදී පදක්කම්-ජනගහනය අනුපාතය අනුව රට ඉහළ ස්ථානයක් ලබා ඇත. ජාතික රග්බි යූනියන් කණ්ඩායම වන All Blacks ජාත්‍යන්තර රග්බි ඉතිහාසයේ වඩාත්ම සාර්ථක කණ්ඩායම වේ. ඔවුන් තුන් වතාවක් රග්බි ලෝක කුසලානය දිනා ඇත.

2025 ICC පිරිමි ටෙස්ට් කණ්ඩායම් ශ්‍රේණිගත කිරීම්වල නවසීලන්තය 100 ක ශ්‍රේණිගත කිරීමක් සමඟ 5 වැනි ස්ථානයට පත්ව ඇත.

## සටහන්

## යොමු කිරීම්

විදහන්නඕෂනියාවේ ස්වෛරී රාජ්‍යයන් සහ පරායත්ත භූමි ප්‍රදේශ ලැයිස්තුව