# ඇල්බේනියාව

| ඇල්බේනියා ජනරජය*Republika e Shqipërisë*  (Albanian) |
| --- |
|
ජාතික ධජය

රාජ්‍ය ලාංඡනය

 |
| **උද්යෝග පාඨය:Ti Shqipëri, më jep nder, më jep emrin Shqipëtar* "ඔයා ඇල්බේනියාව, ඔයා මට ගෞරවය දෙනවා, ඔයා මට ඇල්බේනියානු නම දෙනවා" |
| **ජාතික ගීය:** "Himni i Flamurit" "කොඩියට ගීතිකාව" Duration: 1 minute and 6 seconds.1:06 |
| ඇල්බේනියාවේ පිහිටීම (කොළ) යුරෝපය තුල (තද අළු) |
| අගනුවරසහ විශාලතම නගරය | ටිරානා ﻿ / ﻿ |
| නිල භාෂා(ව) | ඇල්බේනියානු |
| පිළිගත් සුළුතර භාෂා | * ග්‍රීක
* ඇරොමේනියානු
* මැසිඩෝනියානු
 |
| ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් (2023) | * 97.7% ඇල්බේනියානුවන්
* 1.0% ග්‍රීක ජාතිකයන්
* 1.3% වෙනත් අය
 |
| ආගම (2023) | * + 50.67% ඉස්ලාම්
		- 45.86% සුන්නි
		- 4.81% බෙක්ටාෂිසම්
* + 16.02% ක්‍රිස්තියානි
		- 8.39% කතෝලික
		- 7.23% ඕතඩොක්ස්වාදය
		- 0.40% රෙපරමාදු
* + 17.37% අනාගමික
		- 13.83% අනාගමික ඇදහිලිවන්තයන්
		- 3.55% අදේවවාදය
* 15.92% ප්‍රකාශ නොකළ
 |
| ජාති නාම(ය) | ඇල්බේනියානුවන් |
| රජය | ඒකීය පාර්ලිමේන්තු ජනරජය |
|  |
| • ජනාධිපති  | බජ්රාම් බෙගාජ් |
| • අගමැති  | එඩි රාමා |
| • පාර්ලිමේන්තු කථානායක  | නිකෝ පෙලේෂි |
|  |
| ව්‍යවස්ථාදායකය | කුවෙන්ඩි |
| ආයතන ඉතිහාසය |
|  |
| • ආර්බනොන්හි ප්‍රධානත්වය  | 1190 |
| • ඇල්බේනියානු රාජ්‍යයන්  | 12-15 සියවස් |
| • ඇල්බේනියා රාජධානිය  | 1272 පෙබරවාරි |
| • ඇල්බේනියාවේ ප්‍රධාන රාජ්‍යය  | 1359 |
| • ලෙෂේ ලීගය  | 1444 මාර්තු 2 |
| • ස්කුටාරිහි පැෂාලික් / ජානිනා / බෙරට්  | 1757/1787 |
| • ප්‍රයිස්රෙන් ලීගය  | 1878 ජුනි 10 |
| • ස්වාධීන ඇල්බේනියාව  | 1912 නොවැම්බර් 28 |
| • ඇල්බේනියාවේ ප්‍රධාන රාජ්‍යය  | 1913 ජූලි 29 |
| • 1 වන ඇල්බේනියා ජනරජය  | 1925 ජනවාරි 31 |
| • ඇල්බේනියා රාජධානිය  | 1928 සැප්තැම්බර් 1 |
| • දෙවන ඇල්බේනියා ජනරජය  | 1946 ජනවාරි 10 |
| • 3වන ඇල්බේනියා ජනරජය  | 1976 දෙසැම්බර් 28 |
| • 4වන ඇල්බේනියා ජනරජය  | 1991 අප්‍රේල් 29 |
| • වත්මන් ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව  | 1998 නොවැම්බර් 28 |
|  |
| වර්ග ප්‍රමාණය |
| • සම්පූර්ණ | 28,748 km2 (11,100 sq mi) (140 වෙනි) |
| • ජලය (%) | 4.7 |
| ජනගහණය |
| • 2023 ජන සංගණනය | 2,402,113 (142 වෙනි) |
| • ජන ඝණත්වය | 83.6/km2 (216.5/sq mi) |
| දදේනි (ක්‍රශසා) | 2025 ඇස්තමේන්තුව |
| • සම්පූර්ණ |  ඩොලර් බිලියන 63.080 (118 වෙනි) |
| • ඒක පුද්ගල |  ඩොලර් 23,404 (80 වෙනි) |
| දදේනි (නාමික) | 2025 ඇස්තමේන්තුව |
| • සම්පූර්ණ |  ඩොලර් බිලියන 28.372 (125 වෙනි) |
| • ඒක පුද්ගල |  ඩොලර් 10,526 (79 වෙනි) |
| ගිනි (2021) |  29.4 පහළ |
| මාසද (2023) |  0.810 ඉතා ඉහළ · 71 වෙනි |
| ව්‍යවහාර මුදල | ඇල්බේනියානු ලෙක් (ALL) |
| වේලා කලාපය | UTC+1 (CET) |
| • ගිම්හාන (DST) | UTC+2 (CEST) |
| රිය ධාවන මං තීරුව | දකුණ |
| ඇමතුම් කේතය | +355 |
| අන්තර්ජාල TLD | .al |

**ඇල්බේනියාව**, නිල වශයෙන් **ඇල්බේනියානුජනරජය**, යනු අග්නිදිග යුරෝපයේ රටකි. එය බෝල්කන් හි, මධ්‍යධරණී මුහුදේ ඇඩ්‍රියාටික් සහ අයෝනියන් මුහුදේ පිහිටා ඇති අතර, වයඹ දෙසින් මොන්ටිනිග්‍රෝ, ඊසාන දෙසින් කොසෝවෝ, නැගෙනහිරින් උතුරු මැසිඩෝනියාව සහ දකුණින් ග්‍රීසිය සමඟ භූමි මායිම් බෙදා ගනී. වර්ග කිලෝමීටර 28,748 (වර්ග සැතපුම් 11,100) ක භූමි ප්‍රමාණයකින් යුත් එය විවිධ දේශගුණික, භූ විද්‍යාත්මක, ජල විද්‍යාත්මක සහ රූප විද්‍යාත්මක තත්වයන්ගෙන් සමන්විත වේ. ඇල්බේනියාවේ භූ දර්ශන ඇල්බේනියානු ඇල්ප්ස් සහ කෝරාබ්, ස්කැන්ඩර්බෙග්, පින්ඩස් සහ සෙරෝනියන් කඳුකරයේ හිමෙන් වැසුණු කඳුකරයේ සිට ඇඩ්‍රියාටික් සහ අයෝනියන් මුහුදු වෙරළේ සිට විහිදෙන සාරවත් පහත් බිම් තැනිතලා දක්වා විහිදේ. ටිරානා යනු රටේ අගනුවර සහ විශාලතම නගරය වන අතර, පසුව ඩුරස්, ව්ලෝරේ සහ ෂ්කොඩර් වේ.

ඇල්බේනියාවේ ඉලිරියානු ගෝත්‍ර කිහිපයක් වාසය කළ අතර, ඔවුන් අතර ආර්ඩියායි, ​​බයිලියෝන්ස්, දසරෙටි, එන්චෙල් සහ ටෝලන්ටියන්වරු සිටි අතර, චාඕනියානුවන් නිරිත දෙසින් පදිංචි වූහ. පුරාණ ග්‍රීකයන් විසින් ඇල්බේනියානු වෙරළ තීරයේ, විශේෂයෙන් ඇපලෝනියාවේ යටත් විජිත කිහිපයක් ආරම්භ කරන ලදී. මැසිඩෝනියාවේ නැගී සිටීමට පෙර ඇල්බේනියාවේ ප්‍රමුඛ බලවතා වූයේ ඉලිරියානුවන් ය. ඉලිරියානු යුද්ධවලින් පසුව, ඇල්බේනියාව රෝම අධිරාජ්‍යයට ඒකාබද්ධ කරන ලද අතර එහි බෙදීමෙන් පසු බයිසැන්තියානු අධිරාජ්‍යයේ රැඳී සිටියේය. මධ්‍යතන යුගයේදී, ඇල්බේනියානු ප්‍රධානීන් කිහිපයක් මතු විය, විශේෂයෙන් ආර්බනොන් ප්‍රින්සිපල්ටි (Principality of Arbanon), ඇල්බේනියා රාජධානිය, ඇල්බේනියා ප්‍රින්සිපල්ටි සහ ඇල්බේනියා වෙනෙටා. 15 වන සියවසේදී, ඇල්බේනියාව ගජර්ජ් කස්ට්‍රියෝටි ස්කැන්ඩර්බෙග්ගේ නායකත්වය යටතේ ඔටෝමාන් ව්‍යාප්තියට එරෙහි ප්‍රතිරෝධයේ මධ්‍යස්ථානයක් බවට පත් වූ අතර, ඔහුගේ හමුදා ව්‍යාපාර දශක දෙකකට වැඩි කාලයක් ඔටෝමාන් දියුණුව මැඩපැවැත්වීය. ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යයට ඇතුළත් වුවද, ඇල්බේනියාව සියවස් හතරක විදේශීය පාලනය පුරා සුවිශේෂී සංස්කෘතික හා සමාජ අනන්‍යතා රඳවා ගත් අතර, 19 වන සියවසේ ඇල්බේනියානු පුනරුදයෙන් අවසන් විය. ඇල්බේනියාව 1912 දී නිදහස ප්‍රකාශ කළ අතර, ඉන් පසුව රාජාණ්ඩුව, ලෝක යුද්ධ දෙකෙහිම විදේශ ආක්‍රමණ සහ එන්වර් හොක්ෂා යටතේ මර්දනකාරී කොමියුනිස්ට් පාලනයක් මගින් සලකුණු කරන ලද 20 වන සියවසේ කැලඹිලි සහිත කාලයක් පැවතුණි.

1912 දී නිදහස ලැබීමෙන් පසු, ඇල්බේනියාව විවිධ දේශපාලන පරිණාමයකට භාජනය වී ඇති අතර, ස්වෛරී පාර්ලිමේන්තු ව්‍යවස්ථාමය ජනරජයක් බවට පත්වීමට පෙර රාජාණ්ඩුවකින් කොමියුනිස්ට් පාලනයකට සංක්‍රමණය වී ඇත. බලතල බෙදීමට ප්‍රමුඛත්වය දෙන ව්‍යවස්ථාවකින් පාලනය වන රටේ දේශපාලන ව්‍යුහයට පාර්ලිමේන්තුවක්, චාරිත්‍රානුකූල ජනාධිපතිවරයෙකු, ක්‍රියාකාරී අගමැතිවරයෙකු සහ අධිකරණ ධූරාවලියක් ඇතුළත් වේ. ඇල්බේනියාව යනු සේවා අංශය විසින් මෙහෙයවනු ලබන ඉහළ මධ්‍යම ආදායම් ලබන ආර්ථිකයක් සහිත සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටක් වන අතර, 2024 දී මිලියන 11 කට අධික අමුත්තන් ආකර්ෂණය කරගත් නිෂ්පාදන සහ සංචාරක ව්‍යාපාරය ද සැලකිය යුතු කාර්යභාරයක් ඉටු කරයි. එහි කොමියුනිස්ට් ක්‍රමය විසුරුවා හැරීමෙන් පසු රට මධ්‍යගත සැලසුම්කරණයෙන් විවෘත වෙළඳපොළ ආර්ථිකයකට මාරු විය. ඇල්බේනියානු පුරවැසියන්ට විශ්වීය සෞඛ්‍ය සේවා ප්‍රවේශය සහ නොමිලේ ප්‍රාථමික සහ ද්විතීයික අධ්‍යාපනය ඇත. රට යුරෝපීය සංගමයේ සාමාජිකත්වය සඳහා නිල අපේක්ෂකයෙකු වන අතර 2022 සිට ප්‍රවේශය සඳහා සාකච්ඡා කරමින් සිටී.

## නිරුක්තිය

"ඇල්බේනියාව" යන පදයේ ඓතිහාසික මූලාරම්භය මධ්‍යතන ලතින් භාෂාවෙන් සොයාගත හැකි අතර, එහි අත්තිවාරම් ඇල්බනිහි ඉලිරියානු ගෝත්‍රය සමඟ සම්බන්ධ වී ඇතැයි විශ්වාස කෙරේ. මෙම සම්බන්ධතාවයට ක්‍රි.ව. 2 වන සියවසේ පුරාණ ග්‍රීක භූගෝල විද්‍යාඥ ටොලමිගේ කෘතිවලින් තවදුරටත් සහාය ලැබේ, එහිදී ඔහු ඩුරස් හි ඊසාන දෙසින් පිහිටි ඇල්බනොපොලිස් ජනාවාසය ඇතුළත් කළේය. ඇල්බනොන් හෝ ආර්බනොන් නම් මධ්‍යකාලීන ජනාවාසයක් තිබීම ඓතිහාසික අඛණ්ඩතාවයේ හැකියාව පිළිබඳව ඉඟි කරයි. මෙම ඓතිහාසික යොමු අතර නිශ්චිත සම්බන්ධතාවය සහ ඇල්බනොපොලිස් ඇල්බනොන් සමඟ සමාන පදයක්ද යන ප්‍රශ්නය තවමත් විද්වත් විවාදයේ විෂයයන් වේ.

බයිසැන්තියානු ඉතිහාසඥ මයිකල් ඇටලියට්ස්, ඔහුගේ 11 වන සියවසේ ඓතිහාසික වාර්තාවේ, ඇල්බේනියානුවන් පිළිබඳ මුල්ම අවිවාදිත සඳහන සපයයි, ඔහු 1079 දී කොන්ස්ටන්ටිනෝපල්ට එරෙහි කැරැල්ලකට සහභාගී වූ බව සඳහන් කරන විට. ඔහු ආර්බනිටායිවරුන් ඩිරාචියම් ආදිපාදවරයාගේ යටත්වැසියන් ලෙසද හඳුනා ගනී. මධ්‍යතන යුගයේදී, ඇල්බේනියාව එහි වැසියන් විසින් අර්බෙරි හෝ අර්බෙනි ලෙස හඳුන්වනු ලැබූ අතර, ඔවුන් තමන්ව අර්බෙරේෂේ හෝ අර්බෙනේෂේ ලෙස හඳුනා ගත්හ. ඇල්බේනියානුවන් තම ජාතිය සඳහා ෂ්කිපෙරි හෝ ෂ්කිපෙරියා යන පද භාවිතා කරන අතර, ඔවුන්ගේ ඓතිහාසික සම්භවය 14 වන සියවස දක්වා දිවෙන තනතුරු වේ. නමුත් 17 වන සියවසේ අගභාගයේ සහ 18 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී පමණක් මෙම පද ක්‍රමයෙන් ඇල්බේනියානුවන් අතර ආර්බෙරියා සහ ආර්බෙරේෂේ අභිබවා ගියේය. මෙම ප්‍රකාශන දෙක "රාජාලීන්ගේ දරුවන්" සහ "රාජාලීන්ගේ දේශය" සංකේතවත් කිරීම සඳහා පුළුල් ලෙස අර්ථකථනය කෙරේ.

## ඉතිහාසය

### ප්‍රාග් ඉතිහාසය

කෝර්චේ ප්‍රාන්තයේ කමේනිකා ටියුලස්ගේ නටබුන්
ඇල්බේනියාවේ මෙසොලිතික ජනාවාස පැවති බවට එම කාලය තුළ ඇඩ්‍රියාටික් වෙරළ තීරයට ආසන්නව පැවති විවෘත ස්ථාන කිහිපයක සහ ගුහා ස්ථානවල සාක්ෂි ලැබී ඇත. සාරේ අසල ගුහාවකින් හමු වූ මෙසොලිතික වස්තූන් අතර පොසිලීකරණය කරන ලද සත්ව අස්ථි සමඟ ෆ්ලින්ට් සහ ජැස්පර් වස්තූන් ඇතුළත් වන අතර, ඩැජ්ට් කන්දේ එම සොයාගැනීම් ඕරිග්නේෂියානු සංස්කෘතියට සමාන අස්ථි සහ ගල් මෙවලම් අඩංගු වේ. ඇල්බේනියාවේ නව ශිලා යුගය ක්‍රි.පූ. 7000 දී පමණ ආරම්භ වූ අතර බැටළුවන් සහ එළුවන් හීලෑ කිරීම සහ කුඩා පරිමාණ කෘෂිකර්මාන්තය පෙන්නුම් කරන සොයාගැනීම් වලින් සාක්ෂි ලැබේ. නව ශිලා යුගයේ ජනගහනයෙන් කොටසක් දකුණු බෝල්කන්හි මෙසොලිතික ජනගහනයට සමාන වන්නට ඇත, එහිදී මෙසොලිතික ස්ථරය පූර්ව-කුඹල් නව ශිලා යුගයේ සොයාගැනීම් සමඟ සහජීවනයෙන් පවතී. ක්‍රි.පූ. 6500 න් පසු වෙරළබඩ ඇල්බේනියාවේ සහ ඇඩ්‍රියාටික් හරහා කාඩියම් මැටි බඳුන් සංස්කෘතිය දක්නට ලැබෙන අතර, අභ්‍යන්තරයේ ජනාවාස ස්ටාර්චෙවෝ සංස්කෘතිය සෑදූ ක්‍රියාවලීන්ට සහභාගී විය. සෙලෙනික්හි ඇල්බේනියානු බිටුමන් පතල් යුරෝපයේ බිටුමන් සූරාකෑම පිළිබඳ මුල් සාක්ෂි සපයයි, එය අග නව ශිලා යුගයේ ඇල්බේනියාව (ක්‍රි.පූ. 5000 සිට) දක්වා දිව යයි, එහිදී දේශීය ප්‍රජාවන් එය සෙරමික් සැරසිලි, ජල ආරක්ෂණය සහ කැඩුණු යාත්‍රා අලුත්වැඩියා කිරීම සඳහා මැලියම් සඳහා වර්ණකයක් ලෙස භාවිතා කළහ. සෙලෙනික්හි බිටුමන් ක්‍රි.පූ. 5 වන සහස්‍රයේ මුල් භාගයේ සිට නැගෙනහිර ඇල්බේනියාව දෙසට සංසරණය විය. එහි විදේශ වෙළඳ අපනයනය පිළිබඳ පළමු සාක්ෂිය නව ශිලා යුගයේ සහ ලෝකඩ යුගයේ දකුණු ඉතාලියෙන් පැමිණේ. සෙලෙනික්හි උසස් තත්ත්වයේ බිටුමන් අග නව ශිලා යුගයේ සිට අද දක්වා සියලුම ඓතිහාසික යුග පුරා සූරාකෑමට ලක්ව ඇත.

බටහිර බෝල්කන්වල IE-කරණය (IE-ization) සන්දර්භය තුළ ඇල්බේනියාවේ ඉන්දු-යුරෝපීයකරණය ක්‍රි.පූ. 2800 න් පසුව ආරම්භ විය. පසුකාලීන ඇපලෝනියාව අසල මුල් ලෝකඩ යුගයේ ටුමුලි පැවතීම 2679±174 calBC (2852-2505 calBC) දක්වා දිව යයි. මෙම සුසාන භූමි කොටස් උතුරු බෝල්කන් ප්‍රදේශයෙන් ඇඩ්‍රියාටික් දිගේ දකුණු දෙසට සංක්‍රමණය වූ ඇඩ්‍රියාටික්-ලුබ්ල්ජානා සංස්කෘතියේ (පසුකාලීන සෙටිනා සංස්කෘතියට අදාළ) දකුණු ප්‍රකාශනයට අයත් වේ. එම ප්‍රජාවම මොන්ටිනිග්‍රෝ (රකීකා කුචේ) සහ උතුරු ඇල්බේනියාවේ (ෂ්ටෝජ්) සමාන පස් කඳු ගොඩනැගූහ. ඇල්බේනියාවේ IE-කරණයට අදාළ පළමු පුරාවිද්‍යාත්මක සොයාගැනීම, ප්‍රධාන වශයෙන් යම්නායා පරම්පරාවක් ඇති මිනිසෙකු ඊසානදිග ඇල්බේනියාවේ ටියුලස් එකක තැන්පත් කර ඇති අතර එය 2663–2472 calBC දක්වා දිව යයි. මධ්‍යම ලෝකඩ යුගයේදී, සෙටිනා සංස්කෘතික ස්ථාන සහ සොයාගැනීම් ඇල්බේනියාවේ දක්නට ලැබේ. සෙටිනා සංස්කෘතිය ඩල්මැටියාවේ සෙටිනා නිම්නයේ සිට ඇඩ්‍රියාටික් හරහා දකුණු දෙසට ගමන් කළේය. ඇල්බේනියාවේ, සෙටිනා සොයාගැනීම් දකුණු ෂ්කෝඩර් විල වටා සංකේන්ද්‍රණය වී ඇති අතර සාමාන්‍යයෙන් ෂ්ක්‍රෙල් සහ ෂ්ටෝජ් වැනි ටියුලස් සුසාන භූමිවල සහ ගජ්තාන් (ෂ්කෝඩර්) වැනි කඳුකර බලකොටුවල මෙන්ම බ්ලාස්, නෙසීර් සහ කෙපුටා (මධ්‍යම ඇල්බේනියාව) වැනි ගුහා ස්ථානවල සහ සොව්ජාන් (ගිනිකොනදිග ඇල්බේනියාව) වැනි විල් ද්‍රෝණි ස්ථානවල දක්නට ලැබේ.

### පෞරාණිකත්වය

ක්‍රි.පූ. 4 වන සියවසේ ආරම්භ කරන ලද ෂ්කොඩ්‍රා නගරය, ඉලිරියානු රාජධානිය වන ආර්ඩියායි සහ ලැබීටේහි අගනුවර විය.
ඇල්බේනියාවේ ඒකාබද්ධ භූමිය ඓතිහාසිකව ඉන්දු-යුරෝපීය ජනයා විසින් ජනාවාස කරන ලද අතර, ඔවුන් අතර ඉලිරියානු සහ එපිරෝට් ගෝත්‍ර රාශියක් තිබුණි. ග්‍රීක ජනපද කිහිපයක් ද තිබුණි. ඉලිරියා ලෙස හඳුන්වන භූමිය මධ්‍යධරණී මුහුදේ ඇඩ්‍රියාටික් මුහුදට නැගෙනහිරින් දකුණින් වොජෝසේ මුඛය දක්වා විහිදෙන ප්‍රදේශයට ආසන්න වශයෙන් අනුරූප විය. ඉලිරියානු කණ්ඩායම් පිළිබඳ පළමු වාර්තාව පැමිණෙන්නේ ක්‍රි.පූ. 4 වන සියවසේ ලියන ලද ග්‍රීක ග්‍රන්ථයක් වන යුක්සීන් මුහුදේ පෙරිප්ලස් (Periplus of the Euxine Sea) විසිනි. බ්‍රයිජස් මධ්‍යම ඇල්බේනියාවේ ද සිටි අතර, දකුණේ ෆීනිස් අගනුවර වූ එපිරෝට් චාඕනියානුවන් වාසය කළහ. ඇපලෝනියා සහ එපිඩම්නෝස් වැනි අනෙකුත් ජනපද ක්‍රි.පූ. 7 වන සියවස වන විට වෙරළ තීරයේ ග්‍රීක නගර රාජ්‍යයන් විසින් පිහිටුවන ලදී.

ඇපලෝනියා යනු ඇඩ්‍රියාටික් මුහුද දිගේ ඉලිරියානු වෙරළ තීරයේ වැදගත් ග්‍රීක යටත් විජිතයක් වූ අතර රෝමය සහ කොන්ස්තන්තිනෝපල් සම්බන්ධ කළ වියා එග්නේෂියා මාර්ගයේ බටහිර ලක්ෂ්‍යයන්ගෙන් එකකි.
ඉලිරියානු ටෝලන්ටි යනු ප්‍රදේශයේ මුල්ම වාර්තාගත ගෝත්‍ර අතර වූ බලවත් ඉලිරියානු ගෝත්‍රයකි. ඔවුන් ජීවත් වූයේ වර්තමාන ඇල්බේනියාවේ බොහෝ ප්‍රදේශවලට අනුරූප වන ප්‍රදේශයක ය. ඩාර්ඩනියානු පාලක ක්ලීටස් සමඟ එක්ව, ටෝලන්ටියානු රාජධානියේ පාලකයා වූ ග්ලවුසියස්, ක්‍රි.පූ. 335 දී පෙලියම් සටනේදී මහා ඇලෙක්සැන්ඩර්ට එරෙහිව සටන් කළේය. කාලය ගෙවී යත්ම, පුරාණ මැසිඩෝනියාවේ පාලකයා වූ මැසිඩෝනියාවේ කැසැන්ඩර් ඇපලෝනියාව අල්ලාගෙන ක්‍රි.පූ. 314 දී ජෙනුසස් (ඇල්බේනියානු: ෂ්කුම්බින්) ගඟ තරණය කළේය. වසර කිහිපයකට පසු ග්ලවුසියස් ඇපලෝනියාව වටලා ග්‍රීක යටත් විජිතයක් වන එපිඩම්නොස් අල්ලා ගත්තේය.

මොන්ටිනිග්‍රෝව කේන්ද්‍ර කරගත් ඉලිරියානු ආර්ඩියායි ගෝත්‍රය උතුරු ඇල්බේනියාවේ බොහෝ ප්‍රදේශ පාලනය කළේය. ඔවුන්ගේ ආර්ඩියා රාජධානිය දෙවන ප්ලූරාටස්ගේ පුත් ඇග්‍රොන් රජු යටතේ එහි විශාලතම ප්‍රමාණයට ළඟා විය. ඇග්‍රොන් අනෙකුත් අසල්වැසි ගෝත්‍ර කෙරෙහි ද ඔහුගේ පාලනය ව්‍යාප්ත කළේය. ක්‍රි.පූ. 230 දී ඇග්‍රොන්ගේ මරණයෙන් පසු, ඔහුගේ බිරිඳ ටියුටා, ආර්ඩියා රාජධානිය උරුම කර ගත්තාය. ටියුටාගේ හමුදා ඔවුන්ගේ මෙහෙයුම් දකුණු දෙසට අයෝනියන් මුහුද දක්වා ව්‍යාප්ත කළහ. ක්‍රි.පූ. 229 දී, රෝමය රෝම නැව් පුළුල් ලෙස කොල්ලකෑම සඳහා රාජධානියට එරෙහිව යුද්ධ ප්‍රකාශ කළේය. ක්‍රි.පූ. 227 දී ඉලිරියානු පරාජයෙන් යුද්ධය අවසන් විය. අවසානයේ ක්‍රි.පූ. 181 දී ටියුටාව ජෙන්ටියස් විසින් අනුප්‍රාප්තිකයා විය. ක්‍රි.පූ. 168 දී ජෙන්ටියස් රෝමවරුන් සමඟ ගැටුණු අතර, තුන්වන ඉලිරියානු යුද්ධය ආරම්භ කළේය. ගැටුමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ක්‍රි.පූ. 167 දී රෝමවරුන් කලාපය යටත් කර ගත්තේය. රෝමවරු කලාපය පරිපාලන අංශ තුනකට බෙදා ඇත.

### මධ්‍යතන යුගය

මධ්‍යතන යුගයේ ආර්බනොන් ප්‍රාන්තයේ අගනුවර වූයේ කෘජේ නගරයයි.
395 දී I වන තියෝඩෝසියස්ගේ මරණයත් සමඟ රෝම අධිරාජ්‍යය නැගෙනහිර සහ බටහිර රෝම අධිරාජ්‍යයක් ලෙස බෙදී ගියේය. එයට හේතුව බාබේරියානු ආක්‍රමණ අතරතුර ඇති වූ තර්ජන හේතුවෙන්. 6 වන සියවසේ සිට 7 වන සියවස දක්වා, ස්ලාව් ජාතිකයන් ඩැනියුබ් ගඟ තරණය කර බෝල්කන්හි ස්වදේශික ග්‍රීකයන්, ඉලිරියානුවන් සහ ත්‍රේසියානුවන් බොහෝ දුරට අවශෝෂණය කර ගත්හ; මේ අනුව, ඉලිරියානුවන් අවසන් වරට ඓතිහාසික වාර්තාවල සඳහන් වූයේ 7 වන සියවසේදීය.

11 වන සියවසේදී, මහා භේදය නැගෙනහිර ඕතඩොක්ස් සහ බටහිර කතෝලික පල්ලිය අතර සහයෝගීතාවය බිඳ දැමීම විධිමත් කළ අතර එය කතෝලික උතුරක් සහ ඕතඩොක්ස් දකුණක් මතුවීම හරහා ඇල්බේනියාවේ පිළිබිඹු වේ. ඇල්බේනියානු ජනතාව ඕච්රිඩා විලෙහි බටහිර කොටසේ සහ ෂ්කුම්බින් ගඟේ ඉහළ නිම්නයේ වාසය කළ අතර 1190 දී කෘජා හි ප්‍රොගොන්ගේ නායකත්වය යටතේ ආර්බනොන් ප්‍රාන්තය ස්ථාපිත කළහ. ඔහුගේ පුතුන් වන ජින් සහ ධිමිටර් විසින් මෙම රාජධානිය අනුප්‍රාප්තිකයා විය.

ඩිමිටර්ගේ මරණයෙන් පසු, එම ප්‍රදේශය ඇල්බේනියානු-ග්‍රීක ග්‍රෙගරි කමොනාස්ගේ පාලනයට යටත් වූ අතර පසුව කෘජාගේ ගොලෙම් යටතේ විය. 13 වන සියවසේදී, ප්‍රාන්තය විසුරුවා හරින ලදී. එපිරස් හි බයිසැන්තියානු ඩූකායි හෝ නයිසියාවේ ලස්කරිඩ්ස් යටතේ, බයිසැන්තියානු අධිරාජ්‍යයේ බටහිර අන්තය ලෙස අර්ධ ස්වයං පාලන තත්වයක් රඳවා ගත් ඇල්බේනියානු රාජ්‍යයක පළමු සිතුවම ලෙස ආර්බනන් සැලකේ.

ෂ්කෝඩ්‍රා වටලෑම සිහිපත් කරන ස්කූලා ඩෙග්ලි ඇල්බනේසිගේ කැටයමක්. එය සුල්තාන් මෙහ්මෙට් II එවකට වැනීසියානු අධිරාජ්‍යයේ කොටසක් වූ ඇල්බේනියානු නගරයක් වන ස්කූටාරි වටලෑම නිරූපණය කරයි.
12 වන සියවසේ අගභාගයේ සහ 13 වන සියවස ආරම්භයේදී, සර්බියානුවන් සහ වැනීසියානුවන් භූමිය අත්පත් කර ගැනීමට පටන් ගත්හ. ඇල්බේනියානුවන්ගේ ජනවාර්ගික උත්පාදනය අවිනිශ්චිතය; කෙසේ වෙතත්, ඇල්බේනියානුවන් පිළිබඳ පළමු අවිවාදිත සඳහන 1079 හෝ 1080 සිට ඓතිහාසික වාර්තාවල මයිකල් ඇටලියට්ස් විසින් රචිත කෘතියක දක්වා දිව යයි, ඔහු ඇල්බනෝයිවරුන් කොන්ස්ටන්ටිනෝපල්ට එරෙහි කැරැල්ලකට සහභාගී වූ බව සඳහන් කළේය. මෙම අවස්ථාවේදී ඇල්බේනියානුවන් සම්පූර්ණයෙන්ම ක්‍රිස්තියානිකරණය විය.

ආර්බනන් විසුරුවා හැරීමෙන් පසු, ඇන්ජෝහි චාල්ස් ඇල්බේනියානු පාලකයන් සමඟ ගිවිසුමක් අවසන් කළ අතර, ඔවුන් සහ ඔවුන්ගේ පුරාණ නිදහස ආරක්ෂා කරන බවට පොරොන්දු විය. 1272 දී, ඔහු ඇල්බේනියානු රාජධානිය ස්ථාපිත කළ අතර එපිරස්හි ඒකාධිපති රාජ්‍යයෙන් ප්‍රදේශ යටත් කර ගත්තේය. රාජධානිය ඩිරාචියම් සිට ඇඩ්‍රියාටික් මුහුදු වෙරළ තීරයේ බුට්‍රින්ට් දක්වා මධ්‍යම ඇල්බේනියාවේ සියලුම භූමි ප්‍රදේශවලට හිමිකම් කීවේය. බෝල්කන් අර්ධද්වීපයේ කතෝලික ධර්මය ව්‍යාප්ත කිරීමේ පාප්තුමාගේ සැලසුම් සඳහා කතෝලික දේශපාලන ව්‍යුහයක් පදනමක් විය. මෙම සැලැස්මට ඇන්ජෝහි හෙලන්ගේ සහාය ද ලැබුණි. ඇගේ පාලන සමයේදී ප්‍රධාන වශයෙන් උතුරු ඇල්බේනියාවේ කතෝලික පල්ලි සහ ආරාම 30 ක් පමණ ඉදිකරන ලදී. 14 වන සියවසේ බයිසැන්තියානු අධිරාජ්‍යය තුළ පැවති අභ්‍යන්තර බල අරගල නිසා සර්බියානුවන්ගේ බලවත්ම මධ්‍යකාලීන පාලකයා වූ ස්ටෙෆාන් ඩුසාන් හට ඩුරේස් හැර අනෙකුත් සියලුම ඇල්බේනියාව ඇතුළත් කෙටි කාලීන අධිරාජ්‍යයක් ස්ථාපිත කිරීමට හැකි විය.

ඇල්බේනියානු රාජ්‍යයන්, 1390, ආර්ටා ඒකාධිපති රාජ්‍යය හැර
1367 දී ඇල්බේනියානු පාලකයන් ආර්ටා ඒකාධිපති රාජ්‍යය ස්ථාපිත කළහ. එම කාලය තුළ ඇල්බේනියානු රාජ්‍යයන් කිහිපයක් නිර්මාණය කරන ලදී, විශේෂයෙන් ඇල්බේනියාවේ රාජ්‍යය, කස්ට්‍රියෝටි රාජ්‍යය, බෙරාත් රාජ්‍යය සහ ඩුකග්ජිනි රාජ්‍යය. 15 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යය ඇල්බේනියාවේ වැඩි කොටසක් ආක්‍රමණය කළ අතර, ලෙෂේ සංගමය ස්කැන්ඩර්බෙග් යටතේ පාලකයෙකු ලෙස පැවති අතර ඔහු ඇල්බේනියානු මධ්‍යකාලීන ඉතිහාසයේ ජාතික වීරයා බවට පත්විය.

#### ඔටෝමන් අධිරාජ්‍යය

වසර 20 කට ආසන්න කාලයක් ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යයට සේවය කිරීමෙන් පසු, ග්ජර්ජ් කස්ට්‍රියෝටි ස්කන්ඩර්බෙග් අතහැර ගොස් අධිරාජ්‍යයට එරෙහිව සාර්ථක කැරැල්ලක් ආරම්භ කළ අතර එය වසර 25 ක් යුරෝපයට ඔටෝමාන් පැමිණීම නතර කළේය.අලි පාෂා ටෙපෙලේනා යනු යානිනාහි පෂාලික් පාලනය කළ බලවත් ස්වාධීන ඔටෝමාන්-ඇල්බේනියානු පාලකයෙකි.
කොන්ස්තන්තිනෝපල් බිඳ වැටීමත් සමඟ, ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යය අග්නිදිග යුරෝපයට ගැඹුරට යන පරිදි දිගු කාලීන යටත් විජිත හා ව්‍යාප්තියක් දිගටම කරගෙන ගියේය. ඔවුන් 1385 දී ඇල්බේනියානු අයෝනියන් මුහුදු වෙරළට ළඟා වූ අතර 1415 දී දකුණු ඇල්බේනියාව හරහා ඔවුන්ගේ හමුදා කඳවුරු ඉදිකර 1431 දී ඇල්බේනියාවේ වැඩි කොටසක් අත්පත් කර ගත්හ. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස දහස් ගණනක් ඇල්බේනියානුවන් බටහිර යුරෝපයට, විශේෂයෙන් කැලබ්‍රියා, නේපල්ස්, රගුසා සහ සිසිලියට පලා ගිය අතර, එහිදී තවත් අය ඇල්බේනියාවේ බොහෝ විට ප්‍රවේශ විය නොහැකි කඳුකරයේ ආරක්ෂාව පැතූහ. ක්‍රිස්තියානීන් ලෙස ඇල්බේනියානුවන් පහත් පන්තියේ ජනතාවක් ලෙස සලකනු ලැබූ අතර, එම නිසා සුල්තාන්ට ජැනිසරි රචනා කිරීම සඳහා ඔවුන්ගේ පවුල්වලින් ක්‍රිස්තියානි යෞවනයන්ගෙන් අවශ්‍ය ප්‍රතිශතයක් එකතු කිරීමට ඉඩ සලසන දේව්ෂිර්ම් ක්‍රමය මගින් ඔවුන් අධික බදු වලට යටත් විය. ඔටෝමාන් යටත් කර ගැනීමත් සමඟ ක්‍රමයෙන් ඉස්ලාමීයකරණයේ ක්‍රියාවලිය සහ පල්ලි වේගයෙන් ඉදිකිරීම ද සිදු විය.

ලෙෂේ සංගමය පිහිටුවීමෙන් පසු සමෘද්ධිමත් හා දිගුකාලීන විප්ලවයක් ඇති වූ අතර, දෙවන සුල්තාන් මුරාඩ් සහ දෙවන මෙහ්මඩ් විසින් මෙහෙයවන ලද ප්‍රධාන ඔටෝමාන් හමුදාවන් අඛණ්ඩව පරාජය කළ ග්ජර්ජ් කස්ට්‍රියෝටි ස්කන්ඩර්බෙග්ගේ නායකත්වය යටතේ ෂ්කෝඩර් බිඳ වැටීම දක්වා එය පුපුරා ගියේය. ඒරියන්ටිස්, ඩුකාග්ජිනිස්, සහරියාස් සහ තෝපියාස් ඇතුළු ඇල්බේනියානු රාජ්‍යයන් කිහිපයක් එක්සත් කිරීමට සහ යටත් කර නොගත් බොහෝ ප්‍රදේශ කෙරෙහි මධ්‍යගත අධිකාරියක් ස්ථාපිත කිරීමට ස්කන්ඩර්බෙග් සමත් වූ අතර, ඔහු ඇල්බේනියාවේ අධිපතියා බවට පත්විය. ස්කන්ඩර්බෙග්ගේ හමුදා විරුද්ධ වූ කාලය තුළ ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යයේ ව්‍යාප්තිය නතර වූ අතර, බටහිර යුරෝපයට ඔටෝමාන් ව්‍යාප්තිය ප්‍රමාද වීමට ප්‍රධාන හේතුවක් ලෙස ඔහු ගෞරවයට පාත්‍ර වී ඇති අතර, ඉතාලි රාජ්‍යයන්ට ඔටෝමාන් පැමිණීම සඳහා වඩා හොඳින් සූදානම් වීමට වැඩි කාලයක් ලබා දුන්නේය. කෙසේ වෙතත්, නේපල්ස් හැර, බොහෝ යුරෝපීය ජාතීන් ඔහුට සහාය දැක්වීමේදී අසමත් වීමත්, ඔටෝමන්වරුන්ට එරෙහිව පොරොන්දු වූ කුරුස යුද්ධයක් සංවිධානය කිරීමට දෙවන පියුස් පාප්තුමාගේ සැලසුම් අසාර්ථක වීමත් සමඟ, ස්කන්ඩර්බෙග්ගේ කිසිදු ජයග්‍රහණයක් බටහිර බෝල්කන් ආක්‍රමණය කිරීමෙන් ඔටෝමන්වරුන්ට ස්ථිරවම බාධාවක් නොවීය.

හමුදා නායකයෙකු ලෙස ඔහුගේ දක්ෂතාවය තිබියදීත්, ස්කන්ඩර්බෙග්ගේ ජයග්‍රහණ අවසාන ජයග්‍රහණ ප්‍රමාද කිරීම පමණක් සිදු විය. නිරන්තර ඔටෝමන් ආක්‍රමණ ඇල්බේනියාවට දැවැන්ත විනාශයක් ඇති කළ අතර, ජනගහනය බෙහෙවින් අඩු කළ අතර පශු සම්පත් සහ භෝග රංචු විනාශ කළේය. යටත් වීමට අමතරව, ඔටෝමන් ආක්‍රමණවලට එරෙහිව ඔහු සාර්ථක වුවද ඒවා නැවැත්වීමට ස්කන්ඩර්බෙග්ට හැකි විය හැකි ක්‍රමයක් නොතිබුණි. ඔහුගේ මිනිස් බලය සහ සම්පත් ප්‍රමාණවත් නොවූ අතර, යුද උත්සාහයන් පුළුල් කිරීමෙන් සහ තුර්කි ජාතිකයන් ඇල්බේනියානු දේශසීමා වලින් පලවා හැරීමෙන් ඔහු වළක්වන ලදී. එබැවින් ඇල්බේනියාව ඔහුගේ මරණයෙන් වසර ගණනාවකට පසු අවසානයේ එය බිඳ වැටෙන තෙක් නිමක් නැති ඔටෝමන් ප්‍රහාර මාලාවකට මුහුණ දීමට සිදුවිය.

ඔටෝමන්වරු කලාපයේ ස්ථිර පදනමක් ලබා ගනිමින් සිටියදී, ඇල්බේනියානු නගර ප්‍රධාන සංජක් හතරකට සංවිධානය කරන ලදී. ස්පාඤ්ඤයේ පීඩාවෙන් පලා යන සරණාගතයින්ගේ සැලකිය යුතු යුදෙව් ජනපදයක් පදිංචි කිරීමෙන් රජය වෙළඳාම පෝෂණය කළේය. ව්ලෝරි නගරය බර්සා සහ කොන්ස්ටන්ටිනෝපල් වලින් යුරෝපයෙන් ආනයනය කරන ලද වෙළඳ භාණ්ඩ වන වෙල්වට්, කපු භාණ්ඩ, මොහයාර්, කාපට්, කුළුබඩු සහ සම් වැනි වරායන් හරහා ගමන් කරන ලදී. ව්ලෝරි හි සමහර පුරවැසියන්ට යුරෝපය පුරා ව්‍යාපාරික සහකරුවන් පවා සිටියහ.

ඇල්බේනියානුවන් අතර ඉස්ලාමීයකරණයේ සංසිද්ධිය ප්‍රධාන වශයෙන් 17 වන සියවසේ සිට පුළුල් ලෙස පැතිර ගිය අතර 18 වන සියවස දක්වා පැවතුනි. ඉස්ලාමය ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යය තුළ ඔවුන්ට සමාන අවස්ථා සහ දියුණුව ලබා දුන්නේය. කෙසේ වෙතත්, සමහර විද්වතුන්ට අනුව, පරිවර්තනය සඳහා වූ චේතනාවන් සන්දර්භය අනුව විවිධ විය, නමුත් එවැනි ගැටළු විමර්ශනය කිරීමේදී මූලාශ්‍ර ද්‍රව්‍ය නොමැතිකම උපකාරී නොවේ. කතෝලික ධර්මය මර්දනය වැඩි වීම නිසා, බොහෝ කතෝලික ඇල්බේනියානුවන් 17 වන සියවසේදී ආගමට හැරුණු අතර, ඊළඟ සියවසේදී ඕතඩොක්ස් ඇල්බේනියානුවන් ප්‍රධාන වශයෙන් එය අනුගමනය කළහ.

ඇල්බේනියානුවන් උපායමාර්ගිකව වැදගත් ලෙස සලකනු ලැබූ බැවින්, ඔවුන් ඔටෝමාන් හමුදා සහ නිලධාරිවාදයේ සැලකිය යුතු කොටසක් විය. බොහෝ මුස්ලිම් ඇල්බේනියානුවන් වැදගත් දේශපාලන හා හමුදා තනතුරු ලබා ගත් අතර පුළුල් මුස්ලිම් ලෝකයට සංස්කෘතික වශයෙන් දායක වූහ. මෙම වරප්‍රසාදිත තනතුර භුක්ති විඳිමින්, ඔවුන් ඇල්බේනියානු ග්‍රෑන්ඩ් වීසියර්වරුන් දුසිම් දෙකකට අධික සංඛ්‍යාවක් සමඟ විවිධ ඉහළ පරිපාලන තනතුරු දැරූහ. අනෙක් අය අතර ප්‍රමුඛ කොප්‍රුලු පවුලේ සාමාජිකයින් වන සාගන් පාෂා, ඊජිප්තුවේ මුහම්මද් අලි සහ ටෙපෙලේනාහි අලි පාෂා ඇතුළත් විය. තවද, සුල්තාන්වරුන් දෙදෙනෙකු වන බේසිඩ් II සහ මෙහ්මඩ් III යන දෙදෙනාටම ඇල්බේනියානු සම්භවයක් ඇති මව්වරුන් සිටියහ.

### රිලින්ජා

නාම් වෙකිල්හාර්ක්ෂි මුල් ඇල්බේනියානු පුනරුදයේ වැදගත්ම පුද්ගලයින් අතර විය.ඩෝරා ඩි ඉස්ට්‍රියා ඇල්බේනියානු අරමුණ වෙනුවෙන් යුරෝපයේ ප්‍රධාන උපදේශකයින් අතර විය.
ඇල්බේනියානු පුනරුදය 18 වන සියවසේ අගභාගයේ සහ 19 වන සියවස දක්වා පැවතුන අතර, ඇල්බේනියානු ජනතාව ස්වාධීන ජාතියක් තුළ ස්වාධීන සංස්කෘතික හා දේශපාලන ජීවිතයක් සඳහා අධ්‍යාත්මික හා බුද්ධිමය ශක්තිය රැස් කරගත් කාල පරිච්ඡේදයකි. නූතන ඇල්බේනියානු සංස්කෘතිය ද සමෘද්ධිමත් විය, විශේෂයෙන් ඇල්බේනියානු සාහිත්‍යය සහ කලාවන්, සහ රොමෑන්ටිකවාදයේ සහ ප්‍රබුද්ධ මූලධර්මවල බලපෑම් සමඟ නිතර සම්බන්ධ විය. ජාතිකවාදයේ නැගීමට පෙර, ඔටෝමාන් බලධාරීන් ඇල්බේනියානු ජනතාව විසින් ජාතික සමගිය හෝ හෘද සාක්ෂිය ප්‍රකාශ කිරීම මර්දනය කළහ.

රුසියානු-ඔටෝමන් යුද්ධවලින් පසු ඔටෝමන් අධිරාජ්‍යයට එරෙහිව රුසියාව ලැබූ ජයග්‍රහණයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස සැන් ස්ටෙෆානෝ ගිවිසුම ක්‍රියාත්මක කරන ලද අතර එමඟින් ඇල්බේනියානු ජනාකීර්ණ ඉඩම් ඔවුන්ගේ ස්ලාවික් සහ ග්‍රීක අසල්වැසියන්ට පවරන ලදී. කෙසේ වෙතත්, එක්සත් රාජධානිය සහ ඔස්ට්‍රෝ-හංගේරියානු අධිරාජ්‍යය එම විධිවිධානය අවහිර කළ අතර බර්ලින් ගිවිසුම ඇති විය. මෙතැන් සිට, ඇල්බේනියානුවන් ඇල්බේනියානු ජනාකීර්ණ ඉඩම් ඒකීය ජාතියක් බවට ආරක්ෂා කර එක්සත් කිරීමේ අරමුණින් සංවිධානය වීමට පටන් ගත් අතර එය ප්‍රිස්රෙන් සංගමය පිහිටුවීමට හේතු විය. ඔටෝමාන් පරිපාලනයට සම්බන්ධ මුස්ලිම් ජනතාවගේ සහ ඉඩම් හිමියන්ගේ ආගමික සහයෝගීතාවය මත පදනම් වූ ඔටෝමාන් බලධාරීන්ගේ සහාය ලීගයට මුලින් තිබුණි. ඔවුන් මුස්ලිම් සහයෝගීතාවයට පක්ෂව සහ ආරක්ෂා කළ අතර මුස්ලිම් ඉඩම් ආරක්ෂා කිරීම සඳහා එකවර ඉල්ලා සිටි අතර එය සැබෑ මුස්ලිම්වරුන්ගේ ලීග් කමිටුව නම් කිරීමට හේතුව විය.

බොස්නියාවේ නියෝජිතයින්, ප්‍රිස්රෙන් සංජාක් හි පරිපාලක, මධ්‍යම බලධාරීන්ගේ නියෝජිතයන් ලෙස සහ ස්කුටාරි හි විලායෙට් හි නියෝජිතයින් නොමැතිව සමන්විත රැස්වීමට මුස්ලිම්වරුන් 300 ක් පමණ සහභාගී වූහ. මුස්ලිම් නියෝජිතයින් 47 දෙනෙකු විසින් පමණක් අත්සන් කරන ලද ලීගය, කරර්නේම් නිකුත් කළ අතර, උතුරු ඇල්බේනියාව, එපිරස් සහ බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනා යන රටවල ජනතාව බල්ගේරියාව, සර්බියාව සහ මොන්ටිනිග්‍රෝ යන රටවල හමුදාවන්ට එරෙහිව හැකි සෑම ආකාරයකින්ම ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යයේ භෞමික අඛණ්ඩතාව ආරක්ෂා කිරීමට කැමැත්තෙන් සිටින බවට ප්‍රකාශයක් අඩංගු විය.

අබ්ඩිල් ෆ්‍රාෂෙරි යටතේ ලීගය ඇල්බේනියානු ස්වයං පාලනයක් සඳහා කටයුතු කිරීම කෙරෙහි අවධානය යොමු කළ අතර කොසෝවෝ, ෂ්කෝඩර්, මොනාස්ටිර් සහ අයෝනිනා ඇතුළු විලායට් හතරක් ඒකාබද්ධ විලායට් එකක් වන ඇල්බේනියානු විලායට් බවට ඒකාබද්ධ කරන ලෙස ඉල්ලා සිටි විට ඔටෝමාන් බලධාරීන් ඔවුන්ගේ සහාය අවලංගු කළහ. මොන්ටිනිග්‍රෝවට පවරා ඇති ප්ලාව් සහ ගුසින්ජේ ප්‍රදේශ ඈඳා ගැනීම වැළැක්වීම සඳහා ලීගය හමුදා බලය යෙදවීය. නොව්සික් සටන වැනි මොන්ටිනිග්‍රින් හමුදා සමඟ සාර්ථක සටන් කිහිපයකින් පසුව, ලීගයට ඔවුන්ගේ තරඟකාරී කලාපවලින් පසුබැසීමට සිදුවිය. පසුව සුල්තාන් විසින් එවන ලද ඔටෝමාන් හමුදාව විසින් ලීගය පරාජය කරන ලදී.

#### නිදහස

නූතන ඇල්බේනියානු ජාතියේ ආරම්භක පියා ලෙස ඉස්මයිල් කෙමාලි සැලකේ.
1912 නොවැම්බර් 28 වන දින ඇල්බේනියාව ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යයෙන් නිදහස ප්‍රකාශයට පත් කළ අතර, 1912 දෙසැම්බර් 4 වන දින ව්ලෝරි සභාව විසින් සෙනෙට් සභාව සහ රජය පිහිටුවීමත් සමඟ එය සිදුවිය. ලන්ඩන් සමුළුව විසින් එහි ස්වෛරීභාවය පිළිගනු ලැබීය. 1913 ජූලි 29 වන දින, ලන්ඩන් ගිවිසුම මගින් රටේ සහ එහි අසල්වැසියන්ගේ දේශසීමා නිර්වචනය කරන ලද අතර, බොහෝ ඇල්බේනියානුවන් ඇල්බේනියාවෙන් පිටත තබමින්, ප්‍රධාන වශයෙන් මොන්ටිනිග්‍රෝව, සර්බියාව සහ ග්‍රීසිය අතර බෙදී ගියේය.

ව්ලෝරි හි මූලස්ථානය වූ ජාත්‍යන්තර පාලන කොමිසම 1913 ඔක්තෝබර් 15 වන දින ඇල්බේනියාවේ පරිපාලනය බලා ගැනීම සඳහා පිහිටුවන ලදී, එහිම දේශපාලන ආයතන ක්‍රමවත් වන තුරු. ඇල්බේනියාවේ පළමු නීතිය ක්‍රියාත්මක කිරීමේ ආයතනයේ ප්‍රධානත්වය ලෙස ජාත්‍යන්තර ජෙන්ඩර්මරිය ස්ථාපිත කරන ලදී. නොවැම්බර් මාසයේදී, පළමු ජෙන්ඩර්මරි සාමාජිකයින් රටට පැමිණියහ. ඇල්බේනියාවේ වයිඩ්හි විල්හෙල්ම් කුමරු (විල්හෙල්ම් විඩි කුමරු) ප්‍රින්සිපල්ටියේ පළමු කුමාරයා ලෙස තේරී පත් විය. මාර්තු 7 වන දින, ඔහු ඩුරස් හි තාවකාලික අගනුවරට පැමිණ ඔහුගේ රජය සංවිධානය කිරීමට පටන් ගත් අතර, පළමු ඇල්බේනියානු කැබිනට් මණ්ඩලය පිහිටුවීම සඳහා ටර්හාන් පාෂා පර්මෙටිව පත් කළේය.

1913 නොවැම්බර් මාසයේදී, ඇල්බේනියානු ඔටෝමන් ගැති හමුදා ඇල්බේනියානු සම්භවයක් ඇති ඔටෝමන් යුද ඇමති අහමඩ් ඉසෙට් පාෂාට ඇල්බේනියාවේ සිංහාසනය පිරිනැමීය. ඔටෝමන් ගැති ගොවීන් විශ්වාස කළේ නව පාලන තන්ත්‍රය ක්‍රිස්තියානි මහා බලවතුන් හය දෙනාගේ සහ වගා කළ හැකි ඉඩම්වලින් අඩක් හිමි දේශීය ඉඩම් හිමියන්ගේ මෙවලමක් බවයි.

1914 පෙබරවාරි මාසයේදී, ඇල්බේනියාවට සංස්ථාගත කිරීමට එරෙහිව දේශීය ග්‍රීක ජනගහනය විසින් උතුරු එපිරස් ස්වයං පාලන ජනරජය ග්ජිරොකාස්ටර් හි ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. මෙම මුලපිරීම කෙටි කාලීන වූ අතර, 1921 දී දකුණු පළාත් ඇල්බේනියානු ප්‍රින්සිපල්ටියට ඇතුළත් කරන ලදී. මේ අතර, ඇල්බේනියාවේ සහ ඉස්ලාමයේ ගැලවුම්කරුවා ලෙස ප්‍රකාශ කළ එසාද් පාෂා ටොප්ටානි වටා රැස් වූ මුස්ලිම් පූජක කණ්ඩායමේ නායකත්වය යටතේ නව පාලනයට එරෙහිව ඇල්බේනියානු ගොවීන්ගේ කැරැල්ල පුපුරා ගියේය. උතුරු ඇල්බේනියාවේ මිර්ඩිටාහි කතෝලික ස්වේච්ඡා සේවකයින්ගේ සහාය ලබා ගැනීම සඳහා, වයිඩ් කුමරු ඔවුන්ගේ නායක ප්‍රෙන්ක් බිබේ ඩෝඩාව ඇල්බේනියාවේ ප්‍රින්සිපල්ටියේ විදේශ අමාත්‍යවරයා ලෙස පත් කළේය. 1914 මැයි සහ ජුනි මාසවලදී, ජාත්‍යන්තර ජෙන්ඩර්මරියට ඉසා බොලෙටිනි සහ ඔහුගේ මිනිසුන්, බොහෝ දුරට කොසෝවෝ වෙතින් පැමිණි අය, එක් වූ අතර කැරලිකරුවන් උතුරු මිර්ඩිටා කතෝලිකයන් පරාජය කළ අතර, 1914 අගෝස්තු අග වන විට මධ්‍යම ඇල්බේනියාවේ වැඩි කොටසක් අල්ලා ගත්හ. වයිඩ් කුමරුගේ පාලනය බිඳ වැටුණු අතර, ඔහු 1914 සැප්තැම්බර් 3 වන දින රට හැර ගියේය.

### පළමු ජනරජය

ෆෑන් නෝලි 20 වන සියවසේදී ඇල්බේනියානු නිදහස සහ සංස්කෘතික පුනර්ජීවනය වෙනුවෙන් පෙනී සිටිමින් සැලකිය යුතු කාර්යභාරයක් ඉටු කළ අතර 1924 දී අගමැති ලෙසත් පසුව ඇල්බේනියානු ඕතඩොක්ස් පල්ලියේ ප්‍රධානියා ලෙසත් සේවය කළේය.
ඇල්බේනියාවේ අන්තර් යුද්ධ කාලය අඛණ්ඩ ආර්ථික හා සමාජීය දුෂ්කරතා, දේශපාලන අස්ථාවරත්වය සහ විදේශ මැදිහත්වීම් වලින් සනිටුහන් විය. පළමුවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසු, ඇල්බේනියාවට ස්ථාපිත රජයක් සහ ජාත්‍යන්තරව පිළිගත් දේශසීමා නොතිබූ අතර, එය ග්‍රීසිය, ඉතාලිය සහ යුගෝස්ලාවියාව වැනි අසල්වැසි ආයතනවලට වඩාත් අවදානමට ලක් විය, ඒ සියල්ල ඔවුන්ගේ බලපෑම පුළුල් කිරීමට උත්සාහ කළේය. මෙය දේශපාලන අවිනිශ්චිතතාවයට හේතු වූ අතර, 1918 දී ඩුරස් සම්මේලනය පැරිස් සාම සමුළුවේ ආරක්ෂාව ඉල්ලා සිටියද එය ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද අතර එය ජාත්‍යන්තර වේදිකාවේ ඇල්බේනියාවේ ස්ථාවරය තවදුරටත් සංකීර්ණ කළේය. යුගෝස්ලාවියාව, විශේෂයෙන් සර්බියාව, උතුරු ඇල්බේනියාව පාලනය කිරීමට උත්සාහ කළ අතර ග්‍රීසිය දකුණු ඇල්බේනියාවේ ආධිපත්‍යය ඉලක්ක කරගත් විට භෞමික ආතතීන් උත්සන්න විය. 1919 දී සර්බියානුවන් ගුසින්ජේ සහ ප්ලාව් හි ඇල්බේනියානු වැසියන්ට ප්‍රහාර එල්ල කළ විට තත්වය නරක අතට හැරුණි. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස සමූලඝාතන සහ මහා පරිමාණ අවතැන්වීම් සිදුවිය. මේ අතර, ආර්ථික අවශ්‍යතා සහ දේශපාලන අභිලාෂයන් නිසා මෙම කාලය තුළ ඉතාලි බලපෑම අඛණ්ඩව පුළුල් විය.

බටහිර පන්නයේ ව්‍යවස්ථාපිත රජයක් පිහිටුවීම, වැඩවසම්වාදය අහෝසි කිරීම, ඉතාලි බලපෑමට එරෙහිව සටන් කිරීම සහ යටිතල පහසුකම්, අධ්‍යාපනය සහ සෞඛ්‍ය සේවා ඇතුළු තීරණාත්මක අංශ වැඩිදියුණු කිරීමේ දැක්මක් සහිතව, ඔහුගේ විඥානවාදය සඳහා ප්‍රසිද්ධ ෆෑන් නෝලි 1924 දී අගමැති ධුරයට පත්විය. ඔහු සොග්ව බලයෙන් ඉවත් කිරීමට සහාය වූ හිටපු සගයන්ගෙන් විරෝධයට මුහුණ දුන් අතර, ඔහුගේ න්‍යාය පත්‍රය ක්‍රියාත්මක කිරීම සඳහා විදේශ ආධාර ලබා ගැනීමට අරගල කළේය. සර්බියානු ප්‍රභූ පැලැන්තියේ විරුද්ධවාදියෙකු වූ සෝවියට් සංගමය සමඟ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සබඳතා ඇති කර ගැනීමට නෝලි ගත් තීරණය බෙල්ග්‍රේඩ් වෙතින් බොල්ෂෙවික්වාදය පිළිබඳ චෝදනා අවුලුවාලීය. මෙය අනෙක් අතට ඉතාලියෙන් පීඩනය වැඩි වීමට හේතු වූ අතර සොග්ගේ අධිකාරිය නැවත ලබා දීමෙන් අවසන් විය. 1928 දී, සොග් විසින් ඇල්බේනියාව ජනරජයක සිට රාජාණ්ඩුවක් බවට පරිවර්තනය කරන ලද අතර එය ෆැසිස්ට් ඉතාලියේ සහාය ලබා ගත් අතර, සොග් විසින් පළමුවන සොග් රජු යන පදවි නාමය ලබා ගන්නා ලදී. ප්‍රධාන ව්‍යවස්ථාමය වෙනස්කම් මගින් සෙනෙට් සභාව විසුරුවා හැර සොග්ගේ අධිකාරී බලතල ආරක්ෂා කරමින් ඒක මණ්ඩල ජාතික සභාවක් ස්ථාපිත කරන ලදී.

1939 දී, බෙනිටෝ මුසොලිනි යටතේ ඉතාලිය ඇල්බේනියාව මත හමුදා ආක්‍රමණයක් දියත් කළ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස සොග් පිටුවහල් කර ඉතාලි ආරක්ෂිත ප්‍රදේශයක් නිර්මාණය විය. දෙවන ලෝක යුද්ධය ඉදිරියට යත්ම, ඉතාලිය ග්‍රීසිය (චමරියාව), මැසිඩෝනියාව, මොන්ටිනිග්‍රෝ සහ කොසෝවෝ යන ප්‍රදේශ සඳහා භෞමික හිමිකම් ඇතුළුව බෝල්කන් ප්‍රදේශයේ තම භෞමික ආධිපත්‍යය පුළුල් කිරීමට ඉලක්ක කළේය. මෙම අභිලාෂයන් මහා ඇල්බේනියාවේ අඩිතාලම දැමූ අතර, එය ඇල්බේනියානු බහුතර ජනගහනයක් සහිත සියලුම ප්‍රදේශ තනි රටක් බවට ඒකාබද්ධ කිරීම අරමුණු කළේය. 1943 දී, ඉතාලියේ පාලනය පහත වැටුණු විට, නාසි ජර්මනිය ඇල්බේනියාවේ පාලනය භාර ගත් අතර, ජර්මානු පාලනය යටතේ ඇල්බේනියානුවන් බලහත්කාරයෙන් ශ්‍රමය, ආර්ථික සූරාකෑම සහ මර්දනයට ලක් කළේය. 1944 දී එන්වර් හොක්ෂා සහ අනෙකුත් කොමියුනිස්ට් නායකයින්ගේ නායකත්වය යටතේ ඇල්බේනියානු පක්ෂග්‍රාහී හමුදා ඇල්බේනියාව ජර්මානු ආක්‍රමණයෙන් සාර්ථකව මුදා ගත් විට රැල්ල වෙනස් විය.

### කොමියුනිස්ට්වාදය

එන්වර් හොක්ෂා කොමියුනිස්ට් ඇල්බේනියාවේ ආරම්භක නායකයා සහ දශක හතරකට වැඩි කාලයක් එහි පාලකයා වූ අතර, ඒකාධිපතිවාදය සහ හුදකලාවාදය මගින් සලකුණු කරන ලද පාලන තන්ත්‍රයක් ක්‍රියාත්මක කළේය.
එන්වර් හොක්ෂාගේ නායකත්වය යටතේ ඇල්බේනියා මහජන ජනරජය පිහිටුවීම නූතන ඇල්බේනියානු ඉතිහාසයේ සැලකිය යුතු යුගයක් විය. හොක්ෂාගේ පාලන තන්ත්‍රය මාක්ස්වාදී-ලෙනින්වාදී දෘෂ්ටිවාදයන් වැළඳ ගත් අතර ආගමික පිළිවෙත් තහනම් කිරීම, ගමන් බිමන් සඳහා දැඩි සීමාවන් සහ පෞද්ගලික දේපළ අයිතිවාසිකම් අහෝසි කිරීම ඇතුළු ඒකාධිපති ප්‍රතිපත්ති ක්‍රියාත්මක කළේය. එය නිර්වචනය කරන ලද්දේ අඛණ්ඩ පවිත්‍ර කිරීමේ රටාවක්, පුළුල් මර්දනය, පාවාදීමේ අවස්ථා සහ බාහිර බලපෑම්වලට සතුරුකමෙනි. ඔහුගේ පාලනයට එරෙහි ඕනෑම ආකාරයක විරුද්ධත්වයක් හෝ ප්‍රතිරෝධයක් අභ්‍යන්තර පිටුවහල් කිරීම, දීර්ඝ සිරගත කිරීම සහ ක්‍රියාත්මක කිරීම වැනි කඩිනම් සහ දරුණු ප්‍රතිවිපාකවලට මුහුණ දීමට සිදු විය. පාලන තන්ත්‍රය පුළුල් දරිද්‍රතාවය, නූගත්කම, සෞඛ්‍ය අර්බුද සහ ස්ත්‍රී පුරුෂ අසමානතාවය ඇතුළු අභියෝග රැසකට මුහුණ දුන්නේය. ඊට ප්‍රතිචාර වශයෙන්, හොක්සා ආර්ථික හා සමාජ විමුක්තිය ලබා ගැනීම සහ ඇල්බේනියාව කාර්මික සමාජයක් බවට පරිවර්තනය කිරීම අරමුණු කරගත් නවීකරණ මුලපිරීමක් ආරම්භ කළේය. සෝවියට් විලාසිතාවේ කාර්මිකකරණය, පරිවර්තනීය දුම්රිය පද්ධතියක් හඳුන්වාදීම, අධ්‍යාපනය සහ සෞඛ්‍ය සේවා පුළුල් කිරීම, වැඩිහිටි නූගත්කම තුරන් කිරීම සහ කාන්තා අයිතිවාසිකම් වැනි ක්ෂේත්‍රවල ඉලක්කගත දියුණුව වැනි පුළුල් යටිතල පහසුකම් සංවර්ධනය හරහා ආර්ථිකය විවිධාංගීකරණය කිරීම සඳහා පාලන තන්ත්‍රය ඉහළ ප්‍රමුඛතාවයක් ලබා දුන්නේය.

බාහිර ආක්‍රමණ වැළැක්වීම සඳහා ඇල්බේනියාවේ බංකර් ඉදිකරන ලදී. 1983 වන විට, එහි භූමිය පුරා බංකර් 173,371 ක් පමණ විසිරී තිබුණි.
හොක්සා යටතේ ඇල්බේනියාවේ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික ඉතිහාසය සැලකිය යුතු ගැටුම් වලින් සංලක්ෂිත විය. මුලදී යුගෝස්ලාවියාව සමඟ චන්ද්‍රිකා රාජ්‍යයක් ලෙස පෙලගැසී සිටි යුගෝස්ලාවියාව ඇල්බේනියාව එහි භූමිය තුළට ඇතුළත් කිරීමට ඉලක්ක කළ බැවින් සම්බන්ධතාවය පිරිහී ගියේය. පසුව, ඇල්බේනියාව සෝවියට් සංගමය සමඟ සබඳතා ඇති කර ගත් අතර අනෙකුත් නැගෙනහිර යුරෝපීය රටවල් සමඟ වෙළඳ ගිවිසුම්වලට එළඹුණි, නමුත් සෝවියට් ප්‍රතිපත්ති සම්බන්ධයෙන් එකඟ නොවීම් අත්විඳින ලද අතර, එය 1961 දී මොස්කව් සමඟ සබඳතා පළුදු වීමට සහ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික වෙන්වීමට හේතු විය. ඒ සමඟම, ඇල්බේනියාව නිදහස් මැතිවරණ පැවැත්වීම ප්‍රතික්ෂේප කිරීම සහ කොමියුනිස්ට් විරෝධී නැගිටීම් සඳහා බටහිර සහයෝගය දක්වන බවට චෝදනා හේතුවෙන් බටහිර රටවල් සමඟ ආතතීන් උත්සන්න විය. ඇල්බේනියාවේ කල් පවතින හවුල්කාරිත්වය චීනය සමඟ විය; එය චීන-සෝවියට් ගැටුමේදී බීජිනයට පක්ෂව සිටි අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස සෝවියට් සංගමය සමඟ සබඳතා බිඳ වැටී 1968 දී චෙකොස්ලොවැකියාව ආක්‍රමණය කිරීමට ප්‍රතිචාර වශයෙන් වෝර්සෝ ගිවිසුමෙන් ඉවත් විය. නමුත් 1970 දී ඔවුන්ගේ සබඳතා එකතැන පල් වූ අතර, දෙදෙනාම ඔවුන්ගේ කැපවීම නැවත තක්සේරු කිරීමට පෙළඹවූ අතර, ඇල්බේනියාව චීනය මත යැපීම ක්‍රියාකාරීව අඩු කළේය.

හොක්ෂාගේ පාලනය යටතේ, ඇල්බේනියාව විවිධ ආගම්වල ආගමික පූජකයන් ඉලක්ක කරගත් පුළුල් ව්‍යාපාරයක් සිදු කළ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මහජන පීඩා සහ මරණ දණ්ඩනය, විශේෂයෙන් මුස්ලිම්වරුන්, රෝමානු කතෝලිකයන් සහ නැගෙනහිර ඕතඩොක්ස් අනුගාමිකයින් ඉලක්ක කර ගනිමින් සිදු විය. 1946 දී, ආගමික වතු ජනසතු කිරීමකට භාජනය වූ අතර, ආගමික ආයතන වසා දැමීම හෝ වෙනත් විවිධ අරමුණු බවට පරිවර්තනය කිරීමත් සමඟ සමපාත විය. මෙය 1976 දී අවසන් විය, ඇල්බේනියාව ලොව ප්‍රථම ව්‍යවස්ථාපිතව අදේවවාදී රාජ්‍යය බවට පත් වූ විට. මෙම පාලනය යටතේ, පුරවැසියන්ට තම ආගමික විශ්වාසයන් අත්හැරීමට, ලෞකික ජීවන රටාවක් අනුගමනය කිරීමට සහ සමාජවාදී දෘෂ්ටිවාදය වැළඳ ගැනීමට බල කෙරුනි.

### හතරවන ජනරජය

1988 දී, පළමු විදේශිකයන්ට ටිරානා හි මෝටර් රථ රහිත ස්කන්ඩර්බෙග් චතුරශ්‍රයට ඇවිදීමට අවසර දෙන ලදී.
1989 විප්ලවයන් සමඟ සම්බන්ධ වූ දශක හතරක කොමියුනිස්ට්වාදයෙන් පසුව, ඇල්බේනියාවේ දේශපාලන ක්‍රියාකාරිත්වයේ කැපී පෙනෙන නැගීමක් දක්නට ලැබුණි, විශේෂයෙන් සිසුන් අතර, එය පවතින ක්‍රමයේ පරිවර්තනයකට හේතු විය. 1991 පළමු බහු-පක්ෂ මැතිවරණයෙන් පසුව, කොමියුනිස්ට් පක්ෂය 1992 පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයෙන් පරාජය වන තෙක් පාර්ලිමේන්තුවේ ශක්තිමත් ස්ථානයක් පවත්වා ගෙන ගියේය. රජය විසින් පුළුල් ලෙස සහාය දක්වන ලද පිරමීඩ යෝජනා ක්‍රම සඳහා සැලකිය යුතු ආර්ථික හා මූල්‍ය සම්පත් කැප කරන ලදී. මෙම යෝජනා ක්‍රම රටේ ජනගහනයෙන් හයෙන් එකක් සහ තුනෙන් එකක් අතර ප්‍රමාණයක් වෙත පැතිර ගියේය. ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදලේ අනතුරු ඇඟවීම් නොතකා, සාලි බෙරිෂා මෙම යෝජනා ක්‍රම විශාල ආයෝජන සමාගම් ලෙස ආරක්ෂා කළ අතර, වැඩි පිරිසක් තම ප්‍රේෂණ නැවත හරවා යෝජනා ක්‍රමවල තැන්පත් කිරීම සඳහා මුදල් සඳහා තම නිවාස සහ ගවයන් විකුණා දැමූහ.

1996 අගභාගයේදී යෝජනා ක්‍රම බිඳ වැටීමට පටන් ගත් අතර, බොහෝ ආයෝජකයින් රජයට එරෙහිව මුලින් සාමකාමී විරෝධතාවලට එක්වී ඔවුන්ගේ මුදල් ආපසු ඉල්ලා සිටියහ. 1997 පෙබරවාරි මාසයේදී රජයේ හමුදා විරෝධතාකරුවන්ට වෙඩි තැබීමෙන් ප්‍රතිචාර දැක්වීමත් සමඟ විරෝධතා ප්‍රචණ්ඩකාරී විය. මාර්තු මාසයේදී, පොලිසිය සහ රිපබ්ලිකන් ආරක්ෂක භටයින් ඔවුන්ගේ අවි ගබඩා විවෘතව තබා, අතහැර දැමූහ. මිලීෂියා සහ අපරාධ කල්ලි විසින් මේවා වහාම හිස් කරන ලදී. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ඇති වූ සිවිල් යුද්ධය හේතුවෙන් විදේශ ජාතිකයන් සහ සරණාගතයින් ඉවත් කිරීමේ රැල්ලක් ඇති විය.

මෙම අර්බුදය හේතුවෙන් ඇලෙක්සැන්ඩර් මෙක්සි සහ සාලි බෙරිෂා යන දෙදෙනාම මහ මැතිවරණයෙන් පසු තනතුරුවලින් ඉල්ලා අස්වීමට හේතු විය. 1997 අප්‍රේල් මාසයේදී, ඉතාලිය විසින් මෙහෙයවන ලද එක්සත් ජාතීන්ගේ සාම සාධක හමුදාවක් වන ඔපරේෂන් ඇල්බා, ඉලක්ක දෙකක් සමඟ ඇල්බේනියාවට ඇතුළු විය: විදේශිකයන් ඉවත් කිරීමට සහාය වීම සහ ජාත්‍යන්තර සංවිධාන සඳහා භූමිය සුරක්ෂිත කිරීම. සම්බන්ධ වූ ප්‍රධාන ජාත්‍යන්තර සංවිධානය වූයේ අධිකරණ පද්ධතිය සහ ඒ සමඟම ඇල්බේනියානු පොලිසිය ප්‍රතිව්‍යුහගත කිරීම සඳහා රජය සමඟ කටයුතු කළ බටහිර යුරෝපීය සංගමයේ බහුජාතික ඇල්බේනියානු පොලිස් අංගයයි.

### සමකාලීන

2019 නොවැම්බර් මාසයේ ඇති වූ භූමිකම්පාව දශක හතරකට වැඩි කාලයක් තුළ ඇල්බේනියාවට බලපෑ ප්‍රබලතම භූමිකම්පාව විය.
එහි කොමියුනිස්ට් ක්‍රමය බිඳවැටීමෙන් පසු, ඇල්බේනියාව යුරෝපීය සංගමයේ (EU) සහ උතුරු අත්ලාන්තික් ගිවිසුම් සංවිධානයේ (NATO) සාමාජිකත්වය ලබා ගැනීමේ අභිලාෂය ඇතිව බටහිරකරණය දෙසට ක්‍රියාකාරී මාවතකට අවතීර්ණ විය. 2009 දී රට නේටෝවේ සාමාජිකත්වය ලබා ගත් විට කැපී පෙනෙන සන්ධිස්ථානයක් අත්කර ගන්නා ලදී. එය අග්නිදිග යුරෝපයේ ජාතීන් අතර පුරෝගාමී ජයග්‍රහණයක් සනිටුහන් කරයි EU වෙත තවදුරටත් ඒකාබද්ධ වීම සඳහා වූ එහි දැක්මට අනුකූලව, එය 2009 අප්‍රේල් 28 වන දින නිල වශයෙන් සාමාජිකත්වය සඳහා අයදුම් කළේය. 2014 ජුනි 24 වන දින රටට නිල අපේක්ෂක තත්ත්වය ලබා දුන් විට තවත් සන්ධිස්ථානයක් ළඟා විය.

සමාජවාදී පක්ෂයේ එඩි රාමා 2013 සහ 2017 පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණ දෙකම ජයග්‍රහණය කළේය. අගමැති ලෙස, ඔහු ආර්ථිකය නවීකරණය කිරීම මෙන්ම අධිකරණය සහ නීතිය ක්‍රියාත්මක කිරීම ඇතුළු රාජ්‍ය ආයතන ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කිරීම කෙරෙහි අවධානය යොමු කළ බොහෝ ප්‍රතිසංස්කරණ ක්‍රියාත්මක කළේය. විරැකියාව ක්‍රමයෙන් පහත වැටී ඇති අතර, ඇල්බේනියාව බෝල්කන් කලාපයේ 4 වන අඩුම විරැකියා අනුපාතය අත්කර ගෙන ඇත. රාමා ද ඔහුගේ න්‍යාය පත්‍රයේ කේන්ද්‍රස්ථානයේ ස්ත්‍රී පුරුෂ සමානාත්මතාවය තබා ඇත; 2017 සිට අමාත්‍යවරුන්ගෙන් 50% ක් පමණ කාන්තාවන් වන අතර එය රටේ ඉතිහාසයේ සේවය කරන විශාලතම කාන්තාවන් සංඛ්‍යාවයි. 2021 පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයේදී, රාමාගේ නායකත්වයෙන් යුත් පාලක සමාජවාදී පක්ෂය අඛණ්ඩව තුන්වන ජයග්‍රහණය ලබා ගත් අතර, ඡන්දවලින් අඩකට ආසන්න ප්‍රමාණයක් සහ පාර්ලිමේන්තුවේ තනිවම පාලනය කිරීමට ප්‍රමාණවත් ආසන ලබා ගත්තේය.

2019 නොවැම්බර් 26 වන දින, රික්ටර් මාපකයේ 6.4 ක භූමිකම්පාවක් ඇල්බේනියාව විනාශ කළ අතර, එහි කේන්ද්‍රය මාමුරාස් නගරයට කිලෝමීටර් 16 (සැතපුම් 10) ක් පමණ නිරිත දෙසින් විය. ටිරානා සහ ඉතාලියේ ටැරන්ටෝ සහ සර්බියාවේ බෙල්ග්‍රේඩ් වැනි දුර බැහැර ස්ථානවලට කම්පනය දැනුණු අතර, වඩාත්ම බලපෑමට ලක් වූ ප්‍රදේශ වූයේ වෙරළබඩ නගරයක් වන ඩුරස් සහ කොඩර්-තුමානේ ගම්මානයයි. භූමිකම්පාවට පුළුල් ප්‍රතිචාරයක් ලෙස ඇල්බේනියානු ඩයස්පෝරාවෙන් සහ ලොව පුරා විවිධ රටවලින් සැලකිය යුතු මානුෂීය ආධාර ලැබුණි.

2020 මාර්තු 9 වන දින, COVID-19 ඇල්බේනියාවට පැතිරී ඇති බව තහවුරු විය. 2020 මාර්තු සිට ජූනි දක්වා කාලය තුළ, වෛරසය පැතිරීම සීමා කිරීමේ පියවරක් ලෙස රජය හදිසි තත්වයක් ප්‍රකාශයට පත් කළේය. රටේ COVID-19 එන්නත් කිරීමේ ව්‍යාපාරය 2021 ජනවාරි 11 වන දින ආරම්භ වූ නමුත්, 2021 අගෝස්තු 11 වන විට, ඇල්බේනියාවේ ලබා දී ඇති මුළු එන්නත් සංඛ්‍යාව 1,280,239 කි.

## භූගෝලය

ඇල්බේනියානු ඇල්ප්ස් යනු ඩිනරික් ඇල්ප්ස් කඳුවැටියේ දිගුවක් වන අතර ඒ සමඟම එහි උසම කොටස ද වේ.
ඇල්බේනියාව දකුණු හා අග්නිදිග යුරෝපයේ බෝල්කන් අර්ධද්වීපයේ මධ්‍යධරණී මුහුද දිගේ පිහිටා ඇති අතර එහි භූමි ප්‍රමාණය කිලෝමීටර 28,748 (වර්ග සැතපුම් 11,100) කි. එය බටහිරින් ඇඩ්‍රියාටික් මුහුදෙන්, වයඹ දෙසින් මොන්ටිනිග්‍රෝවෙන්, ඊසාන දෙසින් කොසෝවෝවෙන්, නැගෙනහිරින් උතුරු මැසිඩෝනියාවෙන්, දකුණින් ග්‍රීසියෙන් සහ නිරිත දෙසින් අයෝනියන් මුහුදෙන් මායිම් වේ. එය අක්ෂාංශ 42° N සහ 39° N සහ දේශාංශ 21° E සහ 19° E අතර වේ. භූගෝලීය ඛණ්ඩාංකවලට උතුරු කෙළවර ලෙස 42° 35' 34" උතුරු අක්ෂාංශයේ වර්මොෂ්, දකුණු කෙළවර ලෙස 39° 40' 0" උතුරු අක්ෂාංශයේ කොනිස්පෝල්, බටහිර කෙළවර ලෙස 19° 16' 50" නැගෙනහිර දේශාංශයේ සාසාන් සහ නැගෙනහිර කෙළවර ලෙස 21° 1' 26" නැගෙනහිර දේශාංශයේ වර්නික් ඇතුළත් වේ. ඇඩ්‍රියාටික් සාගරයට ඉහළින් මීටර් 2,764 (අඩි 9,068.24) ක් උසින් පිහිටි කෝරාබ් කන්ද උසම ස්ථානය වන අතර මධ්‍යධරණී මුහුද මීටර් 0 (අඩි 0.00) ක් උසින් පිහිටා ඇති අතර එය පහළම ස්ථානය වේ. රට නැගෙනහිර සිට බටහිරට කිලෝමීටර 148 (සැතපුම් 92) ක් සහ උතුරේ සිට දකුණට කිලෝමීටර 340 (සැතපුම් 211) ක් පමණ විහිදේ.

ඇල්බේනියාවේ විවිධ දිශාවලට තම භූමිය හරහා ගමන් කරන කඳු සහ කඳු සහිත විවිධාකාර හා විවිධාකාර භූ දර්ශනයක් ඇත. උතුරේ ඇල්බේනියානු ඇල්ප්ස්, නැගෙනහිරින් කෝරාබ් කඳු, ගිනිකොන දෙසින් පින්ඩස් කඳු, නිරිත දෙසින් සෙරෝනියන් කඳු සහ මධ්‍යයේ ස්කැන්ඩර්බෙග් කඳු ඇතුළු පුළුල් කඳු වැටි රටෙහි ඇත. වයඹ දෙසින් දකුණු යුරෝපයේ විශාලතම විල වන ෂ්කෝඩර් විල ඇත. ගිනිකොන දෙසට ලොව පැරණිතම අඛණ්ඩව පවතින විල් වලින් එකක් වන ඔරිඩ් විල මතු වේ. දකුණින් ඈතට, වපසරියට බෝල්කන්හි උසම විල් කිහිපයක් වන ප්‍රෙස්පා හි විශාල හා කුඩා විල ඇතුළත් වේ. ගංගා බොහෝ දුරට නැගෙනහිරින් ආරම්භ වී ඇඩ්‍රියාටික් සහ අයෝනියන් මුහුදට මුදා හරිනු ලැබේ. මුඛයේ සිට ප්‍රභවය දක්වා මනිනු ලබන රටේ දිගම ගංගාව වන්නේ ඩ්‍රින් වන අතර එය එහි ප්‍රධාන ගංගා දෙක වන කළු සහ සුදු ඩ්‍රින් එක්වන ස්ථානයෙන් ආරම්භ වේ. විශේෂයෙන් සැලකිලිමත් විය යුත්තේ යුරෝපයේ අවසාන නොවෙනස්ව පවතින විශාල ගංගා පද්ධතිවලින් එකක් වන ව්ජෝසේ ය.

ඇල්බේනියාවේ වනාන්තර ආවරණය මුළු භූමි ප්‍රමාණයෙන් 29% ක් පමණ වන අතර එය 2020 දී වනාන්තර හෙක්ටයාර 788,900 ට සමාන වන අතර එය 1990 දී හෙක්ටයාර 788,800 සිට ඉහළ ගොස් ඇත. ස්වභාවිකව පුනර්ජනනීය වනාන්තරයෙන් 11% ක් ප්‍රාථමික වනාන්තර (මිනිස් ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පැහැදිලිව පෙනෙන ඇඟවීම් නොමැති දේශීය ගස් විශේෂ වලින් සමන්විත) බව වාර්තා වූ අතර වනාන්තර ප්‍රදේශයෙන් 0% ක් පමණ ආරක්ෂිත ප්‍රදේශ තුළ දක්නට ලැබුණි. 2015 වර්ෂය සඳහා වනාන්තර ප්‍රදේශයෙන් 97% ක් පොදු අයිතිය යටතේ පවතින බවත්, 3% ක් පුද්ගලික අයිතිය සහ 0% ක් වෙනත් හෝ නොදන්නා ලෙස ලැයිස්තුගත කර ඇති බවත් වාර්තා විය.

### දේශගුණය

ග්ජිපේ පිහිටා ඇත්තේ ඇල්බේනියානු රිවීරා හි ඇඩ්‍රියාටික් සහ අයෝනියන් මුහුදේ සන්ධිස්ථානයක ය.
අක්ෂාංශ, දේශාංශ සහ උන්නතාංශයේ වෙනස්කම් හේතුවෙන් ඇල්බේනියාවේ දේශගුණය කැපී පෙනෙන මට්ටමේ විචල්‍යතාවයක් සහ විවිධත්වයක් පෙන්නුම් කරයි. ඇල්බේනියාව මධ්‍යධරණී සහ මහාද්වීපික දේශගුණයක් අත්විඳින අතර එය වෙනස් සෘතු හතරක් පැවතීම මගින් සංලක්ෂිත වේ. කොපන් වර්ගීකරණයට අනුව, ඇල්බේනියාව බටහිර අර්ධයේ මධ්‍යධරණී සහ උපනිවර්තන සිට රටේ නැගෙනහිර අර්ධයේ සාගර, මහාද්වීපික සහ උප ආක්ටික් දක්වා විහිදෙන ප්‍රාථමික දේශගුණික වර්ග පහක් ආවරණය කරයි. ඇල්බේනියාවේ ඇඩ්‍රියාටික් සහ අයෝනියන් මුහුද දිගේ වෙරළබඩ ප්‍රදේශ උණුසුම්ම ප්‍රදේශ ලෙස පිළිගැනෙන අතර ඇල්බේනියානු ඇල්ප්ස් සහ කෝරාබ් කඳු ආවරණය වන උතුරු සහ නැගෙනහිර ප්‍රදේශ රටේ සීතලම ප්‍රදේශ ලෙස පිළිගැනේ. වසර පුරා, සාමාන්‍ය මාසික උෂ්ණත්වය උච්චාවචනය වන අතර, ශීත මාසවලදී −1 °C (30 °F) සිට ගිම්හාන මාසවලදී 21.8 °C (71.2 °F) දක්වා පරාසයක පවතී. සැලකිය යුතු ලෙස, 1973 ජූලි 18 වන දින කුචෝවේ හි වාර්තා වූ ඉහළම උෂ්ණත්වය 43.9 °C (111.0 °F) නිරීක්ෂණය කරන ලද අතර, 2017 ජනවාරි 9 වන දින ලිබ්‍රාෂ්ඩ් හි ෂ්ටිල් හි −29 °C (−20 °F) අඩුම උෂ්ණත්වය වාර්තා විය.

ඇල්බේනියාවට ශීත මාසවලදී වැඩිම වර්ෂාපතනයක් ලැබෙන අතර ගිම්හාන මාසවලදී අඩු වර්ෂාපතනයක් ලැබේ. සාමාන්‍ය වර්ෂාපතනය මිලිමීටර 1,485 (අඟල් 58.5) පමණ වේ. භූගෝලීය පිහිටීම අනුව සාමාන්‍ය වාර්ෂික වර්ෂාපතනය මිලිමීටර 600 ත් 3,000 ත් අතර (අඟල් 24 ත් 118 ත් අතර) පරාසයක පවතී. වයඹ සහ ගිනිකොනදිග උස්බිම් වලට වැඩි වර්ෂාපතනයක් ලැබෙන අතර, ඊසානදිග සහ නිරිතදිග උස්බිම් මෙන්ම බටහිර පහත්බිම් ද සීමිත ප්‍රමාණයකින් යුක්ත වේ. රටේ ඈත උතුරේ ඇල්බේනියානු ඇල්ප්ස් කඳුකරය යුරෝපයේ වඩාත්ම තෙතමනය සහිත ප්‍රදේශ අතරට සැලකෙන අතර වාර්ෂිකව අවම වශයෙන් මිලිමීටර් 3,100 (අඟල් 122.0) ක වර්ෂාපතනයක් ලැබේ. මෙම කඳුකරය තුළ ඇති ග්ලැසියර හතරක් මීටර් 2,000 (අඩි 6,600) ක සාපේක්ෂව අඩු උන්නතාංශයකින් සොයා ගන්නා ලද අතර එය එවැනි දකුණු අක්ෂාංශ සඳහා අතිශයින් දුර්ලභ වේ.

### ජෛව විවිධත්වය

රන් රාජාලියා ඇල්බේනියාවේ ජාතික සංකේතය සහ සත්වයා වේ.
ජෛව විවිධත්ව උණුසුම් ස්ථානයක් වන ඇල්බේනියාව, මධ්‍යධරණී මුහුදේ මධ්‍යයේ එහි භූගෝලීය පිහිටීම සහ එහි දේශගුණික, භූ විද්‍යාත්මක සහ ජල විද්‍යාත්මක තත්ත්වයන්හි ඇති විශාල විවිධත්වය හේතුවෙන් සුවිශේෂී ලෙස පොහොසත් සහ එකිනෙකට වෙනස් ජීව විවිධත්වයක් ඇත. දුරස්ථභාවය නිසා, ඇල්බේනියාවේ කඳු සහ කඳුකරය වනාන්තර, ගස් සහ තණකොළ වලින් සමන්විත වන අතර ඒවා විවිධ සතුන්ගේ ජීවිතවලට අත්‍යවශ්‍ය වන අතර, අනෙක් ඒවා අතර රටේ වඩාත්ම වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති විශේෂ දෙකක් වන ලින්ක්ස් සහ දුඹුරු වලසා මෙන්ම වල් බළලා, අළු වෘකයා, රතු නරියා, රන් හිවලුන්, ඊජිප්තු ගිජුලිහිණියා සහ රන් රාජාලියා ද වේ. දෙවැන්න රටේ ජාතික සත්වයා වේ.

මෝය, තෙත්බිම් සහ විල් විශාල ෆ්ලැමින්ගෝ, පිග්මි කෝමොරන්ට් සහ අතිශය දුර්ලභ හා සමහර විට රටේ වඩාත්ම සංකේතාත්මක පක්ෂියා වන ඩල්මේෂියානු පෙලිකන් සඳහා අසාමාන්‍ය ලෙස වැදගත් වේ. විශේෂයෙන් වැදගත් වන්නේ මධ්‍යධරණී භික්ෂු සීල්, ලොගර්හෙඩ් මුහුදු කැස්බෑවා සහ කොළ පැහැති මුහුදු කැස්බෑවා වන අතර ඒවා රටේ වෙරළබඩ ජලයේ සහ වෙරළ තීරයේ කූඩු කිරීමට භාවිතා කරයි.

ශාක භූගෝල විද්‍යාව අනුව, ඇල්බේනියාව බොරියල් රාජධානියේ කොටසක් වන අතර විශේෂයෙන් සර්කම්බෝරියල් සහ මධ්‍යධරණී කලාපයේ ඉලිරියානු පළාත තුළ විහිදේ. එහි භූමි ප්‍රදේශය පැලියාර්ක්ටික් රාජධානියේ භූමිෂ්ඨ පරිසර කලාප හතරකට බෙදිය හැකිය, එනම් ඉලිරියානු පතනශීලී වනාන්තර, බෝල්කන් මිශ්‍ර වනාන්තර, පින්ඩස් කඳු මිශ්‍ර වනාන්තර සහ ඩිනරික් කඳු මිශ්‍ර වනාන්තර.

ඇල්බේනියාවේ විවිධ ශාක විශේෂ 3,500 ක් පමණ සොයාගත හැකි අතර එය ප්‍රධාන වශයෙන් මධ්‍යධරණී සහ යුරේසියානු චරිතයකට අයත් වේ. රට ඖෂධීය හා ඖෂධීය පිළිවෙත් පිළිබඳ විචිත්‍රවත් සම්ප්‍රදායක් පවත්වාගෙන යයි. දේශීයව වැඩෙන අවම වශයෙන් ශාක 300 ක් ඖෂධ පැළෑටි සහ ඖෂධ සකස් කිරීම සඳහා භාවිතා වේ. වනාන්තර තුළ ඇති ගස් ප්‍රධාන වශයෙන් ඕක්, බීච් සහ පයින් වේ. (F පර් ගැන පැහැදිලි සඳහනක් නැත).

### සංරක්ෂණය

ක්සාමිල් දූපත් බුට්‍රින්ට් ජාතික වනෝද්‍යානයේ පිහිටා ඇත.
ජීව විවිධත්වය සංරක්ෂණය කිරීම සහ තිරසාර කළමනාකරණය සඳහා එහි කැපවීම ශක්තිමත් කිරීම අරමුණු කරගත් බොහෝ ජාත්‍යන්තර ගිවිසුම් සහ සම්මුතීන්හි ක්‍රියාකාරී සහභාගිවන්නෙකු ඇල්බේනියාව වී ඇත. 1994 සිට, රට ජීව විවිධත්වය පිළිබඳ සම්මුතිය (CBD) සහ ඒ ආශ්‍රිත කාටජිනා සහ නගෝයා ප්‍රොටෝකෝලවල පාර්ශවකරුවෙකි. මෙම කැපවීම් තහවුරු කිරීම සඳහා, එය පුළුල් ජාතික ජීව විවිධත්ව උපාය මාර්ගයක් සහ ක්‍රියාකාරී සැලැස්මක් (NBSAP) සංවර්ධනය කර ක්‍රියාත්මක කර ඇත. තවද, ඇල්බේනියාව ස්වභාවධර්ම සංරක්ෂණය සඳහා වූ ජාත්‍යන්තර සංගමය (IUCN) සමඟ හවුල්කාරිත්වයක් ඇති කර ගෙන ඇති අතර, ජාතික හා ජාත්‍යන්තර පරිමාණයන් දෙකෙහිම එහි සංරක්ෂණ උත්සාහයන් ඉදිරියට ගෙන යයි. IUCN විසින් මෙහෙයවනු ලබන රට, එහි සීමාවන් තුළ ආරක්ෂිත ප්‍රදේශ අත්තිවාරම දැමීමේදී සැලකිය යුතු ප්‍රගතියක් ලබා ඇති අතර, අනෙකුත් ජාතික වනෝද්‍යාන 12 ක් ඇතුළුව බුට්‍රින්ට්, කරබුරුන්-සාසන්, ලොගාරා, ප්‍රෙස්පා සහ ව්ජෝසා ඇතුළත් වේ.

රැම්සාර් සම්මුතියට අත්සන් තැබූ රටක් ලෙස, ඇල්බේනියාව තෙත්බිම් හතරක් සඳහා විශේෂ පිළිගැනීමක් ලබා දී ඇති අතර, ඒවා බුනා-ෂ්කොඩර්, බුට්‍රින්ට්, කරවාස්ටා සහ ප්‍රෙස්පා ඇතුළු ජාත්‍යන්තර වැදගත්කමක් ඇති තෙත්බිම් ලෙස නම් කර ඇත. ආරක්ෂාව සඳහා රටේ කැපවීම මිනිසා සහ ජෛවගෝල වැඩසටහනේ රාමුව තුළ ක්‍රියාත්මක වන යුනෙස්කෝවේ ලෝක ජෛවගෝල රක්ෂිත ජාලයේ ක්ෂේත්‍රයට තවදුරටත් විහිදේ. එය ඔරිඩ්-ප්‍රෙස්පා අන්තර් සීමා ජෛවගෝල රක්ෂිතයට සම්බන්ධ වීමෙන් සනාථ වේ. තවද, ඇල්බේනියාව ස්වභාවික ලෝක උරුම ස්ථාන දෙකකට සත්කාරකත්වය සපයන අතර, එය ඔරිඩ් කලාපය සහ ගාෂි ගඟ සහ රජ්කා යන දෙකම කාර්පාතියන්වරුන්ගේ සහ යුරෝපයේ අනෙකුත් කලාපවල පුරාණ සහ ප්‍රාථමික බීච් වනාන්තරවල කොටසක් ලෙස ආවරණය කරයි.

#### ආරක්ෂිත ප්‍රදේශ

දිව්ජකේ-කරවස්ටා ජාතික වනෝද්‍යානය තුළ කරවස්ටා කලපුව
ඇල්බේනියාවේ ආරක්ෂිත ප්‍රදේශ ඇල්බේනියානු රජය විසින් නම් කර කළමනාකරණය කරනු ලබන ප්‍රදේශ වේ. ඇල්බේනියාවේ ජාතික වනෝද්‍යාන 12 ක්, රැම්සාර් ස්ථාන 4 ක්, ජෛවගෝල රක්ෂිත 1 ක් සහ වෙනත් සංරක්ෂණ රක්ෂිත වර්ග 786 ක් ඇත. උතුරේ පිහිටා ඇති, පැරණි තෙත් ජාතික වනෝද්‍යානය සහ වැල්බෝනේ නිම්න ජාතික වනෝද්‍යානය ඇතුළත් ඇල්බේනියානු ඇල්ප්ස් ජාතික වනෝද්‍යානය, ඇල්බේනියානු ඇල්ප්ස් කඳුකරයේ උස් කඳු මුදුන් මධ්‍යයේ වටවී ඇත. නැගෙනහිරින්, රළු කෝරාබ්, නෙමර්කා සහ ෂෙබෙනික් කඳුකරයේ කොටස් හොටෝවේ-ඩැන්ගෙලි ජාතික වනෝද්‍යානයේ ෆිර්, ෂෙබෙනික් ජාතික වනෝද්‍යානය සහ ප්‍රෙස්පා ජාතික වනෝද්‍යානයේ මායිම් තුළ සංරක්ෂණය කර ඇති අතර, දෙවැන්න ඇල්බේනියාවේ ප්‍රෙස්පා හි මහා හා කුඩා විල් වල කොටස ආවරණය කරයි.

දකුණින්, සෙරෝනියන් කඳු ඇල්බේනියානු අයෝනියන් මුහුදු වෙරළ නිර්වචනය කරයි, කරබුරුන් අර්ධද්වීපය දක්වා විහිදෙන ලෝගාරා ජාතික වනෝද්‍යානයේ භූ දර්ශනය හැඩගස්වයි, කරබුරුන් අර්ධද්වීපය දක්වා විහිදෙන කරබුරුන්-සාසාන් සමුද්‍ර උද්‍යානය සාදයි. තවත් දකුණට බුට්‍රින්ට් ජාතික වනෝද්‍යානය පිහිටා ඇති අතර එය බුට්‍රින්ට් විල සහ විවාරි නාලිකාවෙන් වට වූ අර්ධද්වීපයක් අල්ලා ගනී. බටහිරින්, ඇල්බේනියානු ඇඩ්‍රියාටික් මුහුදු වෙරළ දිගේ විහිදෙන, දිව්ජකේ-කරවස්ටා ජාතික වනෝද්‍යානය මධ්‍යධරණී මුහුදේ විශාලතම කලපු පද්ධතිවලින් එකක් වන කරවාස්ටාහි පුළුල් කලපුව ගැන පුරසාරම් දොඩයි. විශේෂයෙන්, යුරෝපයේ පළමු වල් ගංගා ජාතික වනෝද්‍යානය වන ව්ජෝසා ජාතික වනෝද්‍යානය, පින්ඩස් කඳුකරයෙන් ආරම්භ වී ඇඩ්‍රියාටික් මුහුදට ගලා යන ව්ජෝසා ගඟ සහ එහි ප්‍රාථමික අතු ගංගා ආරක්ෂා කරයි. ඩජ්ටි කඳු ජාතික වනෝද්‍යානය, ලුරේ-ඩෙජේ කඳු ජාතික වනෝද්‍යානය සහ ටොමෝර් කඳු ජාතික වනෝද්‍යානය ටොමෝර් සහ ස්කැන්ඩර්බෙග් කඳු ඇතුළුව ඇල්බේනියාවේ මධ්‍යයේ කඳුකර භූමි ප්‍රදේශය ආරක්ෂා කරයි.

#### පාරිසරික ගැටළු

ඇල්බේනියාවේ උෂ්ණත්ව වෙනස්වීම්. සෑම තීරුවක්ම වසරක් පුරා උෂ්ණත්වය නියෝජනය කරයි.
ඇල්බේනියාවේ පාරිසරික ගැටළු විශේෂයෙන් වායු හා ජල දූෂණය, දේශගුණික විපර්යාස බලපෑම්, අපද්‍රව්‍ය කළමනාකරණ අඩුපාඩු, ජීව විවිධත්වය නැතිවීම සහ ස්වභාව සංරක්ෂණය සඳහා අත්‍යවශ්‍ය වේ.

දේශගුණික විපර්යාස ඇල්බේනියාවේ ජීවන තත්ත්වයට සැලකිය යුතු බලපෑමක් ඇති කරනු ඇතැයි පුරෝකථනය කර ඇත. ඇල්බේනියාව ස්වාභාවික විපත් වලට වඩාත්ම අවදානමට ලක්ව ඇති සහ අවදානමට ලක්විය හැකි යුරෝපීය රටවලින් එකකි. දේශගුණික විපර්යාස හේතුවෙන් ඇල්බේනියාවේ ගංවතුර, ලැව් ගිනි සහ නායයෑම් වැනි ස්වාභාවික විපත් වැඩි වෙමින් පවතින අතර එය සැලකිය යුතු හානියක් සිදු කරයි. මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාම වෙරළබඩ ප්‍රජාවන්ට සහ සංචාරක කර්මාන්තයට අහිතකර ලෙස බලපානු ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරේ.

2023 දී ඇල්බේනියාව හරිතාගාර වායු ටොන් මිලියන 7.67 ක් විමෝචනය කරන ලදී, එක් පුද්ගලයෙකුට ටොන් 2.73 ට සමාන වේ, එය සාපේක්ෂව අඩු විමෝචන රටක් බවට පත් කරයි. ඇල්බේනියාව 2030 වන විට හරිතාගාර වායු විමෝචනය 20.9% කින් අඩු කිරීමටත්, 2050 වන විට ශුද්ධ ශුන්‍යයටත් පොරොන්දු වී ඇත.

2022 දී රටවල් 180 න් 62 ක සමස්ත ශ්‍රේණිගත කිරීමක් සමඟ පාරිසරික කාර්ය සාධන දර්ශකයේ මධ්‍යස්ථ සහ වැඩිදියුණු වන කාර්ය සාධනයක් රට සතුව ඇත.[ කෙසේ වෙතත්, 2012 පාරිසරික කාර්ය සාධන දර්ශකයේ 15 වන ස්ථානයේ ඉහළම ස්ථානගත වීමෙන් පසු ඇල්බේනියාවේ ශ්‍රේණිගත කිරීම පහත වැටී ඇත.

## දේශපාලනය

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| බජ්රාම් බෙගාජ්
ජනාධිපති | එඩි රාමා
අගමැති |

1912 දී නිදහස ප්‍රකාශ කිරීමෙන් පසු, ඇල්බේනියාව සැලකිය යුතු දේශපාලන පරිවර්තනයක් අත්විඳ ඇති අතර, රාජාණ්ඩු පාලනයක්, කොමියුනිස්ට් පාලන තන්ත්‍රයක් සහ අවසානයේ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී පිළිවෙලක් ස්ථාපිත කිරීම ඇතුළු සුවිශේෂී කාල පරිච්ඡේද හරහා ගමන් කර ඇත. 1998 දී, ඇල්බේනියාව ස්වෛරී පාර්ලිමේන්තු ව්‍යවස්ථාමය ජනරජයක් බවට පරිවර්තනය වූ අතර, එය එහි දේශපාලන පරිණාමයේ මූලික සන්ධිස්ථානයක් සනිටුහන් කළේය. එහි පාලන ව්‍යුහය රටේ ප්‍රධාන ලේඛනය ලෙස සේවය කරන ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් යටතේ ක්‍රියාත්මක වේ. ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව පදනම් වී ඇත්තේ පාර්ලිමේන්තුව තුළ අන්තර්ගත ව්‍යවස්ථාදායකය, චාරිත්‍රානුකූල රාජ්‍ය නායකයා ලෙස ජනාධිපතිවරයාගේ නායකත්වයෙන් යුත් විධායකය සහ ක්‍රියාකාරී රජයේ ප්‍රධානියා ලෙස අගමැති සහ ව්‍යවස්ථාමය සහ ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණ මෙන්ම බහු අභියාචනා සහ පරිපාලන අධිකරණ ඇතුළු අධිකරණ ධූරාවලියක් සහිත අධිකරණය ඇතුළත් රජයේ අංශ තුනකින් බලතල බෙදීමේ මූලධර්මය මත ය.

ඇල්බේනියාවේ නීති පද්ධතිය ව්‍යුහගත කර ඇත්තේ එහි ජනතාවගේ වාර්ගික, භාෂාමය, වාර්ගික හෝ ආගමික අනුබද්ධතා නොසලකා ඔවුන්ගේ දේශපාලන අයිතිවාසිකම් ආරක්ෂා කිරීම සඳහා ය. මෙම මූලධර්ම තිබියදීත්, ඇල්බේනියාවේ අවධානය යොමු කළ යුතු සැලකිය යුතු මානව හිමිකම් ගැටළු තිබේ. අධිකරණයේ ස්වාධීනත්වය, නිදහස් මාධ්‍ය අංශයක් නොමැතිකම සහ විවිධ රජයේ ආයතන, නීතිය ක්‍රියාත්මක කරන ආයතන සහ අනෙකුත් ආයතන තුළ පවතින දූෂණ ගැටලුව මෙම උත්සුකතාවන්ට ඇතුළත් වේ. ඇල්බේනියාව යුරෝපා සංගම් සාමාජිකත්වය කරා යන ගමනේදී, යුරෝපා සංගම් නිර්ණායක සහ ප්‍රමිතීන්ට අනුකූලව මෙම ක්ෂේත්‍රවල සැලකිය යුතු දියුණුවක් ලබා ගැනීමට ක්‍රියාකාරී උත්සාහයන් ගනිමින් සිටී.

### විදේශ සබඳතා

කොසෝවෝ සහ ඇල්බේනියා රජයන්ගේ සහාය ඇතිව, යුනෙස්කෝවේ අස්පෘශ්‍ය සංස්කෘතික උරුම ලැයිස්තුවට අර්බෙරේෂේ ජනතාව ඇතුළත් කිරීම සඳහා නිල අයදුම්පතක් සකස් කරමින් පවතී.
කොමියුනිස්ට්වාදයේ බිඳ වැටීමෙන් පසු දශක ගණනාවක් හුදකලා වීමෙන් මතුවූ ඇල්බේනියාව, ක්‍රියාකාරී සහයෝගීතාවය සහ ජාත්‍යන්තර කටයුතුවල නියැලීම කේන්ද්‍ර කරගත් විදේශ ප්‍රතිපත්ති දිශානතියක් අනුගමනය කර ඇත. ඇල්බේනියාවේ විදේශ ප්‍රතිපත්තිවල හරය වන්නේ එහි ස්වෛරීභාවය සහ භෞමික අඛණ්ඩතාව ආරක්ෂා කිරීමට කැපවීම, අනෙකුත් රටවල් සමඟ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සබඳතා වර්ධනය කිරීම, කොසෝවෝ ජාත්‍යන්තර පිළිගැනීම සඳහා පෙනී සිටීම, චෑම් ඇල්බේනියානුවන් නෙරපා හැරීමට අදාළ ගැටළු විසඳීම, යුරෝ-අත්ලාන්තික් ඒකාබද්ධතාවය අනුගමනය කිරීම සහ කොසෝවෝ, ග්‍රීසිය, ඉතාලිය, මොන්ටිනිග්‍රෝ, උතුරු මැසිඩෝනියාව, සර්බියාව සහ ඩයස්පෝරාවේ ඇල්බේනියානුවන්ගේ අයිතිවාසිකම් ආරක්ෂා කිරීම ඇතුළත් අරමුණු සමූහයකි.

ඇල්බේනියාවේ විදේශ කටයුතු මගින් කලාපීය ස්ථාවරත්වය සහ ප්‍රධාන ජාත්‍යන්තර ආයතන සමඟ ඒකාබද්ධ වීම සඳහා රට දක්වන කැපවීම අවධාරණය කරයි. කොමියුනිස්ට් යුගයේ හුදකලා කාලයකින් මතුවීමෙන් ටික කලකට පසු ඇල්බේනියාව 1955 දී එක්සත් ජාතීන්ගේ (UN) සාමාජිකයෙකු විය. 2009 දී නේටෝ සාමාජිකත්වය ලබා ගැනීමෙන් රට සිය විදේශ ප්‍රතිපත්තියේ ප්‍රධාන ජයග්‍රහණයක් අත්කර ගත්තේය. 2014 දී අපේක්ෂක තත්ත්වය ලබා ගැනීමෙන් පසු, යුරෝපා සංගම් සාමාජික රාජ්‍යයක් වීමේ අරමුණින් යුරෝපීය සංගමයේ (EU) ප්‍රවේශ ප්‍රමිතීන්ට අනුකූල වීම සඳහා පුළුල් ප්‍රතිසංස්කරණ න්‍යාය පත්‍රයක් ද රට ආරම්භ කර ඇත.

ඇල්බේනියාව සහ කොසෝවෝ ඔවුන්ගේ සැලකිය යුතු සංස්කෘතික, වාර්ගික සහ ඓතිහාසික සබඳතා මගින් ශක්තිමත් වූ සහෝදර සබඳතාවක් පවත්වාගෙන යයි. රටවල් දෙකම කල් පවතින රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සබඳතා පෝෂණය කරන අතර, ඇල්බේනියාව කොසෝවෝ හි සංවර්ධන සහ ජාත්‍යන්තර ඒකාබද්ධතා උත්සාහයන් සඳහා ක්‍රියාකාරීව සහාය දක්වයි. කොසෝවෝ හි නිදහස කරා යන ගමනට එහි මූලික දායකත්වය 2008 දී කොසෝවෝ හි ස්වෛරීභාවය මුල් අවධියේදී පිළිගැනීම මගින් අවධාරණය කෙරේ. තවද, රජයන් දෙකම වාර්ෂික ඒකාබද්ධ රැස්වීම් පවත්වන අතර, එය 2014 දී පැවති සමාරම්භක රැස්වීම මගින් පෙන්නුම් කෙරේ, එය ද්විපාර්ශ්වික සහයෝගීතාව වැඩි දියුණු කිරීමට සහ පුළුල් ඇල්බේනියානු කලාපයේ ස්ථාවරත්වය සහ සමෘද්ධිය ප්‍රවර්ධනය කරන ප්‍රතිපත්ති සඳහා ඔවුන්ගේ ඒකාබද්ධ කැපවීම ශක්තිමත් කිරීමට නිල වේදිකාවක් ලෙස සේවය කරයි.

### හමුදා

ඇෆ්ගනිස්ථානයේ කන්දහාර් පළාතේ ඇල්බේනියානු සොල්දාදුවන්
ඇල්බේනියානු සන්නද්ධ හමුදාවන් ගොඩබිම්, ගුවන් සහ නාවික හමුදා වලින් සමන්විත වන අතර රටේ හමුදා සහ පැරාමිලිටරි බලකායන් පිහිටුවා ඇත. ආරක්ෂක අමාත්‍යාංශයේ අධීක්ෂණය යටතේ ප්‍රධාන අණ දෙන නිලධාරියෙකු විසින් සහ යුධ සමයේදී උත්තරීතර අණ දෙන නිලධාරියා ලෙස ජනාධිපතිවරයා විසින් ඔවුන් මෙහෙයවනු ලැබේ. කෙසේ වෙතත්, සාම කාලවලදී එහි බලතල ක්‍රියාත්මක වන්නේ අගමැති සහ ආරක්ෂක අමාත්‍යවරයා හරහාය.

ඇල්බේනියාවේ සන්නද්ධ හමුදාවන්ගේ ප්‍රධාන අරමුණ වන්නේ රටේ ස්වාධීනත්වය, ස්වෛරීභාවය සහ භෞමික අඛණ්ඩතාව ආරක්ෂා කිරීම මෙන්ම මානුෂීය, සටන්, සටන් නොවන සහ සාම සහාය මෙහෙයුම් සඳහා සහභාගී වීමයි. 2010 සිට හමුදා සේවය ස්වේච්ඡාවෙන් සිදු කෙරෙන අතර රාජකාරිය සඳහා නීත්‍යානුකූල අවම වයස අවුරුදු 19 වේ.

ඇල්බේනියාව බහුජාතික මෙහෙයුම් සඳහා සහභාගීත්වය වැඩි කිරීමට කැපවී සිටී. කොමියුනිස්ට්වාදය බිඳ වැටීමෙන් පසු, රට ජාත්‍යන්තර මෙහෙයුම් හයකට සහභාගී වී ඇති නමුත් ජෝර්ජියාවේ එක්සත් ජාතීන්ගේ මෙහෙයුමක් පමණක් වන අතර එහිදී එය හමුදා නිරීක්ෂකයින් තිදෙනෙකු යවා ඇත. 2008 පෙබරවාරි සිට, ඇල්බේනියාව මධ්‍යධරණී මුහුදේ නේටෝවේ ක්‍රියාකාරී මෙහෙයුමට නිල වශයෙන් සහභාගී වී ඇත. 2008 අප්‍රේල් 3 වන දින නේටෝවට බැඳීමට එයට ආරාධනා කරන ලද අතර, 2009 අප්‍රේල් 2 වන දින එය පූර්ණ සාමාජිකයෙකු බවට පත්විය.

ඇල්බේනියාව 1988 දී 65,000 ක් වූ ක්‍රියාකාරී හමුදා සංඛ්‍යාව 2009 දී 14,500 දක්වා අඩු කළේය. දැන් හමුදාව ප්‍රධාන වශයෙන් කුඩා ගුවන් යානා සහ මුහුදු යාත්‍රා සමූහයකින් සමන්විත වේ. මිලිටරි අයවැය වැඩි කිරීම නේටෝ ඒකාබද්ධ කිරීම සඳහා වැදගත්ම කොන්දේසි වලින් එකකි. 1996 වන විට මිලිටරි වියදම් රටේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 1.5% ක් ලෙස ඇස්තමේන්තු කර ඇති අතර, 2009 දී 2% කින් උපරිමයට පැමිණ නැවත 1.5% දක්වා පහත වැටුණි.

### මානව අයිතිවාසිකම්

2016 LGBT+ ටිරානාහි අභිමානය
ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල කාන්තාවන්ගෙන් 60% ක් පමණ ශාරීරික හෝ මානසික හිංසනයට ගොදුරු වන අතර 8% ක් පමණ ලිංගික හිංසනයට ගොදුරු වේ. ආරක්ෂණ නියෝග බොහෝ විට උල්ලංඝනය වේ. 2014 දී ඇල්බේනියානු හෙල්සින්කි කමිටුව (AHC) වාර්තා කළේ කාන්තා මිනීමැරුම් වින්දිතයින්ගේ සංඛ්‍යාව තවමත් ඉහළ මට්ටමක පවතින බවයි. කාන්තාවන්ට වෙනස් කොට සැලකීම සඳහා වන පවුල් ලියාපදිංචි කිරීමේ නීතිය සම්බන්ධයෙන් වෙනස්කම් කිරීම් වලින් ආරක්ෂා වීමේ කොමසාරිස්වරයා කනස්සල්ල පළ කර ඇත. එහි ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන්, බොහෝ දුරට පිරිමින් වන ගෘහ මූලිකයින්ට තම සහකරුවන්ගේ අවසරයකින් තොරව පවුලේ පදිංචිය වෙනස් කිරීමට අයිතියක් ඇත.

2015 දී, ILGA-Europe සංගමය නිරීක්ෂණය කරන ලද යුරෝපීය රටවල් 49 න් LGBT අයිතිවාසිකම් අනුව ඇල්බේනියාව 19 වන ස්ථානයට පත් කළේය. 2022 නවතම වාර්තාවට අනුව, ප්‍රගතියක් නොමැතිකම හේතුවෙන් ඇල්බේනියාව යුරෝපයේ 28 වන රට ලෙස ශ්‍රේණිගත කර ඇති අතර, නිරීක්ෂණය කරන ලද රටවල් 49 අතර වේ.

### පරිපාලන අංශ

බෙරට්
ඩිබර්
ඩුරස්
එල්බසන්
ෆියර්
ජිරොකාස්ටර්
ලෙෂේ
කෝර්චේ
කුකීස්
ෂ්කෝඩර්
ටිරානා
ව්ලෝරේ
ග්‍රීසිය
උතුරු මැසඩෝනියාව
කොසෝවෝ
මොන්ටිනිග්‍රෝ
ඇඩ්‍රියාටික් මුහුද
අයෝනියන් මුහුද
ඇල්බේනියාවේ ප්‍රාන්ත යනු ඇල්බේනියාවේ පළමු මට්ටමේ පරිපාලන ඒකක වේ.ඇල්බේනියාව බෝල්කන් අර්ධද්වීපයේ වර්ග කිලෝමීටර් 28,748 (වර්ග සැතපුම් 11,100) ක භෞමික ප්‍රදේශයක් තුළ අර්ථ දක්වා ඇත. එය අවිධිමත් ලෙස උතුරු, මධ්‍යම සහ දකුණු කලාප ලෙස කලාප තුනකට බෙදා ඇත. 1912 දී නිදහස ප්‍රකාශ කිරීමෙන් පසු, ඇල්බේනියාව එහි අභ්‍යන්තර සංවිධානය 21 වතාවක් ප්‍රතිසංස්කරණය කර ඇත. වර්තමානයේ, ප්‍රාථමික පරිපාලන ඒකක වන්නේ නීතිය යටතේ සමාන තත්වයක් දරන සංඝටක ප්‍රාන්ත දොළහ (qarqe/qarqet) ය. ප්‍රාන්ත මීට පෙර 1950 ගණන්වල භාවිතා කර ඇති අතර එම කාලයේ දිස්ත්‍රික්ක 36 (rrathë/rrathët) ඒකාබද්ධ කිරීම සඳහා 2000 ජූලි 31 වන දින නැවත නිර්මාණය කරන ලදී. ජනගහනය අනුව ඇල්බේනියාවේ විශාලතම ප්‍රාන්තය වන්නේ 800,000 කට අධික ජනතාවක් සිටින ටිරානා ප්‍රාන්තයයි. ජනගහනය අනුව කුඩාම ප්‍රාන්තය වන්නේ 70,000 කට අධික ජනතාවක් සිටින Gjirokastër ප්‍රාන්තයයි. විශාලතම ප්‍රාන්තය, ප්‍රදේශය අනුව, කෝර්චේ ප්‍රාන්තය වන අතර එය ඇල්බේනියාවේ ගිනිකොන දෙසින් වර්ග කිලෝමීටර් 3,711 (වර්ග සැතපුම් 1,433) ක් ආවරණය කරයි. ප්‍රදේශය අනුව කුඩාම ප්‍රාන්තය වන්නේ ඇල්බේනියාවේ බටහිරින් වර්ග කිලෝමීටර් 766 (වර්ග සැතපුම් 296) ක භූමි ප්‍රමාණයකින් යුත් ඩුරස් ප්‍රාන්තයයි.

ප්‍රාන්ත මහ නගර සභා (බාෂ්කි/බාෂ්කියා) ලෙස හැඳින්වෙන දෙවන මට්ටමේ කොට්ඨාශ 61 කින් සමන්විත වේ. මහ නගර සභා යනු ප්‍රාදේශීය අවශ්‍යතා සහ නීතිය ක්‍රියාත්මක කිරීම සඳහා වගකිව යුතු ප්‍රාදේශීය පාලනයේ පළමු මට්ටමයි. ඔවුන් 2015 දී නාගරික සහ ග්‍රාමීය මහ නගර සභා හෝ කොමියුනියන් (කොමුනා/කොමුනාට්) හි පෙර පද්ධතිය ඒකාබද්ධ කර සරල කළහ.

| ලාංඡනය | ප්‍රාන්තය | අගනුවර | ප්‍රදේශය
(ව.කි.මී) | ජනගහනය (2020) | HDI (2019) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | බෙරට් | බෙරට් | 1,798 | 122,003 | 0.782 |
|  | ඩිබර් | පෙෂ්කෝපි | 2,586 | 115,857 | 0.754 |
|  | ඩුරස් | ඩුරස් | 766 | 290,697 | 0.802 |
|  | එල්බසන් | එල්බසන් | 3,199 | 270,074 | 0.784 |
|  | ෆියර් | ෆියර් | 1,890 | 289,889 | 0.767 |
|  | ජිරොකාස්ටර් | ජිරොකාස්ටර් | 2,884 | 59,381 | 0.794 |
|  | කෝර්චේ | කෝර්චේ | 3,711 | 204,831 | 0.790 |
|  | කුකීස් | කුකීස් | 2,374 | 75,428 | 0.749 |
|  | ලෙෂේ | ලෙෂේ | 1,620 | 122,700 | 0.769 |
|  | ෂ්කෝඩර් | ෂ්කෝඩර් | 3,562 | 200,007 | 0.784 |
|  | ටිරානා | ටිරානා | 1,652 | 906,166 | 0.820 |
|  | ව්ලෝරේ | ව්ලෝරේ | 2,706 | 188,922 | 0.802 |
| යොමුව: |

## ආර්ථිකය

ටිරානා සහ ඩුරස් නගර ඇතුළත් දුරානා අගනගර ප්‍රදේශය ඇල්බේනියාවේ ප්‍රධාන ආර්ථික මධ්‍යස්ථානය ලෙස ක්‍රියා කරයි.
සමාජවාදී සැලසුම්ගත ආර්ථිකයක සිට ධනවාදී මිශ්‍ර ආර්ථිකයකට සංක්‍රමණය වීමත් සමඟ, ඇල්බේනියාව ඉහළ-මධ්‍යම ආදායම් තත්ත්වයක් සහිත සංවර්ධනය වෙමින් පවතින විවෘත වෙළඳපොළක් ලෙස වර්ගීකරණය කර ඇත. ඇල්බේනියානු ආර්ථිකය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් (GDP) 48.6% ක් ඇතුළත් සැලකිය යුතු සේවා අංශයකින් සංලක්ෂිත වන අතර, තොග සහ සිල්ලර වෙළෙඳාම, සංචාරක කර්මාන්තය, දේපළ වෙළෙඳාම් සහ සැපයුම් වලින් ප්‍රධාන දායකත්වයක් ලැබේ. මෙයට අමතරව, ඉදිකිරීම් මගින් විශේෂයෙන් බලපෑම් වූ කාර්මික අංශය 20.2% ක් ද, වන වගාව සහ ධීවර කර්මාන්තය ඇතුළු කෘෂිකාර්මික අංශය 18.5% ක් ද නියෝජනය කරන අතර, නිෂ්පාදන අංශය ආර්ථිකයට සුළු වශයෙන් 6.3% ක දායකත්වයක් සපයයි. 2025 වන විට, ඇල්බේනියාවේ නාමික දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය (GDP) ඇමරිකානු ඩොලර් බිලියන 26.911 ක් ලෙස වාර්තා වන අතර ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය ඩොලර් 9,474 කි. 2025 සඳහා ආර්ථික වර්ධනයේ ප්‍රක්ෂේපිත වාර්ෂික ප්‍රතිශත වෙනස 3.8% ක් වන අතර 2029 වන විට එය 3.5% දක්වා පුරෝකථනය කර ඇත.

ඇල්බේනියාව විවිධ කලාප සමඟ වැදගත් ගිවිසුම් කිහිපයක් හරහා ජාත්‍යන්තර වෙළඳාම සඳහා පුළුල් රාමුවක් සකස් කර තිබේ. 2006 දී අත්සන් කරන ලද යුරෝපීය සංගමය (EU) සමඟ ස්ථායීකරණ සහ සංගම් ගිවිසුම (SAA) වඩාත්ම වැදගත් එකකි. මෙම ගිවිසුම තීරණාත්මක වෙළඳ ප්‍රතිලාභ ලබා දෙන අතර ඇල්බේනියාව EU වෙත ඒකාබද්ධ කිරීම සඳහා පදනමක් ලෙස සේවය කරයි. 2009 දී ඇල්බේනියාව යුරෝපීය නිදහස් වෙළඳ සංගමය (EFTA) සමඟ නිදහස් වෙළඳ ගිවිසුමක් (FTA) අත්සන් කළ අතර, එය වෙළඳ අවස්ථා සහ වෙළඳපල ප්‍රවේශය තවදුරටත් පුළුල් කරයි. අසල්වැසි රටවල් සමඟ කලාපීය වෙළෙඳාම සහ සහයෝගීතාව ප්‍රවර්ධනය කරමින් මධ්‍යම යුරෝපීය නිදහස් වෙළඳ ගිවිසුම (CEFTA) සහ කළු මුහුදේ ආර්ථික සහයෝගීතා සංවිධානය (BSEC) ද අත්සන් කර ඇත. තවද, තුර්කිය, එක්සත් රාජධානිය සමඟ FTA සහ එක්සත් ජනපදය සමඟ ද්විපාර්ශ්වික ආයෝජන ගිවිසුමක් හරහා රට සිය ද්විපාර්ශ්වික වෙළඳ සබඳතා වැඩි දියුණු කර ඇත.

2023 ලෝක ආර්ථික නිදහස පිළිබඳ වාර්තාවට අනුව ඇල්බේනියාව 31 වන ස්ථානයේ සිටින අතර, සැලකිය යුතු ආර්ථික ස්වාධීනත්වයක් සහ වෙළඳපොළ-නැඹුරු ප්‍රතිපත්ති ඵලදායී ලෙස අනුගමනය කිරීම සටහන් කරයි. 2024 බර්ටෙල්ස්මන් පරිවර්තන දර්ශකය ඇල්බේනියාව 20 වන ස්ථානයට පත් කළ අතර, දේශපාලන හා ආර්ථික පරිවර්තනයේ සැලකිය යුතු ප්‍රගතියක් පිළිගත්තේය. එසේම 2024 දී, රට ගෝලීය ස්ත්‍රී පුරුෂ පරතරය දර්ශකයේ 23 වන ස්ථානයට පත් විය. විශේෂයෙන්ම, ආර්ථික සහභාගීත්වය සහ අවස්ථා කාණ්ඩයේ 16 වන ගෝලීය ශ්‍රේණිගත කිරීම සමඟින් විශිෂ්ට වෙමින්, කාන්තා ආර්ථික සහභාගීත්වයේ සැලකිය යුතු දියුණුවක් පෙන්නුම් කරයි. කෙසේ වෙතත්, ඇල්බේනියානු ආර්ථිකය, සැලකිය යුතු ඔරොත්තු දීමේ හැකියාවක් පෙන්නුම් කළද, එහි සංවර්ධනයට බාධා කරන සැලකිය යුතු අවදානම්වලට මුහුණ දෙයි. ප්‍රධාන අභියෝග අතරට පුළුල් දූෂණය, විකෘති තරඟකාරිත්වය සහ මූල්‍ය නීති සම්පාදනයට නිතර සිදුවන වෙනස්කම් ඇතුළත් වේ. තවද, ප්‍රමාණවත් නොවන කොන්ත්‍රාත් බලාත්මක කිරීම, විශාල අවිධිමත් අංශයක් සහ අඛණ්ඩ ශ්‍රම හිඟය ජාතික ආර්ථික ප්‍රගතිය තවදුරටත් සංකීර්ණ කරයි.

ඇල්බේනියාවේ ආර්ථික භූ දර්ශනය කලාපීය විෂමතා මගින් සංලක්ෂිත වේ. විශේෂයෙන්ම, ටිරානා, ඩුරස් සහ ලාක් විසින් පිහිටුවන ලද ත්‍රිකෝණාකාර කලාපයේ ආර්ථික ක්‍රියාකාරකම් සාන්ද්‍රණය වීමෙන් මෙය පැහැදිලි වේ. ඩුරානා ලෙස හඳුන්වන මෙම අගනගර ප්‍රදේශය ඇල්බේනියාවේ ප්‍රධාන ආර්ථික මධ්‍යස්ථානය ලෙස ක්‍රියා කරයි. 2021 වර්ෂයේදී, ටිරානා ප්‍රාන්තය ජාතික දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් සැලකිය යුතු 44% ක් වූ අතර, ෆියර් සහ ඩුරස් ප්‍රාන්ත ද ආර්ථිකයේ අත්‍යවශ්‍ය කාර්යභාරයක් ඉටු කරමින් පිළිවෙලින් දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයට 11% ක් සහ 10% ක් දායක විය. එල්බසන්, සරන්ඩේ සහ ව්ලෝරේ වෙරළබඩ නගර වැනි වෙනත් සැලකිය යුතු ආර්ථික මධ්‍යස්ථාන රට පුරා ආර්ථික සංවර්ධනයේ අසමාන ව්‍යාප්තිය ඉස්මතු කරයි. ප්‍රාථමික ආර්ථික මධ්‍යස්ථානවලින් භූගෝලීය වශයෙන් දුරස්ව තිබියදීත්, බෙරාට් සහ කෝර්චේ ඇතුළු සංස්කෘතික කලාප සංචාරක අංශයේ ව්‍යාප්තියෙන් සැලකිය යුතු ප්‍රතිලාභ ලබා ගෙන තිබේ.

### ප්‍රාථමික අංශය

බෙරාත්හි මිදි. මධ්‍යධරණී දේශගුණය හේතුවෙන් වයින්, ඔලිව් සහ පැඟිරි පලතුරු ප්‍රධාන වශයෙන් දකුණු ඇල්බේනියාවේ නිෂ්පාදනය කෙරේ.
ඇල්බේනියාව සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක පලතුරු (ඇපල්, ඔලිව්, මිදි, දොඩම්, ලෙමන්, ඇප්රිකොට් ඇට, පීච්, චෙරි, අත්තික්කා, ඇඹුල් චෙරි, පිසිනු ලබන්නේ සහ ස්ට්‍රෝබෙරි), එළවළු (අර්තාපල්, තක්කාලි, බඩ ඉරිඟු, ළූණු සහ තිරිඟු), සීනි බීට්, දුම්කොළ, මස්, මී පැණි, කිරි නිෂ්පාදන, සාම්ප්‍රදායික වෛද්‍ය විද්‍යාවට අවශ්‍ය ද්‍රව්‍ය සහ ඇරෝමැටික ශාක නිෂ්පාදනය කරයි. තවද, රට ලොව පුරා සැල්වියා, රෝස්මරී සහ කහ ජෙන්ටියන් නිෂ්පාදනය කරන රටකි. අයෝනියන් මුහුදට සහ ඇඩ්‍රියාටික් මුහුදට රට සමීප වීම, ඌන සංවර්ධිත ධීවර කර්මාන්තයට විශාල විභවයක් ලබා දෙයි. ලෝක බැංකුව සහ යුරෝපීය ප්‍රජා ආර්ථික විද්‍යාඥයින් වාර්තා කරන්නේ, ඇල්බේනියාවේ ධීවර කර්මාන්තයට අපනයන ආදායම් උත්පාදනය කිරීමට හොඳ විභවයක් ඇති බවයි. ඊට හේතුව අසල ඇති ග්‍රීක සහ ඉතාලි වෙළඳපොළවල මිල ඇල්බේනියානු වෙළඳපොළට වඩා බොහෝ ගුණයකින් වැඩි වීමයි. රටේ වෙරළ තීරයෙන් ඔබ්බට ලබා ගත හැකි මාළු වර්ග වන්නේ කාප්, ට්‍රවුට්, මුහුදු බ්‍රීම්, මට්ටි සහ කබොල ය.

ඇල්බේනියාව යුරෝපයේ මිදි වගාවේ දීර්ඝතම ඉතිහාසයක් ඇති රටකි. අද කලාපය අයිස් යුගයේදී ස්වභාවිකව වැල් වගා කළ ස්ථාන කිහිපයෙන් එකකි. කලාපයේ ඇති පැරණිතම බීජ වසර 4,000 සිට 6,000 දක්වා පැරණි වේ. 2009 දී, ජාතිය වයින් ටොන් 17,500 ක් පමණ නිෂ්පාදනය කළ බවට ඇස්තමේන්තු කර ඇත.

### ද්විතියික අංශය

ෆුෂේ-කෘජේ හි ඇන්ටියා කර්මාන්ත ශාලාව
කොමියුනිස්ට් පාලනය බිඳ වැටීමෙන් පසු ඇල්බේනියාවේ ද්විතීයික අංශය බොහෝ වෙනස්කම් සහ විවිධාංගීකරණයන්ට භාජනය වී ඇත. එය ඉලෙක්ට්‍රොනික උපකරණ, නිෂ්පාදනය, රෙදිපිළි, ආහාර, සිමෙන්ති, පතල් කැණීම්, සහ බලශක්තිය දක්වා ඉතා විවිධාංගීකරණය වී ඇත. ෆුෂේ-කෘජේ හි ඇන්ටියා සිමෙන්ති කම්හල ජාතියේ විශාලතම කාර්මික හරිත ක්ෂේත්‍ර ආයෝජන වලින් එකක් ලෙස සැලකේ. ඇල්බේනියානු තෙල් සහ ගෑස් එහි ආර්ථිකයේ වඩාත්ම පොරොන්දු වූ, දැඩි ලෙස නියාමනය කරන ලද අංශවලින් එකකි. රුමේනියාවෙන් පසු බෝල්කන් අර්ධද්වීපයේ දෙවන විශාලතම තෙල් නිධි ඇල්බේනියාවේ ඇති අතර යුරෝපයේ විශාලතම තෙල් සංචිත ද වේ. ඇල්බෙපෙට්‍රෝල් සමාගම ඇල්බේනියානු රාජ්‍යයට අයත් වන අතර රටේ රාජ්‍ය ඛනිජ තෙල් ගිවිසුම් නිරීක්ෂණය කරයි. ඇල්බේනියාවේ යුරෝපීය සංගමයේ (EU) සමාගම් වෙත පිවිසීමෙන් රෙදිපිළි කර්මාන්තය පුළුල් ව්‍යාප්තියක් දැක තිබේ. 2016 වන විට Instituti i Statistikës (INSTAT) ට අනුව, රෙදිපිළි නිෂ්පාදනයේ වාර්ෂික වර්ධනය 5.3% ක් සහ වාර්ෂික පිරිවැටුම යුරෝ බිලියන 1.5 ක් පමණ විය.

ඇල්බේනියාව සැලකිය යුතු ඛනිජ නිෂ්පාදකයෙකු වන අතර ලොව ප්‍රමුඛතම ක්‍රෝමියම් නිෂ්පාදකයින් සහ අපනයනකරුවන් අතර ශ්‍රේණිගත වේ. ජාතිය තඹ, නිකල් සහ ගල් අඟුරු නිෂ්පාදනයේ කැපී පෙනෙන නිෂ්පාදකයෙකි. බත්‍රා පතල, බුල්කිසා පතල සහ තේක්නා පතල තවමත් ක්‍රියාත්මක වන වඩාත්ම පිළිගත් ඇල්බේනියානු පතල් අතර වේ.

### තෘතීයික අංශය

ඇල්බේනියානු අයෝනියන් මුහුදු වෙරළට දකුණින් පිහිටි ක්සාමිල් දූපත්
තෘතීයික අංශය රටේ ආර්ථිකයේ වේගයෙන්ම වර්ධනය වන අංශය නියෝජනය කරයි. ජනගහනයෙන් 36% ක් සේවා අංශයේ සේවය කරන අතර එය රටේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 65% කට දායක වේ. 20 වන සියවසේ අග භාගයේ සිට, බැංකු කර්මාන්තය තෘතීයික අංශයේ ප්‍රධාන අංගයක් වන අතර පෞද්ගලීකරණය සහ ප්‍රශංසනීය මුදල් ප්‍රතිපත්තිය හේතුවෙන් සමස්තයක් ලෙස හොඳ තත්ත්වයේ පවතී.

මීට පෙර ලෝකයේ වඩාත්ම හුදකලා සහ පාලනය කරන ලද රටවලින් එකක් වූ විදුලි සංදේශ කර්මාන්තය වර්තමානයේ මෙම අංශයට තවත් ප්‍රධාන දායකත්වයක් සපයයි. එය බොහෝ දුරට දේශීය හා විදේශීය ආයෝජකයින් විසින් පෞද්ගලීකරණය සහ පසුව කරන ලද ආයෝජන හරහා වර්ධනය විය. ඊගල්, වොඩාෆෝන් සහ ටෙලිකොම් ඇල්බේනියාව රටේ ප්‍රමුඛතම විදුලි සංදේශ සේවා සපයන්නන් වේ.

සංචාරක ව්‍යාපාරය ජාතික වැදගත්කමක් ඇති කර්මාන්තයක් ලෙස පිළිගැනෙන අතර 21 වන සියවසේ ආරම්භයේ සිට ක්‍රමයෙන් වැඩිවෙමින් පවතී. එය 2016 දී දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 8.4% ක් සෘජුවම දායක වූ නමුත් වක්‍ර දායකත්වයන් ඇතුළුව අනුපාතය 26% දක්වා තල්ලු කරයි. එම වසරේම, රටට ආසන්න වශයෙන් මිලියන 4.74 ක සංචාරකයින් පිරිසක් පැමිණ ඇති අතර, බොහෝ දුරට යුරෝපයෙන් සහ ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයෙන් ද පැමිණ ඇත.

විදේශීය සංචාරකයින්ගේ වැඩිවීම නාටකාකාර ය. 2005 දී ඇල්බේනියාවට සංචාරකයින් 500,000 ක් පමණක් සිටි අතර, 2012 දී ඇස්තමේන්තුගත මිලියන 4.2 ක් වූ අතර එය සියයට 740 ක වැඩිවීමකි. එක්සත් ජාතීන්ගේ ලෝක සංචාරක සංවිධානයට (එක්සත් ජාතීන්ගේ සංචාරක ව්‍යාපාරය) අනුව, 2024 දී ඇල්බේනියාව සංචාරකයින් මිලියන 11.7 ක් පමණ පිළිගත් අතර එය පෙර වසරවලට වඩා සැලකිය යුතු වැඩිවීමක් සනිටුහන් කරයි.

සංචාරක කර්මාන්තයේ වැඩි කොටසක් රටේ බටහිරින් ඇඩ්‍රියාටික් සහ අයෝනියන් මුහුද දිගේ සංකේන්ද්‍රණය වී ඇත. නමුත් නිරිත දෙසින් පිහිටි ඇල්බේනියානු රිවීරා වඩාත් දර්ශනීය හා පිරිසිදු වෙරළ තීරයන් ඇත; එහි වෙරළ තීරයේ සැලකිය යුතු දිග කිලෝමීටර 446 (සැතපුම් 277) කි. වෙරළ තීරය සුවිශේෂී චරිතයක් ඇති අතර, විවිධාකාර කන්‍යා වෙරළ තීරයන්, කේප්, කොව්, ආවරණය කරන ලද බොක්ක, කලපු, කුඩා බොරළු වෙරළ, මුහුදු ගුහා සහ බොහෝ භූමි ආකෘති වලින් පොහොසත් වේ. මෙම මුහුදු වෙරළේ සමහර කොටස් පාරිසරික වශයෙන් ඉතා පිරිසිදු වන අතර, මධ්‍යධරණී මුහුද තුළ ඉතා දුර්ලභ වන ගවේෂණය නොකළ ප්‍රදේශ ද ඇතුළත් වේ. ඇල්බේනියානු ඇල්ප්ස්, සෙරෝනියන් කඳු සහ කෝරාබ් කඳු වැනි කඳුකර ප්‍රදේශ මෙන්ම බෙරාට්, ඩුරස්, ජිරොකාස්ටර්, සරන්ඩේ, ෂ්කොඩර් සහ කෝර්චේ යන ඓතිහාසික නගර ද අනෙකුත් ආකර්ෂණයන් අතර වේ.

### ප්‍රවාහන

රුගා ඊ කොම්බිට් බටහිර පහත්බිම් හරහා ඇඩ්‍රියාටික් මුහුද ඇල්බේනියානු ඇල්ප්ස් සමඟ සම්බන්ධ කරයි.
ඇල්බේනියාවේ ප්‍රවාහනය කළමනාකරණය කරනු ලබන්නේ යටිතල පහසුකම් සහ බලශක්ති අමාත්‍යාංශයේ සහ ඇල්බේනියානු මාර්ග අධිකාරිය (ARRSH) වැනි ආයතනවල කාර්යයන් තුළ වන අතර එය ඇල්බේනියාවේ මහාමාර්ග සහ මෝටර් රථ මාර්ග ඉදිකිරීම සහ නඩත්තු කිරීම සඳහා වගකිව යුතුය, එසේම ඇල්බේනියානු ගුවන් සේවා අධිකාරිය (AAC) රටේ සිවිල් ගුවන් සේවා සහ ගුවන් තොටුපළ සම්බන්ධීකරණය කිරීමේ වගකීම දරයි.

ටිරානා ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ රටට ප්‍රමුඛතම ගුවන් දොරටුව වන අතර ඇල්බේනියාවේ ජාතික ධජ වාහක ගුවන් සේවය වන එයාර් ඇල්බේනියාවේ ප්‍රධාන මධ්‍යස්ථානය ද වේ. 2019 දී මෙම ගුවන්තොටුපළ මගීන් මිලියන 3.3 කට වඩා රැගෙන ගිය අතර යුරෝපය, අප්‍රිකාව සහ ආසියාව පුරා අනෙකුත් රටවල බොහෝ ගමනාන්ත වෙත සම්බන්ධතා ඇති කර ඇත. විශේෂයෙන් දකුණේ, සරන්ඩේ, ජිරොකාස්ටර් සහ ව්ලෝරේ හි ස්ථානගත කළ හැකි ගුවන්තොටුපළ සංඛ්‍යාව ක්‍රමයෙන් වැඩි කිරීමට රට සැලසුම් කරයි.

ඇල්බේනියාවේ අධිවේගී මාර්ග සහ මෝටර් රථ මාර්ග නිසි ලෙස නඩත්තු කර ඇති අතර බොහෝ විට තවමත් ඉදිකිරීම් සහ ප්‍රතිසංස්කරණය යටතේ පවතී. ඔටෝස්ට්‍රාඩා 1 (A1) යනු ඒකාබද්ධ ප්‍රවාහන කොරිඩෝවක් වන අතර රටේ දිගම මෝටර් රථ මාර්ගයයි. කොසෝවෝ හි ප්‍රිස්ටිනා හරහා ඇඩ්‍රියාටික් මුහුදේ ඩුරස් සර්බියාවේ පෑන්-යුරෝපීය කොරිඩෝව X සමඟ සම්බන්ධ කිරීමට සැලසුම් කර ඇත. ඔටෝස්ට්‍රාඩා 2 (A2) ඇඩ්‍රියාටික්-අයෝනියන් කොරිඩෝවේ මෙන්ම පෑන්-යුරෝපීය කොරිඩෝව VIII හි කොටසක් වන අතර ෆියර් ව්ලෝරේ සමඟ සම්බන්ධ කරයි. ඔටෝස්ට්‍රාඩා 3 (A3) ඉදිකිරීම් යටතේ පවතින අතර එය නිම කිරීමෙන් පසු ටිරානා සහ එල්බසන් පෑන්-යුරෝපීය කොරිඩෝව VIII සමඟ සම්බන්ධ කරනු ඇත. කොරිඩෝ තුනම සම්පූර්ණ වූ විට, ඇල්බේනියාවේ ඇස්තමේන්තුගත 759 කිලෝමීටර (472 සැතපුම්) අධිවේගී මාර්ගයක් ඇති අතර එය සියලු අසල්වැසි රටවල් සමඟ සම්බන්ධ කරයි.

ඩුරස් යනු රටේ කාර්යබහුලම සහ විශාලතම වරාය වන අතර, පසුව ව්ලෝරි, ෂෙන්ජින් සහ සරන්ඩේ. දුම්රිය ජාලය ජාතික දුම්රිය සමාගමක් වන හෙකුරුදා ෂ්කිප්ටරේ විසින් පරිපාලනය කරනු ලැබේ. ටිරානා සහ එහි ගුවන්තොටුපළේ සිට ඩුරස් දක්වා නව දුම්රිය මාර්ගයක් සැලසුම් කර ඇත. ඇල්බේනියාවේ වඩාත්ම ජනාකීර්ණ නාගරික ප්‍රදේශ සම්බන්ධ කරන මෙම දුම්රිය මාර්ගයේ පිහිටීම එය වැදගත් ආර්ථික සංවර්ධන ව්‍යාපෘතියක් බවට පත් කරයි.

### බලශක්තිය

1980 සිට 2019 දක්වා ඇල්බේනියාවේ විදුලි නිෂ්පාදනය
එහි පිහිටීම සහ ස්වාභාවික සම්පත් හේතුවෙන්, ඇල්බේනියාවේ ගෑස්, තෙල් සහ ගල් අඟුරු සිට සුළං, සූර්ය, ජලය සහ අනෙකුත් පුනර්ජනනීය ප්‍රභවයන් දක්වා විවිධ බලශක්ති සම්පත් ඇත. ලෝක ආර්ථික සංසදයේ 2023 බලශක්ති සංක්‍රාන්ති දර්ශකයට (ETI) අනුව, රට ගෝලීය වශයෙන් 21 වන ස්ථානයට පත්ව ඇති අතර, එහි බලශක්ති සංක්‍රාන්ති න්‍යාය පත්‍රයේ ප්‍රගතිය ඉස්මතු කරයි. වර්තමානයේ, ඇල්බේනියාවේ විදුලි උත්පාදන අංශය ජල විදුලිය මත රඳා පවතින අතර, ප්‍රතිශත අනුව ලෝකයේ පස්වන ස්ථානයේ සිටී. දේශගුණික විපර්යාස හේතුවෙන් ගංගා ගංවතුර සහ නියඟ අවදානම වැඩි වීම විදුලි උත්පාදනය අවදානමට ලක් කරනු ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරේ. උතුරේ ඩ්‍රින්, ෆියර්සා, කොමන්, ස්කාවිකා සහ වවු අයි ඩෙජෙස් ඇතුළු ජල විදුලි බලාගාර හතරක් පවත්වාගෙන යයි. බන්ජේ සහ මොග්ලික් වැනි තවත් බලාගාර දෙකක් දකුණේ ඩෙවෝල් දිගේ පිහිටා ඇත.

ඇල්බේනියාවේ සැලකිය යුතු තෙල් නිධි ඇත. එය යුරෝපයේ 10 වන විශාලතම තෙල් සංචිතය සහ ලෝකයේ 58 වන ස්ථානය හිමි කර ගනී. රටේ ප්‍රධාන ඛනිජ තෙල් නිධි පිහිටා ඇත්තේ ඇල්බේනියානු ඇඩ්‍රියාටික් මුහුදු වෙරළ තීරය සහ මයිසෙක් තැනිතලාව වටා වන අතර එය රටේ විශාලතම සංචිතය පිහිටා ඇති බටහිර පහත්බිම් තුළ පිහිටා ඇත. පැටෝස්-මැරින්සා ද එම ප්‍රදේශය තුළ පිහිටා ඇති අතර එය යුරෝපයේ විශාලතම වෙරළබඩ තෙල් නිධියයි. සැලසුම් කරන ලද දකුණු ගෑස් කොරිඩෝවේ කොටසක් වන ට්‍රාන්ස් ඇඩ්‍රියාටික් නල මාර්ගය (TAP), ඇල්බේනියාවේ භූමිය හරහා කිලෝමීටර 215 (සැතපුම් 134) ක් හරහා දිවෙන අතර ෆියර් සිට වයඹ දෙසින් ඇල්බේනියානු ඇඩ්‍රියාටික් මුහුදු වෙරළට ආසන්න වශයෙන් කිලෝමීටර 17 (සැතපුම් 11) ක් පමණ ඇතුල් වේ.

ඇල්බේනියාවේ ජල සම්පත් විශේෂයෙන් රටේ සියලුම ප්‍රදේශවල බහුල වන අතර විල්, ගංගා, උල්පත් සහ භූගත ජලධර වලින් සමන්විත වේ. රටේ ලබා ගත හැකි සාමාන්‍ය මිරිදිය ප්‍රමාණය වසරකට එක් වැසියෙකුට ඝන මීටර් 129.7 (ඝන අඩි 4,580) ලෙස ගණන් බලා ඇති අතර එය යුරෝපයේ ඉහළම අනුපාතයන්ගෙන් එකකි. 2015 දී ජල සැපයුම සහ සනීපාරක්ෂාව සඳහා වූ ඒකාබද්ධ අධීක්ෂණ වැඩසටහන (JMP) විසින් ඉදිරිපත් කරන ලද දත්ත වලට අනුව, රටේ මුළු ජනගහනයෙන් 93% කට පමණ වැඩිදියුණු කළ සනීපාරක්ෂාව සඳහා ප්‍රවේශය තිබුණි.

### මාධ්‍ය

ටිරානා අගනුවර පිහිටි රේඩියෝ ටිරානා මූලස්ථානයේ පෙර භූමිය. රේඩියෝ ටෙලිවිසියෝනි ෂ්කිප්ටාර් (RTSH) මුලින් දෙවන ලෝක යුද්ධයට පෙර 1938 දී රේඩියෝ ටිරානා ලෙස ආරම්භ කරන ලදී.
මාධ්‍ය සහ භාෂණයේ නිදහස සහ නිදහස් ප්‍රකාශනයේ අයිතිය ඇල්බේනියාවේ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ සහතික කර ඇත. දේශසීමා නොමැති වාර්තාකරුවන් විසින් සම්පාදනය කරන ලද 2020 මාධ්‍ය නිදහස් දර්ශකයේ ඇල්බේනියාව 84 වන ස්ථානයට පත් වූ අතර, එහි ලකුණු 2003 සිට ක්‍රමයෙන් පහත වැටෙමින් තිබුණි. කෙසේ වෙතත්, ලෝකයේ නිදහස පිළිබඳ 2020 වාර්තාවේ, නිදහස් මන්දිරය ඇල්බේනියාවේ මාධ්‍ය සහ භාෂණ නිදහස වර්ගීකරණය කළේ දේශපාලන මැදිහත්වීම් සහ උපාමාරු වලින් අර්ධ වශයෙන් නිදහස් ලෙසයි.

Radio Televizioni Shqiptar (RTSH) යනු රට තුළ රූපවාහිනී සහ ගුවන් විදුලි මධ්‍යස්ථාන රාශියක් ක්‍රියාත්මක කරන ඇල්බේනියාවේ ජාතික විකාශන සංස්ථාවයි. ප්‍රධාන පෞද්ගලික විකාශන සංස්ථා තුන වන්නේ Top Channel, Televizioni Klan සහ Vizion Plus වන අතර ඒවායේ අන්තර්ගතය ඇල්බේනියාව පුරා සහ කොසෝවෝ සහ අනෙකුත් ඇල්බේනියානු භාෂාව කතා කරන ප්‍රදේශවල එහි භූමියෙන් ඔබ්බට බෙදා හරිනු ලැබේ.

ඇල්බේනියානු සිනමාවේ මූලයන් 20 වන සියවසේ ඇති අතර එය රටේ නිදහස ප්‍රකාශ කිරීමෙන් පසුව වර්ධනය විය. චලන රූප පෙන්වීම සඳහා පමණක් කැප වූ පළමු සිනමා ශාලාව 1912 දී Shkodër හි ඉදිකරන ලදී. ඇල්බේනියානු මහජන ජනරජය අතරතුර, ටිරානා හි Kinostudio Shqipëria e Re ආරම්භ කිරීමත් සමඟ ඇල්බේනියානු සිනමාව වේගයෙන් වර්ධනය විය. 1953 දී, මධ්‍යකාලීන ඇල්බේනියානු වීරයා වන Skanderbeg ගේ ජීවිතය සහ සටන විස්තර කරමින් ඇල්බේනියානු-සෝවියට් වීර කාව්‍ය චිත්‍රපටයක් වන The Great Warrior Skanderbeg නිකුත් කරන ලදී. එය 1954 කෑන්ස් චිත්‍රපට උළෙලේදී ජාත්‍යන්තර ත්‍යාගය දිනා ගත්තේය. 2003 දී, ටිරානා ජාත්‍යන්තර චිත්‍රපට උළෙල ආරම්භ කරන ලද අතර එය රටේ විශාලතම චිත්‍රපට උළෙලයි. ඩුරස් ඇම්ෆිතියේටර් දෙවන විශාලතම චිත්‍රපට උළෙල වන ඩුරස් ජාත්‍යන්තර චිත්‍රපට උළෙලට සත්කාරකත්වය සපයයි.

### තාක්ෂණය

1991 දී කොමියුනිස්ට්වාදය බිඳ වැටීමෙන් පසු, ඇල්බේනියාවේ විද්‍යාවන් හා තාක්ෂණය පිළිබඳ මානව සම්පත් විශාල ලෙස අඩු වී ඇත. විවිධ වාර්තාවලට අනුව, 1991 සිට 2005 දක්වා කාලය තුළ රටේ විශ්ව විද්‍යාල සහ විද්‍යා ආයතනවල මහාචාර්යවරුන් සහ විද්‍යාඥයින්ගෙන් ආසන්න වශයෙන් 50% ක් ඇල්බේනියාව හැර ගොස් ඇත. 2024 දී ගෝලීය නවෝත්පාදන දර්ශකයේ ඇල්බේනියාව 84 වන ස්ථානයට පත්විය.

ඇල්බේනියාවේ වේගයෙන්ම වර්ධනය වන සහ ගතික අංශවලින් එකක් විදුලි සංදේශනය නියෝජනය කරයි. ඇල්බේනියාවේ ජංගම සහ අන්තර්ජාල සපයන ප්‍රධාන සැපයුම්කරුවන් තිදෙනා වන්නේ වොඩාෆෝන් ඇල්බේනියාව, ටෙලිකොම් ඇල්බේනියාව සහ ඇල්බ්ටෙලෙකොම් ය. 2018 දී ඉලෙක්ට්‍රොනික හා තැපැල් සන්නිවේදන අධිකාරිය (AKEP) අනුව, රට තුළ ක්‍රියාකාරී ජංගම දුරකථන භාවිතා කරන්නන් මිලියන 2.7 ක් පමණ සිටි අතර ක්‍රියාකාරී බ්‍රෝඩ්බෑන්ඩ් ග්‍රාහකයින් මිලියන 1.8 කට ආසන්න සංඛ්‍යාවක් සිටියහ. වොඩාෆෝන් ඇල්බේනියාව පමණක් ජංගම දුරකථන භාවිතා කරන්නන් 931,000 කට වඩා සේවය කළ අතර, ටෙලිකොම් ඇල්බේනියාවේ පරිශීලකයින් 605,000 ක් පමණ සිටි අතර ඇල්බ්ටෙලෙකොම් පරිශීලකයින් 272,000 කට වඩා සිටියහ. 2023 ජනවාරි මාසයේදී ඇල්බේනියාව එහි පළමු චන්ද්‍රිකා දෙක වන ඇල්බේනියාව 1 සහ ඇල්බේනියාව 2 කක්ෂයට දියත් කළ අතර එය රටේ භූමිය නිරීක්ෂණය කිරීමේ සහ නීති විරෝධී ක්‍රියාකාරකම් හඳුනා ගැනීමේ සන්ධිස්ථානයක් ලෙස සැලකේ. ChatGPT, Codex සහ DALL-E වැනි කෘතිම බුද්ධි සේවාවන් සංවර්ධනය කිරීම සහ දියත් කිරීම සඳහා OpenAI පර්යේෂණ සංවිධානයේ ප්‍රධාන තාක්ෂණ නිලධාරිනී ඇල්බේනියානු-ඇමරිකානු ඉංජිනේරුවරිය වන මිරා මුරාටි සැලකිය යුතු කාර්යභාරයක් ඉටු කළාය. 2023 දෙසැම්බර් මාසයේදී අගමැති එඩි රාමා ඇල්බේනියානු රජය සහ ChatGPT අතර සහයෝගීතාව සඳහා සැලසුම් ප්‍රකාශයට පත් කළ අතර, එය Murati සමඟ සාකච්ඡා මගින් පහසුකම් සපයන ලදී. පරිවර්තන සහ නීති සේවා හා සම්බන්ධ පිරිවැය අඩු කිරීම අරමුණු කරගනිමින් යුරෝපීය සංගමයේ රෙගුලාසි සමඟ ඇල්බේනියානු නීති පෙළගැස්ම විධිමත් කිරීමේ අභිප්‍රාය රාමා අවධාරණය කළේය.

## ජන විකාශනය

පසුගිය වසර හැට තුළ ඇල්බේනියාවේ ජනගහනයේ සංවර්ධනය
Instituti i Statistikave (INSTAT) විසින් පවත්වන ලද 2023 සංගණනයෙන් හෙළි වූ පරිදි ඇල්බේනියාවේ ජනවිකාස සංඛ්‍යාලේඛන, 2011 සංගණනයේදී වාර්තා වූ 2,821,977 ට වඩා සැලකිය යුතු අඩුවීමක් සහිතව 2,402,113 ක ජනගහනයක් පෙන්නුම් කළේය. ඇල්බේනියාවේ කොමියුනිස්ට් පාලන තන්ත්‍රය බිඳවැටීමෙන් පසුව ජනගහනයේ අඩුවීම ආරම්භ වූ අතර ඇල්බේනියාවේ දේශපාලන, ආර්ථික සහ සමාජ ව්‍යුහය තුළ සැලකිය යුතු වෙනස්කම් සමඟ සම්බන්ධ වේ. මෙම සංක්‍රාන්තියේ ප්‍රධාන සාධකයක් වන්නේ සශ්‍රීකත්ව අනුපාතවල පහත වැටීම සහ සංක්‍රමණයේ වැඩිවීමයි, දෙකම අඛණ්ඩ ජනවිකාස වෙනස්කම් සහ අභියෝගවලට දායක වේ. සැබෑ අනුපාත සහ සංක්‍රමණ මට්ටම අනුව, ඉදිරි දශකය සඳහා ජනගහනය අවම වශයෙන් හැකිලෙනු ඇතැයි පුරෝකථනය කර ඇත. වර්තමානයේ, ඇල්බේනියාවේ ජනගහන ඝනත්වය වර්ග කිලෝමීටරයකට වැසියන් 83.6 ක් ලෙස මනිනු ලබන අතර විවිධ කලාප හරහා වැසියන්ගේ විවිධ ව්‍යාප්තියක් ඇත. ටිරානා සහ ඩුරස් ප්‍රාන්තවල සැලකිය යුතු ජනගහන සාන්ද්‍රණයක් පෙන්නුම් කරන අතර, ඇල්බේනියාවේ සමස්ත ජනගහන විද්‍යාවෙන් 41% ක් පමණ වන අතර, 32% ක් ටිරානා හි සහ 9% ක් ඩුරස් හි වාසය කරති. අනෙක් අතට, ජිරොකාස්ටර් සහ කුකේස් වැනි වඩාත් පර්යන්ත සහ ග්‍රාමීය ප්‍රාන්තවල ජනගහන ඝනත්වය සැලකිය යුතු ලෙස අඩු වන අතර, ඒ සෑම එකක්ම සමස්ත ජනගහනයට 3% ක් උපකාරී වේ.

ඓතිහාසික වශයෙන්, ඇල්බේනියානු ජනතාව දකුණු යුරෝපය පුරා බොහෝ ප්‍රදේශවල ප්‍රජාවන් කිහිපයක් පිහිටුවා ඇත. මධ්‍යතන යුගයේ අග භාගයේ සිට ඇල්බේනියානු ඩයස්පෝරාව පිහිටුවා ඇති අතර, ඔවුන් විවිධ සමාජ-දේශපාලනික දුෂ්කරතාවලින් හෝ ඇල්බේනියාව ඔටෝමාන් යටත් කර ගැනීමෙන් බේරීමට සංක්‍රමණය වූ විටය. කොමියුනිස්ට්වාදයේ බිඳවැටීමෙන් පසුව, ඇල්බේනියානුවන් විශාල සංඛ්‍යාවක් ඕස්ට්‍රේලියාව, කැනඩාව, ස්විට්සර්ලන්තය, එක්සත් රාජධානිය සහ එක්සත් ජනපදය වැනි රටවලට සංක්‍රමණය වී ඇත. ඇල්බේනියානු සුළුතරයන් උතුරු මැසිඩෝනියාවේ බටහිර, මොන්ටිනිග්‍රෝවේ ගිනිකොන, කොසෝවෝ එහි සම්පූර්ණ කොටස සහ දකුණු සර්බියාවේ කොටස් වැනි අසල්වැසි ප්‍රදේශවල සිටිති. සමස්තයක් වශයෙන්, විදේශයන්හි ජීවත් වන වාර්ගික ඇල්බේනියානුවන් සංඛ්‍යාව ඇල්බේනියාව තුළ මුළු ජනගහනයට වඩා වැඩි යැයි ගණන් බලා ඇත. රටේ දේශසීමා තුළ උපන් අයගෙන් තුනෙන් එකක් පමණ දැන් එයින් පිටත ජීවත් වන අතර, එමඟින් ඇල්බේනියාව ලෝකයේ එහි ජනගහනයට සාපේක්ෂව ඉහළම සංක්‍රමණ අනුපාතයක් ඇති රටවලින් එකක් බවට පත් කරයි. 2022 දී උපත් අනුපාතය 2021 ට වඩා 20% කින් අඩු විය, බොහෝ දුරට දරු ප්‍රසූතියේ වයසේ සිටින පුද්ගලයින්ගේ සංක්‍රමණය හේතුවෙන්.

### නාගරිකකරණය

1991 දී කොමියුනිස්ට්වාදය බිඳවැටීමෙන් පසු, ඇල්බේනියාව එහි නාගරික භූ දර්ශනයේ කැපී පෙනෙන පරිවර්තනයකට භාජනය වී ඇති අතර යුරෝපයේ වේගවත්ම නාගරීකරණය වන රටවලින් එකක් ලෙස ඉස්මතු වී ඇත. මෙම පරිවර්තනයේ ප්‍රමුඛයා වන්නේ ඇල්බේනියාවේ බටහිර වෙරළ තීරයේ පිහිටා ඇති ජනාකීර්ණ නාගරික කොරිඩෝවක් වන ටිරානා-ඩුරස් සමුච්චයකරණයයි. මෙම කොරිඩෝව ජනගහන වර්ධනයේ සහ ජනාවාස සංවර්ධනයේ ප්‍රාථමික ස්ථානය බවට පත්ව ඇති අතර, රටේ පර්යන්ත ප්‍රදේශවලින් අභ්‍යන්තර සංක්‍රමණිකයින්ගේ සැලකිය යුතු ගලා ඒමක් ආකර්ෂණය කරයි. රටේ මුළු ජනගහනයේ සමස්ත පහත වැටීමක් තිබියදීත්, නාගරික ජන විකාශන අනුපාතය 2001 දී 47% සිට 2023 දී 65% දක්වා අඛණ්ඩව වර්ධනය වී ඇත. මෙම අඛණ්ඩ වැඩිවීම, ටිරානා-ඩුරස් කලාපයේ සාන්ද්‍රණය සමඟ සම්බන්ධ වී, කලාපීය අසමතුලිතතාවයන් පැතිරීමට හේතු වී ඇති අතර, පර්යන්ත ප්‍රදේශ, විශේෂයෙන් ඩිබර් සහ කුකේස්, දැඩි ජනගහන ඌනතාවයකට මුහුණ දී ඇත.

|  * v
* t
* e

ඇල්බේනියාව හි විශාලතම නගර ඇල්බේනියාවේ සංඛ්‍යාලේඛන ආයතනය විසින් පවත්වන ලද 2011 සංගණනයට අනුව (INSTAT) |
| --- |
|  | ස්ථානය |  | ප්‍රාන්තය | ජනගහණය | ස්ථානය |  | ප්‍රාන්තය | ජනගහණය |  |
|  ටිරානා  ඩුරස් | 1 | ටිරානා | ටිරානා | 418,495 | 11 | කවාජා | ටිරානා | 20,192 |  ව්ලෝරේ  එල්බසන් |
| 2 | ඩුරස් | ඩුරස් | 113,249 | 12 | ජිරොකාස්ටර් | ජිරොකාස්ටර් | 19,836 |
| 3 | ව්ලෝරේ | ව්ලෝරේ | 79,513 | 13 | සාරන්ද | ව්ලෝරේ | 17,233 |
| 4 | එල්බසන් | එල්බසන් | 78,703 | 14 | ලැක් | ලෙෂේ | 17,086 |
| 5 | ෂ්කෝඩර් | ෂ්කෝඩර් | 77,075 | 15 | කුකීස් | කුකීස් | 16,719 |
| 6 | ෆියර් | ෆියර් | 55,845 | 16 | පැටෝස් | ෆියර් | 15,937 |
| 7 | කෝර්චේ | කෝර්චේ | 51,152 | 17 | ලෙෂේ | ලෙෂේ | 15,510 |
| 8 | බෙරට් | බෙරට් | 32,606 | 18 | පෙෂ්කෝපි | ඩිබර් | 13,251 |
| 9 | ලුෂ්න්ජේ | ෆියර් | 31,105 | 19 | කුචෝවේ | බෙරට් | 12,654 |
| 10 | පොග්‍රැඩෙක් | කෝර්චේ | 20,848 | 20 | කෘජේ | ඩුරස් | 11,721 |

### භාෂාව

2023 වන විට නිවසේ කතා කරන භාෂා:
1. ඇල්බේනියානු (91.07%)
2. වෙනත් භාෂාව (1.54%)
3. බහු භාෂා (0.57%)
4. පිළිතුරක් නැත (1.21%)
5. ලබා ගත නොහැක (5.59%)

රටේ නිල භාෂාව ඇල්බේනියානු වන අතර එය රටේ ජනගහනයෙන් අතිමහත් බහුතරයක් කතා කරයි. එහි සම්මත කථන ​​සහ ලිඛිත ස්වරූපය සංශෝධනය කර ප්‍රධාන උපභාෂා දෙක වන ගෙග් සහ ටොස්ක් වලින් ඒකාබද්ධ කර ඇත, නමුත් එය විශේෂයෙන් ටොස්ක් උපභාෂාව මත පදනම් වේ. ෂ්කුම්බින් ගඟ යනු උපභාෂා දෙක අතර දළ බෙදීමේ රේඛාවයි. සුළුතර භාෂා අතර, ග්‍රීක භාෂාව රටේ දෙවන වැඩිපුරම කතා කරන භාෂාව වන අතර, ජනගහනයෙන් 0.5 සිට 3% දක්වා එය පළමු භාෂාව ලෙස කථා කරයි, ප්‍රධාන වශයෙන් එහි කථිකයන් සංකේන්ද්‍රණය වී ඇති රටේ දකුණේ. ඇල්බේනියාවේ වාර්ගික සුළුතරයන් කතා කරන අනෙකුත් භාෂා අතර ඇරෝමේනියානු, සර්බියානු, මැසිඩෝනියානු, බොස්නියානු, බල්ගේරියානු, ගොරානි සහ රෝමා ඇතුළත් වේ. නැගෙනහිර ඇල්බේනියාවේ පුස්ටෙක් මහ නගර සභාවේ මැසිඩෝනියානු භාෂාව නිල වේ. 2023 ජන සංගණනයේදී, 91.07% ක් ඇල්බේනියානු භාෂාව නිවසේ කතා කරන භාෂාව ලෙස වාර්තා කළහ. 1.54% ක් නිවසේදී වෙනත් භාෂාවක් කතා කරන බව ප්‍රකාශ කළහ, 0.57% ක් බහු භාෂා කතා කරන අතර, 1.21% ක් පිළිතුරක් ලබා නොදුන් අතර 5.59% ක් නොමැත.

වයස අවුරුදු 25 හෝ ඊට අඩු තරුණයින් අතර, 2000 න් පසු ඉංග්‍රීසි, ජර්මානු සහ තුර්කි භාෂාව ඉගෙන ගැනීමට ඇති උනන්දුව ඉහළ ගොස් තිබේ. ඉතාලි සහ ප්‍රංශ ස්ථාවර උනන්දුවක් ඇති අතර ග්‍රීක භාෂාව එහි පෙර උනන්දුවෙන් බොහෝ දුරට අඩු වී ඇත. මෙම ප්‍රවණතා සංස්කෘතික හා ආර්ථික සාධක සමඟ සම්බන්ධ වේ.

මෑත වසරවලදී තරුණයින් ජර්මානු භාෂාව කෙරෙහි වැඩිවන උනන්දුවක් පෙන්නුම් කර ඇත. ඔවුන්ගෙන් සමහරක් අධ්‍යයනය සඳහා හෝ විවිධ අත්දැකීම් සඳහා ජර්මනියට යති. ඇල්බේනියාව සහ ජර්මනිය දෙරටේ තරුණයින්ට සංස්කෘතීන් දෙක වඩා හොඳින් දැන ගැනීමට උපකාර කිරීම සඳහා සහයෝගයෙන් කටයුතු කිරීම සඳහා ගිවිසුම් ඇති කර ගනී. තුර්කිය සමඟ ආර්ථික සබඳතාවල තියුණු වැඩිවීමක් හේතුවෙන්, විශේෂයෙන් තරුණයින් අතර තුර්කි භාෂාව ඉගෙන ගැනීමට ඇති උනන්දුව වාර්ෂිකව වර්ධනය වෙමින් පවතී.

### සුළු ජාතීන්

2023 වන විට ජනවාර්ගික කණ්ඩායම්:
1. ඇල්බේනියානුවන් (91.04%)
2. ග්‍රීකයන් (0.98%)
3. බෝල්කන් ඊජිප්තුවරුන් (0.5%)
4. රෝම (0.4%)
5. බල්ගේරියානුවන් (0.29%)
6. බොස්නියානුවන් (0.12%)
7. ඇරෝමේනියානුවන් (0.1%)
8. මැසිඩෝනියානුවන් (0.09%)
9. සර්බියානුවන් (0.02%)
10. මොන්ටිනිග්‍රීන් (0.02%)
11. මිශ්‍ර වාර්ගිකත්වය (0.03%)
12. වෙනත් ජනවාර්ගිකත්වය (0.15%)
13. නිශ්චිත නොවන (6.2%)

ඇල්බේනියාවේ නම් කරන ලද ජාතික හා සංස්කෘතික සුළුතරයන් අතරට ඇරෝමේනියානු, ග්‍රීක, මැසිඩෝනියානු, මොන්ටිනිග්‍රින්, සර්බියානු, රෝමා, ඊජිප්තු, බොස්නියානු සහ බල්ගේරියානු ජනයා මෙන්ම ගෝරානි සහ යුදෙව්වන් ද අනෙකුත් සුළුතර කණ්ඩායම් ලෙස ඇතුළත් වේ. 2023 සංගණනයේදී වාර්ගික සංයුතිය ඇල්බේනියානුවන් 2,186,917 (මුළු ජනගහනයෙන් 91,04%), ග්‍රීකයන් 23,485 (0,98%), මැසිඩෝනියානුවන් 2,281 (0,09%), මොන්ටිනිග්‍රීන් 511 (0,02%), ඇරෝමේනියානුවන් 2,459 (0,1%), රෝමා 9,813 (0.4%), බෝල්කන් ඊජිප්තුවරුන් 12,375 (0,5%), බොස්නියානුවන් 2,963 (0,12%), සර්බියානුවන් 584 (0,02%), බල්ගේරියානුවන් 7,057 (0,29%), මිශ්‍ර ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් 770 (0.03%), අනෙකුත් ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් 3,798 (0.15%) සහ නිශ්චිත නොවන ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් 134,451 (5.60%) ලෙස සටහන් විය. මුළු ජනගහනය 2,402,113 කි.

### ආගම

2023 වන විට ඇල්බේනියාවේ ආගම:
1. සුන්නි ඉස්ලාම් (45.86%)
2. රෝමානු කතෝලික (8.38%)
3. නැගෙනහිර ඕතඩොක්ස් (7.22%)
4. එවැන්ජලිකල් කිතුනුවන් (0.4%)
5. බෙක්ටාෂි (4.81%)
6. අනුබද්ධ නොවන ඇදහිලිවන්තයන් (13.82%)
7. අදේවවාදය (3.55%)
8. ප්‍රකාශ නොකළ (15.76%)
9. වෙනත් (0.15%)

ඇල්බේනියාව නිල ආගමක් නොමැති ලෞකික සහ ආගමික වශයෙන් විවිධත්වයක් සහිත රටකි. රටේ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව යටතේ ආගමික නිදහස, විශ්වාසය සහ හෘද සාක්ෂිය සහතික කර ඇත. 2023 සංගණනය වන විට, සුන්නි මුස්ලිම්වරුන් 1,101,718 (45.86%), කතෝලිකයන් 201,530 (8.38%), නැගෙනහිර ඕතඩොක්ස් 173,645 (7.22%), බෙක්ටාෂි මුස්ලිම්වරුන් 115,644 (4.81%), එවැන්ජලිස්තවරුන් 9,658 (0.4%), වෙනත් ආගම්වල 3,670 (0.15%), නිකායක් නොමැති ඇදහිලිවන්තයන් 332,155 (13.82%), අදේවවාදීන් 85,311 (3.55%) සහ 378,782 (15.76%) ක් පිළිතුරක් ලබා දුන්නේ නැත. කෙසේ වෙතත්, ඇල්බේනියාව ලෝකයේ අඩුම ආගමික රටවල් අතර ශ්‍රේණිගත කර ඇත. රටේ ජනගහනයෙන් 39% ක පමණ පිරිසකගේ ජීවිතවල ආගම වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කරයි. තවත් වාර්තාවක, 56% ක් තමන් ආගමිකයන් ලෙස සැලකූ අතර, 30% ක් තමන් ආගමික නොවන අය ලෙස සැලකූ අතර, 9% ක් තමන් විශ්වාස කළ අදේවවාදීන් ලෙස අර්ථ දක්වා ඇත. 80% ක් දෙවියන් වහන්සේ විශ්වාස කළහ.

මුස්ලිම් ඇල්බේනියානුවන් රට පුරා ව්‍යාප්ත වී සිටිති. ඕතඩොක්ස් සහ බෙක්ටාෂිවරු බොහෝ දුරට දකුණේ දක්නට ලැබෙන අතර කතෝලිකයන් ප්‍රධාන වශයෙන් උතුරේ ජීවත් වෙති. 2008 දී, රට තුළ කතෝලික පල්ලි 694 ක් සහ ඕතඩොක්ස් පල්ලි 425 ක්, මුස්ලිම් පල්ලි 568 ක් සහ බෙක්ටාෂි ටක්යා 70 ක් තිබුණි.

නූතන කාලයේ, ඇල්බේනියානු ජනරජ, රාජාණ්ඩු සහ පසුකාලීන කොමියුනිස්ට් පාලන තන්ත්‍රයන් නිල කාර්යයන් සහ සංස්කෘතික ජීවිතයෙන් ආගම වෙන් කිරීමේ ක්‍රමානුකූල ප්‍රතිපත්තියක් අනුගමනය කළහ. ජනරජයක් ලෙස හෝ රාජධානියක් ලෙස රටට කිසිදා නිල ආගමක් නොතිබුණි. 20 වන සියවසේදී, රාජාණ්ඩුව යටතේ සියලුම ආගම්වල පූජක පක්ෂය දුර්වල වූ අතර අවසානයේ 1950 සහ 1960 ගණන් වලදී ඇල්බේනියාවේ භූමි ප්‍රදේශවලින් සියලුම සංවිධානාත්මක ආගම් මකා දැමීමේ රාජ්‍ය ප්‍රතිපත්තිය යටතේ මුලිනුපුටා දමන ලදී. කොමියුනිස්ට් පාලන තන්ත්‍රය ආගමික පිළිවෙත් සහ ආයතනවලට පීඩා කර මර්දනය කළ අතර ආගම සම්පූර්ණයෙන්ම තහනම් කළේය. ඉන්පසු රට ලෝකයේ පළමු අදේවවාදී රාජ්‍යය ලෙස නිල වශයෙන් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. කෙසේ වෙතත්, කොමියුනිස්ට්වාදයේ අවසානයෙන් පසු ආගමික නිදහස නැවත පැමිණ ඇත.

ඉස්ලාමය කොමියුනිස්ට් යුගයේ පීඩාවෙන් බේරී නූතන යුගයේ ඇල්බේනියාවේ ප්‍රායෝගික ආගමක් ලෙස නැවත මතු විය. ඇල්බේනියාවේ සමහර කුඩා ක්‍රිස්තියානි නිකායන් අතර එවැන්ජලිකල්වරුන් සහ සෙවන්ත්-ඩේ ඇඩ්වෙන්ටිස්ට් පල්ලිය, පසු-දින සාන්තුවරයන්ගේ ජේසුස් ක්‍රිස්තුස් වහන්සේගේ පල්ලිය සහ යෙහෝවාගේ සාක්ෂිකරුවන් ඇතුළු රෙපරමාදු ප්‍රජාවන් කිහිපයක් ඇතුළත් වේ. ඇල්බේනියාවේ පළමු වාර්තාගත රෙපරමාදු භක්තිකයා වූයේ යුරෝපය පුරා සංචාරය කර 1853 දී ටිරානා වෙත ආපසු ගිය සයිඩ් ටොප්ටානි ය. පළමු එවැන්ජලිකල් රෙපරමාදු භක්තිකයන් 19 වන සියවසේදී දර්ශනය වූ අතර එවැන්ජලිකල් සන්ධානය 1892 දී ආරම්භ කරන ලදී. වර්තමානයේ එහි විවිධ රෙපරමාදු නිකායන්ගෙන් සාමාජික සභා 160 ක් ඇත. කොමියුනිස්ට්වාදයේ බිඳවැටීමෙන් පසු ඊශ්‍රායලයට සමූහ වශයෙන් සංක්‍රමණය වීමෙන් පසුව, රට තුළ ඉතිරිව ඇත්තේ ඇල්බේනියානු යුදෙව්වන් 200 ක් පමණි.

### අධ්‍යාපනය

කලා විශ්වවිද්‍යාලය යනු කලා අධ්‍යයනය සඳහා කැප වූ විශාලතම උසස් අධ්‍යාපන ආයතනයයි.
ඇල්බේනියාවේ අධ්‍යාපනය ලෞකික, නිදහස්, අනිවාර්ය සහ මට්ටම් තුනක් මත පදනම් වේ. අධ්‍යයන වර්ෂය සැප්තැම්බර් හෝ ඔක්තෝබර් මාසවලින් ආරම්භ වී ජුනි හෝ ජූලි මාසවලින් අවසන් වන අධ්‍යයන වාර දෙකකට බෙදා ඇත. රටේ අධ්‍යයන ආයතනවල ප්‍රධාන ඉගැන්වීමේ භාෂාව ඇල්බේනියානු භාෂාවයි. පළමු විදේශීය භාෂාවක් හැදෑරීම අනිවාර්ය වන අතර බොහෝ විට ප්‍රාථමික සහ ද්විභාෂා පාසල්වල උගන්වනු ලැබේ. පාසල්වල උගන්වන භාෂා ඉංග්‍රීසි, ඉතාලි, ප්‍රංශ සහ ජර්මානු වේ. ඇල්බේනියාවේ පාසල් ආයු අපේක්ෂාව අවුරුදු 16 ක් වන අතර සාක්ෂරතා අනුපාතය 98.7% ක් වන අතර පිරිමින් සඳහා 99.2% ක් සහ කාන්තාවන් සඳහා 98.3% කි.

අනිවාර්ය ප්‍රාථමික අධ්‍යාපනය මට්ටම් දෙකකට බෙදා ඇත, ප්‍රාථමික සහ ද්විතීයික පාසල, පිළිවෙලින් පළමු ශ්‍රේණියේ සිට පහ ශ්‍රේණිය දක්වා සහ හය සිට නවය ශ්‍රේණිය දක්වා. වයස අවුරුදු හයේ සිට අවුරුදු 16 වන තෙක් සිසුන් පාසල් යා යුතුය. ප්‍රාථමික අධ්‍යාපනය සාර්ථකව නිම කිරීමෙන් පසු, සියලුම සිසුන්ට කලා, ක්‍රීඩා, භාෂා, විද්‍යාවන් සහ තාක්ෂණය ඇතුළු ඕනෑම ක්ෂේත්‍රයක විශේෂඥතාවක් ඇති උසස් පාසල්වලට යාමට අයිතියක් ඇත.

තෘතියික අධ්‍යාපනය වෛකල්පිත වන අතර බොලොග්නා ක්‍රියාවලියේ මූලධර්මවලට අනුකූලව සම්පූර්ණ ප්‍රතිසංස්කරණයකට සහ ප්‍රතිව්‍යුහගත කිරීමකට භාජනය වී ඇත. ඇල්බේනියාවේ ප්‍රධාන නගරවල උසස් අධ්‍යාපන පෞද්ගලික සහ රාජ්‍ය ආයතන සැලකිය යුතු සංඛ්‍යාවක් ඇත. තෘතියික අධ්‍යාපනය අනුප්‍රාප්තික මට්ටම් තුනකට සංවිධානය කර ඇත, උපාධිය, ශාස්ත්‍රපති සහ ආචාර්ය උපාධිය.

### සෞඛ්‍යය

පලතුරු, එළවළු සහ ඔලිව් තෙල් භාවිතයෙන් සංලක්ෂිත මධ්‍යධරණී මුහුදේ ඇල්බේනියානු ආහාර, රටේ ජනගහනයේ හොඳ පෝෂණයට දායක වේ.
ඇල්බේනියාවේ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව එහි පුරවැසියන්ට සමාන, නිදහස් සහ විශ්වීය සෞඛ්‍ය සේවාවක් සහතික කරයි. සෞඛ්‍ය සේවා පද්ධතිය ප්‍රාථමික, ද්විතීයික සහ තෘතීයික සෞඛ්‍ය සේවා ලෙස සංවිධානය කර ඇති අතර එය නවීකරණය හා සංවර්ධන ක්‍රියාවලියක පවතී. ඇල්බේනියාවේ උපතේදී ආයු අපේක්ෂාව අවුරුදු 77.8 ක් වන අතර එය ලෝකයේ 37 වන ස්ථානයේ සිටින අතර සංවර්ධිත රටවල් කිහිපයක් අභිබවා යයි. සාමාන්‍ය සෞඛ්‍ය සම්පන්න ආයු අපේක්ෂාව අවුරුදු 68.8 ක් වන අතර එය ලෝකයේ 37 වන ස්ථානයේ සිටී. 2015 දී රටේ ළදරු මරණ අනුපාතය සජීවී උපත් 1,000 කට 12 ක් ලෙස ඇස්තමේන්තු කර ඇත. 2000 දී, ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානය (WHO) විසින් අර්ථ දක්වා ඇති පරිදි, රට ලෝකයේ 55 වන හොඳම සෞඛ්‍ය සේවා කාර්ය සාධනය ලබා ඇත.

ඇල්බේනියාවේ මරණයට ප්‍රධාන හේතුව හෘද වාහිනී රෝග වන අතර එය මරණ වලින් 52% ක් වේ. අනතුරු, තුවාල, මාරාන්තික සහ ශ්වසන රෝග මරණයට අනෙකුත් ප්‍රධාන හේතු වේ. රටේ මෑත කාලීන ජනවිකාස, සමාජීය සහ ආර්ථික වෙනස්කම් හේතුවෙන් ස්නායු මනෝචිකිත්සක රෝග ද වැඩි වී ඇත.

2009 දී ඇල්බේනියාවේ ඒක පුද්ගල පලතුරු සහ එළවළු සැපයුම දිනකට ග්‍රෑම් 886 ක් වූ අතර එය යුරෝපයේ පස්වන ඉහළම සැපයුමයි. අනෙකුත් සංවර්ධිත හා සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල් හා සසඳන විට, ඇල්බේනියාවේ තරබාරුකම සාපේක්ෂව අඩු අනුපාතයක් ඇත, බොහෝ විට මධ්‍යධරණී ආහාර වේලට ස්තූතිවන්ත විය හැකිය. 2016 WHO දත්ත වලට අනුව, රටේ වැඩිහිටියන්ගෙන් 21.7% ක් සායනිකව අධික බරින් යුක්ත වන අතර ශරීර ස්කන්ධ දර්ශකය (BMI) ලකුණු 25 හෝ ඊට වැඩි වේ.

## සංස්කෘතිය

### සංකේත

ජෙර්ජ් කස්ටි‍රෝටි ස්කැන්ඩර්බෙග් ගේ හිස්වැසුම ඇල්බේනියානු ස්වාධීනත්වයේ ලාංඡනයක් ලෙස පවතී.
ඇල්බේනියාවේ ප්‍රමුඛතම පිළිගත් ජාතික සංකේතය ලෙස ද්විත්ව හිසක් සහිත රාජාලියෙකුගෙන් සරසා ඇති ඇල්බේනියාවේ ධජයේ රතු සහ කළු ජාතික වර්ණ ප්‍රදර්ශනය කර ඇත. කළු රාජාලියා නිර්භීතකම සහ ශක්තිය නිරූපණය කරන අතර, රතු ක්ෂේත්‍රය ඇල්බේනියානු ජනතාවගේ ධෛර්යය සහ කැපකිරීම් සංකේතවත් කරයි. ඔටෝමාන් පාලනයට එරෙහිව සමෘද්ධිමත් ප්‍රතිරෝධක ව්‍යාපාරයකට නායකත්වය දුන් ස්කැන්ඩර්බෙග් ලෙස ප්‍රසිද්ධ ජාතික වීරයා වන ග්ජෙර්ජ් කස්ට්‍රියෝටිගේ උරුමය සමඟ රාජාලියා සම්බන්ධ වේ. මධ්‍යතන යුගයේ මුල් බැසගත් එය ආර්බර් ප්‍රාන්තයේ සහ ඩුකග්ජිනි, කස්ට්‍රියෝටි, මුසාකා සහ තෝපියා වංශ වැනි කැපී පෙනෙන ඇල්බේනියානු රාජවංශ අතර හෙරල්ඩික් සංකේතයක් ලෙස මතු විය. ඇල්බේනියානු පුනරුදය මධ්‍යයේ, ඇල්බේනියානු ජාතික අනන්‍යතාවයේ පුනර්ජීවනය සහ නිදහස සඳහා වූ අභිලාෂයන් සනිටුහන් කරමින්, ඇල්බේනියානු රාජාලියා එහි ප්‍රමුඛත්වය නැවත ලබා ගත්තේය. 1912 දී ඇල්බේනියාවේ නිදහස ප්‍රකාශ කිරීමත් සමඟ ඉස්මයිල් කෙමාලි එය ව්ලෝරි හි ජාතික ධජය ලෙස එසවීමත් සමඟ එහි වැදගත්කම එහි කූටප්‍රාප්තියට පැමිණියේය.

ඇල්බේනියාවේ ලාංඡනය ඇල්බේනියාවේ ධජයේ සහ ස්කැන්ඩර්බෙග්ගේ මුද්‍රාවේ අනුවර්තනයකි. මෙම කබාය රතු කෙතක මධ්‍යයේ ස්ථානගත කර ඇති කළු ද්විත්ව හිස රාජාලියෙකුගෙන් සමන්විත වේ. රාජාලියාට ඉහළින්, එය රන් අං සහිත එළුවෙකුගේ හිසෙන් ඔටුනු පැළඳ සිටින ස්කැන්ඩර්බෙග්ගේ හිස්වැස්ම දරයි. "ඔබ ඇල්බේනියාව, මට ගෞරවය දෙන්න, මට ඇල්බේනියානු නම දෙන්න" යන පරිවර්තනය වන ටි ෂ්කිපරි, එම් ජෙප් එන්ඩර්, එම් ජෙප් එම්රින් ෂ්කිපතාර්, ඇල්බේනියාවේ ජාතික ආදර්ශ පාඨයයි. එය ඇල්බේනියානු පුනරුද සමයේදී කීර්තිමත් භූමිකාවක් ඉටු කළ ජාතික කවියෙකු වන නයිම් ෆ්‍රාෂෙරිගේ උරුමය තුළ එහි පදනම සොයා ගනී. ඇල්බේනියාවේ ජාතික ගීය වන "හිම්නි අයි ෆ්ලමුරිට්", අස්ඩ්‍රෙනි විසින් රචනා කරන ලද අතර 1912 දී ඇල්බේනියාවේ නිදහස ලැබීමෙන් පසුව එය ලෙස සම්මත කරන ලදී.

### ඇඳුම්

ෆුස්ටනෙල්ලා ඇල්බේනියානු සංස්කෘතිය තුළ ගැඹුරු සංස්කෘතික වැදගත්කමක් ඇති ඇල්බේනියාවේ ජාතික ඇඳුම ලෙස නම් කර ඇත.
ඇල්බේනියානු සාම්ප්‍රදායික ඇඳුම්, උතුරු ගෙග් සහ දකුණු ටොස්ක් ඇල්බේනියානුවන් සඳහා එහි ප්‍රතිවිරුද්ධ වෙනස්කම් සහිතව, ඇල්බේනියානු ඉතිහාසය, සංස්කෘතික විවිධත්වය සහ ජනවාර්ගික අනන්‍යතාවයට සාක්ෂියකි. ගෙග් පිරිමින් ටිර්ක් ලෙස හඳුන්වන පුළුල් ලිහිල්-ගැලපෙන කලිසම් සමඟ යුගලනය කරන ලද ලා පැහැති කමිසයක් අඳිති. මෙම කලිසම් බ්‍රෙස් ලෙස හඳුන්වන පුළුල් වියන ලද පටියකින් ආරක්ෂිතව සවි කර ඇත. ඔවුන්ගේ ඇඳුමේ අනිවාර්ය අංගයක් වන්නේ ජනප්‍රවාද මෝස්තර සහ රන් රටා වලින් සරසා ඇති ලොම් රතු වෙල්වට් කබායක් වන ෂමාඩන් ය. ඔවුන් ලොම් වලින් නිර්මාණය කරන ලද ක්ලෙෂේ ලෙස හැඳින්වෙන සුවිශේෂී ගෝලාකාර හැඩැති තොප්පියක් ද පැළඳ සිටින අතර, එහි මූලාරම්භය ඉලිරියානුවන් දක්වා දිව යයි. අනෙක් අතට, ටොස්ක් පිරිමින් ජාතික ඇඳුම ලෙස නම් කර ඇති දණහිස දක්වා දිග ඇඳුමක් වන ෆුස්ටනෙල්ලා තෝරා ගනී, සාමාන්‍යයෙන් සුදු පැහැයෙන් යුත් රැලි සහිත, සුදු කමිසයක් සමඟ. ඔවුන් ගෙග් ඇඳුම සිහිගන්වන ලා දුඹුරු හෝ තද නිල් පැහැති ෂමාඩන් ද අඳිති. ඔවුන්ගේ ඇඳුම සම්පූර්ණ කිරීම සඳහා, පිරිමින් කෝරාපේ ලෙස හඳුන්වන දණහිස දක්වා උස මේස් සහ ඔපින්ගා ලෙස හඳුන්වන සම් සපත්තු අඳිති.

ගෙග් සහ ටොස්ක් කාන්තාවන්ගේ ඇඳුම එහි පොහොසත් වර්ණ මාලාව සහ සංකීර්ණ ෆිලිග්‍රී විස්තර සඳහා ප්‍රසිද්ධය, ඒවා කන් ආභරණ, ඇඟිලි මුදු, මාල, පටි බකල් සහ බොත්තම් ඇතුළු විවිධ සංරචක හරහා ප්‍රදර්ශනය කෙරේ. ප්‍රධාන සංරචක අතරට දිගු, සැහැල්ලු පැහැති කමිසයක් ඒප්‍රොන් එකක් සමඟ යුගලනය කර ඇති අතර එය බොහෝ විට ෂෝකා ලෙස හඳුන්වන ලොම් හෝ ෆීල්ට් මැන්ටලයක් සමඟ ඇත. ඩොලමා හෝ මින්ටන් වැනි අමතර ඉහළ ඇඳුම්, කපිකා හෝ ෂෝල් ලෙස හඳුන්වන හිස් ආවරණයක් සමඟ ස්ථර කළ හැකිය. සුවිශේෂී විචලනයකට පිටුපසින් පැෂ්ට්ජෙලාක් සහ ඉදිරිපසින් පරානික් ඇතුළු ඒප්‍රොන් යුගලයක් ඇතුළත් වේ. ගෙග් කාන්තාවන්ගේ සාම්ප්‍රදායික ඇඳුමට අනුකලනය වන්නේ පුරාණ ෂුබ්ලෙටා ය. ඇල්බේනියානු උරුමයේ සංකේතයක් ලෙස එහි වැදගත්කම පිළිගනිමින් ඇඳුම සංරක්ෂණය හා ප්‍රවර්ධනය කිරීම සඳහා කැපවූ උත්සාහයන් ගෙන ඇත. එහි වැදගත්කමට සාක්ෂියක් ලෙස, ෂුබ්ලෙටා යුනෙස්කෝ අස්පෘශ්‍ය සංස්කෘතික උරුම ලැයිස්තුවේ කොටා ඇත. මෙම සුවිශේෂී සීනුව හැඩැති ඇඳුම කළු පැහැයෙන් නිර්මාණය කර ඇති අතර එම්බ්‍රොයිඩර් කරන ලද වාර්ගික ඇල්බේනියානු මෝස්තර වලින් පොහොසත් කර ඇති අතර එය උතුරු ඇල්බේනියාවේ කැපී පෙනෙන ශිල්පීය හැකියාවන් පෙන්නුම් කරයි. එහි ශිල්පීය ක්‍රියාවලියට ෂජැක් රෙදි සකස් කිරීම සහ නිරවද්‍ය කැපුම් ශිල්පීය ක්‍රම ඇතුළත් බහු සංකීර්ණ අදියර ඇතුළත් වේ.

### කලාව සහ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය

බට්‍රින්ට් 1992 සිට යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම අඩවි ලැයිස්තුවට ඇතුළත් කර ඇත.
ඇල්බේනියාවේ කලාත්මක ඉතිහාසය විශේෂයෙන් පුරාණ හා මධ්‍යකාලීන මිනිසුන්, සම්ප්‍රදායන් සහ ආගම් රාශියකින් බලපෑමට ලක්ව ඇත. එය සිතුවම්, මැටි භාණ්ඩ, මූර්ති, පිඟන් මැටි සහ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය ඇතුළු මාධ්‍ය සහ විෂයයන් සහිත පුළුල් වර්ණාවලියක් ආවරණය කරයි, ඒ සියල්ල විවිධ කලාප සහ කාල පරිච්ඡේදයන්හි ශෛලිය හා හැඩයේ විශාල විවිධත්වයක් පෙන්නුම් කරයි.

මධ්‍යතන යුගයේ බයිසැන්තියානු සහ ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යයේ නැගීමත් සමඟ ඇල්බේනියාවේ ඉඩම්වල ක්‍රිස්තියානි සහ ඉස්ලාමීය කලාවන්හි අනුරූප වර්ධනයක් සිදු වූ අතර එය රට පුරා ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය සහ මොසෙයික් උදාහරණවලින් පැහැදිලි වේ. සියවස් ගණනාවකට පසු, ඇල්බේනියානු පුනරුදය නූතන ඇල්බේනියානු සංස්කෘතියේ විමුක්තියට තීරණාත්මක බව ඔප්පු වූ අතර සාහිත්‍යයේ සහ කලාවේ සියලුම ක්ෂේත්‍රවල පෙර නොවූ විරූ වර්ධනයන් දක්නට ලැබුණි. කලාකරුවන් ඉම්ප්‍රෙෂනිසම් සහ රොමෑන්ටිකවාදයේ පරමාදර්ශ වෙත නැවත පැමිණීමට උත්සාහ කළහ. කෙසේ වෙතත්, ඔනුෆ්‍රි, කෝලේ ඉඩ්‍රොමෙනෝ, ඩේවිඩ් සෙලෙනිකා, කොස්ටැන්ඩින් ෂ්පටරකු සහ සොග්‍රෆි සහෝදරයන් ඇල්බේනියානු කලාවේ වඩාත්ම කැපී පෙනෙන නියෝජිතයන් වේ.

ඇල්බේනියාවේ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය සම්භාව්‍ය පෞරාණිකත්වය දක්වා දිවෙන විවිධ ශිෂ්ටාචාරවල උරුමය පිළිබිඹු කරයි. ඇල්බේනියාවේ ප්‍රධාන නගර මාලිගාව තුළ සිට වාසස්ථාන, ආගමික සහ වාණිජ ව්‍යුහයන් ඇතුළත් වන පරිදි පරිණාමය වී ඇති අතර, නගර චතුරශ්‍ර නිරන්තරයෙන් ප්‍රතිනිර්මාණය කිරීම සහ ගොඩනැගිලි ශිල්පීය ක්‍රමවල පරිණාමය ද ඇත. වර්තමානයේ, නගර සහ නගර විවිධ ගෘහ නිර්මාණ ශෛලීන්ගේ සමස්ත වර්ණාවලියක් පිළිබිඹු කරයි. 20 වන සියවසේදී, පුරාණ බලපෑම දරන බොහෝ ඓතිහාසික මෙන්ම පූජනීය ගොඩනැගිලි කොමියුනිස්ට් යුගයේදී කඩා දමන ලදී.

පුරාණ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය ඇල්බේනියාව පුරා දක්නට ලැබෙන අතර බයිලිස්, අමන්ටියා, ෆීනීස්, ඇපලෝනියා, බුට්‍රින්ට්, ඇන්ටිගෝනියා, ෂ්කෝඩර් සහ ඩුරස් යන ප්‍රදේශවල වඩාත් දෘශ්‍යමාන වේ. බයිසැන්තියානු අධිරාජ්‍යයේ දිගු පාලන කාලය සැලකිල්ලට ගනිමින්, ඔවුන් දෘශ්‍යමාන බිතුසිතුවම් සහ බිතුසිතුවම් වලින් පිරුණු දර්ශනීය ධනයක් සහිත මාලිගා, බලකොටු, පල්ලි සහ ආරාම හඳුන්වා දුන්හ. සමහර විට හොඳම ප්‍රසිද්ධ උදාහරණ දකුණු ඇල්බේනියානු නගර සහ කෝර්චේ, බෙරාට්, වොස්කොපොජේ සහ ජිරොකාස්ටර් අවට ප්‍රදේශවලින් සොයාගත හැකිය. ඔටෝමාන් ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය හඳුන්වාදීම සම්බන්ධ මුස්ලිම් පල්ලි සහ අනෙකුත් ඉස්ලාමීය ගොඩනැගිලි සංවර්ධනය විය, විශේෂයෙන් බෙරාට් සහ ජිරොකාස්ටර් හි දක්නට ලැබේ.

*කෝලේ ඉඩ්‍රොමෙනෝ විසින් මොට්‍රා ටෝන්.*
ඓතිහාසිකවාදය, ආර්ට් නූවෝ සහ නව සම්භාව්‍යවාදයේ ඵලදායී කාල පරිච්ඡේදයක් 19 වන සියවසට ඒකාබද්ධ වූ අතර, එය කෝර්චේ හි හොඳම උදාහරණයයි. 20 වන සියවස නූතන ඉතාලි විලාසිතාව වැනි නව ගෘහ නිර්මාණ ශෛලීන් ගෙන ආ අතර එය ටිරානා හි ස්කැන්ඩර්බෙග් චතුරශ්‍රය සහ අමාත්‍යාංශ වැනි ය. එය ෂ්කෝඩර්, ව්ලෝරේ, සරන්ඩ සහ ඩුරෙස් හි ද පවතී. එපමණක් නොව, අනෙකුත් නගර විවිධ සංස්කෘතික හෝ ආර්ථික බලපෑම් හරහා ඒවායේ වර්තමාන ඇල්බේනියාවේ අද්විතීය පෙනුම ලබා ගත්හ.

දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසු ඇල්බේනියාවේ කොමියුනිස්ට් යුගයේදී සමාජවාදී සම්භාව්‍යවාදය පැමිණියේය. මෙම කාල පරිච්ඡේදයේදී බොහෝ සමාජවාදී ශෛලියේ සංකීර්ණ, පුළුල් මාර්ග සහ කර්මාන්තශාලා ඉදිකරන ලද අතර, නගර චතුරශ්‍ර නැවත සැලසුම් කරන ලද අතර ඓතිහාසික හා වැදගත් ගොඩනැගිලි රාශියක් කඩා බිඳ දමන ලදී. එම ශෛලියේ කැපී පෙනෙන උදාහරණ අතර මවු තෙරේසා චතුරශ්‍රය, ටිරානා පිරමීඩය, කොන්ග්‍රස් මාලිගය යනාදිය ඇතුළත් වේ.

ඇල්බේනියානු පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන තුනක් යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම අඩවි ලැයිස්තුවට ඇතුළත් කර ඇත. මේවාට බට්‍රින්ට් හි පැරණි නටබුන්, බෙරාත් සහ ජිරොකාස්ටර් හි මධ්‍යකාලීන ඓතිහාසික මධ්‍යස්ථාන සහ 2019 සිට උතුරු මැසිඩෝනියාව සමඟ බෙදාගත් ඔහ්රිඩ් කලාපයේ ස්වාභාවික හා සංස්කෘතික උරුමයන් ඇතුළත් වේ.[15][16] තවද, රාජකීය ඉලිරියානු සොහොන්, ඇපලෝනියාවේ නටබුන්, ඩුරස්හි පුරාණ ඇම්ෆිතියේටරය සහ බැෂ්ටෝවේ බලකොටුව ඇල්බේනියාවේ තාවකාලික ලැයිස්තුවට ඇතුළත් කර ඇත.

### සංගීතය

ඇල්බේනියානු සමස්ථානික බහුශ්‍රැතය යුනෙස්කෝව විසින් මානව වර්ගයාගේ වාචික හා අස්පෘශ්‍ය උරුමයේ විශිෂ්ට කෘතියක් ලෙස නම් කර ඇත.
ඇල්බේනියානු ජන සංගීතය ජාතික අනන්‍යතාවයේ කැපී පෙනෙන කොටසක් වන අතර සමස්ත ඇල්බේනියානු සංගීතයේ ප්‍රධාන කාර්යභාරයක් ඉටු කරයි. ජන සංගීතය ශෛලීය කණ්ඩායම් දෙකකට බෙදිය හැකිය, ප්‍රධාන වශයෙන් උතුරු ගෙග් ප්‍රභේද සහ දකුණු ලැබ් සහ ටොස්ක් ප්‍රභේද. උතුරු සහ දකුණු සම්ප්‍රදායන් උතුරෙන් එන රළු ස්වරයකින් සහ වඩාත් ලිහිල් දකුණු සංගීත ආකාරයකින් වෙනස් වේ.

බොහෝ ගීත ඇල්බේනියානු ඉතිහාසය සහ සංස්කෘතියේ සිදුවීම් ගැන සැලකිලිමත් වන අතර, ගෞරවය, ආගන්තුක සත්කාරය, ද්‍රෝහීකම සහ පළිගැනීම යන සාම්ප්‍රදායික තේමාවන් ද ඇතුළත් වේ. ඇල්බේනියානු ජන සංගීතයේ පළමු සම්පාදනය පැරිසියේදී හිමරියට් සංගීතඥයන් දෙදෙනෙකු වන නියෝ මුකා සහ කොසෝ චකාලි විසින් ඇල්බේනියානු සොප්‍රානෝ ටෙෆ්ටා ටෂ්කෝ-කොකෝ සමඟ ඔවුන්ගේ වැඩ අතරතුර සිදු කරන ලදී. එකල කලාකරුවන් තිදෙනා විසින් ග්‍රැමෆෝන් සම්පාදන කිහිපයක් පටිගත කරන ලද අතර, එය අවසානයේ ඇල්බේනියානු අයිසෝ-පොලිෆෝනි යුනෙස්කෝ අස්පෘශ්‍ය සංස්කෘතික උරුමයක් ලෙස පිළිගැනීමට හේතු විය.

ෆෙස්ටිලි අයි කෙන්ගස් යනු ජාතික විකාශන රේඩියෝ ටෙලිවිසියෝනි ෂ්කිප්ටාර් (RTSH) විසින් සංවිධානය කරන ලද සාම්ප්‍රදායික ඇල්බේනියානු ගීත තරඟයකි. මෙම උත්සවය 1962 දී ආරම්භ වූ දා සිට වාර්ෂිකව සමරනු ලබන අතර වාසේ සේලා සහ පරාෂ්කෙවි සිමකු ඇතුළු ඇල්බේනියාවේ වඩාත්ම සාර්ථක ගායක ගායිකාවන් කිහිප දෙනෙකුගේ වෘත්තීය ජීවිතය ආරම්භ කර ඇත. ඇල්බේනියානු කතුවරුන් විසින් රචනා කරන ලද සහ ජූරි සභිකයින් විසින් හෝ මහජනතාව විසින් ඡන්දය ප්‍රකාශ කරන ලද, නිකුත් නොකළ ගීත මංගල දර්ශනයේදී ඉදිරිපත් කරන ඇල්බේනියානු රංගන ශිල්පීන් අතර සැලකිය යුතු සංගීත තරඟයකි.

සමකාලීන කලාකරුවන් වන රීටා ඕරා, බෙබේ රෙක්ෂා, එරා ඉස්ට්‍රෙෆි, ඩුවා ලිපා, ආවා මැක්ස්, බ්ලීයෝනා, එල්වානා ග්ජාටා, එර්මොනෙලා ජාහෝ සහ ඉන්වා මුලා ඔවුන්ගේ සංගීතය සඳහා ජාත්‍යන්තර පිළිගැනීමක් ලබා ඇති අතර, සොප්‍රානෝ එර්මොනෙලා ජාහෝ සමහරුන් විසින් "ලෝකයේ වඩාත්ම පිළිගත් සොප්‍රානෝ" ලෙස විස්තර කර ඇත. ඇල්බේනියානු ඔපෙරා ගායක සයිමීර් පිර්ගු 2017 ග්‍රැමී සම්මානය සඳහා නම් කරන ලදී.

### සාහිත්‍යය

ජොන් බුසුකු (1555) විසින් ලියන ලද මේෂාරි (The Missal) වෙතින් උපුටා ගැනීමකි.
සංස්කෘතික පුනරුදය මුලින්ම ප්‍රකාශ වූයේ පල්ලි ග්‍රන්ථ සහ ප්‍රකාශන ක්ෂේත්‍රයේ ඇල්බේනියානු භාෂාවේ වර්ධනය හරහා ය. පූජක ග්ජොන් බුසුකු කතෝලික පූජනීයත්වය ඇල්බේනියානු භාෂාවට පරිවර්තනය කළ විට, ප්‍රොතෙස්තන්ත ප්‍රතිසංස්කරණ දේශීය භාෂාවේ සහ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදායේ දියුණුව සඳහා බලාපොරොත්තු ඇති කළේය, මාටින් ලූතර් ජර්මානු භාෂාවට කළ දේ ඇල්බේනියානු භාෂාවට කිරීමට උත්සාහ කළේය. ග්ජොන් බුසුකු විසින් රචිත මේෂාරි (මිසාල්) 1555 දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද අතර මධ්‍යතන යුගයේ ලිඛිත ඇල්බේනියානු භාෂාවේ පළමු සාහිත්‍ය කෘතිවලින් එකක් ලෙස සැලකේ. භාෂාවේ පිරිපහදු කළ මට්ටම සහ ස්ථාවර අක්ෂර වින්‍යාසය ලිඛිත ඇල්බේනියානු භාෂාවේ පෙර සම්ප්‍රදායක ප්‍රතිඵලයක් විය යුතුය, එය හොඳින් තේරුම් නොගත් සම්ප්‍රදායකි. කෙසේ වෙතත්, බුසුකුට පෙර සිට පැවත එන සමහර ඛණ්ඩනය වූ සාක්ෂි තිබේ, එයින් පෙන්නුම් කරන්නේ ඇල්බේනියානු භාෂාව අවම වශයෙන් 14 වන සියවසේ සිට ලියා ඇති බවයි.

පරාෂ්කේවි කිරියාසි - ගුරුවරිය සහ ස්ත්‍රීවාදී (1880–1970)
මෙම සියවස්වල ඇල්බේනියානු ලේඛන ආගමික ග්‍රන්ථ පමණක් නොව, ඓතිහාසික වංශකථා ද විය යුතුය. 1504 දී රචිත "Siege of Shkodër" (රෙතිමි සහ ෂ්කොඩ්‍රෙස්) නම් ග්‍රන්ථයේ මානවවාදී මැරින් බාර්ලෙටි විසින් ඔවුන් ගැන සඳහන් කර ඇති අතර, ඔහු ජනතාවගේ භාෂාවෙන් (වර්නාකුල භාෂාව හි) ලියා ඇති එවැනි වංශකථා මෙන්ම 1508 දී රචිත "Skanderbeg Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis" (ස්කන්ඩර්බෙග් ඉතිහාසය) පිළිබඳ ඔහුගේ ප්‍රසිද්ධ චරිතාපදානය ද කියවා ඇති බව සනාථ කරයි. ස්කන්ඩර්බෙග් හි ඉතිහාසය තවමත් ස්කන්ඩර්බෙග් අධ්‍යයනයන්හි පදනම වන අතර ඇල්බේනියානු ජාතික ස්වයං විඥානය ගොඩනැගීමට අත්‍යවශ්‍ය ඇල්බේනියානු සංස්කෘතික නිධානයක් ලෙස සැලකේ.

16 වන සහ 17 වන සියවස් වලදී, ලෙකේ මැට්‍රෙන්ගා විසින් රචිත 1592 දී ලියන ලද කැටකිස්මය (E mbësuame krishterë) (ක්‍රිස්තියානි ඉගැන්වීම්), 1618 දී මුල් ඇල්බේනියානු ගද්‍ය හා කාව්‍ය රචකයෙකු වූ ප්ජෙටර් බුඩි විසින් රචිත (Rituale romanum) 1621 දී, ශබ්දකෝෂයක් සහ ජනප්‍රවාද නිර්මාණ ද ප්‍රකාශයට පත් කළ ෆ්‍රැන්ග් බර්ඩි විසින් රචිත ජෝර්ජ් කැස්ට්‍රියොට් (1636) සඳහා සමාව අයැදීමක්, ඇල්බේනියානු මධ්‍යතන යුගයේ වඩාත්ම විශ්වීය පෞරුෂය වන ප්ජෙටර් බොග්ඩනි විසින් රචිත දේවධර්මීය-දාර්ශනික ගිවිසුම වන කියුනිස් ප්‍රොපේතරම් (අනාගතවක්තෘවරුන්ගේ කණ්ඩායම) (1685) ඇල්බේනියානු භාෂාවෙන් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. 20 වන සහ 21 වන සියවස්වල වඩාත් ප්‍රසිද්ධ ඇල්බේනියානු ලේඛකයා බොහෝ විට ඉස්මයිල් කඩරේ විය හැකිය.

### ආහාර පිසීම

බුකේ මිස්රි (ඉරිඟු පාන්) ඇල්බේනියානු මේසයේ ප්‍රධාන ආහාරයකි.
සියවස් ගණනාවක් පුරා, ඇල්බේනියානු ආහාර සඳහා ඇල්බේනියානු සංස්කෘතිය, භූගෝල විද්‍යාව සහ ඉතිහාසය මගින් පුළුල් ලෙස බලපා ඇති අතර, එම නිසා, රටේ විවිධ ප්‍රදේශ නිශ්චිත කලාපීය ආහාර භුක්ති විඳිති. විවිධ භූ විෂමතාවය සහ දේශගුණය හේතුවෙන්, ආහාර පිසීමේ සම්ප්‍රදායන් විශේෂයෙන් උතුර සහ දකුණ අතර වෙනස් වේ, ඒවා පුළුල් පරාසයක ඖෂධ පැළෑටි, පලතුරු සහ එළවළු සඳහා විශිෂ්ට වර්ධන තත්වයන්ට අත්‍යවශ්‍යයෙන්ම දායක වේ.

ඇල්බේනියානුවන් ලෙමන්, දොඩම්, අත්තික්කා සහ විශේෂයෙන් ඔලිව් වැනි පලතුරු වර්ග රාශියක් නිෂ්පාදනය කර භාවිතා කරයි, ඒවා සමහර විට ඇල්බේනියානු ආහාර පිසීමේ වැදගත්ම අංගයයි. බැසිල්, ලැවෙන්ඩර්, මින්ට්, ඔරිගානෝ, රෝස්මරී සහ තයිම් වැනි කුළුබඩු සහ අනෙකුත් ඖෂධ පැළෑටි බහුලව භාවිතා වන අතර සුදුළූණු, ළූණු, ගම්මිරිස්, අර්තාපල්, තක්කාලි මෙන්ම සියලු වර්ගවල රනිල කුලයට අයත් බෝග ද බහුලව භාවිතා වේ.

මධ්‍යධරණී මුහුදේ ඇඩ්‍රියාටික් සහ අයෝනියන් දිගේ වෙරළ තීරයක් ඇති බැවින්, මාළු, කබොල සහ මුහුදු ආහාර ඇල්බේනියානු ආහාර වේලෙහි ජනප්‍රිය හා අනිවාර්ය අංගයකි. එසේ නොමැතිනම්, කුකුළු මස්, හරක් මස් සහ ඌරු මස් ද බහුල සැපයුමක් තිබුණද, ක්‍රිස්තියානීන් සහ මුස්ලිම්වරුන් යන දෙපිරිසටම විවිධ නිවාඩු සහ ආගමික උත්සව සඳහා බැටළු මස් සාම්ප්‍රදායික මස් වේ.

Speca të fërguar (බැදපු ගම්මිරිස්) පයිට් සමඟ පිරිනමනු ලැබේ, සාම්ප්‍රදායික සහ කැපී පෙනෙන ස්ථර ඇල්බේනියානු පයි
ටවේ කෝසි ("ඇඹුල් කිරි කැස්රෝල්") යනු ඇල්බේනියාවේ ජාතික ආහාරයකි, එය යෝගට් ඝන, ඇඹුල් වැස්මක් යටතේ පුළුස්සන ලද බැටළු මස් සහ සහල් වලින් සමන්විත වේ. ෆර්ගෙසේ යනු ගම්මිරිස්, තක්කාලි සහ ගෘහ චීස් වලින් සෑදූ තවත් ජාතික ආහාරයකි. පයිට් ද ජනප්‍රියයි, නිවිති සහ ජිසේ (කිරි) හෝ මිෂ් (බිම් මස්) මිශ්‍රණයකින් පිරවූ බේක් කළ පේස්ට්‍රි.

සාම්ප්‍රදායික බැදපු පිටි ගුලියක් වන පෙටුල්ලා ද ජනප්‍රිය විශේෂත්වයක් වන අතර කුඩු කළ සීනි හෝ ෆෙටා චීස් සහ විවිධ වර්ගයේ පලතුරු ජෑම් සමඟ පිරිනමනු ලැබේ. ෆ්ලියා, ක්‍රීම් වලින් ආලේප කර ඇඹුල් ක්‍රීම් සමඟ පිළිගන්වන ලද ක්‍රේප් වැනි ස්ථර කිහිපයකින් සමන්විත වේ. බර්ලිනර් ඩෝනට්ස් වලට සමාන ක්‍රොෆ්නේ, ජෑම් හෝ චොකලට් වලින් පුරවා ඇති අතර බොහෝ විට ශීත ඍතුවේ දී අනුභව කරනු ලැබේ.

කෝපි යනු ඇල්බේනියානු ජීවන රටාවේ අනිවාර්ය අංගයකි. ලෝකයේ වෙනත් ඕනෑම රටකට වඩා ඒක පුද්ගල කෝපි හවුස් රට තුළ තිබේ. තේ නිවසේදී හෝ පිටත කැෆේ, බාර් හෝ අවන්හල්වල ද රස විඳිති. චජ් මාලි (සයිඩරයිටිස් තේ) අතිශයින් ආදරණීය වන අතර බොහෝ ඇල්බේනියානුවන් සඳහා දෛනික චර්යාවේ කොටසකි. එය දකුණු ඇල්බේනියාව පුරා වගා කරන අතර එහි ඖෂධීය ගුණ සඳහා ප්‍රසිද්ධය. කළු තේ ද ජනප්‍රියයි.

ඇල්බේනියානු වයින් රට පුරා ද සුලභ වන අතර වසර දහස් ගණනක් තිස්සේ වගා කර ඇත. ඇල්බේනියාව වයින් නිෂ්පාදනයේ දිගු හා පුරාණ ඉතිහාසයක් ඇති අතර වයින් නිෂ්පාදනය කරන රටවල පැරණි ලෝකයට අයත් වේ.

### ක්‍රීඩා

1972 දී ඇල්බේනියාව ප්‍රථම වරට ඔලිම්පික් ක්‍රීඩා උළෙලට සහභාගී විය. රට 2006 දී ඔවුන්ගේ මංගල ශීත ඍතු ඔලිම්පික් ක්‍රීඩා උළෙලට සහභාගී විය. 1980 සහ 1984 වර්ජනයන් හේතුවෙන් ඇල්බේනියාව ඊළඟ තරඟ හතර මග හැරිය නමුත් 1992 දී බාර්සිලෝනා හි පැවති තරඟ සඳහා නැවත පැමිණියේය. එතැන් සිට ඇල්බේනියාව සියලුම ක්‍රීඩා සඳහා සහභාගී වී ඇත. ඇල්බේනියාව සාමාන්‍යයෙන් පිහිනුම්, මලල ක්‍රීඩා, බර ඉසිලීම, වෙඩි තැබීම සහ මල්ලවපොර ඇතුළු ඉසව් සඳහා තරඟ කරයි. 1972 සිට ඇල්බේනියාවේ ජාතික ඔලිම්පික් කමිටුව විසින් රට නියෝජනය කර ඇත. 1987 දී සිරියාවේ පැවති ක්‍රීඩා වල සිට ජාතිය මධ්‍යධරණී ක්‍රීඩා උළෙලට සහභාගී වී ඇත. ඇල්බේනියානු ක්‍රීඩක ක්‍රීඩිකාවන් 1987 සිට 2013 දක්වා මුළු පදක්කම් 43ක් (රන් 8ක්, රිදී 17ක් සහ ලෝකඩ 18ක්) දිනා ඇත.

මධ්‍යම ටිරානාහි අරීනා කොම්බේටරේ
ඇල්බේනියාවේ ජනප්‍රිය ක්‍රීඩා අතර පාපන්දු, බර ඉසිලීම, පැසිපන්දු, වොලිබෝල්, ටෙනිස්, පිහිනුම්, රග්බි සංගමය සහ ජිම්නාස්ටික් ඇතුළත් වේ. පාපන්දු යනු ඇල්බේනියාවේ වඩාත්ම ජනප්‍රිය ක්‍රීඩාවයි. එය පාලනය කරනු ලබන්නේ FIFA සහ UEFA හි සාමාජිකත්වය ඇති ඇල්බේනියානු පාපන්දු සංගමය (ඇල්බේනියානු: Federata Shqiptare e Futbollit, F.SH.F.) විසිනි.

2017 දී ලෝකයේ 51 වන ස්ථානයේ සිටින ඇල්බේනියානු ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම (2015 අගෝස්තු 22 වන දින ඉහළම 22 වන ස්ථානය) 1946 දී බෝල්කන් කුසලානය සහ 2000 දී මෝල්ටා රොත්මන්ස් ජාත්‍යන්තර තරඟාවලිය දිනා ඇත, නමුත් UEFA යුරෝ 2016 වන තෙක් කිසිදු ප්‍රධාන UEFA හෝ FIFA තරඟාවලියකට සහභාගී වී නොමැත, එය මහාද්වීපික තරඟාවලියක සහ ප්‍රධාන පිරිමි පාපන්දු තරඟාවලියක ඇල්බේනියාවේ පළමු වරට පෙනී සිටීමයි. ඇල්බේනියාව ප්‍රධාන තරඟාවලියක ඔවුන්ගේ පළමු ගෝලය වාර්තා කළ අතර යුරෝපීය ශූරතාවලියේ ඔවුන්ගේ පළමු ජයග්‍රහණය තහවුරු කර ගත්තේ 2016 ජුනි 19 වන දින UEFA යුරෝ 2016 තරඟයකදී රුමේනියාව 1–0 කින් පරාජය කිරීමෙනි. වඩාත්ම සාර්ථක පාපන්දු සමාජ වන්නේ ස්කෙන්ඩර්බියු, කේඑෆ් ටිරානා, ඩිනමෝ ටිරානා, පාර්ටිසානි සහ ව්ලැස්නියා ය.

බර ඉසිලීම ඇල්බේනියානුවන් සඳහා වඩාත්ම සාර්ථක තනි ක්‍රීඩාවක් වන අතර, ජාතික කණ්ඩායම යුරෝපීය බර ඉසිලීමේ ශූරතාවලියේදී සහ අනෙකුත් ජාත්‍යන්තර තරඟවලදී පදක්කම් දිනා ගනී. ඇල්බේනියානු බර ඉසිලීමේ ක්‍රීඩකයින් යුරෝපීය ශූරතාවලියේදී මුළු පදක්කම් 16 ක් දිනා ඇති අතර ඉන් එකක් රන්, රිදී 7 සහ ලෝකඩ 8 කි. ලෝක බර ඉසිලීමේ ශූරතාවලියේදී, ඇල්බේනියානු බර ඉසිලීමේ කණ්ඩායම 1972 දී 2002 දී රන් පදක්කමක්, රිදී පදක්කමක් සහ 2011 දී ලෝකඩ පදක්කමක් දිනා ඇත.

## සටහන්

## යොමු කිරීම්

යුරෝපයේ ස්වෛරී රාජ්‍යයන් සහ පරායත්ත භූමි ප්‍රදේශ ලැයිස්තුව