# බොලිවියාව

| බොලිවියා බහුජාතිකත්ව රාජ්‍යය* *Estado Plurinacional de Bolivia*  (ස්පාඤ්ඤ)
* *Puliwya Achka Aylluska Mamallaqta*  (ක්වෙච්වා)
* *Wuliwya Walja Ayllunakana Marka*  (අයිමාරා)
* *Tetã Hetate'ýigua Volívia*  (Guarani)
 |
| --- |
|
ජාතික ධජය

ලාංඡනය

 |
| **ජාතික ගීය:Himno Nacional de Bolivia*  (ස්පාඤ්ඤ) "බොලිවියාවේ ජාතික ගීය" Duration: 1 minute and 41 seconds.1:41 |
| **Dual flag: *Wiphala  |
|  බොලිවියාව  (dark green) හි පිහිටීමSouth America  (gray) තුල |
| අගනුවර | සුක්‍රේ |
| Administrative center | ලා පාස් |
| විශාලතම නගරය | සැන්ටා කෲස් ඩි ලා සියෙරා ﻿ / ﻿ |
| නිල භාෂා(ව) | * ස්පාඤ්ඤ
* ක්වෙචුවා
* අයිමාරා
* ගුරානි
* අනෙකුත් දේශීය භාෂා
 |
| ආගම (2020) | * + 92.8% ක්‍රිස්තියානි
		- 81.4% කතෝලික
		- 11.4% වෙනත් ක්‍රිස්තියානි
* 6.5% ආගමක් නැත
* 0.7% වෙනත්
 |
| ජාති නාම(ය) | බොලිවියානු |
| රජය | ඒකීය ජනාධිපති ජනරජය |
|  |
| • ජනාධිපති  | ලුයිස් ආර්ස් |
| • උප ජනාධිපති  | ඩේවිඩ් චොකෙහුවාන්කා |
| • සෙනෙට් සභාවේ සභාපති  | ඇන්ඩ්‍රොනිකෝ රොඩ්‍රිගස් |
| • නියෝජිත මණ්ඩලයේ සභාපති  | ඕමාර් යුජ්රා |
|  |
| ව්‍යවස්ථාදායකය | බහුවිධ ව්‍යවස්ථාදායක සභාව |
| • උත්තර මන්ත්‍රී මණ්ඩලය | සෙනෙට් සභික මණ්ඩලය |
| • පහළ මන්ත්‍රී මණ්ඩලය | නියෝජිත මණ්ඩලය |
| **ස්වාධීනත්වයස්පාඤ්ඤයෙන්** |
|  |
| • ප්‍රකාශ කරන ලද්දේ  | 1825 අගෝස්තු 6 |
| • හඳුනා ගන්නා ලද්දේ  | 1847 ජූලි 21 |
| • වත්මන් ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව  | 2009 පෙබරවාරි 7 |
|  |
| වර්ග ප්‍රමාණය |
| • සම්පූර්ණ | 1,098,581 km2 (424,164 sq mi) (27 වෙනි) |
| • ජලය (%) | 1.29 |
| ජනගහණය |
| • 2024 ජන සංගණනය | 11,312,620 (84 වෙනි) |
| • ජන ඝණත්වය | 10.4/km2 (26.9/sq mi) (224 වෙනි) |
| දදේනි (ක්‍රශසා) | 2025 ඇස්තමේන්තුව |
| • සම්පූර්ණ |  ඩොලර් බිලියන 144.098 (94 වෙනි) |
| • ඒක පුද්ගල |  ඩොලර් 11,574 (120 වෙනි) |
| දදේනි (නාමික) | 2025 ඇස්තමේන්තුව |
| • සම්පූර්ණ |  ඩොලර් බිලියන 56.339 (94 වෙනි) |
| • ඒක පුද්ගල |  ඩොලර් 4,525 (126 වෙනි) |
| ගිනි (2021) |  40.9 මධ්‍යම |
| මාසද (2023) |  0.733 ඉහළ · 108 වෙනි |
| ව්‍යවහාර මුදල | බොලිවියානු බොලිවියානෝ (BOB) |
| වේලා කලාපය | UTC−04:00 (BOT) |
| දින ආකෘති | දිදි/මාමා/වවවව |
| රිය ධාවන මං තීරුව | දකුණ |
| ඇමතුම් කේතය | +591 |
| අන්තර්ජාල TLD | .bo |

**බොලිවියාව**, නිල වශයෙන් **බොලිවියා බහුජාතිකත්ව රාජ්‍යය**, යනු මධ්‍යම දකුණු ඇමරිකාවේ පිහිටා ඇති ගොඩබිම් සහිත රටකි. එහි කලාප සහ නගර හරහා පුළුල් පරාසයක දේශගුණික හා ජෛවගෝල ආවරණය කරන, විශාල ඇමසෝනියානු තැනිතලා, නිවර්තන පහත් බිම්, කඳු, ග්‍රාන් චාකෝ පළාත, උණුසුම් නිම්න, උස් උන්නතාංශ ඇන්ඩියන් සානු සහ හිමෙන් වැසුණු කඳු මුදුන් ඇතුළු විවිධ භූගෝලීය පිහිටීම් රටකි. එහි නැගෙනහිර මායිම දිගේ ලෝකයේ විශාලතම නිවර්තන තෙත්බිම වන පැන්ටනාල් හි කොටසක් එයට ඇතුළත් වේ. එය උතුරින් සහ නැගෙනහිරින් බ්‍රසීලය, ගිනිකොන දෙසින් පැරගුවේ, දකුණින් ආර්ජන්ටිනාව, නිරිත දෙසින් චිලී සහ බටහිරින් පේරු යන රටවලින් මායිම් වේ. රජයේ ආසනය ලා පාස් වන අතර එහි විධායක, ව්‍යවස්ථාදායක සහ මැතිවරණ ශාඛා අඩංගු වන අතර ව්‍යවස්ථාපිත අගනුවර අධිකරණයේ ආසනය වන සුක්‍රේ වේ. විශාලතම නගරය සහ ප්‍රධාන කාර්මික මධ්‍යස්ථානය වන්නේ ඇන්ඩියන් නොවන සංස්කෘතියක් සහිත රටේ නැගෙනහිරින් බොහෝ දුරට පැතලි කලාපයක් වන ලැනොස් ඔරියන්ටල්ස් (නැගෙනහිර නිවර්තන පහත් බිම්) හි පිහිටා ඇති සැන්ටා කෲස් ඩි ලා සියෙරා ය.

බොලිවියා බහුජාතිකත්ව රාජ්‍යය ව්‍යවස්ථානුකූලව ඒකීය රාජ්‍යයක් වන අතර එය දෙපාර්තමේන්තු නවයකට බෙදා ඇත. එහි භූගෝලය ඇන්ඩීස් හි බටහිර හිමෙන් වැසුණු කඳු මුදුන්වල සිට ඇමසන් ද්‍රෝණිය තුළ පිහිටා ඇති නැගෙනහිර පහත් බිම් දක්වා උන්නතාංශය උච්චාවචනය වන විට වෙනස් වේ. රටෙන් තුනෙන් එකක් ඇන්ඩියන් කඳු වැටිය තුළ පිහිටා ඇත. වර්ග කිලෝමීටර 1,098,581 (වර්ග සැතපුම් 424,164) ක භූමි ප්‍රමාණයකින් යුත් බොලිවියාව බ්‍රසීලය, ආර්ජන්ටිනාව, පේරු සහ කොලොම්බියාවෙන් පසු දකුණු ඇමරිකාවේ පස්වන විශාලතම රට වන අතර පැරගුවේ සමඟ ඇමරිකාවේ ගොඩබිම් සහිත රටවල් දෙකෙන් එකකි. එය දකුණු අර්ධගෝලයේ විශාලතම ගොඩබිම් සහිත රටයි. මිලියන 12 ක් ලෙස ඇස්තමේන්තු කර ඇති රටේ ජනගහනය, බහු වාර්ගික වන අතර, එයට ඇමරින්ඩියන්, මෙස්ටිසෝස්, ආසියානුවන්, අරාබිවරුන්, යුදෙව්වන් සහ යුරෝපීයයන් සහ අප්‍රිකානුවන්ගෙන් පැවත එන්නන් ඇතුළත් වේ. ස්පාඤ්ඤ භාෂාව නිල සහ ප්‍රමුඛ භාෂාව වන නමුත්, ස්වදේශික භාෂා 36 කට ද නිල තත්ත්වය ඇති අතර, ඒවායින් බහුලව භාවිතා වන්නේ ගුවාරානි, අයිමාරා සහ කෙචුවා ය.

ස්පාඤ්ඤ යටත් විජිතකරණයට සියවස් ගණනාවකට පෙර, ඇන්ඩියන් බොලිවියාව බවට පත් වූ බොහෝ දේ ටිවානාකු දේශපාලනයේ කොටසක් වූ අතර එය ක්‍රි.ව. 1000 දී පමණ බිඳ වැටුණි. 1440 ගණන්වල කොල-ඉන්කා යුද්ධය බටහිර බොලිවියාවේ ඉන්කා පාලනයේ ආරම්භය සනිටුහන් කළේය. බොලිවියාවේ නැගෙනහිර සහ උතුරු පහත් බිම්වල ඇන්ඩියන් නොවන ස්වාධීන ඇමසෝනියානු සහ ගුවාරානි ගෝත්‍රිකයන් වාසය කළහ. පේරු හි කුස්කෝ සිට පැමිණි ස්පාඤ්ඤ ආක්‍රමණිකයින් 16 වන සියවසේදී බලහත්කාරයෙන් කලාපයේ පාලනය අත්පත් කර ගත්හ.

පසුකාලීන ස්පාඤ්ඤ යටත් විජිත සමයේදී, බොලිවියාව චාර්කාස් හි සැබෑ ප්‍රේක්ෂකයින් විසින් පාලනය කරන ලදී. ස්පාඤ්ඤය තම අධිරාජ්‍යය ගොඩනඟා ගත්තේ පොටෝසි හි සෙරෝ රිකෝ වෙතින් ලබාගත් රිදී මත ය. 1809 මැයි 25 වන දින සුක්‍රේ හි අසාර්ථක කැරැල්ලකින් පසුව, සයිමන් බොලිවර් වෙනුවෙන් නම් කරන ලද ජනරජය පිහිටුවීමට පෙර වසර දහසයක් සටන් වැදුණි. 19 වන සහ 20 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී, බොලිවියාවට අසල්වැසි රටවලට පර්යන්ත භූමි ප්‍රදේශ කිහිපයක පාලනය අහිමි විය, උදාහරණයක් ලෙස බ්‍රසීලයේ අක්කර භූමිය සහ චිලී විසින් රටේ පැසිෆික් වෙරළබඩ කලාපය අත්පත් කරගත් පැසිෆික් යුද්ධය (1879) වැනි.

1971 දී හියුගෝ බන්සර් එක්සත් ජනපදයේ පිටුබලය ලත් කුමන්ත්‍රණයකට නායකත්වය දුන් අතර, ජුවාන් ජෝස් ටොරස්ගේ සමාජවාදී රජය හමුදා ඒකාධිපතිත්වයක් මගින් ප්‍රතිස්ථාපනය කරන තෙක් 20 වන සියවසේ බොලිවියාව හමුදා සහ සිවිල් ආණ්ඩු අනුප්‍රාප්තිකයක් අත්විඳින ලදී. බන්සර්ගේ පාලන තන්ත්‍රය වාමාංශික සහ සමාජවාදී විරුද්ධ පක්ෂ සහ අනෙකුත් ආකාරයේ විරුද්ධ මත මර්දනය කළ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ගණන් කළ නොහැකි බොලිවියානු පුරවැසියන් වධහිංසා පැමිණවීම සහ ඝාතනය කිරීම සිදු විය. 1978 දී බන්සර් බලයෙන් පහ කරන ලද අතර, වසර විස්සකට පසු, බොලිවියාවේ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදීව තේරී පත් වූ ජනාධිපතිවරයා ලෙස (1997-2001) නැවත පැමිණියේය. 2006–2019 ඊවෝ මොරාලෙස්ගේ ජනාධිපති ධුරය යටතේ, රට සැලකිය යුතු ආර්ථික වර්ධනයක් සහ දේශපාලන ස්ථාවරත්වයක් අත්විඳිය හැකි වුවද, ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී පසුබෑමක් පිළිබඳ චෝදනා එල්ල වූ අතර, තරඟකාරී ඒකාධිපති පාලන තන්ත්‍රයක් ලෙසද විස්තර කරන ලදී. 2023 වන විට ෆ්‍රීඩම් හවුස් බොලිවියාව අර්ධ වශයෙන් නිදහස් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයක් ලෙස වර්ගීකරණය කර ඇති අතර, 66/100 ලකුණු ලබා ඇත.

නූතන බොලිවියාව නොබැඳි ව්‍යාපාරයේ (NAM) සාමාජිකයෙකි, ඇමරිකානු රාජ්‍ය සංවිධානය (OAS), ඇමසන් සහයෝගිතා ගිවිසුම් සංවිධානය (ACTO), දකුණේ බැංකුව, ALBA, දකුණු ඇමරිකානු ජාතීන්ගේ සංගමය (USAN) සහ දකුණු පොදු වෙළඳපොළ (Mercosur). බොලිවියාව සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටක් වන අතර දකුණු ඇමරිකාවේ දෙවන දුප්පත්ම රට ලෙස පවතී, නමුත් එය දරිද්‍රතා අනුපාත අඩු කර ඇති අතර දැන් මහාද්වීපයේ වේගයෙන්ම වර්ධනය වන ආර්ථිකයක් (GDP අනුව) ඇත. එහි ප්‍රධාන ආර්ථික සම්පත් අතර කෘෂිකර්මාන්තය, වන වගාව, ධීවර කර්මාන්තය, පතල් කැණීම් සහ රෙදිපිළි සහ ඇඳුම් වැනි භාණ්ඩ, පිරිපහදු කළ ලෝහ සහ පිරිපහදු කළ ඛනිජ තෙල් ඇතුළත් වේ. බොලිවියාව භූ විද්‍යාත්මකව ඉතා පොහොසත් වන අතර ටින්, රිදී, ලිතියම් සහ තඹ නිපදවන පතල් ඇත. කොකා ශාක නිෂ්පාදනය සහ පිරිපහදු කළ කොකේන් සඳහා ද රට ප්‍රසිද්ධය. 2021 දී ඇස්තමේන්තුගත කොකා වගාව සහ කොකේන් නිෂ්පාදනය පිළිවෙලින් හෙක්ටයාර 39,700 ක් සහ මෙට්‍රික් ටොන් 317 ක් ලෙස වාර්තා විය.

## නිරුක්තිය

බොලිවියාව ස්පාඤ්ඤ ඇමරිකානු නිදහස් යුද්ධවල වෙනිසියුලානු නායකයෙකු වූ සයිමන් බොලිවර්ගේ නමින් නම් කර ඇත. වෙනිසියුලාවේ නායක ඇන්ටෝනියෝ ජෝස් ද සුක්‍රේට, බොලිවර් විසින් චාර්කාස් (වර්තමාන බොලිවියාව) අලුතින් පිහිටුවන ලද පේරු ජනරජය සමඟ ඒකාබද්ධ කිරීමට, රියෝ ඩි ලා ප්ලාටා හි එක්සත් පළාත් සමඟ ඒකාබද්ධ කිරීමට හෝ ස්පාඤ්ඤයෙන් නිදහස සම්පූර්ණයෙන්ම ස්වාධීන රාජ්‍යයක් ලෙස නිල වශයෙන් ප්‍රකාශ කිරීමට විකල්පය ලබා දී තිබුණි. සුක්‍රේ සම්පූර්ණයෙන්ම නව රාජ්‍යයක් නිර්මාණය කිරීමට තෝරා ගත් අතර 1825 අගෝස්තු 6 වන දින දේශීය සහාය ඇතිව එය සයිමන් බොලිවර්ට ගෞරවයක් ලෙස නම් කළේය.

මුල් නම බොලිවර් ජනරජයයි. දින කිහිපයකට පසු, කොන්ග්‍රස් සභික මැනුවෙල් මාටින් කෲස් යෝජනා කළේ: "රොමුලස්, රෝමයෙන් නම්, බොලිවියාවෙන් නම්" (ස්පාඤ්ඤ: *Si de Rómulo, Roma; de Bolívar, Bolivia*). 1825 ඔක්තෝබර් 3 වන දින ජනරජය විසින් මෙම නම අනුමත කරන ලදී. 2009 දී, නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් මගින් රටේ බහු-වාර්ගික ස්වභාවය සහ නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව යටතේ බොලිවියාවේ ආදිවාසී ජනයාගේ ශක්තිමත් කරන ලද අයිතිවාසිකම් පිළිබිඹු කිරීම සඳහා රටේ නිල නාමය "බොලිවියා බහුජාතිකත්ව රාජ්‍යය" ලෙස වෙනස් කරන ලදී.

## ඉතිහාසය

### පූර්ව යටත් විජිත සමය

ටිවානාකු රාජ්‍ය පාලනය එහි විශාලතම භෞමික ප්‍රමාණය වන ක්‍රි.ව. 950 (වර්තමාන සීමාවන් පෙන්වා ඇත)
වර්තමානයේ බොලිවියාව ලෙස හඳුන්වන ප්‍රදේශය අයිමාරාවරුන් පැමිණෙන විට වසර 2,500 කට වැඩි කාලයක් අත්පත් කරගෙන තිබුණි; කෙසේ වෙතත්, වර්තමාන අයිමාරා බටහිර බොලිවියාවේ තිවානාකු හි අගනුවර වූ තිවානාකු දේශපාලනයේ පුරාණ ශිෂ්ටාචාරය සමඟ සම්බන්ධ වේ. තිවානාකු අගනුවර ක්‍රි.පූ. 1500 තරම් ඈත අතීතයේ සිට පැවත එන අතර එය කුඩා, කෘෂිකාර්මිකව පදනම් වූ ගම්මානයක් විය.

අයිමාරා ප්‍රජාව ක්‍රි.ව. 600 සහ ක්‍රි.ව. 800 අතර නාගරික අනුපාතයන්ට වර්ධනය වූ අතර ලා පාස් සිට දකුණු ඇන්ඩීස් හි වැදගත් කලාපීය බලවතෙකු බවට පත්විය. මුල් ඇස්තමේන්තු වලට අනුව, නගරය එහි උච්චතම අවස්ථාවේ දී වර්ග කිලෝමීටර් 6.5 ක් (වර්ග සැතපුම් 2.5) පමණ ආවරණය කළ අතර එහි ජනගහනය 15,000 ත් 30,000 ත් අතර විය. කෙසේ වෙතත්, 1996 දී, ටිවානාකු හි ප්‍රාථමික නිම්න තුන හරහා සංරක්ෂණය කරන ලද සුකා කොල්ලුස් (ගංවතුරෙන් උස් වූ කෙත්වතු) ප්‍රමාණය සිතියම්ගත කිරීම සඳහා චන්ද්‍රිකා ඡායාරූප භාවිතා කරන ලද අතර, ප්‍රතිඵලවලින් පෙනී ගියේ 285,000 ත් 1,482,000 ත් අතර ජනගහනයක් රැගෙන යා හැකි බවයි.

ක්‍රි.ව. 400 දී පමණ, ටිවානාකු දේශීය වශයෙන් ආධිපත්‍යය දරන බලවේගයක සිට 'කොල්ලකාරී' රාජ්‍යයක් දක්වා ගොස්, යුංගාස් වෙත එහි ප්‍රවේශය ආක්‍රමණශීලී ලෙස පුළුල් කරමින්, පේරු, බොලිවියාව සහ චිලී යන රටවල නව ජනයා වෙත එහි සංස්කෘතිය සහ මාර්ග ගෙන ආවේය. කෙසේ වෙතත්, ටිවානාකු ප්‍රචණ්ඩකාරී හෝ ආධිපත්‍යය දරන සංස්කෘතියක් නොවීය; එහි ප්‍රවේශය පුළුල් කිරීම සඳහා, රාජ්‍යය විශාල දේශපාලනික තීක්ෂ්ණ බුද්ධියක් ක්‍රියාත්මක කළේය, යටත් විජිත නිර්මාණය කළේය, දේශීය වෙළඳ ගිවිසුම් පෝෂණය කළේය (එය අනෙකුත් සංස්කෘතීන් තරමක් යැපීමට හේතු විය), සහ රාජ්‍ය සංස්කෘතීන් ස්ථාපිත කළේය.

වර්ෂාපතනය ක්‍රමයෙන් අඩු වන විට, ආහාර සැපයුම් ගබඩා අඩු වූ අතර, එම නිසා ප්‍රභූන්ට බලය අහිමි විය. ක්‍රි.ව. 1000 දී පමණ තිවානකු අතුරුදහන් විය. ඉන්පසු සියවස් ගණනාවක් පුරා එම ප්‍රදේශය ජනාවාස නොවී පැවතුනි.

1438 සහ 1527 අතර, ඉන්කා අධිරාජ්‍යය එහි අගනුවර වන කුස්කෝ සිට ව්‍යාප්ත වූ අතර, වර්තමාන බොලිවියානු ඇන්ඩීස් හි බොහෝ ප්‍රදේශවල පාලනය ලබා ගනිමින්, ඇමසන් ද්‍රෝණියේ මායිම් දක්වා එහි පාලනය ව්‍යාප්ත කළේය.

### යටත් විජිත සමය

යටත් විජිත යුගයේ පොටෝසි මින්ට් එක
ඉන්කා අධිරාජ්‍යය ස්පාඤ්ඤ යටත් කර ගැනීම 1524 දී ආරම්භ වූ අතර එය බොහෝ දුරට 1533 වන විට අවසන් විය. වර්තමානයේ බොලිවියාව ලෙස හඳුන්වන ප්‍රදේශය චාර්කාස් ලෙස හැඳින්වූ අතර එය ස්පාඤ්ඤයේ අධිකාරිය යටතේ පැවතුනි. පළාත් පාලන ආයතනය පැමිණියේ චුක්විසාකා (ලා ප්ලාටා - නූතන සුක්‍රේ) හි පිහිටි ඕඩියන්සියා ඩි චාර්කාස්ගෙනි. 1545 දී පතල් නගරයක් ලෙස ආරම්භ කරන ලද පොටෝසි ඉක්මනින්ම අතිවිශිෂ්ට ධනයක් නිපදවූ අතර, 150,000 ඉක්මවන ජනගහනයක් සහිත නව ලෝකයේ විශාලතම නගරය බවට පත්විය.

16 වන සියවසේ අග භාගය වන විට, බොලිවියානු රිදී ස්පාඤ්ඤ අධිරාජ්‍යයට වැදගත් ආදායම් මාර්ගයක් විය. පූර්ව-කොලොම්බියානු කෙටුම්පත් ක්‍රමයේ ස්පාඤ්ඤ අනුවාදයේ මිටා ලෙස හැඳින්වෙන කුරිරු, වහල් තත්වයන් යටතේ ශ්‍රම බලකාය ලෙස සේවය කළ ස්වදේශිකයින්ගේ ස්ථාවර ප්‍රවාහයක්. 1776 දී චාර්කාස් රියෝ ඩි ලා ප්ලාටා හි උපරාජ පදවියට මාරු කරන ලද අතර, උපරාජ පදයේ අගනුවර වූ බුවනෝස් අයර්ස් හි ජනතාව, චාර්කාස් හි රාජකීය ප්‍රජාව පිළිබඳ ජනප්‍රිය සඳහනක් ලෙස "ඉහළ පේරු" (ස්පාඤ්ඤ: *Alto Peru*) යන යෙදුම නිර්මාණය කළහ. 1781 මාර්තු මාසයේදී ලා පාස් වටලෑම සඳහා ටුපැක් කටාරි ස්වදේශික කැරැල්ලට නායකත්වය දුන් අතර, එම කාලය තුළ 20,000 ක් මිය ගියහ. නැපෝලියන් යුද්ධ අතරතුර ස්පාඤ්ඤ රාජකීය අධිකාරිය දුර්වල වීමත් සමඟ, යටත් විජිත පාලනයට එරෙහි හැඟීම් වර්ධනය විය.

### නිදහස සහ ඉන් පසුව ඇති වූ යුද්ධ

නිදහස සඳහා අරගලය 1809 මැයි 25 වන දින සුක්රේ නගරයේ ආරම්භ වූ අතර චුකිසාකා විප්ලවය (චුකිසාකා එවකට නගරයේ නම විය) ලතින් ඇමරිකාවේ නිදහසේ පළමු කෑගැසීම ලෙස හැඳින්වේ. එම විප්ලවය 1809 ජූලි 16 වන දින ලා පාස් විප්ලවයෙන් පසුව සිදු විය. ලා පාස් විප්ලවය ස්පාඤ්ඤ රජය සමඟ සම්පූර්ණ භේදයක් සනිටුහන් කළ අතර, චුකිසාකා විප්ලවය නැපෝලියන් බොනපාට් විසින් නෙරපා හරින ලද ස්පාඤ්ඤ රජුගේ නාමයෙන් දේශීය ස්වාධීන ජුන්ටාවක් පිහිටුවන ලදී. විප්ලව දෙකම කෙටි කාලීන වූ අතර රියෝ ද ලා ප්ලාටා හි උපරාජිකත්වය යටතේ ස්පාඤ්ඤ බලධාරීන් විසින් පරාජය කරන ලදී, නමුත් ඊළඟ වසරේ මහාද්වීපය පුරා ස්පාඤ්ඤ ඇමරිකානු නිදහස් යුද්ධ ඇවිළ ගියේය.

රාජකීයයන් සහ දේශප්‍රේමීන් විසින් යුද්ධය අතරතුර බොලිවියාව බොහෝ වාරයක් අල්ලා ගෙන නැවත අල්ලා ගන්නා ලදී. බුවනෝස් අයර්ස් හමුදා ව්‍යාපාර තුනක් යැවූ අතර, ඒ සියල්ල පරාජයට පත් වූ අතර අවසානයේ සල්ටා හි ජාතික දේශසීමා ආරක්ෂා කිරීමට සීමා විය. අවසානයේ මාර්ෂල් ඇන්ටෝනියෝ ජෝස් ද සුක්‍රේ විසින් සිමන් බොලිවර්ගේ ව්‍යාපාරයට සහාය දැක්වීම සඳහා උතුරෙන් හමුදා මෙහෙයුමක් සමඟ බොලිවියාව රාජකීය ආධිපත්‍යයෙන් නිදහස් කරන ලදී. වසර 16 ක යුද්ධයෙන් පසු ජනරජය 1825 අගෝස්තු 6 වන දින ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.

බොලිවියාවේ පළමු ලාංඡනය, කලින් සයිමන් බොලිවර්ට ගෞරව කිරීම සඳහා බොලිවර් ජනරජය ලෙස නම් කරන ලදී.
1836 දී, මාර්ෂල් ඇන්ඩ්‍රෙස් ද සැන්ටා කෲස්ගේ පාලනය යටතේ බොලිවියාව, බලයෙන් පහ කරන ලද ජනාධිපති ජෙනරාල් ලුයිස් ජෝසේ ද ඔර්බෙගෝසෝ නැවත ස්ථාපනය කිරීම සඳහා පේරු රාජ්‍යය ආක්‍රමණය කළේය. පේරු සහ බොලිවියාව පේරු-බොලිවියානු සම්මේලනය පිහිටුවා ගත් අතර, ඩි සැන්ටා කෲස් උත්තරීතර ආරක්ෂකයා ලෙස කටයුතු කළේය. කොන්ෆෙඩරේෂන් සහ චිලී අතර ආතතියෙන් පසුව, චිලී 1836 දෙසැම්බර් 28 වන දින යුද්ධය ප්‍රකාශයට පත් කළේය. 1837 මැයි 9 වන දින ආර්ජන්ටිනාව වෙනම කොන්ෆෙඩරේෂණයට එරෙහිව යුද්ධ ප්‍රකාශ කළේය. කොන්ෆෙඩරේෂන් යුද්ධයේදී පේරු-බොලිවියානු හමුදා ප්‍රධාන ජයග්‍රහණ කිහිපයක් ලබා ගත්හ: ආර්ජන්ටිනා ගවේෂණය පරාජය කිරීම සහ අරෙක්විපා නගරය අසල පෝකර්පාටා ක්ෂේත්‍රවල පළමු චිලී ගවේෂණය පරාජය කිරීම. චිලී හමුදාව සහ එහි පේරු කැරලිකාර සහචරයින් කොන්දේසි විරහිතව යටත් වී පෝකර්පාටා ගිවිසුමට අත්සන් කළහ. ගිවිසුමේ සඳහන් වූයේ චිලී පේරු-බොලිවියාවෙන් ඉවත් වන බවත්, චිලී අල්ලා ගත් කොන්ෆෙඩරේට් නැව් ආපසු ලබා දෙන බවත්, ආර්ථික සබඳතා සාමාන්‍යකරණය කරන බවත්, කොන්ෆෙඩරේෂන් චිලීට පේරු ණය ගෙවන බවත්ය. කෙසේ වෙතත්, චිලී රජය සහ මහජනතාව සාම ගිවිසුම ප්‍රතික්ෂේප කළහ. චිලී කන්ෆෙඩරේෂන් වෙත දෙවන ප්‍රහාරයක් සංවිධානය කළ අතර යුංගේ සටනේදී එය පරාජය කළේය. මෙම පරාජයෙන් පසු, සැන්ටා කෲස් ඉල්ලා අස්වී ඉක්වදෝරයේ සහ පසුව පැරීසියේ පිටුවහල් කිරීමට ගිය අතර පේරු-බොලිවියානු සම්මේලනය විසුරුවා හරින ලදී.

සුක්රේ හි බැන්කෝ නැෂනල් ඩි බොලිවියා හි ඓතිහාසික මූලස්ථානය
පේරු රාජ්‍යයේ නිදහස ලැබීමෙන් පසුව, පේරු ජනාධිපති ජෙනරාල් අගස්ටින් ගමාරා බොලිවියාව ආක්‍රමණය කළේය. 1841 නොවැම්බර් 18 වන දින, ඩි ඉන්ගාවි සටන සිදු වූ අතර, එහිදී බොලිවියානු හමුදාව ගමාරා හි පේරු හමුදා පරාජය කළේය (සටනේදී මිය ගියේය). ජයග්‍රහණයෙන් පසු, බොලිවියාව පෙරමුණු කිහිපයකින් පේරු ආක්‍රමණය කළේය. පේරු හි දකුණෙන් බොලිවියානු හමුදා ඉවත් කිරීම සාක්ෂාත් කර ගනු ඇත්තේ පේරු හි ද්‍රව්‍යමය හා මානව සම්පත් වැඩි වශයෙන් ලබා ගැනීමෙනි; බොලිවියානු හමුදාවට වාඩිලා ගැනීමක් පවත්වා ගැනීමට ප්‍රමාණවත් භට පිරිසක් සිටියේ නැත. ලොකුම්බා - ටක්නා දිස්ත්‍රික්කයේ, පේරු සොල්දාදුවන් සහ ගොවීන්ගේ කණ්ඩායමක් ඊනියා ලොස් ඇල්ටෝස් ඩි චිපේ (ලොකුම්බා) සටනේදී බොලිවියානු රෙජිමේන්තුවක් පරාජය කළහ. සාමා දිස්ත්‍රික්කයේ සහ ඇරිකා හි, පේරු කර්නල් ජෝසේ මාරියා ලැවයින් කර්නල් රොඩ්‍රිගස් මාගරිනෝස්ගේ බොලිවියානු හමුදා පරාජය කිරීමට සහ ඇරිකා වරායට තර්ජනය කිරීමට සමත් වූ භට පිරිසක් සංවිධානය කළේය. 1842 ජනවාරි 7 වන දින තාරපකා සටනේදී, අණදෙන නිලධාරි ජුවාන් බුවෙන්ඩියා විසින් පිහිටුවන ලද පේරු මිලීෂියා භටයින් ගැටුමේදී මියගිය බොලිවියානු කර්නල් ජෝසේ මාරියා ගාර්ෂියාගේ නායකත්වයෙන් යුත් කණ්ඩායමක් පරාජය කළහ. බොලිවියානු හමුදා 1842 පෙබරවාරි මාසයේදී ටැක්නා, ඇරිකා සහ ටරාපකා වලින් පිටත් වී මොකෙගුවා සහ පූනෝ දෙසට පසුබැස ගියහ. මොටෝනි සහ ඔරුරිලෝ සටන් හේතුවෙන් පේරු භූමිය අල්ලාගෙන සිටි බොලිවියානු හමුදා ඉවත් කර ගැනීමට සිදු වූ අතර බොලිවියාව ප්‍රති-ආක්‍රමණ තර්ජනයට නිරාවරණය විය. 1842 ජුනි 7 වන දින පූනෝ ගිවිසුම අත්සන් කරන ලද අතර එය යුද්ධය අවසන් කළේය. කෙසේ වෙතත්, ලීමා සහ ලා පාස් අතර ආතති වාතාවරණය 1847 වන තෙක් පවතිනු ඇත, එවිට සාමය සහ වෙළඳ ගිවිසුමක් අත්සන් කිරීම බලාත්මක විය.

19 වන සියවසේ මුල් භාගයේ සිට මැද භාගය දක්වා දේශපාලන හා ආර්ථික අස්ථාවරත්වයේ කාල පරිච්ඡේදයක් බොලිවියාව දුර්වල කළේය. ඊට අමතරව, පැසිෆික් යුද්ධයේදී (1879–83), බොලිවියාවට නිරිත දෙසින් ස්වාභාවික සම්පත්වලින් පොහොසත් විශාල භූමි ප්‍රදේශ, බොලිවියානු වෙරළ තීරය ඇතුළුව චිලී රාජ්‍යය අත්පත් කර ගත්තේය. චිලී රාජ්‍යය අද චුකිකමාටා ප්‍රදේශය, යාබද පොහොසත් සැලිට්‍රේ (ලුණු පීටර්) ක්ෂේත්‍ර සහ අනෙකුත් බොලිවියානු භූමි අතර ඇන්ටොෆගස්ටා වරාය පාලනය කළේය.

නිදහස ලැබීමෙන් පසු, බොලිවියාව තම භූමි ප්‍රදේශයෙන් අඩකට වඩා අසල්වැසි රටවලට අහිමි කර ගෙන ඇත. 1909 දී රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික මාර්ග හරහා, එය මැඩ්‍රේ ඩි ඩියෝස් ගංගා ද්‍රෝණිය සහ ඇමසන් හි පූරුස් ප්‍රදේශය අහිමි කර ගත් අතර, එය පේරු වෙත වර්ග කිලෝමීටර 250,000 ක් ලබා දුන්නේය. එය අක්කර යුද්ධයේදී අක්කර ප්‍රාන්තය ද අහිමි කළේය. මෙම කලාපය රබර් නිෂ්පාදනය සඳහා ප්‍රසිද්ධ වූ බැවින් එය වැදගත් විය. ගොවීන් සහ බොලිවියානු හමුදාව කෙටියෙන් සටන් කළ නමුත් ජයග්‍රහණ කිහිපයකින් පසුව සහ බ්‍රසීලයට එරෙහිව සම්පූර්ණ යුද්ධයක අපේක්ෂාවට මුහුණ දුන් විට, 1903 දී පෙට්‍රොපොලිස් ගිවිසුමට අත්සන් කිරීමට සිදු වූ අතර, එහිදී බොලිවියාවට මෙම පොහොසත් භූමිය අහිමි විය. ජනප්‍රිය මිථ්‍යාවට අනුව බොලිවියානු ජනාධිපති මරියානෝ මෙල්ගරේජෝ (1864–71) ඔහු "විශිෂ්ට සුදු අශ්වයෙකු" ලෙස හැඳින්වූ දෙය සඳහා ඉඩම වෙළඳාම් කළ අතර පසුව අක්කර බ්‍රසීලියානුවන්ගෙන් පිරී ගිය අතර, එය අවසානයේ බ්‍රසීලය සමඟ ගැටුමකට සහ යුද්ධයට බිය වීමට හේතු විය.

19 වන සියවසේ අගභාගයේදී, රිදී සඳහා ලෝක මිල ඉහළ යාම බොලිවියාවට සාපේක්ෂ සමෘද්ධිය සහ දේශපාලන ස්ථාවරත්වය ගෙන ආවේය.

### 20 වන සියවසේ මුල් භාගය

බොලිවියාවේ භෞමික පාඩු (1867–1938)
20 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී, රටේ වැදගත්ම ධන ප්‍රභවය ලෙස රිදී වෙනුවට ටින් ආදේශ විය. ආර්ථික හා සමාජීය ප්‍රභූව විසින් පාලනය කරන ලද ආණ්ඩු ගණනාවක් 20 වන සියවසේ මුල් වසර 30 තුළ ලයිසෙස්-ෆෙයාර් ධනවාදී ප්‍රතිපත්ති අනුගමනය කළහ.

ජනගහනයෙන් බහුතරයක් වන ස්වදේශික ජනතාවගේ ජීවන තත්ත්වය කණගාටුදායක ලෙස පැවතුනි. පතල්වල සහ වැඩවසම් තත්ත්වයට ආසන්නව ඇති විශාල වතුවල ප්‍රාථමික තත්වයන්ට රැකියා අවස්ථා සීමා වීමත් සමඟ, ඔවුන්ට අධ්‍යාපනය, ආර්ථික අවස්ථා සහ දේශපාලන සහභාගීත්වය සඳහා ප්‍රවේශයක් නොතිබුණි. චාකෝ යුද්ධයේදී (1932-1935) පැරගුවේ විසින් බොලිවියාව පරාජය කිරීම, එහිදී බොලිවියාවට ග්‍රාන් චාකෝ කලාපයේ විශාල කොටසක් ආරවුලකින් අහිමි වීම හැරවුම් ලක්ෂ්‍යයක් සනිටුහන් කළේය.

1943 අප්‍රේල් 7 වන දින, බොලිවියාව දෙවන ලෝක යුද්ධයට අවතීර්ණ වූ අතර, ජනාධිපති එන්රික් පෙනාරන්ඩා ජර්මනියේ, ඉතාලියේ සහ ජපානයේ අක්ෂ බලවතුන්ට එරෙහිව යුද්ධ ප්‍රකාශ කිරීමට හේතු වූ මිත්‍ර පාක්ෂිකයින්ගේ කොටසක් සමඟ එක් විය.

1945 දී බොලිවියාව එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ ආරම්භක සාමාජිකයෙකු බවට පත්විය.

ඓතිහාසිකම දේශපාලන පක්ෂය වන විප්ලවවාදී ජාතිකවාදී ව්‍යාපාරය (MNR) පුළුල් පදනමක් සහිත පක්ෂයක් ලෙස මතු විය. 1951 ජනාධිපතිවරණයේදී ජයග්‍රහණය ප්‍රතික්ෂේප කළ MNR 1952 දී සාර්ථක විප්ලවයක් මෙහෙයවීය. ජනාධිපති වික්ටර් පාස් එස්ටෙන්සෝරෝ යටතේ, දැඩි මහජන පීඩනයක් ඇති MNR, ඔහුගේ දේශපාලන වේදිකාවට විශ්වීය ඡන්ද අයිතිය හඳුන්වා දුන් අතර ග්‍රාමීය අධ්‍යාපනය ප්‍රවර්ධනය කිරීම සහ රටේ විශාලතම ටින් පතල් ජනසතු කිරීම ප්‍රවර්ධනය කරමින් පුළුල් ඉඩම් ප්‍රතිසංස්කරණයක් සිදු කළේය.

### 20 වන සියවසේ අග භාගය

1971 දී CIA හි සහාය ඇතිව හියුගෝ බන්සර් සුවාරෙස්, කුමන්ත්‍රණයකින් ජනාධිපති ටොරස් බලහත්කාරයෙන් බලයෙන් පහ කළේය.
අවුරුදු දොළහක කැලඹිලි සහිත පාලනයක් MNR දෙකඩ කළේය. 1964 දී, හමුදා ජුන්ටාවක් ජනාධිපති පාස් එස්ටෙන්සෝරෝ බලයෙන් පහ කළේ ඔහුගේ තුන්වන ධූර කාලය ආරම්භයේදීය. 1966 දී ජනාධිපති ලෙස තේරී පත් වූ ජුන්ටාවේ හිටපු සාමාජිකයෙකු වූ ජනාධිපති රෙනේ බැරියන්ටෝස්ගේ 1969 මරණය දුර්වල ආණ්ඩු අනුප්‍රාප්තිකයකට හේතු විය. නැගී එන මහජන සභාව සහ ජනාධිපති ජුවාන් ජෝස් ටොරස්ගේ ජනප්‍රියතාවය වැඩිවීම නිසා තැතිගත් හමුදාව, එම්එන්ආර් සහ අනෙකුත් අය 1971 දී හියුගෝ බන්සර් ජනාධිපති ලෙස පත් කළහ. ඔහු 1997 සිට 2001 දක්වා නැවත ජනාධිපති ධුරයට පත්විය. බොලිවියාවෙන් පලා ගිය ටොරස්, දකුණු ඇමරිකානු දක්ෂිණාංශික ඒකාධිපතියන් විසින් එක්සත් ජනපදයේ සහාය ලැබූ දේශපාලන මර්දන ව්‍යාපාරයක් වන කොන්ඩෝර් මෙහෙයුමේ කොටසක් ලෙස 1976 දී පැහැරගෙන ගොස් ඝාතනය කරන ලදී.

එක්සත් ජනපදයේ මධ්‍යම බුද්ධි ඒජන්සිය (සීඅයිඒ) 1960 ගණන්වල බොලිවියානු හමුදා ආඥාදායකත්වයට මුදල් යෙදවූ අතර පුහුණුව ලබා දුන්නේය. විප්ලවවාදී නායක චේ ගුවේරා 1967 ඔක්තෝබර් 9 වන දින බොලිවියාවේදී සීඅයිඒ නිලධාරීන් සහ බොලිවියානු හමුදාවේ සාමාජිකයින් කණ්ඩායමක් විසින් ඝාතනය කරන ලදී. ෆීලික්ස් රොඩ්‍රිගස්, ගුවේරා අල්ලා වෙඩි තැබූ බොලිවියානු හමුදාව සමඟ සිටි සීඅයිඒ නිලධාරියෙකි. බොලිවියානු ජනාධිපති මරණ දඬුවම නියම කිරීමෙන් පසු, "කොකාය ප්‍රවේශමෙන් ඉලක්ක කිරීමට, බොලිවියානු හමුදාව සමඟ ගැටුමකදී චේ මිය ගිය බවට බොලිවියානු රජයේ කතාවට අනුකූලව සිටීමට" ඔහු කොකා ඇද්ද සොල්දාදුවාට පැවසූ බව රොඩ්‍රිගස් පැවසීය. එක්සත් ජනපද රජයට පැනමාවේ චේ අවශ්‍ය වූ බවත්, "මට හමුදාවන්ට අණ අසත්‍ය කිරීමට උත්සාහ කළ හැකිව තිබූ අතර, එක්සත් ජනපද රජය ඔවුන්ට අවශ්‍ය බව පැවසූ පරිදි චේ පැනමාවට ගෙන යාමට ඉඩ දිය හැකිව තිබුණි", නමුත් බොලිවියාවට අවශ්‍ය පරිදි "ඉතිහාසය එහි ගමන් මගට යාමට ඉඩ දීමට" ඔහු තෝරා ගත් බවත් රොඩ්‍රිගස් පැවසීය.

1978 මැතිවරණ වංචාවලින් සලකුණු වූ අතර 1979 මැතිවරණ අවිනිශ්චිත විය. කුමන්ත්‍රණ, ප්‍රති-කුමන්ත්‍රණ සහ භාරකාර ආණ්ඩු තිබුණි. 1980 මැතිවරණයෙන් පසු, ජෙනරාල් ලුයිස් ගාර්ෂියා මේසා කුමන්ත්‍රණයක් සිදු කළේය. කුමන්ත්‍රණයට එරෙහි වීමට උත්සාහ කළ බොලිවියානු කම්කරු මධ්‍යස්ථානය ප්‍රචණ්ඩ ලෙස මර්දනය කරන ලදී. වසරකටත් අඩු කාලයකදී දහසකට වැඩි පිරිසක් ඝාතනය කරන ලදී. රටේ වැදගත්ම මත්ද්‍රව්‍ය ජාවාරම්කරුවෙකු වන ගාර්ෂියා මේසාගේ ඥාති සහෝදරයෙකු වන ගාර්ෂියා මේසා කොකේන් නිෂ්පාදනයට කැමැත්තක් දැක්වීය. 1981 දී හමුදා කැරැල්ලක් හේතුවෙන් ගාර්ෂියා මේසා බලයෙන් පහ කිරීමෙන් පසු, මාස දහහතරක් තුළ තවත් හමුදා ආණ්ඩු තුනක් බොලිවියාවේ වර්ධනය වන ආර්ථික ගැටලු සමඟ පොරබදමින් සිටියහ. 1980 දී තේරී පත් වූ කොංග්‍රසය කැඳවා නව ජනාධිපතිවරයෙකු තෝරා ගැනීමට ඉඩ දීමට නොසන්සුන්තාව හමුදාවට බල කළේය. 1982 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී, හර්නන් සයිල්ස් සුවාසෝ නැවතත් ජනාධිපති බවට පත් විය, ඔහුගේ පළමු ධුර කාලය අවසන් වී වසර විසි දෙකකට පසුව (1956-1960).

### ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී සංක්‍රාන්තිය

1993 දී, ගොන්සාලෝ සැන්චෙස් ද ලොසාඩා ටුපැක් කටාරි විප්ලවවාදී විමුක්ති ව්‍යාපාරය සමඟ සන්ධානගතව ජනාධිපති ලෙස තේරී පත් වූ අතර, එය දේශීය-සංවේදී සහ බහු සංස්කෘතික-දැනුවත් ප්‍රතිපත්ති සඳහා ආභාෂය ලබා දුන්නේය. සැන්චෙස් ද ලොසාඩා ආක්‍රමණශීලී ආර්ථික හා සමාජ ප්‍රතිසංස්කරණ න්‍යාය පත්‍රයක් අනුගමනය කළේය. වඩාත්ම නාටකාකාර ප්‍රතිසංස්කරණය වූයේ "ප්‍රාග්ධනීකරණ" වැඩසටහන යටතේ පෞද්ගලීකරණය වූ අතර, එහි ආයෝජකයින්, සාමාන්‍යයෙන් විදේශීය, එකඟ වූ ප්‍රාග්ධන ආයෝජන සඳහා රාජ්‍ය ව්‍යවසායන්හි 50% ක අයිතිය සහ කළමනාකරණ පාලනය අත්පත් කර ගත්හ. 1993 දී, සැන්චෙස් ද ලොසාඩා ප්ලෑන් ඩි ටොඩෝස් හඳුන්වා දුන් අතර, එය රජය විමධ්‍යගත කිරීමට, අන්තර් සංස්කෘතික ද්විභාෂා අධ්‍යාපනය හඳුන්වා දීමට, ගොවිජන නීති ක්‍රියාත්මක කිරීමට සහ රජය සතු ව්‍යාපාර පෞද්ගලීකරණය කිරීමට හේතු විය. බොලිවියානු පුරවැසියන්ට අවම වශයෙන් 51% ක ව්‍යවසායන් හිමිවන බව සැලැස්මේ පැහැදිලිව සඳහන් විය; සැලැස්ම යටතේ, පතල් නොවුවත්, බොහෝ රාජ්‍ය සතු ව්‍යවසායන් (SOEs) විකුණා දමන ලදී. මෙම SOEs පෞද්ගලීකරණය නව ලිබරල් ව්‍යුහගත කිරීමකට හේතු විය.

ප්‍රතිසංස්කරණ සහ ආර්ථික ප්‍රතිව්‍යුහගතකරණයට සමාජයේ ඇතැම් කොටස් දැඩි ලෙස විරුද්ධ වූ අතර, එය 1994 සිට 1996 දක්වා විශේෂයෙන් ලා පාස් සහ චාපරේ කොකා වගා කරන කලාපයේ නිතර නිතර හා සමහර විට ප්‍රචණ්ඩකාරී විරෝධතා ඇති කළේය. ඇන්ඩියන් කලාපයේ ආදිවාසී ජනගහනයට රජයේ ප්‍රතිසංස්කරණවලින් ප්‍රතිලාභ ලබා ගැනීමට නොහැකි විය. මෙම කාලය තුළ, බොලිවියාවේ කුඩ කම්කරු සංවිධානය වන මධ්‍යම ඔබ්‍රෙරා බොලිවියානා (COB), රජයේ ප්‍රතිපත්තියට ඵලදායී ලෙස අභියෝග කිරීමට වැඩි වැඩියෙන් නොහැකි විය. ඉදිකිරීම් සහ කර්මාන්තශාලා සේවකයින් ඇතුළු එහි සාමාජිකයින් බොහෝ දෙනෙකුගේ සහයෝගය COB හට ලබා ගැනීමට නොහැකි වූ නිසා 1995 දී ගුරුවරුන්ගේ වැඩ වර්ජනයක් පරාජයට පත් විය.

#### 1997–2002 ජෙනරාල් බන්සර් ජනාධිපති ධුරය

1997 මැතිවරණවලදී, ජාතිකවාදී ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ක්‍රියාකාරී පක්ෂයේ (ADN) නායක සහ හිටපු ඒකාධිපති (1971-1978) නායක ජෙනරාල් හියුගෝ බන්සර් 22% ක ඡන්ද ප්‍රතිශතයක් ලබා ගත් අතර, MNR අපේක්ෂකයා 18% ක් දිනා ගත්තේය. ඔහුගේ රජයේ ආරම්භයේ දී, ජනාධිපති බන්සර් චැපරේ කලාපයේ නීති විරෝධී කොකා භෞතිකව මුලිනුපුටා දැමීම සඳහා විශේෂ පොලිස් ඒකක භාවිතා කිරීමේ ප්‍රතිපත්තියක් දියත් කළේය. ජෙයිම් පාස් සැමෝරාගේ විප්ලවවාදී වාමාංශික ව්‍යාපාරය (MIR) බන්සර් රජය පුරා සභාග හවුල්කරුවෙකු ලෙස රැඳී සිටි අතර, මෙම ප්‍රතිපත්තියට (ගෞරවනීය සැලැස්ම ලෙස හැඳින්වේ) සහාය දැක්වීය. බන්සර් රජය එහි පූර්වගාමියාගේ නිදහස් වෙළඳපොල සහ පෞද්ගලීකරණ ප්‍රතිපත්ති දිගටම කරගෙන ගියේය. 1990 දශකයේ මැද භාගයේ සාපේක්ෂව ශක්තිමත් ආර්ථික වර්ධනය එහි ධුර කාලයේ තුන්වන වසර පමණ දක්වා පැවතුනි. ඉන්පසු, කලාපීය, ගෝලීය සහ දේශීය සාධක ආර්ථික වර්ධනය පහත වැටීමට දායක විය. ආර්ජන්ටිනාවේ සහ බ්‍රසීලයේ මූල්‍ය අර්බුද, අපනයන භාණ්ඩ සඳහා ලෝක මිල පහත වැටීම සහ කොකා අංශයේ රැකියා අඩුවීම බොලිවියානු ආර්ථිකය අවපාතයට පත් කළේය. මහජනතාවට රාජ්‍ය අංශයේ දූෂණයක් ද සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් දැනුණි. බන්සර්ගේ ධූර කාලයේ දෙවන භාගය තුළ සමාජ විරෝධතා වැඩි වීමට මෙම සාධක දායක විය.

1999 ජනවාරි සිට 2000 අප්‍රේල් දක්වා කාලය තුළ, එවකට බොලිවියාවේ තුන්වන විශාලතම නගරය වූ කොචබම්බා හි මහා පරිමාණ විරෝධතා පැන නැගුනේ, විදේශීය සමාගම් විසින් ජල සම්පත් පෞද්ගලීකරණය කිරීම සහ පසුව ජල මිල දෙගුණ කිරීම හේතුවෙන් ය. 2001 අගෝස්තු 6 වන දින, පිළිකාවක් ඇති බව හඳුනා ගැනීමෙන් පසු බන්සර් ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්විය. ඔහු වසරකටත් අඩු කාලයකට පසු මිය ගියේය. උප ජනාධිපති ජෝර්ජ් ප්‍රනාන්දු ක්විරෝගා රමිරෙස් ඔහුගේ ධූර කාලයේ අවසාන වසර සම්පූර්ණ කළේය.

#### 2002–2005 සැන්චෙස් ද ලොසාඩා / මේසා ජනාධිපති ධුරය

2002 ජුනි ජාතික මැතිවරණයේදී, හිටපු ජනාධිපති ගොන්සාලෝ සැන්චෙස් ද ලොසාඩා (MNR) 22.5% ක ඡන්ද ප්‍රතිශතයක් ලබා ගනිමින් පළමු ස්ථානයට පත් වූ අතර, පසුව කොකා-නීතිඥ සහ ස්වදේශික ගොවි නායක ඊවෝ මොරාලෙස් (සමාජවාදය දෙසට ව්‍යාපාරය, MAS) 20.9% ක් ලබා ගත්තේය. ජූලි මාසයේ පැවති මැතිවරණයේදී හිටපු ජනාධිපති ජේම් පාස් සැමෝරා විසින් නැවතත් නායකත්වය දුන් MNR සහ සිව්වන ස්ථානයට පත් MIR අතර ඇති කරගත් ගිවිසුමක්, කොංග්‍රස් මණ්ඩල දෙවන වටයේදී සැන්චෙස් ද ලොසාඩා තේරී පත්වීම පාහේ සහතික කළ අතර, අගෝස්තු 6 වන දින ඔහු දෙවන වරටත් දිවුරුම් දුන්නේය. MNR වේදිකාවේ ප්‍රධාන අරමුණු තුනක් තිබුණි: ආර්ථික නැවත සක්‍රීය කිරීම (සහ රැකියා නිර්මාණය), දූෂණ විරෝධී සහ සමාජ ඇතුළත් කිරීම.

2003 දී බොලිවියානු ගෑස් ගැටුම ඇති විය. 2003 ඔක්තෝබර් 12 වන දින, පොලිසිය විසින් පුද්ගලයින් 16 දෙනෙකුට වෙඩි තබා ප්‍රචණ්ඩ ගැටුම්වලින් දුසිම් ගණනක් තුවාල ලැබීමෙන් පසු රජය එල් ඇල්ටෝහි යුද නීතිය පැනවීය. ඉල්ලා අස්වීමේ හෝ තවත් ලේ වැගිරීම් වලින් වැඩි පිරිසකට තුවාල සිදු කිරීමෙන් පසු, සැන්චෙස් ද ලොසාඩා කොංග්‍රසයේ හදිසි සැසිවාරයකට ලිපියක් මගින් ඉල්ලා අස්වීම ඉදිරිපත් කළේය. ඔහුගේ ඉල්ලා අස්වීම පිළිගෙන ඔහුගේ උප ජනාධිපති කාලෝස් මේසා ආයෝජනය කිරීමෙන් පසු, ඔහු එක්සත් ජනපදයට වාණිජමය වශයෙන් නියමිත ගුවන් ගමනකින් පිටත්ව ගියේය.

ජාත්‍යන්තර වේදිකාවේ එවැනි දේශපාලන ක්‍රියාමාර්ග සඳහා රටේ අභ්‍යන්තර තත්ත්වය අහිතකර විය. 2005 දී ගෑස් විරෝධතා නැවත ඇතිවීමෙන් පසු, කාලෝස් මේසා 2005 ජනවාරි මාසයේදී ඉල්ලා අස්වීමට උත්සාහ කළ නමුත් ඔහුගේ යෝජනාව කොංග්‍රසය විසින් ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී. මේසා එක්සත් ජනපද ආයතනික අවශ්‍යතාවලට හිස නමන බවට චෝදනා කරමින් සංවිධානවලින් සති ගණනක් නව වීදි විරෝධතා එල්ල වීමෙන් පසුව, 2005 මාර්තු 22 වන දින, මේසා නැවතත් කොංග්‍රසයට ඉල්ලා අස්වීම ඉදිරිපත් කළ අතර, එය ජුනි 10 වන දින පිළිගනු ලැබීය. ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණයේ අගවිනිසුරු එඩ්වාඩෝ රොඩ්‍රිගස්, ඉවත්ව යන කාලෝස් මේසා වෙනුවට අන්තර්කාලීන ජනාධිපති ලෙස දිවුරුම් දුන්නේය.

#### 2005–2019 මොරාලෙස් ජනාධිපති ධුරය

හිටපු ජනාධිපති ඊවෝ මොරාලෙස්
ඊවෝ මොරාලෙස් 2005 ජනාධිපතිවරණයෙන් 53.7% ක ඡන්ද ප්‍රතිශතයක් ලබා ගනිමින් ජයග්‍රහණය කළේය. 2006 මැයි 1 වන දින, මෙම ක්‍රියාමාර්ගය ඉල්ලා සිටි විරෝධතාවලින් පසුව, මොරාලෙස් බොලිවියානු හයිඩ්‍රොකාබන් වත්කම් නැවත ජනසතු කිරීමේ තම අභිප්‍රාය ප්‍රකාශ කළේය. 2006 අගෝස්තු 6 වන දින මැතිවරණ පොරොන්දුවක් ඉටු කරමින්, මොරාලෙස් බොලිවියානු ව්‍යවස්ථාදායක සභාව විවෘත කළේ ස්වදේශික බහුතරයට වැඩි බලයක් ලබා දීම අරමුණු කරගත් නව ව්‍යවස්ථාවක් ලිවීම ආරම්භ කිරීමටයි.

2009 දී නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් නිර්මාණය කිරීම සහ රට බොලිවියානු බහුජාතික රාජ්‍යය ලෙස නම් කිරීම සනිටුහන් විය. පෙර ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව මඟින් අඛණ්ඩව ජනාධිපතිවරයෙකු නැවත තේරී පත්වීමට ඉඩ නොදුන් නමුත් නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව මඟින් නැවත මැතිවරණයක් සඳහා පමණක් ඉඩ ලබා දුන් අතර, පසුගිය ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව යටතේ ඔහු තේරී පත් වූ බව තර්ක කරමින් ඊවෝ මොරාලෙස්ට දෙවන වාරයක් සඳහා තරඟ කිරීමට හැකි වුවහොත් ඇති වූ ආරවුල ආරම්භ විය. මෙය නව මහ මැතිවරණයක් ද ආරම්භ කළ අතර එහිදී ඊවෝ මොරාලෙස් 61.36% ක ඡන්ද ප්‍රතිශතයකින් නැවත තේරී පත් විය. ඔහුගේ පක්ෂය වන සමාජවාදය සඳහා වූ ව්‍යාපාරය ජාතික කොංග්‍රසයේ මන්ත්‍රී මණ්ඩල දෙකෙහිම තුනෙන් දෙකක බහුතරයක් ද දිනා ගත්තේය. 2013 වන විට, නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව යටතේ නැවත තේරී පත්වීමෙන් පසු, ඊවෝ මොරාලෙස් සහ ඔහුගේ පක්ෂය බොලිවියාවේ ජනාධිපති ධුරයට තුන්වන වාරයක් සඳහා උත්සාහ කළහ. විපක්ෂය තර්ක කළේ තුන්වන වාරයක් ව්‍යවස්ථා විරෝධී වනු ඇති බවයි, නමුත් බොලිවියානු ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා අධිකරණය තීරණය කළේ පෙර ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව යටතේ මොරාලෙස්ගේ පළමු වාරය ඔහුගේ වාර සීමාවට ගණන් නොගන්නා බවයි. මෙය 2014 දී තුන්වන වාරයක් සඳහා තරඟ කිරීමට ඊවෝ මොරාලෙස්ට ඉඩ සැලසූ අතර, ඔහු 64.22% ක ඡන්ද ප්‍රතිශතයක් ලබා ගනිමින් නැවත තේරී පත් විය. ඔහුගේ තුන්වන වාරය තුළ, ඊවෝ මොරාලෙස් සිව්වන වාරයක් සඳහා සැලසුම් කිරීමට පටන් ගත් අතර, 2016 බොලිවියානු ව්‍යවස්ථාමය ජනමත විචාරණයේදී ඡන්දදායකයින්ගෙන් ඉල්ලා සිටියේ ව්‍යවස්ථාව අභිබවා ගොස් ඊවෝ මොරාලෙස්ට අතිරේක වාරයක් සඳහා තරඟ කිරීමට ඉඩ දෙන ලෙසයි. මොරාලෙස් ජනමත විචාරණයෙන් යන්තම් පරාජයට පත් විය; කෙසේ වෙතත්, 2017 දී ඔහුගේ පක්ෂය පසුව බොලිවියානු ව්‍යවස්ථාමය අධිකරණයට පෙත්සමක් ඉදිරිපත් කළේ ඇමරිකානු මානව හිමිකම් සම්මුතිය මගින් වාර සීමාවන් මානව හිමිකම් උල්ලංඝනය කිරීමක් බවට පත් කළ පදනම මත ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව අභිබවා යන ලෙසයි. මානව හිමිකම් පිළිබඳ අන්තර්-ඇමරිකානු අධිකරණය 2018 දී වාර සීමාවන් මානව හිමිකම් උල්ලංඝනයක් නොවන බව තීරණය කළේය; කෙසේ වෙතත්, නැවතත් බොලිවියානු ව්‍යවස්ථාමය අධිකරණය තීන්දු කළේ මොරාලෙස්ට 2019 මැතිවරණයේදී සිව්වන වාරයක් සඳහා තරඟ කිරීමට අවසර ඇති බවත්, මෙම අවසරය ඉල්ලා අස්කර නොගත් බවත්ය. "රටේ ඉහළම අධිකරණය ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව අවලංගු කරමින්, සෑම කාර්යාලයක් සඳහාම වාර සීමාවන් සම්පූර්ණයෙන්ම ඉවත් කළේය. මොරාලෙස්ට දැන් 2019 දී සිව්වන වාරය සඳහා සහ ඉන් පසුව සෑම මැතිවරණයක් සඳහාම තරඟ කළ හැකිය."

හයිඩ්‍රොකාබන අර්ධ වශයෙන් ජනසතු කිරීමෙන් ජනනය වන ආදායම සමාජ පියවර කිහිපයකට මුදල් යෙදවීමට හැකි විය: අවුරුදු 60 ට වැඩි පුද්ගලයින් සඳහා රෙන්ටා ඩිග්නිඩාඩ් (හෝ මහලු වියේ අවම); ළදරු මරණවලට එරෙහිව සටන් කිරීම සඳහා ගර්භනී කාන්තාවන් සහ ඔවුන්ගේ දරුවන් සඳහා වෛද්‍ය වියදම් සම්පූර්ණයෙන් ආවරණය කිරීම සහතික කරන ජුවානා අසුර්ඩුයි වවුචරය (1780–1862 විප්ලවවාදී ජුවානා අසුර්ඩුයි ද පැඩිල්ලාගේ නමින් නම් කරන ලදී); පාසල් හැරයාමට එරෙහිව සටන් කිරීම සඳහා පාසල් යන දරුවන් සිටින දෙමාපියන්ට ද්විතීයික පාසල අවසන් වන තෙක් ගෙවන ලද ආධාරයක් වන ජුවාන්සිටෝ පින්ටෝ වවුචරය (1879–1884 පැසිෆික් යුද්ධයේ ළමා වීරයෙකුගේ නමින් නම් කරන ලදී), සහ 2018 සිට සියලුම බොලිවියානුවන්ට නොමිලේ වෛද්‍ය ප්‍රතිකාර ලබා දෙන තනි සෞඛ්‍ය පද්ධතිය.

අනුගමනය කරන ලද ප්‍රතිසංස්කරණ බොලිවියානු ආර්ථික ක්‍රමය කලාපයේ වඩාත්ම සාර්ථක හා ස්ථාවර එකක් බවට පත් කළේය. 2006 සහ 2019 අතර කාලය තුළ, දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය ඩොලර් බිලියන 9 සිට ඩොලර් බිලියන 40 දක්වා වර්ධනය විය, සැබෑ වැටුප් වැඩි විය, ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය තුන් ගුණයකින් වැඩි විය, විදේශ විනිමය සංචිත ඉහළ ගියේය, උද්ධමනය අත්‍යවශ්‍යයෙන්ම තුරන් කරන ලදී, සහ අන්ත දරිද්‍රතාවය 38% සිට 15% දක්වා පහත වැටුණි, එය ලකුණු 23 ක පහත වැටීමකි.

#### අන්තර්කාලීන රජය 2019–2020

2019 මැතිවරණ අතරතුර, මැතිවරණ ක්‍රියාවලීන්හි විනිවිදභාවය පිළිබඳ පියවරක් ලෙස ලතින් ඇමරිකාවේ භාවිතා කරන ලද Transmisión de Resultados Electorales Preliminares (TREP) (TREP) (මැතිවරණ ක්‍රියාවලීන්හි විනිවිදභාවය පිළිබඳ පියවරක් ලෙස ලතින් ඇමරිකාවේ භාවිතා කරන ඉක්මන් ගණන් කිරීමේ ක්‍රියාවලිය) බාධා කරන ලදී; ඒ වන විට, ගණන් බැලීමේ පත්‍රිකාවලින් සියයට 95.63ක් ගණන් කිරීමෙන් පසු මොරාලෙස්, මේසාගේ 36.72ට වඩා සියයට 46.86ක ඉදිරියෙන් සිටියේය. බාධාවෙන් දින දෙකකට පසු, නිල ගණන් බැලීමෙන් පෙන්නුම් කළේ මොරාලෙස් දෙවන වටයේ මැතිවරණයක් වළක්වා ගැනීමට අවශ්‍ය ලකුණු 10ක පරතරය භාගිකව ඉවත් කරන බවයි, අවසාන නිල ගණන් බැලීම මේසාගේ 36.51ට සියයට 47.08ක් ලෙස ගණන් බලා ඇති අතර, එමඟින් රට තුළ විරෝධතා සහ ආතතියක් ඇති විය.

මොරාලෙස් රජය විසින් සිදු කරන ලද වංචා පිළිබඳ චෝදනා මධ්‍යයේ, මැතිවරණයට අභියෝග කිරීම සඳහා පුළුල් විරෝධතා සංවිධානය කරන ලදී. නොවැම්බර් 10 වන දින, ඇමරිකානු රාජ්‍ය සංවිධානය (OAS) මැතිවරණයේ අක්‍රමිකතා කිහිපයක් අවසන් කරමින් මූලික වාර්තාවක් නිකුත් කළේය, මෙම සොයාගැනීම් දැඩි ලෙස මතභේදයට තුඩු දී ඇත. ඔක්තෝබර් 20 මැතිවරණයෙන් පසු වහාම OAS විශ්ලේෂණය දෝෂ සහිත වූ නමුත් "දකුණු ඇමරිකානු ජාතියේ ඉතිහාසය වෙනස් කළ සිදුවීම් දාමයක්" පෝෂණය කළ බව නිව්යෝර්ක් ටයිම්ස් 2020 ජුනි 7 වන දින වාර්තා කළේය.

2020 බොලිවියානු මහ මැතිවරණය, දෙපාර්තමේන්තුව අනුව ප්‍රතිඵල
2020 නොවැම්බර් 8 වන දින ලුයිස් ආර්ස් සහ ඩේවිඩ් චොකෙහුආන්කාගේ පදවි ප්‍රාප්තිය
සති ගණනක විරෝධතාවලින් පසුව, ජාතික රූපවාහිනියේ මොරාලෙස් ඉල්ලා අස්වූයේ, සන්නද්ධ හමුදා ප්‍රධානියා වන ජෙනරාල් විලියම්ස් කලිමන් "සාමය සහ ස්ථාවරත්වය" යථා තත්ත්වයට පත් කිරීම සඳහා එසේ කරන ලෙස ඉල්ලා සිටීමෙන් ටික කලකට පසුවය. විපක්ෂ සෙනෙට් සභික ජෙනීන් ඒනිස් තමන් අන්තර්කාලීන ජනාධිපතිනිය ලෙස ප්‍රකාශ කළ අතර, ජනාධිපති, උප ජනාධිපති සහ ව්‍යවස්ථාදායක සභා ගර්භයේ ප්‍රධානියා දෙදෙනාටම පසුව ව්‍යවස්ථාමය අනුප්‍රාප්තිය ඉල්ලා සිටියාය. ඇයගේ අනුප්‍රාප්තිය ව්‍යවස්ථාමය සහ ස්වයංක්‍රීය බව ප්‍රකාශ කළ ව්‍යවස්ථාමය අධිකරණය විසින් ඇය අන්තර්කාලීන ජනාධිපතිනිය ලෙස තහවුරු කරන ලදී. ජාත්‍යන්තර දේශපාලනඥයින්, විද්වතුන් සහ මාධ්‍යවේදීන් මෙම සිදුවීම කුමන්ත්‍රණයක් හෝ ව්‍යවස්ථා විරෝධී සිව්වන වාරයකට එරෙහිව ස්වයංසිද්ධ සමාජ නැගිටීමක් ලෙස විස්තර කිරීම අතර බෙදී ඇත. මොරාලෙස් නැවත ජනාධිපති ධුරයට පත් කිරීම සඳහා වූ විරෝධතා ඉතා ප්‍රචණ්ඩකාරී වෙමින් පැවතුනි: පොදු බස් රථ සහ පෞද්ගලික නිවාස ගිනි තැබීම, පොදු යටිතල පහසුකම් විනාශ කිරීම සහ පදිකයින්ට හානි කිරීම. "සාමය සහ මහජන ස්ථාවරත්වය යථා තත්ත්වයට පත් කිරීම" සඳහා වූ මෙහෙයුම් වලදී පොලිසිය සහ හමුදාව අපරාධ වගකීමෙන් ඒනිස් නිදහස් කිරීමෙන් පසුව, ආරක්ෂක හමුදා විසින් මොරාලෙස් ආධාරකරුවන්ට එරෙහිව විරෝධතා වඩාත් ප්‍රචණ්ඩත්වයට ලක් විය.

2020 අප්‍රේල් මාසයේදී, අන්තර්කාලීන රජය COVID-19 වසංගතය අතරතුර රටේ අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදලෙන් ඩොලර් මිලියන 327 කට වැඩි ණයක් ලබා ගත්තේය. නව මැතිවරණයක් 2020 මැයි 3 වන දිනට නියමිතව තිබුණි. කොරෝනා වයිරස් වසංගතයට ප්‍රතිචාර වශයෙන්, බොලිවියානු මැතිවරණ ආයතනය වන TSE, මැතිවරණය කල් දමමින් නිවේදනයක් නිකුත් කළේය. පළමු ප්‍රමාදයට පමණක් MAS අකමැත්තෙන් එකඟ විය. දැවැන්ත විරෝධතා සහ ප්‍රචණ්ඩත්වය හමුවේ නව මැතිවරණය සඳහා දිනයක් දෙවරක් ප්‍රමාද විය. මැතිවරණ සඳහා අවසාන යෝජිත දිනය 2020 ඔක්තෝබර් 18 විය. OAS, UNIORE සහ UN හි නිරීක්ෂකයින් සියල්ලන්ම වාර්තා කළේ 2020 මැතිවරණවලදී කිසිදු වංචනික ක්‍රියාවක් සොයා නොගත් බවයි.

මහ මැතිවරණය 88.4% ක වාර්තාගත ඡන්ද ප්‍රතිශතයක් වාර්තා කළ අතර MAS සඳහා දැවැන්ත ජයග්‍රහණයක් ලබා ගත් අතර එය මධ්‍යස්ථවාදී හිටපු ජනාධිපති කාලෝස් මේසාට ලැබුණු 28.8% ට සාපේක්ෂව ඡන්ද වලින් 55.1% ක් ලබා ගත්තේය. මේසා සහ ඇනෙස් ​​දෙදෙනාම පරාජය පිළිගත්තේය.

#### ලුයිස් ආර්ස් රජය: 2020 - වර්තමානය

2020 නොවැම්බර් 8 වන දින, ලුයිස් ආර්ස් ඔහුගේ උප ජනාධිපති ඩේවිඩ් චොකෙහුවාන්කා සමඟ බොලිවියාවේ ජනාධිපති ලෙස දිවුරුම් දුන්නේය. 2021 පෙබරවාරි මාසයේදී, ආර්ස් රජය IMF වෙත ඩොලර් මිලියන 351 ක් පමණ ආපසු ලබා දුන්නේය. මෙයට 2020 අප්‍රේල් මාසයේදී අන්තර්කාලීන රජය විසින් ලබා ගත් ඩොලර් මිලියන 327 ක ණයක් සහ ඩොලර් මිලියන 24 ක පමණ පොලියක් ඇතුළත් විය. බොලිවියාවේ ආර්ථික ස්වෛරීභාවය ආරක්ෂා කිරීම සඳහා ණය ආපසු ලබා දුන් බවත් ණයට අමුණා ඇති කොන්දේසි පිළිගත නොහැකි බවත් රජය පැවසීය.

#### ජුවාන් හෝසේ සුනිගාගේ කුමන්ත්‍රණය: 2024-වර්තමානය

2024 ජූනි 26 වන දින, ජුවාන් ජෝස් සුනිගාගේ නායකත්වයෙන් යුත් හමුදා කුමන්ත්‍රණයක් පැය 5ක් පමණක් පැවතීමෙන් පසුව අවසන් විය. ජූනි 26 සවස බොලිවියානු පොලිසිය සුනිගා අත්අඩංගුවට ගෙන ඇත.

## භූගෝලය

බොලිවියාවේ භූලක්ෂණාත්මක සිතියම
බොලිවියාව දකුණු ඇමරිකාවේ මධ්‍යම කලාපයේ, 57°26'–69°38'W සහ 9°38'–22°53'S අතර පිහිටා ඇත. වර්ග කිලෝමීටර් 1,098,581 (වර්ග සැතපුම් 424,164) ක භූමි ප්‍රමාණයකින් යුත් බොලිවියාව, ලොව 28 වන විශාලතම රට වන අතර දකුණු ඇමරිකාවේ පස්වන විශාලතම රට වන අතර, මධ්‍යම ඇන්ඩීස් සිට ග්‍රාන් චාකෝ, පැන්ටනල් සහ ඇමසන් දක්වා විහිදේ. රටේ භූගෝලීය මධ්‍යස්ථානය සැන්ටා කෲස් දෙපාර්තමේන්තුවේ නූෆ්ලෝ ඩි චාවේස් පළාතේ රියෝ ග්‍රෑන්ඩ් හි ඊනියා පුවර්ටෝ එස්ට්‍රෙල්ලා ("තරු වරාය") වේ.

රටේ භූගෝලය භූමි හා දේශගුණික තත්ත්වයන්හි විශාල විවිධත්වයක් පෙන්නුම් කරයි. බොලිවියාවේ ඉහළ ජෛව විවිධත්වයක් ඇති අතර, එය ලෝකයේ විශාලතම එකක් ලෙස සැලකේ, ඇල්ටිප්ලානෝ, නිවර්තන වැසි වනාන්තර (ඇමසන් වැසි වනාන්තර ඇතුළුව), වියළි නිම්න සහ නිවර්තන සැවානා වන චික්විටානියා වැනි පාරිසරික උප ඒකක සහිත පරිසර කලාප කිහිපයක් ද ඇත. මෙම ප්‍රදේශ නෙවාඩෝ සජාමා හි මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 6,542 (අඩි 21,463) ක උන්නතාංශයක සිට පැරගුවේ ගඟ දිගේ මීටර් 70 (අඩි 230) කට ආසන්න උන්නතාංශයක් දක්වා උන්නතාංශයේ දැවැන්ත වෙනස්කම් දක්වයි. විශාල භූගෝලීය විවිධත්වයක් ඇති රටක් වුවද, පැසිෆික් යුද්ධයේ සිට බොලිවියාව ගොඩබිම් සහිත රටක් ලෙස පවතී. පුවර්ටෝ සුවාරෙස්, සැන් මාටියාස් සහ පුවර්ටෝ ක්විජාරෝ බොලිවියානු පැන්ටනාල් හි පිහිටා ඇත. බොලිවියාවේ වනාන්තර ආවරණය මුළු භූමි ප්‍රමාණයෙන් 47% ක් පමණ වන අතර එය 2020 දී වනාන්තර හෙක්ටයාර 50,833,760 ට සමාන වන අතර එය 1990 දී හෙක්ටයාර 57,804,720 සිට පහත වැටේ. 2020 දී ස්වභාවිකව පුනර්ජනනීය වනාන්තර හෙක්ටයාර 50,771,160 ක් ආවරණය කළ අතර රෝපණය කරන ලද වනාන්තර හෙක්ටයාර 62,600 ක් ආවරණය කළේය. ස්වභාවිකව පුනර්ජනනීය වනාන්තරවලින් 0% ක් ප්‍රාථමික වනාන්තර (මිනිස් ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පැහැදිලිව පෙනෙන ඇඟවීම් නොමැති දේශීය ගස් විශේෂ වලින් සමන්විත) බව වාර්තා වූ අතර වනාන්තර ප්‍රදේශයෙන් 24% ක් පමණ ආරක්ෂිත ප්‍රදේශ තුළ දක්නට ලැබුණි. 2015 වර්ෂය සඳහා වනාන්තර ප්‍රදේශයෙන් 100% ක් පොදු අයිතිය යටතේ පවතින බව වාර්තා විය.

බොලිවියාව භෞතික විද්‍යාත්මක කලාප තුනකට බෙදිය හැකිය:

නිරිතදිග බොලිවියාවේ එඩ්වාඩෝ ඇවරෝවා ඇන්ඩියන් සත්ත්ව ජාතික රක්ෂිතයේ භූතාපජ ක්ෂේත්‍රයක් වන සොල් ද මනානා (ස්පාඤ්ඤ භාෂාවෙන් උදෑසන හිරු). සල්ෆර් වසන්ත ක්ෂේත්‍ර සහ මඩ විල් සහිත දැඩි ගිනිකඳු ක්‍රියාකාරකම් වලින් සංලක්ෂිත මෙම ප්‍රදේශයේ ඇත්ත වශයෙන්ම ගීසර් නොමැත, නමුත් මීටර් 50 ක් දක්වා උසට පීඩන වාෂ්ප විමෝචනය කරන සිදුරු ඇත.
පොටෝසි හි පූනා ඩි ලිපෙස් හි ලගුනා කොලරාඩා
* නිරිතදිගින් පිහිටි ඇන්ඩියන් කලාපය ජාතික භූමි ප්‍රදේශයෙන් 28% ක් පුරා විහිදී ඇති අතර එය වර්ග කිලෝමීටර් 307,603 (වර්ග සැතපුම් 118,766) කට වඩා විහිදේ. මෙම ප්‍රදේශය මීටර් 3,000 (අඩි 9,800) ක උන්නතාංශයකට ඉහළින් පිහිටා ඇති අතර විශාල ඇන්ඩියන් දාම දෙකක් වන කෝඩිලෙරා ඔක්සිඩෙන්ටල් ("බටහිර පරාසය") සහ කෝඩිලෙරා මධ්‍යම ("මධ්‍යම පරාසය") අතර පිහිටා ඇති අතර, ඇමරිකාවේ උසම ස්ථාන කිහිපයක් වන නෙවාඩෝ සජාමා, මීටර් 6,542 (අඩි 21,463) ක උන්නතාංශයක් සහ ඉලිමානි, මීටර් 6,462 (අඩි 21,201) ක උන්නතාංශයක් ඇත. කෝඩිලෙරා මධ්‍යම ප්‍රදේශයේ පිහිටා ඇති ටිටිකාකා විල ද පිහිටා ඇති අතර එය ලොව වාණිජමය වශයෙන් යාත්‍රා කළ හැකි උසම විල සහ දකුණු ඇමරිකාවේ විශාලතම විල වේ; මෙම විල පේරු සමඟ බෙදාගෙන ඇත. මෙම කලාපයේ ඇල්ටිප්ලානෝ සහ සලාර් ඩි උයුනි ද ඇති අතර එය ලෝකයේ විශාලතම ලුණු සමතලාව සහ ලිතියම් වල වැදගත් ප්‍රභවයකි.
* රටේ මධ්‍යයේ සහ දකුණේ ඇති උප-ඇන්ඩියන් කලාපය ඇල්ටිප්ලානෝ සහ නැගෙනහිර ලැනෝස් (තැනිතලාව) අතර අතරමැදි කලාපයකි; මෙම කලාපය බොලිවියාවේ භූමි ප්‍රමාණයෙන් 13% කින් සමන්විත වන අතර එය කිලෝමීටර 142,815 (වර්ග සැතපුම් 55,141) ට වඩා විහිදෙන අතර බොලිවියානු නිම්න සහ යුන්ගාස් කලාපය ආවරණය කරයි. එය එහි ගොවිතැන් කටයුතු සහ සෞම්‍ය දේශගුණය මගින් කැපී පෙනේ.
* ඊසාන දෙසින් පිහිටි ලැනොස් කලාපය භූමි ප්‍රමාණයෙන් 59% කින් සමන්විත වන අතර එහි භූමි ප්‍රමාණය කිලෝමීටර 648,163 (වර්ග සැතපුම් 250,257) කි. එය මධ්‍යම කෝඩිලෙරා හි උතුරට පිහිටා ඇති අතර ඇන්ඩියන් කඳු පාමුල සිට පැරගුවේ ගඟ දක්වා විහිදේ. එය සමතලා භූමියක් සහ කුඩා සානුවකින් සමන්විත කලාපයක් වන අතර, ඒවා සියල්ලම දැවැන්ත ජෛව විවිධත්වයක් සහිත පුළුල් වැසි වනාන්තරවලින් ආවරණය වී ඇත. කලාපය මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර 400 (අඩි 1,300) ට පහළින් පිහිටා ඇත. භූ විද්‍යාව කොපන් දේශගුණික වර්ගීකරණයේ බොලිවියානු සිතියම[6]

### භූ විද්‍යාව

කොපන් දේශගුණික වර්ගීකරණයේ බොලිවියානු සිතියම
බොලිවියාවේ භූ විද්‍යාව විවිධ පාෂාණ විද්‍යාවන්ගෙන් මෙන්ම භූගෝලීය හා අවසාදිත පරිසරයන්ගෙන්ද සමන්විත වේ. සාරාංශික පරිමාණයෙන්, භූ විද්‍යාත්මක ඒකක භූ ලක්ෂණ ඒකක සමඟ සමපාත වේ. බොහෝ දුරට, රට පැසිෆික් සාගරයේ යටත් කිරීමේ ක්‍රියාවලීන්ගෙන් බලපෑමට ලක් වූ කඳුකර බටහිර ප්‍රදේශයක් සහ ස්ථාවර වේදිකා සහ පලිහවල් සහිත නැගෙනහිර පහත් බිම් ලෙස බෙදා ඇත.

### දේශගුණය

චකල්ටයා ස්කී රිසෝට්, ලා පාස් දෙපාර්තමේන්තුව
බොලිවියාවේ දේශගුණය එක් පරිසර කලාපයකින් තවත් පරිසර කලාපයකට දැඩි ලෙස වෙනස් වේ, නැගෙනහිර ලැනෝස් හි නිවර්තන කලාපයේ සිට බටහිර ඇන්ඩීස් හි ධ්‍රැවීය දේශගුණයක් දක්වා. ගිම්හානය නැගෙනහිරින් උණුසුම්, තෙතමනය සහිත සහ බටහිරින් වියළි වන අතර, බොහෝ විට උෂ්ණත්වය, ආර්ද්‍රතාවය, සුළං, වායුගෝලීය පීඩනය සහ වාෂ්පීකරණය වෙනස් කරන වැසි ඇති වන අතර, විවිධ ප්‍රදේශවල ඉතා වෙනස් දේශගුණික තත්ත්වයන් ඇති කරයි. එල් නිනෝ ලෙස හඳුන්වන දේශගුණික සංසිද්ධිය සිදුවන විට, එය කාලගුණයේ විශාල වෙනස්කම් ඇති කරයි. බටහිරින් ශීත කාලය ඉතා සීතල වන අතර කඳු වැටිවල හිම වැටෙන අතර බටහිර ප්‍රදේශවල සුළං සහිත දින බහුලව දක්නට ලැබේ. නිවර්තන නොවන ප්‍රදේශවල සරත් සමය වියළි වේ.

දේශගුණික විපර්යාස පිළිබඳ ගැටළු

* ලැනෝස්. සාමාන්‍ය උෂ්ණත්වය 25 °C (77 °F) සහිත තෙතමනය සහිත නිවර්තන දේශගුණයක්. ඇමසන් වැසි වනාන්තරයෙන් එන සුළඟ සැලකිය යුතු වර්ෂාපතනයක් ඇති කරයි. මැයි මාසයේදී වියළි සුළං නිසා අඩු වර්ෂාපතනයක් ඇති වන අතර බොහෝ දිනවල පැහැදිලි අහසක් ඇත. එසේ වුවද, දකුණේ සිට එන සුළං, සුරාසෝස්, දින කිහිපයක් පවතින සිසිල් උෂ්ණත්වයන් ගෙන ඒමට හැකිය.
* ඇල්ටිප්ලානෝ. කාන්තාර-ධ්‍රැවීය දේශගුණය, ශක්තිමත් සහ සීතල සුළං සහිතයි. සාමාන්‍ය උෂ්ණත්වය 15 සිට 20 °C දක්වා පරාසයක පවතී. රාත්‍රියේදී, උෂ්ණත්වය 0 °C ට වඩා තරමක් පහත වැටේ, දිවා කාලයේදී කාලගුණය වියළි වන අතර සූර්ය විකිරණ ඉහළ ය. සෑම මසකම භූමි හිම ඇති වන අතර හිම නිතර දක්නට ලැබේ.
* නිම්න සහ යුංගා. සෞම්‍ය දේශගුණය. තෙතමනය සහිත ඊසානදිග සුළං කඳුකරයට තල්ලු කරනු ලබන අතර, මෙම කලාපය ඉතා තෙතමනය හා වැසි සහිත වේ. ඉහළ උන්නතාංශවල උෂ්ණත්වය සිසිල් වේ. මීටර් 2,000 (අඩි 6,600) ක උන්නතාංශයක හිම ඇති වේ.
* චාකෝ. උපනිවර්තන අර්ධ ශුෂ්ක දේශගුණය. ජනවාරි සහ වසරේ ඉතිරි කාලය තුළ වැසි සහ තෙතමනය, උණුසුම් දින සහ සීතල රාත්‍රීන් සමඟ.

### දේශගුණික විපර්යාස පිළිබඳ ගැටළු

බොලිවියාව දේශගුණික විපර්යාසවල ඍණාත්මක ප්‍රතිවිපාකවලට විශේෂයෙන් ගොදුරු වේ. ලෝකයේ නිවර්තන ග්ලැසියරවලින් සියයට විස්සක් රට තුළ පිහිටා ඇති අතර, ඒවා පිහිටා ඇති නිවර්තන දේශගුණය හේතුවෙන් උෂ්ණත්ව වෙනස්වීම් වලට වඩාත් සංවේදී වේ. 1939 සිට 1998 දක්වා ඇන්ඩීස් හි උෂ්ණත්වය දශකයකට 0.1 °C කින් වැඩි වූ අතර මෑතකදී වර්ධන වේගය තුන් ගුණයකින් වැඩි වී ඇත (1980 සිට 2005 දක්වා දශකයකට 0.33 °C දක්වා), ග්ලැසියර වේගවත් වේගයකින් අඩු වී ඇන්ඩීස් කෘෂිකාර්මික නගරවල අනපේක්ෂිත ජල හිඟයක් ඇති කරයි. ගොවීන් තම භෝග සඳහා දුර්වල අස්වැන්නක් ඇති විට තාවකාලික නගර රැකියාවලට යොමු වී ඇති අතර, තවත් සමහරු කෘෂිකාර්මික අංශයෙන් ස්ථිරවම ඉවත් වීමට පටන් ගෙන ඇති අතර වෙනත් ආකාරයේ රැකියා සඳහා අසල නගරවලට සංක්‍රමණය වෙමින් සිටිති; සමහරු මෙම සංක්‍රමණිකයන් දේශගුණික සරණාගතයින්ගේ පළමු පරම්පරාව ලෙස සලකති. එල් ඇල්ටෝ වැනි අසල්වැසි කෘෂිකාර්මික ඉඩම් ඇති නගර, නව සංක්‍රමණිකයින්ගේ පැමිණීමට සේවා සැපයීමේ අභියෝගයට මුහුණ දෙයි; විකල්ප ජල ප්‍රභවයක් නොමැති නිසා, නගරයේ ජල ප්‍රභවය දැන් පටු වෙමින් පවතී.

බොලිවියාවේ රජය සහ අනෙකුත් ආයතන දේශගුණික විපර්යාසවල බලපෑම් සමඟ සටන් කරන නව ප්‍රතිපත්ති ඇති කිරීමේ අවශ්‍යතාවය පිළිගෙන ඇත. ලෝක බැංකුව දේශගුණික ආයෝජන අරමුදල් (CIF) හරහා අරමුදල් සපයා ඇති අතර නව වාරිමාර්ග පද්ධති ඉදිකිරීම, ගං ඉවුරු සහ ද්‍රෝණි ආරක්ෂා කිරීම සහ ආදිවාසී ප්‍රජාවන්ගේ සහාය ඇතිව ජල සම්පත් ගොඩනැගීම සඳහා දේශගුණික ප්‍රතිරෝධය සඳහා නියමු වැඩසටහන (PPCR II) භාවිතා කරයි.

### ජෛව විවිධත්වය

බොලිවියාවේ ජාතික සත්වයා, ලාමා, ලගුනා කොලරාඩා හි
අතිවිශාල විවිධත්වයක් ඇති ජීවීන් සහ පරිසර පද්ධති සහිත බොලිවියාව, "සමාන මනසක් ඇති මහා විවිධ රටවල" කොටසකි.

මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 90–6,542 (අඩි 295–21,463) දක්වා විහිදෙන බොලිවියාවේ විචල්‍ය උන්නතාංශ, විශාල ජෛව විද්‍යාත්මක විවිධත්වයකට ඉඩ සලසයි. බොලිවියාවේ භූමි ප්‍රදේශය ජෛව වර්ග හතරක්, පාරිසරික කලාප 32 ක් සහ පරිසර පද්ධති 199 කින් සමන්විත වේ. මෙම භූගෝලීය ප්‍රදේශය තුළ නොයෙල් කෙම්ප්ෆ් මර්කාඩෝ ජාතික වනෝද්‍යානය, මැඩිඩි ජාතික වනෝද්‍යානය, ටුනාරි ජාතික වනෝද්‍යානය, එඩ්වාඩෝ ඇවරෝවා ඇන්ඩියන් සත්ත්ව ජාතික රක්ෂිතය සහ කා-ඉයා ඩෙල් ග්‍රාන් චාකෝ ජාතික වනෝද්‍යානය සහ ඒකාබද්ධ කළමනාකරණ ස්වාභාවික ප්‍රදේශය වැනි ස්වාභාවික උද්‍යාන සහ රක්ෂිත කිහිපයක් ඇත.

බොලිවියාවේ බීජ ශාක විශේෂ 17,000 කට අධික සංඛ්‍යාවක් ඇති අතර, ඒවාට පර්ණාංග විශේෂ 1,200 කට වැඩි ප්‍රමාණයක්, මාර්චන්ටියෝෆයිටා සහ පාසි විශේෂ 1,500 ක් සහ අවම වශයෙන් දිලීර විශේෂ 800 ක් ඇතුළත් වේ. ඊට අමතරව, ඖෂධීය ශාක විශේෂ 3,000 කට වඩා තිබේ. ගම්මිරිස් සහ මිරිස් ගම්මිරිස්, රටකජු, සාමාන්‍ය බෝංචි, යුකා සහ තල් විශේෂ කිහිපයක් වැනි විශේෂ සඳහා බොලිවියාව නිජබිම ලෙස සැලකේ. බොලිවියාව ස්වභාවිකවම අර්තාපල් වර්ග 4,000 කට වඩා නිපදවයි. 2018 වනාන්තර භූ දර්ශන අඛණ්ඩතා දර්ශකයේ සාමාන්‍ය ලකුණු 8.47/10 ක් රටට හිමි වූ අතර එය රටවල් 172 න් ගෝලීය වශයෙන් 21 වන ස්ථානයට පත්විය.

බොලිවියාවේ සත්ව විශේෂ 2,900 කට වඩා ඇති අතර, ක්ෂීරපායින් 398 ක්, පක්ෂීන් 1,400 කට වඩා (ලෝකයේ දන්නා පක්ෂීන්ගෙන් 14% ක් පමණ, පක්ෂි විශේෂ අනුව හයවන වඩාත්ම විවිධත්වය සහිත රට වේ), උභයජීවීන් 204 ක්, උරගයින් 277 ක් සහ මාළු 635 ක්, බොලිවියාව ගොඩබිම් සහිත රටක් බැවින්, මේ සියල්ල මිරිදිය මත්ස්‍යයන් වේ. ඊට අමතරව, සමනල වර්ග 3,000 කට වඩා සහ ගෘහස්ථ සතුන් 60 කට වඩා ඇත.

2020 දී බොලිවියාවේ නව සර්ප විශේෂයක් වන කඳු ෆර්-ඩි-ලාන්ස් වයිපර් සොයා ගන්නා ලදී.

### පාරිසරික ප්‍රතිපත්තිය

1990 ගණන්වල ජනාධිපති ගොන්සාලෝ සැන්චෙස් ද ලොසාඩා විසින් ජල බෙදාහැරීමේ අංශයේ පෞද්ගලීකරණය ආපසු හැරවූ ඊවෝ මොරාලෙස්ගේ තේරී පත්වීමෙන් පසු 2006 දී පරිසර හා ජල අමාත්‍යාංශයක් නිර්මාණය කරන ලදී. 2009 දී ජනමත විචාරණයකින් අනුමත කරන ලද නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව මගින් ජලයට ප්‍රවේශය මූලික අයිතියක් බවට පත් කරයි. 2010 ජූලි මාසයේදී බොලිවියාවේ මූලිකත්වයෙන් එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය "ආරක්ෂිත හා පිරිසිදු පානීය ජලය සඳහා ඇති අයිතිය" "මූලික" ලෙස පිළිගනිමින් යෝජනාවක් සම්මත කළේය.

2013 දී, පෘථිවි මාතාවගේ අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ නීතිය සම්මත කරන ලද අතර, එය සොබාදහමට මිනිසුන්ට සමාන අයිතිවාසිකම් ලබා දෙයි.

## රජය සහ දේශපාලනය

මධ්‍යම ලා පාස් හි බහුජාතික ව්‍යවස්ථාදායක සභාව ගොඩනැගීම
1982 සිට බොලිවියාව ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදීව තේරී පත් වූ ආණ්ඩු මගින් පාලනය කර ඇත; ඊට පෙර, එය විවිධ ඒකාධිපතිත්වයන් විසින් පාලනය කරන ලදී. ජනාධිපතිවරුන් වන හර්නන් සයිල්ස් සුවාසෝ (1982–1985) සහ වික්ටර් පාස් එස්ටෙන්සෝරෝ (1985–1989) සාමකාමීව බලය පැවරීමේ සම්ප්‍රදායක් ආරම්භ කළ අතර එය අඛණ්ඩව සිදුවෙමින් පවතී, නමුත් ජනාධිපතිවරුන් තිදෙනෙකු අසාමාන්‍ය තත්වයන් හමුවේ ඉල්ලා අස්වී ඇත: 2003 දී ගොන්සාලෝ සැන්චෙස් ද ලොසාඩා, 2005 දී කාලෝස් මේසා සහ 2019 දී ඊවෝ මොරාලෙස්.

1985 සිට 2005 දක්වා විප්ලවවාදී ජාතිකවාදී ව්‍යාපාරය, ජාතිකවාදී ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ක්‍රියාමාර්ග සහ විප්ලවවාදී වාම ව්‍යාපාරය ප්‍රමුඛව පැවතුනද, බොලිවියාවේ බහුපාර්ශ්වික ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය ජනාධිපති ධුරයේ සහ පාර්ලිමේන්තුවේ විවිධ පක්ෂ දැක තිබේ. 2019 නොවැම්බර් 11 වන දින, ඊවෝ මොරාලෙස් සහ ඔහුගේ රජය ඉල්ලා අස්වීමෙන් පසු සියලුම ජ්‍යෙෂ්ඨ රජයේ තනතුරු හිස් විය. 2019 නොවැම්බර් 13 වන දින, බෙනී නියෝජනය කරන හිටපු සෙනෙට් සභික ජෙනීන් ඇනෙස්, බොලිවියාවේ වැඩබලන ජනාධිපතිනිය ලෙස තමන් ප්‍රකාශ කළාය. ලුයිස් ආර්ස් 2020 ඔක්තෝබර් 23 වන දින තේරී පත් විය; ඔහු 2020 නොවැම්බර් 8 වන දින ජනාධිපති ධුරයට පත්විය.

බොලිවියානු ජනාධිපතිවරයාගේ පැරණි නිවස සහ ප්‍රධාන කාර්යාලය වූ පැලසියෝ ක්වෙමාඩෝ හි අභ්‍යන්තරය.
2006-07 දී කෙටුම්පත් කර 2009 දී අනුමත කරන ලද ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව, සමතුලිත විධායක, ව්‍යවස්ථාදායක, අධිකරණ සහ මැතිවරණ බලතල මෙන්ම ස්වයං පාලනයේ මට්ටම් කිහිපයක් සඳහා සපයයි. සාම්ප්‍රදායිකව ශක්තිමත් විධායක ශාඛාව, විධායකය විසින් ආරම්භ කරන ලද නීති විවාද කිරීමට සහ අනුමත කිරීමට සාමාන්‍යයෙන් සීමා වන කොන්ග්‍රසය යටපත් කිරීමට නැඹුරු වේ. ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය සහ දෙපාර්තමේන්තු සහ පහළ අධිකරණවලින් සමන්විත අධිකරණය දිගු කලක් දූෂණයෙන් හා අකාර්යක්ෂමතාවයෙන් පිරී ඇත. 1994 දී ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවට කරන ලද සංශෝධන සහ ඉන් පසුව ඇති වූ නීති හරහා, රජය අධිකරණ පද්ධතියේ දුරදිග යන ප්‍රතිසංස්කරණ මෙන්ම දෙපාර්තමේන්තු, මහ නගර සභා සහ ස්වදේශීය ප්‍රදේශ සඳහා විමධ්‍යගත කිරීමේ බලතල වැඩි කිරීමට ද පටන් ගෙන තිබේ.

විධායක ශාඛාව ජනාධිපතිවරයෙකු සහ උප ජනාධිපතිවරයෙකු විසින් මෙහෙයවනු ලබන අතර, රජයේ අමාත්‍යාංශ ගණන (දැනට 20) කින් සමන්විත වේ. ජනාධිපතිවරයා ජනප්‍රිය ඡන්දයෙන් වසර පහක කාලයක් සඳහා තේරී පත් වන අතර, ලා පාස් හි ජනාධිපති මන්දිරයෙන් (ජනප්‍රියව පිළිස්සුණු මාලිගාව, පැලසියෝ ක්වෙමාඩෝ ලෙස හැඳින්වේ) පාලනය කරයි. කිසිදු අපේක්ෂකයෙකුට ජනප්‍රිය ඡන්දයෙන් නිරපේක්ෂ බහුතරයක් හෝ දෙවන ස්ථානයට පත් වූ තැනැත්තාට වඩා 10% කට වඩා වැඩි වාසියක් සහිතව 40% කට වඩා වැඩි ඡන්ද ප්‍රතිශතයක් නොලැබෙන්නේ නම්, වැඩිම ඡන්දයක් ලබා ගත් අපේක්ෂකයින් දෙදෙනා අතර දෙවන වටයක් පැවැත්විය යුතුය.

අසම්බ්ලියා ව්‍යවස්ථාදායක ප්ලූරිනේෂනල් (බහුවිධ ව්‍යවස්ථාදායක සභාව හෝ ජාතික කොංග්‍රසය) හි සභා දෙකක් ඇත. කැමාරා ඩි ඩිපුටාඩෝස් (නියෝජිත මණ්ඩලය) හි පස් අවුරුදු වාරයකට තේරී පත් වූ සාමාජිකයින් 130 ක් සිටින අතර, 63 දෙනෙකු තනි-සාමාජික දිස්ත්‍රික්ක (චක්‍රලේඛන) වලින්, 60 දෙනෙකු සමානුපාතික නියෝජනයෙන් සහ හත් දෙනෙකු දෙපාර්තමේන්තු හතක සුළුතර ආදිවාසී ජනතාව විසින් නියෝජනය කරනු ලැබේ. කැමරා ද සෙනඩෝර්ස් (සෙනෙට් සභික මණ්ඩලය) සාමාජිකයින් 36 දෙනෙකුගෙන් සමන්විත වේ (දෙපාර්තමේන්තුවකට හතර දෙනෙක්). සභාවේ සාමාජිකයින් වසර පහක කාලයක් සඳහා තේරී පත් වේ. මෙම ආයතනයේ මූලස්ථානය ලා පාස් හි ප්ලාසා මුරිලෝ හි පිහිටා ඇති අතර, බොලිවියාවේ වෙනත් තැන්වල ගෞරවනීය සැසි ද පවත්වයි. උප ජනාධිපතිවරයා ඒකාබද්ධ සභාවේ නාමික ප්‍රධානියා ලෙස සේවය කරයි.

අධිකරණය සමන්විත වන්නේ ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය, බහුජාතික ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා අධිකරණය, අධිකරණ සභාව, ගොවිජන හා පාරිසරික අධිකරණය සහ දිස්ත්‍රික් (දෙපාර්තමේන්තු) සහ පහළ අධිකරණවලිනි. 2011 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී, බොලිවියාව ජනප්‍රිය ඡන්දයෙන් ජාතික අධිකරණවල සාමාජිකයින් තෝරා ගැනීම සඳහා එහි පළමු අධිකරණ මැතිවරණය පැවැත්වීය, එය ඊවෝ මොරාලෙස් විසින් ගෙන එන ලද ප්‍රතිසංස්කරණයකි.

බහුජාතික මැතිවරණ සංවිධානය යනු 2010 දී ජාතික මැතිවරණ අධිකරණය ප්‍රතිස්ථාපනය කළ ස්වාධීන රජයේ ශාඛාවකි. ශාඛාව උත්තරීතර මැතිවරණ අධිකරණ, දෙපාර්තමේන්තු මැතිවරණ අධිකරණය නවය, මැතිවරණ විනිසුරුවන්, මැතිවරණ මේසවල නිර්නාමිකව තෝරාගත් ජූරි සභිකයන් සහ මැතිවරණ නොතාරිස්වරුන්ගෙන් සමන්විත වේ. විල්ෆ්‍රෙඩෝ ඔවන්ඩෝ හත් දෙනෙකුගෙන් යුත් ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණ අධිකරණයේ සභාපතිත්වය දරයි. එහි මෙහෙයුම් ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව මගින් නියම කර ඇති අතර මැතිවරණ පාලන නීතිය මගින් නියාමනය කරනු ලැබේ (නීතිය 026, 2010 සම්මත කරන ලදී). මෙම සංවිධානයේ පළමු මැතිවරණය 2011 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී රටේ පළමු අධිකරණ මැතිවරණය සහ 2011 දී පවත්වන ලද නාගරික විශේෂ මැතිවරණ පහක් විය.

### අගනුවර

සුක්‍රේ යනු බොලිවියාවේ ව්‍යවස්ථාපිත අගනුවර වන අතර රජයේ අධිකරණ ශාඛාව එහි රඳවා ගනී.
බොලිවියාවට සුක්‍රේ හි ව්‍යවස්ථානුකූලව පිළිගත් අගනුවර ඇති අතර ලා පාස් රජයේ ආසනයයි. 1826 ජූලි 1 වන දින ලා ප්ලාටා (දැන් සුක්‍රේ) අලුතින් ස්වාධීන වූ ඇල්ටෝ පේරු (පසුව බොලිවියාව) හි තාවකාලික අගනුවර ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. 1839 ජූලි 12 වන දින ජනාධිපති ජෝස් මිගෙල් ද වෙලාස්කෝ විසින් බොලිවියාවේ අගනුවර ලෙස නගරය නම් කරමින් නීතියක් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද අතර විප්ලවවාදී නායක ඇන්ටෝනියෝ ජෝස් ද සුක්‍රේට ගෞරවයක් වශයෙන් එය නැවත නම් කරන ලදී. 1899 යුද්ධයේදී පොටෝසි සහ එහි රිදී කර්මාන්තයේ සහ ලිබරල් පක්ෂයේ පරිහානියෙන් පසු සුක්‍රේ ආර්ථික ක්‍රියාකාරකම් වලින් සාපේක්ෂ දුරස්ථභාවයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස විසිවන සියවස ආරම්භයේදී බොලිවියානු රජයේ ආසනය ලා පාස් වෙත ගෙන යන ලදී.

2009 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව මඟින් ජාතික අගනුවරේ භූමිකාව සුක්‍රේ වෙත පවරන අතර, පාඨයේ ලා පාස් ගැන සඳහන් නොකරයි. ව්‍යවස්ථාපිත අගනුවර වීමට අමතරව, බොලිවියාවේ ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය සුක්‍රේ හි පිහිටා ඇති අතර එය අධිකරණ අගනුවර බවට පත් කරයි. කෙසේ වෙතත්, පැලාසියෝ ක්වෙමාඩෝ (බොලිවියානු විධායක බලයේ ජනාධිපති මන්දිරය සහ ආසනය) ලා පාස් හි පිහිටා ඇති අතර, ජාතික කොංග්‍රසය සහ බහුජාතික මැතිවරණ ආයතනය ද පිහිටා ඇත. එබැවින් ලා පාස් රජයේ ආසනය ලෙස දිගටම පවතී.

### විදේශ සබඳතා

කියුබාව, බොලිවියාව සහ එල් සැල්වදෝරයේ (පහළ සිට දකුණ දක්වා) ජනාධිපතිවරු 2019 ජනවාරි 10 වන දින කැරකස්හිදී වෙනිසියුලාවේ ජනාධිපති ලෙස දෙවන වරටත් දිවුරුම් දීමේ උත්සවයේදී නිකොලස් මධුරෝට සුබ පතති.
පැසිෆික් යුද්ධයෙන් පසු බොලිවියාව තම සමුද්‍ර වෙරළ තීරය වන ඊනියා ලිටරල් දෙපාර්තමේන්තුව අහිමි වුවද, රාජ්‍ය ප්‍රතිපත්තියක් ලෙස, චිලියේ එම කොටසට සමුද්‍රීය හිමිකම් පෑමක් ඓතිහාසිකව පවත්වා ගෙන ගොස් ඇත; හිමිකම් පෑම පැසිෆික් සාගරයට සහ එහි සමුද්‍රීය අවකාශයට ස්වෛරී ප්‍රවේශයක් ඉල්ලා සිටී. මෙම ගැටළුව ඇමරිකානු රාජ්‍ය සංවිධානය ඉදිරියේ ද ඉදිරිපත් කර ඇත; 1979 දී, OAS විසින් 426 යෝජනාව සම්මත කරන ලද අතර, එය බොලිවියානු ගැටළුව අර්ධගෝලාකාර ගැටළුවක් බව ප්‍රකාශ කළේය. 1884 අප්‍රේල් 4 වන දින, චිලී සමඟ සටන් විරාමයක් අත්සන් කරන ලද අතර, එමඟින් චිලී ඇන්ටොෆගස්ටා හරහා බොලිවියානු නිෂ්පාදන සඳහා ප්‍රවේශ පහසුකම් ලබා දුන් අතර, ඇරිකා වරායේ අපනයන අයිතිවාසිකම් ගෙවීම නිදහස් කළේය. 1904 ඔක්තෝබර් මාසයේදී, සාමය සහ මිත්‍රත්ව ගිවිසුම අත්සන් කරන ලද අතර, බොලිවියානු නිෂ්පාදන වරායන් වෙත ප්‍රවේශය වැඩි දියුණු කිරීම සඳහා ඇරිකා සහ ලා පාස් අතර දුම්රිය මාර්ගයක් ඉදිකිරීමට චිලී එකඟ විය.

ඉලෝ හි බොලිවියාව සඳහා වූ විශේෂ ආර්ථික කලාපය (ZEEBI) යනු මුහුදු වෙරළ තීරයේ කිලෝමීටර 5 (සැතපුම් 3.1) ක විශේෂ ආර්ථික ප්‍රදේශයක් වන අතර එය හෙක්ටයාර 358 (අක්කර 880) ක මුළු දිගුවක් වන අතර එය මාර් බොලිවියාව ("මුහුදු බොලිවියාව") ලෙස හැඳින්වේ, එහිදී බොලිවියාවට 1992 සිට වසර 99 ක කාලයක් සඳහා එහි පරිපාලනය සහ ක්‍රියාකාරිත්වය යටතේ පේරු හි ඉලෝ අසල නිදහස් වරායක් පවත්වාගෙන යා හැකිය; එම කාලය ගෙවී ගිය පසු, සියලු ඉදිකිරීම් සහ භූමි ප්‍රදේශය පේරු රජයට ආපසු යයි. 1964 සිට, බොලිවියාවට ආර්ජන්ටිනාවේ රොසාරියෝ හි බොලිවියානු නිදහස් වරායේ තමන්ගේම වරාය පහසුකම් තිබේ. මෙම වරාය පිහිටා ඇත්තේ අත්ලාන්තික් සාගරයට සෘජුවම සම්බන්ධ වන පරානා ගඟේ ය.

2018 දී බොලිවියාව න්‍යෂ්ටික අවි තහනම් කිරීම පිළිබඳ එක්සත් ජාතීන්ගේ ගිවිසුමට අත්සන් තැබීය.

චිලී සමඟ ඇති ආරවුල ජාත්‍යන්තර අධිකරණයට ගෙන යන ලදී. චිලී ස්ථාවරයට සහාය දක්වමින් අධිකරණය තීන්දු කළ අතර, චිලී මුහුදට බොලිවියානු කොරිඩෝවක් පිළිබඳව සාකච්ඡා පවත්වා තිබිය හැකි වුවද, ඒ සඳහා සාකච්ඡා කිරීමට හෝ තම භූමිය යටත් කිරීමට රටට අවශ්‍ය නොවන බව ප්‍රකාශ කළේය.

2024 ගෝලීය සාම දර්ශකයට අනුව බොලිවියාව ලෝකයේ 68 වන සාමකාමී රටයි.

### මිලිටරි

බොලිවියානු හමුදාව ශාඛා තුනකින් සමන්විත වේ: එජර්සිටෝ (යුධ හමුදාව), නාවික (නාවික හමුදාව) සහ ෆුවර්සා ඒරියා (ගුවන් හමුදාව).

බොලිවියානු හමුදාවේ මිනිසුන් 31,500 ක් පමණ සිටිති. හමුදාවේ හමුදා කලාප හයක් (කලාප හමුදා—RMs) ඇත. හමුදාව අංශ දහයකට සංවිධානය කර ඇත. එය ගොඩබිමින් වට වී තිබුණද, බොලිවියාව නාවික හමුදාවක් පවත්වාගෙන යයි. බොලිවියානු නාවික හමුදාව (ස්පාඤ්ඤ භාෂාවෙන් ෆුවර්සා නාවික බොලිවියානා) යනු 2008 දී 5,000 ක් පමණ ශක්තිමත් නාවික හමුදාවකි. බොලිවියානු ගුවන් හමුදාව ('ෆුවර්සා ඒරියා බොලිවියානා' හෝ "FAB") ලා පාස්, කොචබම්බා, සැන්ටා කෲස්, පුවර්ටෝ සුවාරෙස්, තාරිජා, විලාමොන්ටෙස්, කොබිජා, රිබරල්ටා සහ රොබොරේ යන ස්ථානවල පිහිටා ඇති ගුවන් කඳවුරු නවයක් ඇත.

### නීතිය සහ අපරාධ

බොලිවියාවේ බන්ධනාගාර 54 ක් ඇත, 8,700 පුද්ගලයින් 2010 වන විට එය සිරගත කරයි. බන්ධනාගාර පාලනය කරනු ලබන්නේ සිරගෙවල් පාලන තන්ත්‍ර අධ්‍යක්ෂ මණ්ඩලය විසිනි (ස්පාඤ්ඤ: *Dirección de Régimen Penitenciario*). දෙපාර්තමේන්තු අගනගරවල බන්ධනාගාර 17 ක් සහ පළාත් බන්ධනාගාර 36 ක් ඇත.

### පරිපාලන අංශ

ලා පාස් දෙපාර්තමේන්තුවේ අගනුවර සහ බොලිවියානු රජයේ ආසනය වන ලා පාස් දෙසට මුහුණලා ඇති ඉලිමානි කන්ද.
බොලිවියාවේ දෙපාර්තමේන්තු නවයක් ඇත—පැන්ඩෝ, ලා පාස්, බෙනි, ඔරුරෝ, කොචබම්බා, සැන්ටා කෲස්, පොටෝසි, චුකුඉසාකා, ටරිජා.

බොලිවියානු දේශපාලන ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව මගින් ස්ථාපිත කර ඇති දෙයට අනුව, ස්වයං පාලන ප්‍රඥප්ති විස්තාරණය කිරීම, මධ්‍යම රජය සහ ස්වාධීන ආයතන අතර සෘජු නිපුණතා මාරු කිරීම සහ බෙදා හැරීම සඳහා වන ක්‍රියා පටිපාටිය ස්වයං පාලන සහ විමධ්‍යගත කිරීමේ නීතිය මගින් නියාමනය කරනු ලැබේ.

විමධ්‍යගත කිරීමේ මට්ටම් හතරක් ඇත: 1) දෙපාර්තමේන්තු රජය දෙපාර්තමේන්තුවේ නීති සම්පාදනය කෙරෙහි අයිතිවාසිකම් ඇති දෙපාර්තමේන්තු සභාව විසින් පිහිටුවා ඇත. දෙපාර්තමේන්තු ආණ්ඩුකාරවරයා විශ්වීය ඡන්ද බලයෙන් තෝරා ගනු ලැබේ. 2) නාගරික රජය පිහිටුවා ඇත්තේ නගර සභාවේ නීති සම්පාදනය සඳහා වගකිව යුතු මහ නගර සභාවක් විසිනි. මහ නගර සභාවේ නගරාධිපතිවරයා විශ්වීය ඡන්ද බලයෙන් තෝරා ගනු ලැබේ. 3) ප්‍රාදේශීය රජය දෙපාර්තමේන්තුවක් තුළ භූගෝලීය අඛණ්ඩතාවයෙන් යුත් පළාත් කිහිපයක් හෝ මහ නගර සභා විසින් පිහිටුවා ඇත. එය ප්‍රාදේශීය සභාවක් විසින් පිහිටුවා ඇත. 4) මුල් ආදිවාසී රජය පිහිටුවා ඇත්තේ ඔවුන් ජීවත් වන පුරාණ භූමි ප්‍රදේශවල මුල් ආදිවාසී ජනතාවගේ ස්වයං පාලනය මගිනි.

| අං | දෙපාර්තමේන්තුව | අගනුවර |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | පැන්ඩෝ | කොබිජා | බොලිවියාවේ භෞමික අංශය |
| 2 | ලා පාස් | ලා පාස් |
| 3 | බෙනි | ට්‍රිනිඩෑඩ් |
| 4 | ඔරුරෝ | ඔරුරෝ |
| 5 | කොචබම්බා | කොචබම්බා |
| 6 | සැන්ටා කෲස් | සැන්ටා කෲස් ඩි ලා සියෙරා |
| 7 | පොටොසි | පොටොසි |
| 8 | චුකුඉසකා | සුක්‍රේ |
| 9 | ටරිජා | ටරිජා |

උතුරු චුකිසාකා හි එල් පල්මාර් ස්වභාව රක්ෂිතය
බොලිවියාවේ පරිපාලන කොට්ඨාශ රජයේ නීති විද්‍යාව යටතේ සමාන තත්වයක් දරන අතර, සෑම දෙපාර්තමේන්තුවක්ම ප්‍රමාණාත්මක සහ ගුණාත්මක සාධක අනුව වෙනස් වේ. සාමාන්‍යයෙන් දෙපාර්තමේන්තු භූගෝල විද්‍යාව හෝ දේශපාලන-සංස්කෘතික දිශානතිය අනුව කාණ්ඩගත කළ හැකිය. උදාහරණයක් ලෙස, සැන්ටා කෲස්, බෙනී සහ පැන්ඩෝ ඇමසන්, මොක්සෝස් සහ චික්විටානියාවේ පහත් බිම් "කැම්බා" හදවත් වලින් සමන්විත වේ. දේශපාලන දිශානතිය සලකා බැලීමේදී, බෙනී, පැන්ඩෝ, සැන්ටා කෲස්, තාරිජා සාමාන්‍යයෙන් කලාපීය ස්වයං පාලන ව්‍යාපාර සඳහා කාණ්ඩගත කර ඇත; මෙම කලාපය "මාධ්‍ය ලූනා" ලෙස හැඳින්වේ. අනෙක් අතට, ලා පාස්, ඔරුරෝ, පොටෝසි, කොචබම්බා සාම්ප්‍රදායිකව ඇන්ඩියන් දේශපාලනය හා සංස්කෘතිය සමඟ සම්බන්ධ වී ඇත. අද, චුක්විසාකා ඇන්ඩියන් සංස්කෘතික කණ්ඩායම සහ කැම්බා කණ්ඩායම අතර දෝලනය වේ.

## ආර්ථිකය

ලා පාස් යනු බොලිවියාවේ ප්‍රධාන මූල්‍ය මධ්‍යස්ථානයයි.
ස්වභාවික සම්පත් මගින් බොහෝ දුරට මෙහෙයවනු ලබන බොලිවියාව, ඓතිහාසික වශයෙන් දුප්පත් රටක් ලෙස පැවතුනද, ආර්ථික වර්ධනය, මූල්‍ය ස්ථාවරත්වය සහ විදේශ සංචිත මැනීමේදී කලාපීය ප්‍රමුඛයා බවට පත්ව ඇත. 2012 දී බොලිවියාවේ ඇස්තමේන්තුගත දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය (GDP) නිල විනිමය අනුපාතයට අනුව ඩොලර් බිලියන 27.43 ක් සහ මිලදී ගැනීමේ බල සමානාත්මතාවයෙන් ඩොලර් බිලියන 56.14 ක් විය. බොහෝ දුරට දේශපාලන පසුබෑම් මාලාවක් තිබියදීත්, 2006 සහ 2009 අතර මොරාලෙස් පරිපාලනය පෙර වසර 30 තුළ ඕනෑම අවස්ථාවකට වඩා ඉහළ වර්ධනයක් ඇති කළේය. අසමානතාවයේ මධ්‍යස්ථ අඩුවීමක් සමඟ වර්ධනය සිදු විය. මොරාලෙස් යටතේ, ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය 2006 දී ඇමරිකානු ඩොලර් 1,182 සිට 2012 දී ඇමරිකානු ඩොලර් 2,238 දක්වා දෙගුණ විය. මොරාලෙස් යටතේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිත වර්ධනය සාමාන්‍යයෙන් වසරකට සියයට 5 ක් වූ අතර 2014 දී පැනමාව සහ ඩොමිනිකන් ජනරජය පමණක් මුළු ලතින් ඇමරිකාවේම වඩා හොඳින් ක්‍රියා කළේය. බොලිවියාවේ නාමික දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය 2006 දී බිලියන 11.5 සිට 2019 දී බිලියන 41 දක්වා වැඩි විය.

2014 දී බොලිවියාව, ශක්තිමත් පහත වැටීමකට පෙර, ලෝකයේ ඕනෑම ජාතියක මූල්‍ය සංචිතවල ඉහළම සමානුපාතික අනුපාතය ගැන පුරසාරම් දෙඩුවේය. බොලිවියාවේ වැසි දින අරමුදල ඇමරිකානු ඩොලර් බිලියන 15 ක් හෝ මුළු වාර්ෂික දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් තුනෙන් දෙකකට ආසන්න ප්‍රමාණයක් වූ අතර එය 2005 දී දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් පහෙන් එකක් විය.

කෙසෙල්, සිට්‍රස් පලතුරු, අන්නාසි සහ සහල් වගා කිරීම සඳහා වැදගත් කෘෂිකාර්මික කලාපයක් වන ඉවිර්ගාර්සාමා

### කෘෂිකර්මය

ලතින් ඇමරිකාවේ සෙසු ප්‍රදේශ හා සසඳන විට කෘෂිකර්මාන්තය රටේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයට අඩු අදාළත්වයක් දක්වයි. රට වසරකට උක් ටොන් මිලියන 10 කට ආසන්න ප්‍රමාණයක් නිපදවන අතර ලෝකයේ සෝයා බෝංචි නිෂ්පාදනය කරන 10 වන විශාලතම නිෂ්පාදකයා වේ. එය බඩ ඉරිඟු, අර්තාපල්, බඩ ඉරිඟු, කෙසෙල්, සහල් සහ තිරිඟු වල සැලකිය යුතු අස්වැන්නක් ද ඇත. රටේ විශාලතම අපනයන සෝයා (සෝයා බෝංචි ආහාර සහ සෝයා බෝංචි තෙල්) මත පදනම් වේ. සෝයා සංස්කෘතිය බ්‍රසීලියානුවන් විසින් රටට ගෙන එන ලදී: 2006 දී, බොලිවියාවේ සෝයා නිෂ්පාදකයින්ගෙන් 50% ක් පමණ බ්‍රසීලයෙන් පැමිණි අය හෝ බ්‍රසීලියානුවන්ගෙන් පැවත එන්නන් විය. පළමු බ්‍රසීලියානු නිෂ්පාදකයින් 1990 ගණන්වලදී රටට පැමිණීමට පටන් ගත්හ. ඊට පෙර, රට තුළ භාවිතා නොකළ හෝ යැපුම් කෘෂිකර්මාන්තය පමණක් සිදු කරන ලද ඉඩම් රාශියක් තිබුණි.

බොලිවියාවේ වඩාත්ම ලාභදායී කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදනය තවමත් කොකා වන අතර, එයින් බොලිවියාව ලෝකයේ තුන්වන විශාලතම වගාකරුවා වේ.

### ඛනිජ සම්පත්

යටත් විජිත සමයේ සිට තවමත් වැදගත් පතල් කැණීම් ස්ථානයක් වන පොටෝසි හි සෙරෝ රිකෝ
බොලිවියාව, එහි අතිවිශාල ඛනිජ සම්පත සඳහා ඓතිහාසිකව ප්‍රසිද්ධ වුවද, භූ විද්‍යාත්මක හා ඛනිජ විද්‍යාත්මක වශයෙන් සාපේක්ෂව අඩු ගවේෂණයකි. මධ්‍යම ඇන්ඩීස් හි දකුණු ඇමරිකාවේ හදවතේ පිහිටා ඇති රට විවිධ ඛනිජ සහ ස්වාභාවික සම්පත් වලින් පොහොසත් ය.

පතල් කැණීම ආර්ථිකයේ ප්‍රධාන අංශයක් වන අතර, රටේ අපනයන බොහොමයක් ඒ මත රඳා පවතී. 2023 දී, රට ලොව හත්වන විශාලතම රිදී නිෂ්පාදකයා විය; ටින් සහ ඇන්ටිමනි නිෂ්පාදනයේ පස්වන විශාලතම ලොව නිෂ්පාදකයා; හත්වන විශාලතම සින්ක් නිෂ්පාදකයා, අටවන විශාලතම ඊයම් නිෂ්පාදකයා, හතරවන විශාලතම ලෝක බෝරෝන් නිෂ්පාදකයා; සහ හයවන විශාලතම ලෝක ටංස්ටන් නිෂ්පාදකයා. රටෙහි සැලකිය යුතු රන් නිෂ්පාදනයක් ද ඇති අතර එය වසරකට ටොන් 25 කට ආසන්න ප්‍රමාණයක් වෙනස් වන අතර ඇමතීස්ට් නිස්සාරණය ද ඇත. 2015 දී රටේ රන් නිෂ්පාදනය මෙට්‍රික් ටොන් 12 කි.

සලාර් ද උයුනි හි ලිතියම් පතල්බොලිවියාව ලොව විශාලතම ලිතියම් සංචිත, දෙවන විශාලතම ඇන්ටිමනි සංචිත, තුන්වන විශාලතම යකඩ ලෝපස් සංචිත, හයවන විශාලතම ටින් සංචිත, නවවන විශාලතම ඊයම්, රිදී සහ තඹ සංචිත, දහවන විශාලතම සින්ක් සංචිත සහ හෙළි නොකළ නමුත් ඵලදායී රන් සහ ටංස්ටන් සංචිත ඇත. ඊට අමතරව, රටේ බොහෝ දුරට ගවේෂණය නොකළ නැගෙනහිර කලාපවල යුරේනියම් සහ නිකල් සැලකිය යුතු සංචිත ඇති බව විශ්වාස කෙරේ. සැන්ටා කෲස් දෙපාර්තමේන්තුවේ සෙරානියාස් චික්විටානාස් හි සමහර සංයුතිවල ද දියමන්ති සංචිත තිබිය හැකිය.

දකුණු ඇමරිකාවේ දෙවන විශාලතම ස්වාභාවික වායු සංචිත බොලිවියාව සතුව ඇත. එහි ස්වාභාවික වායු අපනයනය රාජකීය, කුලී සහ බදු වශයෙන් දිනකට ඩොලර් මිලියන ගණනක් උපයයි. 2007 සිට 2017 දක්වා, ගෑස් සඳහා "රජය විසින් ගනු ලැබූ" මුදල ආසන්න වශයෙන් ඩොලර් බිලියන 22 කි.

හයිඩ්‍රොකාබන් නීතිය සම්බන්ධයෙන් රජය 2005 දී බැඳී ඇති ජනමත විචාරණයක් පැවැත්වීය. අනෙකුත් විධිවිධාන අතර, නීතියට අනුව සමාගම් තම නිෂ්පාදනය රාජ්‍ය හයිඩ්‍රොකාබන් සමාගමක් වන යසිමියෙන්ටෝස් පෙට්‍රොලිෆෙරෝස් ෆිස්කල් බොලිවියානෝස් (YPFB) වෙත විකුණා හයිඩ්‍රොකාබන් අපනයනය කිරීමට පෙර දේශීය ඉල්ලුම සපුරාලීම සහ ස්වාභාවික වායුවෙන් රාජ්‍යයේ රාජකීයත්වය වැඩි කිරීම අවශ්‍ය වේ. එවකට ජනාධිපති කාලෝස් මේසාට එරෙහිව හයිඩ්‍රොකාබන් නීතිය සම්මත කිරීම බොලිවියානු ගෑස් ගැටුමේ කොටසක් ලෙස තේරුම් ගත හැකි අතර එය අවසානයේ බොලිවියාවේ පළමු ස්වදේශික ජනාධිපතිවරයා වූ ඊවෝ මොරාලෙස් තේරී පත්වීමට හේතු විය. එක්සත් ජනපද භූ විද්‍යා සේවය ඇස්තමේන්තු කරන්නේ බොලිවියාවේ ලිතියම් ටොන් මිලියන 21 ක් ඇති බවත්, එය ලෝක සංචිතවලින් අවම වශයෙන් 25% ක් නියෝජනය කරන බවත්ය - එය ලෝකයේ විශාලතම ය. කෙසේ වෙතත්, ඒ සඳහා කැණීම් කිරීම සඳහා කලාපයේ සංචාරක ව්‍යාපාරය නංවන වැදගත් ස්වාභාවික ලක්ෂණයක් වන රටේ ලුණු තලාවන් (සලාර් ද උයුනි ලෙස හැඳින්වේ) කැණීම් කිරීම ඇතුළත් වේ. ලිතියම් සඳහා ඉහළ යන ලෝක ඉල්ලුම සපුරාලීම සඳහා මෙම අද්විතීය ස්වාභාවික භූ දර්ශනය විනාශ කිරීමට රජයට අවශ්‍ය නැත. අනෙක් අතට, ලිතියම් තිරසාර ලෙස නිස්සාරණය කිරීමට රජය උත්සාහ කරයි. මෙම ව්‍යාපෘතිය COMIBOL හි "Recursos Evaporíticos" අනුබද්ධිත පොදු සමාගම විසින් සිදු කරනු ලැබේ.

සලාර් ද උයුනි යනු බොලිවියාවේ වැඩිපුරම සංචාරය කරන ස්ථානයයි.

### සංචාරක කර්මාන්තය

සංචාරක ව්‍යාපාරයෙන් ලැබෙන ආදායම වඩ වඩාත් වැදගත් වෙමින් පවතී. බොලිවියාවේ සංචාරක කර්මාන්තය ජනවාර්ගික විවිධත්වය ආකර්ෂණය කර ගැනීම කෙරෙහි අවධානය යොමු කර ඇත. වැඩිපුරම සංචාරය කරන ස්ථාන අතර නෙවාඩෝ සජාමා, ටොරොටෝරෝ ජාතික වනෝද්‍යානය, මැඩිඩි ජාතික වනෝද්‍යානය, තිවානාකු සහ ලා පාස් නගරය ඇතුළත් වේ.

රට තුළ දක්නට ලැබෙන විවිධ උත්සව අතරින් වඩාත් ප්‍රසිද්ධ වන්නේ "කානවල් ඩි ඔරුරෝ" වන අතර එය 2001 මැයි මාසයේදී යුනෙස්කෝව විසින් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද පරිදි "මනුෂ්‍යත්වයේ මුඛ සහ අස්පෘශ්‍ය උරුමයේ විශිෂ්ටතම කෘති" 19 අතරට ඇතුළත් විය.

## ප්‍රවාහනය

### මාර්ග

බොලිවියාවේ යුංගස් මාර්ගය ස්පාඤ්ඤ භාෂාවෙන් (එල් කැමිනෝ ඩි ලා මුවර්ටේ) ලෙස හඳුන්වන අන්තර්-ඇමරිකානු සංවර්ධන බැංකුව විසින් "ලෝකයේ භයානකම මාර්ගය" ලෙස නම් කරන ලදී. මාර්ගයේ උතුරු කොටස, බොහෝ දුරට තාර දමා සහ ආරක්ෂක වැටවල් නොමැතිව, 1930 ගණන්වලදී කෝඩිලෙරා පෙරදිග කන්දට කපා ඇත. පටු 12 අඩි (මීටර් 3.7) මාර්ගයෙන් වැටීම සමහර ස්ථානවල අඩි 2,000 (මීටර් 610) දක්වා වන අතර ඇමසන් වනාන්තරයෙන් ලැබෙන තෙතමනය සහිත කාලගුණය හේතුවෙන් බොහෝ විට මඩ නායයෑම් සහ පාෂාණ වැටීම් වැනි දුර්වල තත්වයන් පවතී. සෑම වසරකම සැතපුම් 40 (කිලෝමීටර් 64) මාර්ගය දිගේ බයිසිකල් පදින්නන් 25,000 කට වඩා බයිසිකල් පදින්නන්. 2018 දී, මාර්ගයේ බයිසිකල් පැදීමේදී ඊශ්‍රායල කාන්තාවක් ගලක් කඩා වැටීමෙන් මිය ගියාය.

අපෝලෝ මාර්ගය ලා පාස් වෙත ගැඹුරට දිව යයි. මෙම ප්‍රදේශයේ මාර්ග මුලින් ඉදිකර ඇත්තේ චරසානි අසල පිහිටි පතල් වෙත ප්‍රවේශ වීමට ඉඩ සැලසීම සඳහා ය. අනෙකුත් කැපී පෙනෙන මාර්ග කොරොයිකෝ, සොරාටා, සොන්ගෝ නිම්නය (ඉලිමානි කන්ද) සහ කොචබම්බා අධිවේගී මාර්ගය (කැරෙටෙරා) දිගේ දිව යයි. ජාත්‍යන්තර වන විද්‍යා පර්යේෂණ මධ්‍යස්ථානයේ (CIFOR) පර්යේෂකයන්ට අනුව, බොලිවියාවේ මාර්ග ජාලය 2014 වන විටත් ඌන සංවර්ධිතව පැවතුනි. බොලිවියාවේ පහත්බිම් ප්‍රදේශවල කිලෝමීටර 2,000 (මීටර් 2,000,000) ට වඩා අඩු තාර සහිත මාර්ගයක් ඇත. මෑත කාලීන ආයෝජන කිහිපයක් තිබේ; ගුයාරාමෙරින් හි සත්ව පාලනය පුළුල් වී ඇති අතර, එය ට්‍රිනිඩෑඩ් සමඟ ගුයාරාමෙරින් සම්බන්ධ කරන නව මාර්ගයක් නිසා විය හැකිය. රට එහි පළමු අනුපිටපත් අධිවේගී මාර්ගය විවෘත කළේ 2015 දී පමණි: අගනුවර ලා පාස් සහ ඔරුරෝ අතර කිලෝමීටර් 203 ක දුරක්.

### ගුවන්

බොලිවියානා ඩි අවියාසියන් (BoA) යනු රජයට අයත් සමාගමක් වන අතර රටේ විශාලතම ගුවන් සේවයයි. ජෝර්ජ් විල්ස්ටර්මන් ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළේ නවතා ඇති BoA බෝයිං 737-300 යානා දෙකක්.
කලින් FAB හි කොටසක් වූ සිවිල් ගුවන් සේවා පිළිබඳ සාමාන්‍ය අධ්‍යක්ෂ මණ්ඩලය (Dirección General de Aeronáutica Civil—DGAC), ජාතික සිවිල් ගුවන් සේවා ආයතනය (Instituto Nacional de Aeronáutica Civil—INAC) නමින් සිවිල් ගුවන් සේවා පාසලක් සහ TAM සහ TAB යන වාණිජ ගුවන් ප්‍රවාහන සේවා දෙකක් පරිපාලනය කරයි.

TAM – Transporte Aéreo Militar (බොලිවියානු හමුදා ගුවන් සේවය) යනු බොලිවියාවේ ලා පාස් හි පිහිටි ගුවන් සේවයකි. එය බොලිවියාවේ උතුරු සහ ඊසාන දෙසින් පිහිටි දුරස්ථ නගර සහ ප්‍රජාවන්ට මගී සේවා ක්‍රියාත්මක කරන 'Fuerza Aérea Boliviana' (බොලිවියානු ගුවන් හමුදාව) හි සිවිල් අංශය විය. TAM (a.k.a. TAM Group 71) 1945 සිට FAB හි කොටසක් වී ඇත. ගුවන් සේවය 2019 සැප්තැම්බර් මාසයේ සිට එහි මෙහෙයුම් අත්හිටුවා ඇත.

බොලිවියානා ඩි අවියාසියන්, බොහෝ විට සරලව BoA ලෙස හඳුන්වනු ලබන අතර, එය බොලිවියාවේ ධජ වාහක ගුවන් සේවය වන අතර එය සම්පූර්ණයෙන්ම රටේ රජය සතුය.

කලාපීය ගමනාන්ත සඳහා සේවය කරන පුද්ගලික ගුවන් සේවයක් වන්නේ ලීනියා ඒරියා අමසෝනාස්, [9] සමහර ජාත්‍යන්තර ගමනාන්ත ඇතුළු සේවාවන් සමඟිනි.

සිවිල් ප්‍රවාහන ගුවන් සේවයක් වන TAB - Transportes Aéreos Bolivianos, 1977 දී FAB හි අනුබද්ධ සමාගමක් ලෙස නිර්මාණය කරන ලදී. එය ගුවන් ප්‍රවාහන කළමනාකරණයට (Gerencia de Transportes Aéreos) යටත් වන අතර එහි ප්‍රධානත්වය දරනු ලබන්නේ FAB ජෙනරාල්වරයෙකු විසිනි. වරලත් බර භාණ්ඩ ප්‍රවාහන ගුවන් සේවයක් වන TAB, බොලිවියාව බටහිර අර්ධගෝලයේ බොහෝ රටවල් සමඟ සම්බන්ධ කරයි; එහි ඉන්වෙන්ටරියට හර්කියුලිස් C130 ගුවන් යානා සමූහයක් ඇතුළත් වේ. TAB මූලස්ථානය එල් ඇල්ටෝ ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළට යාබදව පිහිටා ඇත. TAB පැනමාවේ නැවතුමක් සහිතව මියාමි සහ හූස්ටන් වෙත පියාසර කරයි.

බොලිවියාවේ විශාලතම සහ ප්‍රධාන ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ තුන වන්නේ ලා පාස් හි එල් ඇල්ටෝ ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ, සැන්ටා කෲස් හි විරු විරු ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ සහ කොචබම්බා හි ජෝර්ජ් විල්ස්ටර්මන් ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළයි. මෙම මධ්‍යස්ථාන තුනට සම්බන්ධ වන අනෙකුත් නගරවල කලාපීය ගුවන් තොටුපළවල් ඇත.

## තාක්ෂණය

බොලිවියාව සතුව සන්නිවේදන චන්ද්‍රිකාවක් ඇති අතර එය චීනය විසින් අක්වෙරළ/බාහිරකරණය කර දියත් කරන ලද අතර එය Túpac Katari 1 ලෙස නම් කර ඇත. 2015 දී, විදුලි බල දියුණුවට රුසියානු න්‍යෂ්ටික සමාගමක් වන Rosatom විසින් සංවර්ධනය කරන ලද ඩොලර් මිලියන 300 ක සැලසුම් කළ න්‍යෂ්ටික ප්‍රතික්‍රියාකාරකයක් ඇතුළත් බව නිවේදනය කරන ලදී. 2024 දී ගෝලීය නවෝත්පාදන දර්ශකයේ බොලිවියාව 100 වන ස්ථානයට පත්විය.

### ජල සැපයුම සහ සනීපාරක්ෂාව

ආංශික ආයෝජනවල සැලකිය යුතු වැඩිවීමක් හේතුවෙන් 1990 සිට බොලිවියාවේ පානීය ජලය සහ සනීපාරක්ෂක ආවරණය බෙහෙවින් දියුණු වී ඇත. කෙසේ වෙතත්, රට මහාද්වීපයේ අඩුම ආවරණ මට්ටම් ඇති අතර සේවාවන් අඩු ගුණාත්මක බවකින් යුක්ත වේ. දේශපාලන හා ආයතනික අස්ථාවරත්වය ජාතික හා ප්‍රාදේශීය මට්ටමින් අංශයේ ආයතන දුර්වල වීමට දායක වී ඇත.

කොචබම්බා සහ ලා පාස්/එල් ඇල්ටෝ යන විශාලතම නගර තුනෙන් දෙකක විදේශීය පෞද්ගලික සමාගම් සඳහා ලබා දුන් සහන දෙකක් පිළිවෙලින් 2000 සහ 2006 දී අකාලයේ අවසන් කරන ලදී. රටේ දෙවන විශාලතම නගරය වන සැන්ටා කෲස් ඩි ලා සියෙරා, සමුපකාර හරහා තමන්ගේම ජල හා සනීපාරක්ෂක පද්ධතිය සාපේක්ෂව සාර්ථකව කළමනාකරණය කරයි. ඊවෝ මොරාලෙස් රජය මෙම අංශය තුළ පුරවැසි සහභාගීත්වය ශක්තිමත් කිරීමට අදහස් කරයි. ආවරණය වැඩි කිරීම සඳහා ආයෝජන මූල්‍යකරණයේ සැලකිය යුතු වැඩි වීමක් අවශ්‍ය වේ.

රජයට අනුව, මෙම අංශයේ ප්‍රධාන ගැටළු වන්නේ රට පුරා සනීපාරක්ෂාව සඳහා අඩු ප්‍රවේශයක්; ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල ජලය සඳහා අඩු ප්‍රවේශයක්; ප්‍රමාණවත් නොවන සහ අකාර්යක්ෂම ආයෝජන; ප්‍රජා සේවා සපයන්නන්ගේ අඩු දෘශ්‍යතාව; දේශීය සිරිත් විරිත්වලට ගරු නොකිරීම; "ව්‍යාපෘති සැලසුම් කිරීමේ සහ ක්‍රියාත්මක කිරීමේ තාක්ෂණික හා ආයතනික දුෂ්කරතා"; යටිතල පහසුකම් ක්‍රියාත්මක කිරීමට සහ නඩත්තු කිරීමට ධාරිතාවක් නොමැතිකම; "රටේ දේශපාලන වෙනසට අනුකූල නොවන" ආයතනික රාමුවක්; "සමාජ සහභාගීත්ව යෝජනා ක්‍රමවල අපැහැදිලි"; දේශගුණික විපර්යාස හේතුවෙන් ජලයේ ප්‍රමාණය හා ගුණාත්මකභාවය අඩුවීම; දූෂණය සහ ඒකාබද්ධ ජල සම්පත් කළමනාකරණය නොමැතිකම; සහ අපජලය නැවත භාවිතා කිරීම සඳහා ප්‍රතිපත්ති සහ වැඩසටහන් නොමැතිකමයි.

ජනගහනයෙන් 27% කට පමණක් වැඩිදියුණු කළ සනීපාරක්ෂාව සඳහා ප්‍රවේශය ඇති අතර, 80 සිට 88% දක්වා වැඩි දියුණු කළ ජල මූලාශ්‍ර සඳහා ප්‍රවේශය ඇත. නාගරික ප්‍රදේශවල ආවරණය ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවලට වඩා විශාලය.

## කෘෂිකර්මය

ටිටිකාකා විල අසල ක්විනෝවා කෙත. බොලිවියාව ලොව දෙවන විශාලතම බෝග නිෂ්පාදකයා වේ.ඊවෝ මොරාලෙස් විසින් පොරොන්දු වූ සහ ජනගහනයෙන් සියයට 80 කට ආසන්න සංඛ්‍යාවක් විසින් ජනමත විචාරණයකින් අනුමත කරන ලද කෘෂිකාර්මික ප්‍රතිසංස්කරණය කිසි විටෙකත් ක්‍රියාත්මක කර නොමැත. "ආර්ථික හා සමාජීය කාර්යයක්" නොමැති දේපලවල උපරිම ප්‍රමාණය හෙක්ටයාර 5,000 දක්වා අඩු කිරීමෙන් සහ ඉතිරි කොටස කුඩා කෘෂිකාර්මික සේවකයින් සහ ඉඩම් නොමැති ආදිවාසී ජනතාව අතර බෙදා හැරීමෙන් ලැටිෆන්ඩිසම් අහෝසි කිරීමට අදහස් කරන ලද මෙය බොලිවියානු කතිපයාධිකාරය විසින් දැඩි ලෙස විරුද්ධ විය. 2009 දී, රජය කෘෂි ව්‍යාපාර අංශයට යටත් වූ අතර, එය නව ව්‍යවස්ථාව ක්‍රියාත්මක වන තෙක් එය යොදන සහ අනතුරට පත් කරන පීඩනය අවසන් කිරීමට කැපවී සිටියේය.

කෙසේ වෙතත්, ආර්ථික ප්‍රතිසංස්කරණ සහ ව්‍යාපෘති මාලාවක් නිහතමානී ගොවි පවුල්වල තත්ත්වය වැඩිදියුණු කර ඇත. ඔවුන්ට ගොවිපල යන්ත්‍රෝපකරණ, ට්‍රැක්ටර්, පොහොර, බීජ සහ අභිජනන තොග ලැබුණු අතර, රජය ඔවුන්ගේ නිෂ්පාදන වෙළඳපොලේ විකිණීම පහසු කිරීම සඳහා වාරිමාර්ග පද්ධති, මාර්ග සහ පාලම් ඉදි කළේය. බොහෝ ආදිවාසී ජනතාවගේ සහ කුඩා ගොවීන්ගේ තත්වය ඔවුන් භාවිතා කරන ඉඩම සඳහා ඉඩම් හිමිකම් ලබා දීමෙන් විධිමත් කරන ලදී.

2007 දී, රජය "ඵලදායි සංවර්ධනය සඳහා බැංකුවක්" නිර්මාණය කළ අතර එමඟින් කුඩා සේවකයින්ට සහ කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදකයින්ට කෘෂිකාර්මික චක්‍රවලට අනුවර්තනය වූ ආපසු ගෙවීමේ නියමයන් සමඟ පහසුවෙන් ණයට ගත හැකිය. වැඩිදියුණු කළ බැංකු අධීක්ෂණයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, කුඩා හා මධ්‍ය පරිමාණ කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදකයින් සඳහා සියලුම බැංකු ආයතන හරහා 2014 සහ 2019 අතර ණය ගැනීමේ අනුපාත තුන් ගුණයකින් අඩු කර ඇත. ඊට අමතරව, නීතියෙන් දැන් බැංකු තම සම්පත්වලින් අවම වශයෙන් 60% ක් ඵලදායී ණය සඳහා හෝ සමාජ නිවාස ඉදිකිරීම සඳහා කැප කළ යුතුය.

ආහාර නිෂ්පාදන සහාය ව්‍යවසාය (එමාපා) නිර්මාණය කිරීමත් සමඟ, කුඩා හා මධ්‍ය පරිමාණ ගොවීන්ගේ නිෂ්පාදනය සඳහා හොඳම මිල ගණන් මිලදී ගැනීමෙන් කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදන සඳහා දේශීය වෙළඳපොළ ස්ථාවර කිරීමට රජය උත්සාහ කළ අතර එමඟින් කෘෂි ව්‍යාපාරවලට ඔවුන්ට සාධාරණ වේතනයක් ලබා දීමට බල කෙරුනි. උප සභාපති ඇල්වාරෝ ගාර්ෂියා ලිනේරාට අනුව, "ක්‍රීඩාවේ නීති රීති සැකසීමෙන්, රජය කුඩා නිෂ්පාදකයින්ට වැඩි බලයක් ලබා දෙන නව බල තුලනයක් ස්ථාපිත කරයි. කෘෂි ව්‍යාපාර අංශයේ බලය සමතුලිත කිරීම සඳහා ධනය වඩා හොඳින් නැවත බෙදා හරිනු ලැබේ. මෙය ස්ථාවරත්වයක් ජනනය කරයි, එමඟින් ආර්ථිකය සමෘද්ධිමත් වීමට සහ සැමට ප්‍රතිලාභ සැලසේ.

## ජන විකාශනය

ලා පාස් නගර මධ්‍යයේ ජනතාව
බොලිවියානු ජාතික සංඛ්‍යාලේඛන ආයතනය (Instituto Nacional de Estadística, INE) විසින් සිදු කරන ලද අවසන් සංගණන දෙකට අනුව, ජනගහනය 2001 දී 8,274,325 (එයින් 4,123,850 ක් පිරිමින් වූ අතර 4,150,475 ක් කාන්තාවන් විය) සිට 2012 දී 10,059,856 දක්වා වැඩි විය.

පසුගිය වසර පනහ තුළ බොලිවියානු ජනගහනය තුන් ගුණයකින් වැඩි වී ඇති අතර එය 2.25% ක ජනගහන වර්ධන වේගයක් කරා ළඟා වී තිබේ. අන්තර් සංගණන කාල පරිච්ඡේදවල (1950–1976 සහ 1976–1992) ජනගහන වර්ධනය ආසන්න වශයෙන් 2.05% ක් වූ අතර, අවසාන කාල පරිච්ඡේදය වන 1992–2001 අතර එය වාර්ෂිකව 2.74% ක් විය.

බොලිවියානුවන්ගෙන් 67.49% ක් පමණ නාගරික ප්‍රදේශවල ජීවත් වන අතර ඉතිරි 32.51% ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල ජීවත් වේ. ජනගහනයෙන් වැඩි කොටසක් (70%) ලා පාස්, සැන්ටා කෲස් සහ කොචබම්බා යන දෙපාර්තමේන්තු වල සංකේන්ද්‍රණය වී ඇත. ඇන්ඩියන් ඇල්ටිප්ලානෝ කලාපයේ ලා පාස් සහ ඔරුරෝ දෙපාර්තමේන්තු ජනගහනයෙන් විශාලතම ප්‍රතිශතය දරන අතර, නිම්න කලාපයේ විශාලතම ප්‍රතිශතය කොචබම්බා සහ චුක්විසාකා දෙපාර්තමේන්තු විසින් දරනු ලබන අතර, ලැනොස් කලාපයේ සැන්ටා කෲස් සහ බෙනී විසින් දරනු ලැබේ. ජාතික මට්ටමින්, ජනගහන ඝනත්වය 8.49 ක් වන අතර, 0.8 (පැන්ඩෝ දෙපාර්තමේන්තුව) සහ 26.2 (කොචබම්බා දෙපාර්තමේන්තුව) අතර වෙනස්කම් සලකුණු කර ඇත.

විශාලතම ජනගහන මධ්‍යස්ථානය ඊනියා "මධ්‍යම අක්ෂය" සහ ලැනොස් කලාපයේ පිහිටා ඇත. බොලිවියාවේ තරුණ ජනගහනයක් සිටී. 2011 සංගණනයට අනුව, ජනගහනයෙන් 59% ක් අවුරුදු 15 ත් 59 ත් අතර වන අතර, 39% ක් අවුරුදු 15 ට අඩු ය. ජනගහනයෙන් 60% ක් පමණ වයස අවුරුදු 25 ට අඩු ය.

### ජනවාර්ගික කණ්ඩායම්

බොලිවියාවේ ජනවාර්ගික-වාර්ගික කණ්ඩායම් (2012 සංගණනය)
1. දත්ත නැත (58.25%)
2. ස්වදේශීය (41.52%)
3. අප්‍රිකානු-බොලිවියානුවන් (0.23%)

ඩැන්සා ඩි ලොස් මැචෙටෙරෝස්, සැන් ඉග්නේෂියෝ ඩි මොක්සොස් වෙතින් සාමාන්‍ය නර්තනය, බොලිවියාව
රාඛයිපම්පා මුල් ස්වදේශික ප්‍රදේශයේ පිරිමින්
බොලිවියානුවන්ගෙන් අතිමහත් බහුතරයක් මෙස්ටිසෝ (යුරෝපීයයට වඩා වැඩි ස්වදේශික සංරචකයක් ඇත, නමුත් රජය විසින් 2012 නොවැම්බර් සංගණනයේදී "මෙස්ටිසෝ" යන සංස්කෘතික ස්වයං හඳුනාගැනීම ඇතුළත් කර නොමැත. බොලිවියානු ජනගහනයෙන් ආසන්න වශයෙන් අඩක් පමණ වන ස්වදේශික කණ්ඩායම් දුසිම් තුනක් පමණ ඇත - ඇමරිකාවේ ආදිවාසීන්ගේ විශාලතම අනුපාතය. 2009 වාර්ගික වර්ගීකරණයේ ඇස්තමේන්තුවකට අනුව මෙස්ටිසෝ (මිශ්‍ර සුදු සහ ඇමරිකානු ඉන්දියානුවන්) 68%, ආදිවාසීන් 20%, සුදු ජාතිකයින් 5%, චෝලෝ 2%, කළු ජාතිකයින් 1%, අනෙක් අය 4% ලෙස දක්වා ඇති අතර, 2% නිශ්චිතව දක්වා නොමැත; 44% ක් තමන් කිසියම් ආදිවාසී කණ්ඩායමකට ආරෝපණය කර ගත්හ, ප්‍රධාන වශයෙන් කෙචුවා හෝ අයිමාරාස් යන භාෂාමය කාණ්ඩ වේ. සුදු බොලිවියානුවන් 2006 දී ජනගහනයෙන් 14% ක් පමණ වූ අතර සාමාන්‍යයෙන් විශාලතම නගරවල සංකේන්ද්‍රණය වී ඇත: ලා පාස්, සැන්ටා කෲස් ඩි ලා සියෙරා සහ කොචබම්බා, නමුත් තාරිජා සහ සුක්‍රේ වැනි සමහර කුඩා නගරවල ද. සුදු ජාතිකයින්ගේ සහ මෙස්ටිසෝවරුන්ගේ සුදු පරම්පරාව යුරෝපය සහ මැද පෙරදිග, විශේෂයෙන් ස්පාඤ්ඤය, ඉතාලිය, ජර්මනිය, ක්‍රොඒෂියාව, ලෙබනනය සහ සිරියාව තුළ පිහිටා ඇත. සැන්ටා කෲස් දෙපාර්තමේන්තුවේ, රුසියාවේ ජර්මානු භාෂාව කතා කරන මෙනනයිට්වරුන්ගේ ජනපද දුසිම් කිහිපයක් ඇත, එහි මුළු ජනගහනය 40,000 ක් පමණ වේ (2012 වන විට).

ස්පාඤ්ඤ අධිරාජ්‍ය සමයේ පැමිණි අප්‍රිකානු වහලුන්ගෙන් පැවත එන අප්‍රිකානු-බොලිවියානුවන්, ලා පාස් දෙපාර්තමේන්තුවේ වාසය කරන අතර, ප්‍රධාන වශයෙන් නෝර් යුන්ගාස් සහ සුඩ් යුන්ගාස් පළාත්වල පිහිටා ඇත. 1831 දී බොලිවියාවේ වහල්භාවය අහෝසි කරන ලදී. ජපන් (14,000) සහ ලෙබනන් (12,900) යන වැදගත් ප්‍රජාවන් ද ඇත.

"originarios" ("ස්වදේශික" හෝ "මුල්") ලෙසද හැඳින්වෙන සහ අඩු වාර ගණනක්, ඇමරින්ඩියන්වරුන්, භූගෝලීය ප්‍රදේශය අනුව වර්ගීකරණය කළ හැකිය, එනම් ඇන්ඩියන්, අයිමාරාස් සහ ක්වෙචුවාස් (පුරාණ ඉන්කා අධිරාජ්‍යය පිහිටුවා ගත්) වැනි, ඔවුන් ලා පාස්, පොටෝසි, ඔරුරෝ, කොචබම්බා සහ චුක්විසාකා යන බටහිර දෙපාර්තමේන්තු වල සංකේන්ද්‍රණය වී සිටිති. නැගෙනහිර පළාතේ චික්විටානෝ, චානේ, ගුවාරානි සහ මොක්සෝස් ඇතුළු ජනවාර්ගික ජනගහනයක් සිටින අතර, ඔවුන් සැන්ටා කෲස්, බෙනි, තාරිජා සහ පැන්ඩෝ යන දෙපාර්තමේන්තු වල වාසය කරයි.

ජර්මනිය, ප්‍රංශය, ඉතාලිය සහ පෘතුගාලය මෙන්ම ආර්ජන්ටිනාව, බ්‍රසීලය, චිලී, කොලොම්බියාව, කියුබාව, ඉක්වදෝරය, එක්සත් ජනපදය, පැරගුවේ, පේරු, මෙක්සිකෝව සහ වෙනිසියුලාව වැනි ඇමරිකාවේ අනෙකුත් රටවලින් පැමිණි යුරෝපීය පුරවැසියන් සුළු සංඛ්‍යාවක් සිටිති. ලා පාස්, එල් ඇල්ටෝ සහ සැන්ටා කෲස් ඩි ලා සියෙරා හි වැදගත් පේරු ජනපද ඇත.

බොලිවියාවේ ෆ්‍රීසියානු, ෆ්ලෙමිෂ් සහ ජර්මානු ජනවාර්ගික සම්භවයක් ඇති මෙනනයිට්වරු 140,000 ක් පමණ සිටිති.

### භාෂාව

බොලිවියාව එහි බහු සංස්කෘතිකත්වයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස විශාල භාෂාමය විවිධත්වයක් ඇත. බොලිවියාවේ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව ස්පාඤ්ඤයට අමතරව නිල භාෂා 36ක් පිළිගනී: අයිමාරා, අරෝනා, බෝරේ, බෙසිරෝ, කැනිචනා, කැවිනෙනෝ, කයූබාබා, චාකොබෝ, චිමන්, එසේ එජ්ජා, ගුරානි, ගුරාසුවේ, ගුරායු, ඉටෝනාමා, ලෙකෝ, මචජුයායා මචජුයාය, මචජුයි-මොජෙනෝ-ඉග්නාසියානෝ, මොජෙනෝ-ට්‍රිනිටාරියෝ, මෝරේ, මොසෙටන්, මොවිමා, පචවාරා, පුක්විනා, ක්වෙචුවා, සිරියෝනෝ, ටකානා, ටැපියෙටේ, ටොරොමෝනා, ඌරු-චිපය, වීන්හේක්, යමිනාවා, යුකි, යුරකරේ සහ සමූකෝ.

2001 සංගණනයට අනුව ස්පාඤ්ඤ භාෂාව රටේ වැඩිපුරම කතා කරන නිල භාෂාව වේ; එය ජනගහනයෙන් තුනෙන් දෙකක් කතා කරන පරිදි. ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව, ප්‍රධාන පෞද්ගලික සහ රාජ්‍ය ආයතන, මාධ්‍ය සහ වාණිජ කටයුතු ඇතුළුව රජය විසින් නිකුත් කරන ලද සියලුම නීතිමය සහ නිල ලේඛන ස්පාඤ්ඤ භාෂාවෙන් ඇත.

ප්‍රධාන දේශීය භාෂා වන්නේ: කෙචුවා (2001 සංගණනයේදී ජනගහනයෙන් 21.2%), අයිමාරා (14.6%), ගුරානි (0.6%) සහ අනෙකුත් (0.4%) බෙනී දෙපාර්තමේන්තුවේ මොක්සෝස් ද ඇතුළුව.

ප්ලූටියෙට්ස්, ජර්මානු උපභාෂාව, සැන්ටා කෲස් හි මෙනනයිට්වරුන් 70,000 ක් පමණ කතා කරයි. පෘතුගීසි ප්‍රධාන වශයෙන් බ්‍රසීලයට ආසන්න ප්‍රදේශවල කතා කරයි.

### ආගම

බොලිවියාවේ ආගම (2014)
1. කතෝලික (77%)
2. රෙපරමාදු (16%)
3. වෙනත් (3%)
4. ආගමක් නැත (4%)

ලා පාස් හි සැන් ෆ්‍රැන්සිස්කෝ බැසිලිකාව
බොලිවියාව යනු ආගමික නිදහස සහ ආගමෙන් රජය ස්වාධීන වීම සහතික කරන ව්‍යවස්ථාපිතව ලෞකික රාජ්‍යයකි.

බොලිවියාවේ ජාතික සංඛ්‍යාලේඛන ආයතනය විසින් පවත්වන ලද 2001 සංගණනයට අනුව, ජනගහනයෙන් 78% ක් රෝමානු කතෝලිකයන් වන අතර, පසුව 19% ක් රෙපරමාදු භක්තිකයන් වන අතර, ඕතඩොක්ස් ජාතිකයන් වන බොලිවියානුවන් සුළු සංඛ්‍යාවක් සහ ආගමික නොවන 3% ක් වෙති.

ආගමික දත්ත ලේඛනාගාරයේ සංගමය (ලෝක ක්‍රිස්තියානි දත්ත සමුදාය මත පදනම්ව) වාර්තා කරන්නේ 2010 දී, බොලිවියානුවන්ගෙන් 92.5% ක් කිතුනුවන් ලෙස හඳුනාගෙන ඇති බවයි (ඕනෑම නිකායකින්), 3.1% ක් ස්වදේශික ආගම සමඟ හඳුනාගෙන ඇති අතර, 2.2% ක් බහායි ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, 1.9% ක් අඥෙයවාදීන් ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර, අනෙකුත් සියලුම කණ්ඩායම් 0.1% ක් හෝ ඊට අඩු සංඛ්‍යාවක් පිහිටුවා ඇති බවයි.

ආදිවාසී ජනගහනයෙන් වැඩි දෙනෙක් ක්‍රිස්තියානි ධර්මය සමඟ සංස්කෘතිය හෝ සමමුහුර්තකරණය මගින් සලකුණු කරන ලද විවිධ සාම්ප්‍රදායික විශ්වාසයන්ට අනුගත වෙති. පචමාමා, හෝ "මව් පෘථිවි" වන්දනාව කැපී පෙනේ. කොපකබානා කන්‍යාව, උර්කුපිනා කන්‍යාව සහ සොකාවෝන් කන්‍යාව වන්දනා කිරීම ද ක්‍රිස්තියානි වන්දනාවේ වැදගත් ලක්ෂණයකි. ජේම්ස් අපොස්තුළු තුමා කෙරෙහි දැඩි භක්තියක් ඇති වැදගත් අයිමරන් ප්‍රජාවන් ටිටිකාකා විල අසල ද සිටිති. බොලිවියාවේ වන්දනාමාන කරන දෙවිවරුන් අතර සෑම ජනවාරි 24 දිනකම සමරනු ලබන බහුලත්වයේ සහ සමෘද්ධියේ අයිමරන් දෙවියා වන එකෙකෝ සහ ගුවාරානි ජනයාගේ දෙවියෙකු වන ටුපා ඇතුළත් වේ.

### විශාලතම නගර

බොලිවියානුවන්ගෙන් ආසන්න වශයෙන් 67% ක් නාගරික ප්‍රදේශවල ජීවත් වන අතර, දකුණු ඇමරිකාවේ අඩුම අනුපාතය අතර වේ. කෙසේ වෙතත්, නාගරීකරණයේ අනුපාතය ක්‍රමයෙන් වර්ධනය වෙමින් පවතී, වාර්ෂිකව 2.5% ක් පමණ වේ. 2012 සංගණනයට අනුව, බොලිවියාවේ මුළු නිවාස 3,158,691 ක් ඇත - 2001 ට වඩා 887,960 ක වැඩිවීමකි. 2009 දී, නිවාසවලින් 75.4% ක් නිවසක්, පැල්පතක් හෝ පහුයිචි ලෙස වර්ගීකරණය කරන ලදී; 3.3% මහල් නිවාස; 21.1% කුලී නිවාස; සහ 0.1% ජංගම නිවාස විය. රටේ විශාලතම නගර බොහොමයක් බටහිර සහ මධ්‍යම ප්‍රදේශවල උස්බිම් වල පිහිටා ඇත.

|  * v
* t
* e

බොලිවියාව හි විශාලතම නගර සංගණනය 2012, INE |
| --- |
|  | Rank |  | දෙපාර්තමේන්තුව |  Pop. | Rank |  | දෙපාර්තමේන්තුව |  Pop. |  |
|  සැන්ටා කෲස් ඩි ලා සියෙරා  එල් ඇල්ටෝ | 1 | සැන්ටා කෲස් ඩි ලා සියෙරා | සැන්ටා කෲස් | 1,453,549 | 11 | මොන්ටෙරෝ | සැන්ටා කෲස් | 109,518 |  ලා පාස්  කොචබම්බා |
| 2 | එල් ඇල්ටෝ | ලා පාස් | 848,840 | 12 | ට්‍රිනිඩෑඩ් | බෙනි | 106,422 |
| 3 | ලා පාස් | ලා පාස් | 764,617 | 13 | වෝන්ස් | සැන්ටා කෲස් | 96,406 |
| 4 | කොචබම්බා | කොචබම්බා | 630,587 | 14 | යකුයිබා | ටරිජා | 91,998 |
| 5 | ඔරුරෝ | ඔරුරෝ | 264,683 | 15 | ලා ගාර්ඩියා | සැන්ටා කෲස් | 89,080 |
| 6 | සුක්‍රේ | චුකුඉසකා | 259,388 | 16 | රිබරල්ටා | බෙනි | 89,003 |
| 7 | ටරිජා | ටරිජා | 205,346 | 17 | වියාචා | ලා පාස් | 80,388 |
| 8 | පොටොසි | පොටොසි | 189,652 | 18 | විලා ටුනාරි | කොචබම්බා | 72,623 |
| 9 | සකාබා | කොචබම්බා | 169,494 | 19 | කොබිජා | පැන්ඩෝ | 55,692 |
| 10 | ක්විලාකොලෝ | කොචබම්බා | 137,029 | 20 | ටිකිපායා | කොචබම්බා | 53,062 |

## සංස්කෘතිය

සූර්ය දොරටුව, ක්‍රි.ව. 500–950, තිවානකු
බොලිවියානු සංස්කෘතියට ස්පාඤ්ඤ, අයිමාරා, කෙචුවා මෙන්ම සමස්තයක් ලෙස ලතින් ඇමරිකාවේ ජනප්‍රිය සංස්කෘතීන් ද දැඩි ලෙස බලපා ඇත.

සංස්කෘතික සංවර්ධනය පූර්ව කොලොම්බියානු, යටත් විජිත සහ ජනරජ කාල පරිච්ඡේද තුනකට බෙදා ඇත. වැදගත් පුරාවිද්‍යාත්මක නටබුන්, රන් සහ රිදී ආභරණ, ගල් ස්මාරක, පිඟන් මැටි සහ රෙදි විවීම වැදගත් පූර්ව කොලොම්බියානු සංස්කෘතීන් කිහිපයකින් ඉතිරිව පවතී. ප්‍රධාන නටබුන් අතරට තිවානාකු, එල් ෆුවර්ටේ ද සමයිපාටා, ඉන්කල්ලාක්ටා සහ ඉස්කන්වායා ඇතුළත් වේ. ළඟා වීමට අපහසු සහ පුරාවිද්‍යාත්මක ගවේෂණයන් ස්වල්පයක් දැක ඇති වෙනත් ස්ථාන රට තුළ බහුලව දක්නට ලැබේ.

2001 සිට මානව වර්ගයාගේ වාචික හා අස්පෘශ්‍ය උරුමයේ විශිෂ්ට කෘතියක් වන ඔරුරෝ කානිවල් හි සාමාන්‍ය සහ ප්‍රධාන නර්තනයක් වන ඩයබ්ලාඩා.
ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් තමන්ගේම ආගමික කලා සම්ප්‍රදායක් ගෙන ආ අතර, එය දේශීය ස්වදේශික මෙස්ටිසෝ සහ සමහර ක්‍රියෝලෝ ඉදි කරන්නන් සහ ශිල්පීන්ගේ අතේ, ඇන්ඩියන් බැරොක් ලෙස හැඳින්වෙන පොහොසත් හා සුවිශේෂී ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයක්, සිතුවම් සහ මූර්ති ශෛලියක් දක්වා වර්ධනය විය. යටත් විජිත යුගයේදී පෙරෙස් ද හොල්ගුයින්, ෆ්ලෝරස්, බිට්ටි සහ වෙනත් අයගේ සිතුවම් පමණක් නොව, දක්ෂ නමුත් නොදන්නා ගල් කපන්නන්, ලී කැටයම්කරුවන්, රන්කරුවන් සහ රිදීකරුවන් ද නිර්මාණය විය. යටත් විජිත යුගයේ ස්වදේශික බැරොක් ආගමික සංගීතයේ වැදගත් කොටසක් නැවත ලබා ගන්නා ලද අතර 1994 සිට ජාත්‍යන්තරව පුළුල් පිළිගැනීමක් ලබා ඇත.

20 වන සියවසේ උසකින් යුත් බොලිවියානු කලාකරුවන් අතර මාරියා ලුයිසා පැචෙකෝ, රොබර්ටෝ මාමානි මාමානි, ඇලෙජැන්ඩ්‍රෝ මාරියෝ යෙලේන්ස්, ඇල්ෆ්‍රෙඩෝ ඩා සිල්වා සහ මරීනා නූනෙස් ඩෙල් ප්‍රාඩෝ ඇතුළත් වේ.

බොලිවියාවට පොහොසත් ජනප්‍රවාදයක් ඇත. එහි කලාපීය ජන සංගීතය සුවිශේෂී හා විවිධාකාර වේ. ඔරුරෝ හි වාර්ෂික සැණකෙළියේ "යක්ෂ නැටුම්" දකුණු ඇමරිකාවේ ශ්‍රේෂ්ඨ ජනප්‍රවාද සිදුවීම්වලින් එකකි, ටරාබුකෝ හි එතරම් ප්‍රසිද්ධ නැති සැණකෙළිය ද වේ.

### අධ්‍යාපනය

2008 දී, යුනෙස්කෝ ප්‍රමිතීන් අනුගමනය කරමින්, බොලිවියාව නූගත්කමෙන් තොර බව ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද අතර, එය දකුණු ඇමරිකාවේ මෙම තත්ත්වයට පත් වූ සිව්වන රට බවට පත් විය.

බොලිවියාවේ රාජ්‍ය හා පෞද්ගලික විශ්වවිද්‍යාල ඇත. ඔවුන් අතර: Universidad නගරාධිපති, Real y Pontificia de San Francisco Xavier de Chuquisaca USFX - Sucre, 1624 දී ආරම්භ කරන ලදී; Universidad Mayor de San Andrés UMSA - La Paz, 1830 දී ආරම්භ කරන ලදී. Universidad Mayor de San Simon UMSS - Cochabamba, 1832 දී ආරම්භ කරන ලදී; Universidad Autónoma Gabriel René Moreno UAGRM - 1880 දී ආරම්භ කරන ලද Santa Cruz de la Sierra; Universidad Técnica de Oruro UTO - Oruro, 1892 දී ආරම්භ කරන ලදී; 1980 දී ආරම්භ කරන ලද Universidad Evangélica Boliviana UEB – Santa Cruz de la Sierra; සහ 1892 දී ආරම්භ කරන ලද Universidad Autónoma Tomás Frías UATF – Potosi.

### සෞඛ්‍ය

UNICEF ට අනුව 2006 දී වයස අවුරුදු පහට අඩු මරණ අනුපාතය 1000 කට 52.7 ක් වූ අතර 2019 වන විට එය 1000 කට 26 දක්වා අඩු විය. 2006 දී ළදරු මරණ අනුපාතය 1000 කට 40.7 ක් වූ අතර 2019 දී 1000 කට 21.2 දක්වා අඩු විය. මොරාලෙස් බලයට පත්වීමට පෙර, සියලුම ළදරුවන්ගෙන් අඩකට ආසන්න ප්‍රමාණයක් එන්නත් කර නොතිබුණි; දැන් සියල්ලන්ම පාහේ එන්නත් කර ඇත. මහජන සෞඛ්‍ය සහ සමාජ ආරක්ෂණ කාර්යාලවල නොමිලේ ආහාර සැපයීමේ උත්සාහයක් ඇතුළුව අතිරේක පෝෂණ වැඩසටහන් කිහිපයක් ද මොරාලෙස් ක්‍රියාත්මක කළ අතර ඔහුගේ desnutrición cero (ශුන්‍ය මන්දපෝෂණය) වැඩසටහන මඟින් නොමිලේ පාසල් දිවා ආහාර සපයයි.

2006 සහ 2016 අතර කාලය තුළ බොලිවියාවේ අන්ත දරිද්‍රතාවය 38.2% සිට 16.8% දක්වා පහත වැටුණි. ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානයට අනුව, වයස අවුරුදු පහට අඩු ළමුන්ගේ නිදන්ගත මන්දපෝෂණය ද 14% කින් අඩු වූ අතර ළමා මරණ අනුපාතය 50% කට වඩා අඩු විය. 2019 දී බොලිවියානු රජය විශ්වීය සෞඛ්‍ය සේවා පද්ධතියක් නිර්මාණය කළ අතර එය ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානය විසින් සැමට ආදර්ශයක් ලෙස දක්වා ඇත.

### මාධ්‍ය

බොලිවියාවේ ජන මාධ්‍ය තුළ පෞද්ගලික අයිතිය ඇති රූපවාහිනී මධ්‍යස්ථාන 200කට ආසන්න සංඛ්‍යාවක් ඇත, නමුත් රටේ ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල රූපවාහිනී නොමැති නිසා සහ රටේ බොහෝ ප්‍රදේශවල රූපවාහිනී පිළිගැනීම දුර්වල නිසා, ගුවන්විදුලිය තවමත් වැදගත් ප්‍රවෘත්ති පතුරුවන්නෙකු ලෙස පවතී. 2006 වන විට බොලිවියාවේ ගුවන්විදුලි මධ්‍යස්ථාන 480කට වඩා තිබූ අතර ඒවායින් බොහොමයක් කලාපීය විෂය පථයෙන් යුක්ත විය. බොලිවියාවේ බොහෝ දේශීය පුවත්පත් වලට අමතරව ජාතික පුවත්පත් අටක් ද ඇත. ජාතික පුවත්පත් අතුරින් හතරක් ලා පාස් හි ද, තුනක් සැන්ටා කෲස් හි ද, එකක් කොචබම්බා හි ද පිහිටා ඇත. 2006 වන විට, බොහෝ බොලිවියානුවන් පුවත්පත් සහ ගුවන් විදුලි විකාශනවලින් තම ප්‍රවෘත්ති ලබා ගැනීම දිගටම කරගෙන ගියහ.

බොලිවියානු ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව මාධ්‍ය නිදහස සහ භාෂණය ආරක්ෂා කරයි. බොහෝ පුවත්පත් රාජ්‍ය විරෝධී ස්ථාවරයන් ගනී. රජය සතු සහ පෞද්ගලික අයිතිය ඇති ගුවන්විදුලි මධ්‍යස්ථාන දෙකම රජයේ වාරණයකින් තොරව ක්‍රියාත්මක වේ. කෙසේ වෙතත්, සමහර සීමාවන් පවතී. දණ්ඩ නීති සංග්‍රහය රාජ්‍ය නිලධාරීන්ට අපහාස කිරීම, අපහාස කිරීම හෝ අපහාස කිරීම සම්බන්ධයෙන් වරදකරුවන් වන පුද්ගලයින්ට සිර දඬුවම් නියම කරයි. විශේෂයෙන්, ජනාධිපතිවරයා, උප ජනාධිපතිවරයා සහ අමාත්‍යවරුන් දණ්ඩ නීති සංග්‍රහය මගින් ආරක්ෂා කරනු ලැබේ. මාධ්‍ය ප්‍රමිතීන් උල්ලංඝනය කිරීම සම්බන්ධයෙන් චෝදනා ලැබූවන් ස්වාධීන ලා පාස් මාධ්‍ය විනිශ්චය සභාව ඉදිරියට පමුණුවනු ලැබේ.

### කාන්තා අයිතිවාසිකම්

ලතින් ඇමරිකාවේ ඉහළම කාන්තා ඝාතන සහ ස්ත්‍රී පුරුෂ භාවය පදනම් කරගත් ප්‍රචණ්ඩත්වය බොලිවියාවෙන් වාර්තා වේ. 2013 දී, කාන්තාවන්ට ප්‍රචණ්ඩත්වයෙන් තොර ජීවිතයක් සහතික කිරීම සඳහා වූ විස්තීර්ණ නීතිය සම්මත කරන ලද අතර, එය ස්ත්‍රී පුරුෂ භාවය මත පදනම් වූ ප්‍රචණ්ඩත්වය වර්ග දහසයක් සංග්‍රහ කරන ලද අතර ප්‍රචණ්ඩත්වය වැළැක්වීම, වින්දිතයින් සඳහා ආරක්ෂාව සහ ආක්‍රමණිකයින්ට දඬුවම් කිරීම සඳහා පියවර ක්‍රියාත්මක කළේය.

2022 වන විට, පාර්ලිමේන්තු ආසනවලින් 46% ක් කාන්තාවන් විසින් දරනු ලැබේ. 1997 නීතියක් මගින් දේශපාලන පක්ෂ විසින් ඉදිරිපත් කරන ලද රාජ්‍ය තනතුරු සඳහා අපේක්ෂකයින් අවම වශයෙන් 30% ක් කාන්තාවන් විය යුතු කෝටා ස්ථාපිත කරන ලදී.

### ක්‍රීඩා

පාපන්දු ජනප්‍රියයි. ජාතික කණ්ඩායම බොලිවියානු ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායමයි.

කොචබම්බා හි පැවති 2018 ඔඩෙසූර් ක්‍රීඩා උළෙලේ ප්‍රතිඵල අනුව, බොලිවියාවේ දෙවන වඩාත් ජනප්‍රිය ක්‍රීඩාව රැකට්බෝල් වේ. බොලිවියාව පෑන් ඇමරිකානු ක්‍රීඩා උළෙලේදී පදක්කම් 18ක් දිනාගෙන ඇති අතර ඉන් 15ක් රැකට්බෝල් ඉසව්වලින් ලැබුණු අතර, 2019 සහ 2023 දී පිරිමි කණ්ඩායම් ඉසව්වෙන් දිනාගත් ඔවුන්ගේ එකම රන් පදක්කම සහ 2023 දී ලෝක ශූර කොන්රාඩෝ මොස්කෝසෝ විසින් පිරිමි කේවල රන් පදක්කම දිනා ගන්නා ලදී.

පැසිපන්දු ක්‍රීඩාව පොටෝසි දෙපාර්තමේන්තුවේ විශේෂයෙන් ජනප්‍රිය හා බලගතු ක්‍රීඩාවකි.

## සටහන්

## යොමු කිරීම්

විදහන්නදකුණු ඇමරිකාවේ ස්වෛරී රාජ්‍යයන් සහ පරායත්ත භූමි ප්‍රදේශ ලැයිස්තුව

උපුටාදැක්වීම් දෝෂය: "lower-alpha" නම් කණ්ඩායම සඳහා `<ref>` ටැග පැවතුණත්, ඊට අදාළ `<references group="lower-alpha"/>` ටැග සොයාගත නොහැකි විය.