# බල්ගේරියාව

| බල්ගේරියානු ජනරජයРепублика България  (බල්ගේරියානු) *Republika Bŭlgariya* |
| --- |
|
ජාතික ධජය

රාජ්‍ය ලාංඡනය

 |
| **උද්යෝග පාඨය:**Съединението прави силата *Sŭedinenieto pravi silata* ("එකමුතුකම ශක්තිය ඇති කරයි") |
| **ජාතික ගීය:** Мила Родино "මිලා රොඩිනෝ" ("ආදරණීය මව්බිම")  |
|  බල්ගේරියාව  (dark green) හි පිහිටීම– in Europe  (green & dark grey) – in the European Union  (green)  –  [Legend] තුල |
| අගනුවරසහ විශාලතම නගරය | සොෆියා ﻿ / ﻿ |
| නිල භාෂා(ව) | බල්ගේරියානු |
| නිල පිටපත | සිරිලික් |
| ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් (2021 සංගණනය) | * 85.7% බල්ගේරියානුවන්
* 8.5% තුර්කි ජාතිකයන්
* 4.5% රොමානි ජාතිකයන්
* 1.3% වෙනත්
 |
| ආගම (2021 සංගණනය) | * + 64.7% ක්‍රිස්තියානි
		- 62.7% ඕතඩොක්ස්වාදය
		- 2.0% අනෙකුත් ක්‍රිස්තියානි
* 15.9% අනාගමික
* 9.8% ඉස්ලාම්
* 0.1% වෙනත්
* 9.5% පිළිතුරු නැත
 |
| ජාති නාම(ය) | බල්ගේරියානුවන් |
| රජය | ඒකීය පාර්ලිමේන්තු ජනරජය |
|  |
| • ජනාධිපති  | රුමෙන් රාදෙව් |
| • උප ජනාධිපති  | ඉලියානා අයෝටෝවා |
| • අගමැති  | රොසෙන් ෂෙලියාස්කොව් |
| • ජාතික සභාවේ සභාපති  | රායා නසාරියන් |
|  |
| ව්‍යවස්ථාදායකය | ජාතික සභාව |
| ඉතිහාසය |
|  |
| • 1 වන බල්ගේරියානු අධිරාජ්‍යය  | 681–1018 |
| • 2 වන බල්ගේරියානු අධිරාජ්‍යය  | 1185–1396 |
| • බල්ගේරියාවේ ප්‍රධාන රාජ්‍යය  | 1878 මාර්තු 3 |
| • ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යයෙන් නිදහස  | 1908 ඔක්තෝබර් 5 |
| • රාජාණ්ඩුව අහෝසි කරන ලද්දේ  | 1946 සැප්තැම්බර් 15 |
| • වත්මන් තත්වය  | 1990 නොවැම්බර් 15 |
|  |
| වර්ග ප්‍රමාණය |
| • සම්පූර්ණ | 110,993.6 km2 (42,854.9 sq mi) (103 වෙනි) |
| • ජලය (%) | 2.16 |
| ජනගහණය |
| • 2024 දෙසැම්බර් ඇස්තමේන්තුව |  6,437,360 (109 වෙනි) |
| • 2021 ජන සංගණනය |  6,519,789 |
| • ජන ඝණත්වය | 58/km2 (150.2/sq mi) (154 වෙනි) |
| දදේනි (ක්‍රශසා) | 2025 ඇස්තමේන්තුව |
| • සම්පූර්ණ |  ඩොලර් බිලියන 264.699 (73 වෙනි) |
| • ඒක පුද්ගල |  ඩොලර් 41,901 (55 වෙනි) |
| දදේනි (නාමික) | 2025 ඇස්තමේන්තුව |
| • සම්පූර්ණ |  ඩොලර් බිලියන 117.007 (68 වෙනි) |
| • ඒක පුද්ගල |  ඩොලර් 18,522 (59 වෙනි) |
| ගිනි (2023) |  37.2 මධ්‍යම |
| මාසද (2023) |  0.845 ඉතා ඉහළ · 55 වෙනි |
| ව්‍යවහාර මුදල | € (EUR) |
| වේලා කලාපය | UTC+2 (EET) |
| • ගිම්හාන (DST) | UTC+3 (EEST) |
| ඇමතුම් කේතය | +359 |
| අන්තර්ජාල TLD | * .bg
* .бг
 |

**බල්ගේරියාව**, නිල වශයෙන් **බල්ගේරියානු ජනරජය**, යනු අග්නිදිග යුරෝපයේ රටකි. එය ඩැනියුබ් ගඟට කෙළින්ම දකුණින් සහ කළු මුහුදට බටහිරින් බෝල්කන් කලාපයේ නැගෙනහිර කොටසේ පිහිටා ඇත. බල්ගේරියාව දකුණින් ග්‍රීසිය සහ තුර්කිය, බටහිරින් සර්බියාව සහ උතුරු මැසිඩෝනියාව සහ උතුරින් රුමේනියාව මායිම් කර ඇත. එය වර්ග කිලෝමීටර් 110,994 (වර්ග සැතපුම් 42,855) ක භූමි ප්‍රදේශයක් ආවරණය කරන අතර යුරෝපීය සංගමය තුළ දහවන විශාලතම රට වන අතර ප්‍රදේශය අනුව යුරෝපයේ දහසයවන විශාලතම රට වේ. සොෆියා යනු ජාතියේ අගනුවර සහ විශාලතම නගරයයි; අනෙකුත් ප්‍රධාන නගර අතර බර්ගස්, ප්ලොව්ඩිව් සහ වර්නා ඇතුළත් වේ.

නූතන බල්ගේරියාවේ රටවල පැරණිතම සමාජවලින් එකක් වූයේ කරනෝවෝ සංස්කෘතියයි (ක්‍රි.පූ. 6,500). ක්‍රි.පූ. 6 සිට 3 වන සියවස දක්වා, මෙම කලාපය පුරාණ ත්‍රේසියානුවන්, පර්සියානුවන්, කෙල්ට්වරුන් සහ මැසිඩෝනියානුවන් සඳහා සටන් බිමක් විය; ක්‍රි.ව. 45 දී රෝම අධිරාජ්‍යය මෙම කලාපය යටත් කර ගත් විට ස්ථාවරත්වය ඇති විය. රෝම රාජ්‍යය බෙදී ගිය පසු, කලාපයේ ගෝත්‍රික ආක්‍රමණ නැවත ආරම්භ විය. 6 වන සියවසේදී පමණ, මෙම ප්‍රදේශ මුල් ස්ලාව් ජාතිකයන් විසින් පදිංචි කරන ලදී. ඇස්පාරුගේ නායකත්වයෙන් යුත් බල්ගේරියානුවන් පැරණි මහා බල්ගේරියාවේ ඉඩම්වලින් පහර දී 7 වන සියවසේ අගභාගයේදී බෝල්කන් ප්‍රදේශය ස්ථිරවම ආක්‍රමණය කළහ. ඔවුන් පළමු බල්ගේරියානු අධිරාජ්‍යය ස්ථාපිත කළ අතර, ක්‍රි.ව. 681 දී බයිසැන්තියානු අධිරාජ්‍යය විසින් ගිවිසුමක් මගින් ජයග්‍රාහී ලෙස පිළිගනු ලැබීය. එය බෝල්කන් බොහොමයක් ආධිපත්‍යය දැරූ අතර සිරිලික් අක්ෂර සංවර්ධනය කිරීමෙන් ස්ලාවික් සංස්කෘතීන්ට සැලකිය යුතු ලෙස බලපෑම් කළේය. කෘම්ගේ රාජවංශයේ පාලනය යටතේ, රට බලවත් අධිරාජ්‍යයක සහ මහා බලයේ තත්ත්වයට පත්විය. පළමු බල්ගේරියානු අධිරාජ්‍යය 11 වන සියවසේ මුල් භාගය දක්වා පැවතුනි, බයිසැන්තියානු අධිරාජ්‍යයා වන දෙවන බැසිල් එය යටත් කර විසුරුවා හැරියේය. 1185 දී සාර්ථක බල්ගේරියානු කැරැල්ලක් දෙවන බල්ගේරියානු අධිරාජ්‍යයක් ස්ථාපිත කළ අතර එය II වන අයිවන් අසෙන් (1218–1241) යටතේ එහි උච්චතම අවස්ථාවට ළඟා විය. බොහෝ වෙහෙසකර යුද්ධ සහ වැඩවසම් ආරවුල් වලින් පසුව, අධිරාජ්‍යය බිඳ වැටුණු අතර 1396 දී සියවස් පහකට ආසන්න කාලයක් ඔටෝමාන් පාලනයට යටත් විය.

1877–78 රුසෝ-තුර්කි යුද්ධයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස තුන්වන සහ වත්මන් බල්ගේරියානු රාජ්‍යය පිහිටුවීම සිදු වූ අතර එය 1908 දී ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යයෙන් නිදහස ප්‍රකාශ කළේය. බොහෝ වාර්ගික බල්ගේරියානුවන් නව ජාතියේ දේශසීමා වලින් පිටත ඉතිරි වූ අතර, එය එහි අසල්වැසියන් සමඟ ගැටුම් කිහිපයකට සහ ලෝක යුද්ධ දෙකෙහිම ජර්මනිය සමඟ සන්ධානවලට තුඩු දුන් අප්‍රතිහත හැඟීම් අවුලුවාලීය. 1946 දී, බල්ගේරියාව සෝවියට් නායකත්වයෙන් යුත් නැගෙනහිර කඳවුර යටතේට පැමිණ සමාජවාදී රාජ්‍යයක් බවට පත් විය. 1989 විප්ලවයෙන් පසු පාලක කොමියුනිස්ට් පක්ෂය බලය පිළිබඳ එහි ඒකාධිකාරය අත්හැර බහුපාර්ශ්වික මැතිවරණවලට ඉඩ දුන්නේය. පසුව බල්ගේරියාව ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයක් බවට පරිවර්තනය විය.

1991 දී ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ව්‍යවස්ථාවක් සම්මත කිරීමෙන් පසු, බල්ගේරියාව පළාත් 28 කින් සමන්විත පාර්ලිමේන්තු ජනරජයක් වන අතර එය ඉහළ මට්ටමේ දේශපාලන, පරිපාලන සහ ආර්ථික මධ්‍යගතකරණයක් ඇත. එහි ඉහළ ආදායම් ලබන ආර්ථිකය යුරෝපීය තනි වෙළඳපොළේ කොටසක් වන අතර එය බොහෝ දුරට සේවා මත පදනම් වන අතර පසුව නිෂ්පාදන සහ පතල් කැණීම් - සහ කෘෂිකර්මාන්තය මත පදනම් වේ. ස්වාභාවික ගෑස් සහ තෙල් නල මාර්ග සඳහා සංක්‍රමණ රටක් ලෙස එහි භූමිකාව මෙන්ම කළු මුහුදේ එහි උපායමාර්ගික පිහිටීම බල්ගේරියාවට බලපා ඇත. එහි විදේශ සබඳතා එහි භූගෝලීය පිහිටීම සහ එහි නූතන සාමාජිකත්වය අනුව හැඩගැසී ඇත; බල්ගේරියාව යුරෝපීය සංගමයේ සාමාජික රාජ්‍යයක් වන අතර, එය ෂෙන්ගන් ප්‍රදේශයේ නව සාමාජිකයෙකු වන අතර 2026 ජනවාරි 1 වන දින යුරෝ කලාපයට සම්බන්ධ වීමට නියමිත අතර, බුකාරෙස්ට් නවය වැනි විවිධ කලාපීය උප සංවිධානවල සාමාජිකයෙකු වන නේටෝවටද සම්බන්ධ වේ.

## නිරුක්තිය

බල්ගේරියාව යන නම ව්‍යුත්පන්න වී ඇත්තේ පළමු බල්ගේරියානු අධිරාජ්‍යය ආරම්භ කළ තුර්කි සම්භවයක් ඇති ගෝත්‍රයක් වන බල්ගේරියානුවන්ගෙන් ය. ඔවුන්ගේ නම සම්පූර්ණයෙන්ම තේරුම් ගෙන නොමැති අතර ක්‍රි.ව. 4 වන සියවසට පෙර එය සොයා ගැනීම දුෂ්කර ය; කෙසේ වෙතත්, එය බොහෝ විට ප්‍රෝටෝ-තුර්කි වචනය වන බුල්හා ("මිශ්‍ර කිරීමට", "සොලවන්න", "කලවම් කරන්න") සහ එහි ව්‍යුත්පන්න බල්ගක් ("කැරැල්ල", "අක්‍රමිකතා") වලින් ව්‍යුත්පන්න වී ඇත. අර්ථය තවදුරටත් "කැරලිකාරයා", "උසිගැන්වීම" හෝ "අක්‍රමිකතා තත්වයක් ඇති කිරීම" දක්වා දීර්ඝ කළ හැකි අතර, එබැවින්, ව්‍යුත්පන්නයේ දී, "බාධා කරන්නන්". අභ්‍යන්තර ආසියාවේ ගෝත්‍රික කණ්ඩායම් ශබ්ද විද්‍යාත්මකව සමීප නම් සහිතව නිතර සමාන පද වලින් විස්තර කරන ලදී, බුලුඕජි, "පන් ම්ලේච්ඡ" කණ්ඩායම්වල සංරචකයක් වන අතර, 4 වන සියවසේදී "මිශ්‍ර ජාතියක්" සහ "කරදර ඇති කරන්නන්" ලෙස නිරූපණය කරන ලදී.

## ඉතිහාසය

### ප්‍රාග් ඉතිහාසය සහ පෞරාණිකත්වය

ජාතික ඉතිහාස කෞතුකාගාරයේ ඇති ඔඩ්‍රිසියානු රන් මල් වඩම
නියැන්ඩර්තාල්වරුන්ගේ නටබුන්, වසර 150,000 කට පමණ පෙර හෝ මධ්‍යම පැලියොලිතික් යුගයට අයත් වන අතර, නූතන බල්ගේරියාවේ ඉඩම්වල මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පැරණිතම සලකුණු වලින් එකකි. එහිදී හමු වූ හෝමෝ සේපියන්වරුන්ගේ නටබුන්, ක්‍රි.පූ. 47,000 කට පෙර කාල නිර්ණය කර ඇත. මෙම ප්‍රතිඵලය නූතන මිනිසුන් යුරෝපයට පැමිණි මුල්ම අවස්ථාව නියෝජනය කරයි. කරනෝවෝ සංස්කෘතිය ක්‍රි.පූ. 6,500 දී ආරම්භ වූ අතර කෘෂිකර්මාන්තය මත සමෘද්ධිමත් වූ කලාපයේ නව ශිලා යුගයේ සමාජ කිහිපයකින් එකකි. තඹ යුගයේ වර්ණ සංස්කෘතිය (ක්‍රි.පූ. පස්වන සහස්‍රය) රන් ලෝහ විද්‍යාව සොයා ගැනීම සඳහා ගෞරවය හිමි වේ. ආශ්‍රිත වර්ණ නෙක්‍රොපොලිස් නිධානයේ ආසන්න වශයෙන් අවුරුදු 6,000 කට වඩා පැරණි ලොව පැරණිතම රන් ආභරණ අඩංගු වේ. මුල්ම යුරෝපීය සමාජවල සමාජ ධූරාවලිය සහ ස්ථරීකරණය අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා මෙම නිධානය වටිනා වී ඇත.

නූතන බල්ගේරියානුවන්ගේ ප්‍රාථමික මුතුන් මිත්තන්ගේ කණ්ඩායම් තුනෙන් එකක් වන ත්‍රේසියානුවන්, ක්‍රි.පූ. 12 වන සියවසට ටික කලකට පෙර බෝල්කන් අර්ධද්වීපයේ පෙනී සිටියහ. ත්‍රේසියානුවන් ලෝහ විද්‍යාවේ විශිෂ්ටත්වය දැක්වූ අතර ග්‍රීකයන්ට ඕෆියන් සහ ඩයොනිසියානු නිකායන් ලබා දුන් නමුත් ගෝත්‍රික හා රාජ්‍යයක් නොමැතිව සිටියහ. පර්සියානු අචෙමනිඩ් අධිරාජ්‍යය ක්‍රි.පූ. 6 වන සියවසේදී වර්තමාන බල්ගේරියාවේ (විශේෂයෙන් නැගෙනහිර බල්ගේරියාවේ) කොටස් යටත් කර ගත් අතර ක්‍රි.පූ. 479 දක්වා කලාපය පාලනය කළේය. ආක්‍රමණය ත්‍රේසියානු එක්සත්කම සඳහා උත්ප්‍රේරකයක් බවට පත් වූ අතර, ඔවුන්ගේ ගෝත්‍රවලින් වැඩි ප්‍රමාණයක් ටෙරෙස් රජු යටතේ එක්සත් වී ක්‍රි.පූ. 470 ගණන්වලදී ඔඩ්‍රිසියානු රාජධානිය පිහිටුවා ගත්හ. ක්‍රි.පූ. 341 දී මැසිඩෝනියාවේ දෙවන පිලිප් විසින් එය දුර්වල කර යටත් කර ගන්නා ලදී, 3 වන සියවසේදී කෙල්ට්වරුන් විසින් පහර දෙන ලදී, අවසානයේ ක්‍රි.පූ. 45 දී රෝම අධිරාජ්‍යයේ පළාතක් බවට පත්විය.

ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස අවසන් වන විට, මුළු බෝල්කන් අර්ධද්වීපය පුරාම රෝම පාලනය ස්ථාපිත කරන ලද අතර, ක්‍රිස්තියානි ධර්මය 4 වන සියවසේදී පමණ කලාපයේ ව්‍යාප්ත වීමට පටන් ගත්තේය. පළමු ජර්මානු භාෂා පොත වන ගොතික් බයිබලය, ගොතික් බිෂොප් උල්ෆිලස් විසින් අද උතුරු බල්ගේරියාව ලෙස හඳුන්වන ප්‍රදේශයේ 381 දී පමණ නිර්මාණය කරන ලදී. 476 දී රෝමයේ වැටීමෙන් පසු මෙම කලාපය බයිසැන්තියානු පාලනයට නතු විය. බයිසැන්තියානුවන් පර්සියාවට එරෙහිව දීර්ඝ කාලීන යුද්ධයක නිරත වූ අතර ඔවුන්ගේ බෝල්කන් ප්‍රදේශ ම්ලේච්ඡ ආක්‍රමණවලින් ආරක්ෂා කර ගැනීමට නොහැකි විය. මෙය ස්ලාව් ජාතිකයින්ට කොල්ලකරුවන් ලෙස බෝල්කන් අර්ධද්වීපයට ඇතුළු වීමට හැකි විය, ප්‍රධාන වශයෙන් ඩැනියුබ් ගඟ සහ මොසියා ලෙස හැඳින්වෙන බෝල්කන් කඳු අතර ප්‍රදේශයක් හරහා. ක්‍රමයෙන්, අර්ධද්වීපයේ අභ්‍යන්තරය දකුණු ස්ලාව් ජාතිකයන්ගේ රටක් බවට පත් වූ අතර, ඔවුන් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයක් යටතේ ජීවත් විය. ස්ලාව් ජාතිකයන් ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල අර්ධ වශයෙන් හෙලනීකෘත, රෝමානුකරණය වූ සහ ගොතික්කරණය වූ ත්‍රේසියානුවන් උකහා ගත්හ.

### පළමු බල්ගේරියානු අධිරාජ්‍යය

අධිරාජ්‍යයා වන I වන සිමියොන් : ස්ලාවොනික් සාහිත්‍යයේ මෝනිං ස්ටාර්, ඇල්ෆොන්ස් මුචා විසින් රචිත ස්ලාව් වීර කාව්‍ය චක්‍රය
ස්ලාවික් ආක්‍රමණයෙන් වැඩි කල් නොගොස්, මොයිසියා නැවත වරක් ආක්‍රමණය කරන ලදී, මෙවර ඛාන් ඇස්පරුක් යටතේ බල්ගේරියානුවන් විසින්. ඔවුන්ගේ කණ්ඩායම පැරණි මහා බල්ගේරියාවේ ශේෂයක් වූ අතර එය දැන් යුක්රේනයේ සහ දකුණු රුසියාවේ කළු මුහුදට උතුරින් පිහිටා ඇති වඳ වී ගිය ගෝත්‍රික සම්මේලනයකි. ඇස්පරුක් මොයිසියාවේ බයිසැන්තියානු ප්‍රදේශවලට පහර දී 680 දී එහි ස්ලාවික් ගෝත්‍ර යටත් කර ගත්තේය. පළමු බල්ගේරියානු අධිරාජ්‍යයේ අත්තිවාරම සනිටුහන් කරමින් 681 දී බයිසැන්තියානු අධිරාජ්‍යය සමඟ සාම ගිවිසුමක් අත්සන් කරන ලදී. සුළුතර බල්ගේරියානුවන් සමීප පාලක කුලයක් පිහිටුවා ගත්හ.

අනුප්‍රාප්තික පාලකයින් 8 වන සහ 9 වන සියවස් පුරා බල්ගේරියානු රාජ්‍යය ශක්තිමත් කළහ. ක්‍රම් ලිඛිත නීති සංග්‍රහයක් හඳුන්වා දුන් අතර ප්ලිස්කා සටනේදී ප්‍රධාන බයිසැන්තියානු ආක්‍රමණයක් මැඩපැවැත්වූ අතර එහිදී බයිසැන්තියානු අධිරාජ්‍යයා වූ I වන නයිස්ෆොරස් මිය ගියේය. 864 දී නැගෙනහිර ඕතඩොක්ස් ක්‍රිස්තියානි ධර්මයට පක්ෂව පළමුවන බොරිස් මිථ්‍යාදෘෂ්ටිකවාදය අහෝසි කළේය. මෙම පරිවර්තනයෙන් පසුව බල්ගේරියානු පල්ලිය බයිසැන්තියානු පිළිගැනීමක් ලබා ගත් අතර අගනුවර වන ප්‍රෙස්ලාව් හි වර්ධනය වූ සිරිලික් හෝඩිය සම්මත කරන ලදී. පොදු භාෂාව, ආගම සහ අක්ෂර මාලාව මධ්‍යම අධිකාරිය ශක්තිමත් කළ අතර ක්‍රමයෙන් ස්ලාව් ජාතිකයන් සහ බල්ගේරියානුවන් තනි ස්ලාවික් භාෂාවක් කතා කරන එක්සත් ජනතාවක් බවට ඒකාබද්ධ කළේය. රාජ්‍යයේ විශාලතම භෞමික ව්‍යාප්තිය අධීක්ෂණය කළ මහා සිමියොන් අධිරාජ්‍යයාගේ 34 වසරක පාලන සමයේදී ස්වර්ණමය යුගයක් ආරම්භ විය. පැරණි බල්ගේරියානු භාෂාවෙන් නිෂ්පාදනය කරන ලද සාහිත්‍යය ඉක්මනින්ම බල්ගේරියාවෙන් උතුරට පැතිර ගොස් බෝල්කන් සහ නැගෙනහිර යුරෝපයේ පොදු භාෂාව බවට පත් විය. කෲම්ගේ රාජවංශය තුළ බල්ගේරියානු අධිරාජ්‍යයේ දේශපාලනික, සංස්කෘතික සහ අධ්‍යාත්මික බලය, බල්ගේරියාව එකල යුරෝපයේ සුපිරි බලවතුන් තුනෙන් එකක් බවට පත් කළ අතර, බයිසැන්තියානු අධිරාජ්‍යය සහ ෆ්‍රෑන්ක්වරුන්ගේ කැරොලින්ජියන් අධිරාජ්‍යය සමඟින්, පසුව ශුද්ධ රෝම අධිරාජ්‍යය බවට පත් විය.

සිමියොන්ගේ මරණයෙන් පසු, මැග්යාර්වරුන් සහ පෙචෙනෙග්වරුන් සමඟ යුද්ධ සහ බොගොමිලිස්වාදයේ පැතිරීම හේතුවෙන් බල්ගේරියාව දුර්වල විය. සිමියොන්ගේ අනුප්‍රාප්තිකයා වූ I වන පීටර් හිතකර සාම ගිවිසුමක් සාකච්ඡා කළේය. බයිසැන්තියානුවන් ඔහුව බල්ගේරියාවේ අධිරාජ්‍යයා ලෙස සහ බල්ගේරියානු ඕතඩොක්ස් පල්ලිය ස්වාධීන කුලදෙටුවෙකු ලෙස පිළිගැනීමට මෙන්ම වාර්ෂික උපහාරයක් ගෙවීමට එකඟ විය. පීටර් සහ රොමානෝස්ගේ මිනිබිරිය වන අයිරින් ලෙකපීන් අතර විවාහයකින් සාමය ශක්තිමත් විය. මෙම ගිවිසුම මගින් බලවතුන් දෙදෙනා අතර සාමකාමී සබඳතා වසර 40 ක කාලයක් ආරම්භ විය. ඔහුගේ පාලන සමයේ පළමු වසරවලදී, පළමුවන පීටර් ඔහුගේ සහෝදරයන් තිදෙනාගෙන් දෙදෙනෙකු වන 928 දී ජෝන් සහ 930 දී මයිකල් විසින් කැරලි වලට මුහුණ දුන් නමුත් දෙදෙනාම මර්දනය කරන ලදී. පළමුවන පීටර් අධිරාජ්‍යයාගේ පාලන සමයේ වැඩි කාලයක් තුළ, අධිරාජ්‍යය දේශපාලනික ඒකාබද්ධ කිරීම, ආර්ථික ව්‍යාප්තිය සහ සංස්කෘතික ක්‍රියාකාරකම්වල කාල පරිච්ඡේදයක් භුක්ති වින්දා.

අඛණ්ඩ රුසියානු සහ බයිසැන්තියානු ආක්‍රමණවලින් පසු 971 දී ප්‍රෙස්ලාව් බයිසැන්තියානු හමුදාව විසින් අල්ලා ගන්නා ලදී. සැමුවෙල් යටතේ අධිරාජ්‍යය කෙටියෙන් යථා තත්ත්වයට පත් විය, නමුත් මෙය අවසන් වූයේ බයිසැන්තියානු අධිරාජ්‍යයා වන II වන බැසිල් 1014 දී ක්ලියුච් හිදී බල්ගේරියානු හමුදාව පරාජය කළ විටය. සටනෙන් ටික කලකට පසු සැමුවෙල් මිය ගියේය, සහ 1018 වන විට බයිසැන්තියානුවන් පළමු බල්ගේරියානු අධිරාජ්‍යය යටත් කර ගත්හ. යටත් කර ගැනීමෙන් පසු, දෙවන බැසිල්, දේශීය වංශවත් අයගේ පාලනය රඳවා තබා ගැනීමෙන්, ඔවුන් බයිසැන්තියානු නිලධරයට සහ වංශාධිපතිත්වයට ඒකාබද්ධ කිරීමෙන් සහ ඔවුන්ගේ ඉඩම් රන් බදු ගෙවීමේ බැඳීමෙන් නිදහස් කිරීමෙන්, ඒ වෙනුවට ද්‍රව්‍යමය වශයෙන් බදු ගෙවීමට ඉඩ දීමෙන් කැරලි වළක්වා ගත්තේය. බල්ගේරියානු කුලදෙටුවන් අගරදගුරු පදවියක් දක්වා අඩු කරන ලද නමුත්, එහි ස්වයංක්‍රීය තත්ත්වය සහ එහි රදගුරු පදවි රඳවා ගත්තේය.

### දෙවන බල්ගේරියානු අධිරාජ්‍යය

II වන අයිවන් අසෙන් (1218–1241) පාලන සමයේදී දෙවන බල්ගේරියානු අධිරාජ්‍යයේ විශාලතම භෞමික ව්‍යාප්තිය පෙන්වන සිතියමක්
බැසිල්ගේ මරණයෙන් පසු බයිසැන්තියානු දේශීය ප්‍රතිපත්ති වෙනස් වූ අතර අසාර්ථක කැරලි මාලාවක් ඇති වූ අතර, විශාලතම එක වූයේ පීටර් ඩෙලියන් විසින් මෙහෙයවන ලදී. සෙල්ජුක් ආක්‍රමණිකයින්ට එරෙහිව මැන්සිකර්ට්හිදී ලැබූ ව්‍යසනකාරී හමුදා පරාජයෙන් පසු අධිරාජ්‍යයේ අධිකාරිය පිරිහී ගිය අතර, කුරුස යුද්ධ මගින් තවදුරටත් කැළඹීමට ලක් විය. මෙය බයිසැන්තියානු හෙලනිකරණය සඳහා ගත් උත්සාහයන් වලක්වා ගත් අතර තවදුරටත් කැරැල්ලක් සඳහා සාරවත් භූමියක් නිර්මාණය කළේය. 1185 දී, අසෙන් රාජවංශයේ වංශාධිපතියන් වන I වන අයිවන් අසෙන් සහ IV වන පීටර් ප්‍රධාන නැගිටීමක් සංවිධානය කර බල්ගේරියානු රාජ්‍යය නැවත ස්ථාපිත කිරීමට සමත් වූහ. අයිවන් අසෙන් සහ පීටර් ටර්නෝවෝ හි අගනුවර සමඟ දෙවන බල්ගේරියානු අධිරාජ්‍යයේ අත්තිවාරම් දැමූහ.

අසෙන් රජවරුන්ගේ තුන්වන තැනැත්තා වූ කලෝයන්, බෙල්ග්‍රේඩ් සහ ඔරිඩ් දක්වා තම ආධිපත්‍යය ව්‍යාප්ත කළේය. ඔහු පාප්තුමාගේ අධ්‍යාත්මික උත්තරීතරභාවය පිළිගත් අතර පාප්තුමාගේ ලෙජේට්වරයෙකුගෙන් රාජකීය ඔටුන්නක් ලබා ගත්තේය. අධිරාජ්‍යය එහි උච්චතම ස්ථානයට ළඟා වූ අතර, එහි දේශසීමා ඇල්බේනියාව, සර්බියාව සහ එපිරස් වෙරළ තීරය දක්වා ව්‍යාප්ත වූ අතර වාණිජ්‍යය සහ සංස්කෘතිය සමෘද්ධිමත් විය. අයිවන් අසෙන්ගේ පාලනය ආගමික කටයුතුවලදී රෝමයෙන් ඉවත් වීමෙන් ද සලකුණු විය.

1257 දී අසෙන් රාජවංශය වඳ වී ගියේය. අභ්‍යන්තර ගැටුම් සහ නොනවතින බයිසැන්තියානු සහ හංගේරියානු ප්‍රහාරවලින් පසුව, දුර්වල වූ බල්ගේරියානු රාජ්‍යය මත ආධිපත්‍යය ස්ථාපිත කිරීමට මොංගෝලියානුවන්ට හැකි විය. 1277 දී, සූකර පාලක ඉවායිලෝ මහා ගොවි කැරැල්ලකට නායකත්වය දුන් අතර එමඟින් මොංගෝලියානුවන් බල්ගේරියාවෙන් නෙරපා හැර කෙටි කලකට ඔහුව අධිරාජ්‍යයා බවට පත් කළේය. 1280 දී ඔහු වැඩවසම් ඉඩම් හිමියන් විසින් බලයෙන් පහ කරන ලදී. ඔවුන්ගේ කණ්ඩායම් ගැටුම් නිසා 14 වන සියවස වන විට දෙවන බල්ගේරියානු අධිරාජ්‍යය කුඩා වැඩවසම් ආධිපත්‍යයන් බවට බිඳී ගියේය. මෙම ඛණ්ඩනය වූ රම්ප් රාජ්‍යයන් - විඩින් සහ ටර්නෝවෝ හි සාර් රාජ්‍ය දෙකක් සහ ඩොබ්රුඩ්ෂාහි ඒකාධිපති රාජ්‍යය - ගිනිකොන දෙසින් පැමිණෙන නව තර්ජනයකට පහසු ගොදුරක් බවට පත්විය: ඔටෝමාන් තුර්කි ජාතිකයන්. 14 වන සියවසේදී, බල්ගේරියාව සංස්කෘතික පුනර්ජීවනයේ කාල පරිච්ඡේදයකට අවතීර්ණ වූ අතර, සමහර විට අධිරාජ්‍යයේ "දෙවන ස්වර්ණමය යුගය" ලෙසද හැඳින්වේ. බල්ගේරියානු ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය, කලාව සහ සාහිත්‍යය බල්ගේරියාවේ දේශසීමාවලින් ඔබ්බට සර්බියාව, වොලචියාව, මෝල්ඩේවියාව සහ රුසියාවේ ප්‍රින්සිපල්ස් දක්වා ව්‍යාප්ත වූ අතර ස්ලාවික් සංස්කෘතියට බලපෑම් කළේය.

### ඔටෝමන් පාලනය

1396 දී නිකොපොලිස් සටන මධ්‍යකාලීන බල්ගේරියානු රාජ්‍යත්වයේ අවසානය සනිටුහන් කළේය.
1340 ගණන්වල බයිසැන්තියානුවන් විසින් ඔටෝමන්වරුන් කුලී හේවායන් ලෙස සේවයේ යොදවන ලද නමුත් පසුව ඔවුන් විසින්ම ආක්‍රමණිකයන් බවට පත්විය. සුල්තාන් I වන මුරාඩ් 1362 දී බයිසැන්තියානුවන්ගෙන් ඇඩ්‍රියානෝපල් අල්ලා ගත්තේය; 1382 දී සොෆියා පරාජය වූ අතර, පසුව 1388 දී ෂුමෙන් ද පරාජය විය. 1393 දී ඔටෝමන්වරු බල්ගේරියානු ඉඩම් අත්පත් කර ගැනීම සම්පූර්ණ කළහ. මාස තුනක වටලෑමකින් සහ 1396 දී විඩින් සාර්ඩම් බිඳවැටීමට හේතු වූ නිකොපොලිස් සටනෙන් පසු ටර්නෝවෝ නෙරපා හරින ලදී. 1453 දී සොසොපොල් අවසන් බල්ගේරියානු ජනාවාසය විය. පසුව බල්ගේරියානු වංශාධිපතියන් ඉවත් කරන ලද අතර ගොවි ජනතාව ඔටෝමන් ස්වාමිවරුන්ට යටත් කරන ලදී. බොහෝ උගත් පූජක පක්ෂය වෙනත් රටවලට පලා ගියහ.

බල්ගේරියානුවන් අධික බදු වලට යටත් විය (දෙව්ෂිර්ම් නොහොත් රුධිර බද්ද ඇතුළුව), ඔවුන්ගේ සංස්කෘතිය මර්දනය කරන ලදී. ඔවුන් අර්ධ ඉස්ලාමීයකරණය අත්විඳින ලදී. ඔටෝමන් බලධාරීන් රම් මෙනේරි නමින් ආගමික පරිපාලන ප්‍රජාවක් ස්ථාපිත කළ අතර, එය ඔවුන්ගේ වාර්ගිකත්වය නොසලකා සියලුම ඕතඩොක්ස් කිතුනුවන් පාලනය කළේය. පසුව ප්‍රාදේශීය ජනගහනයෙන් බොහෝ දෙනෙකුට ක්‍රමයෙන් එහි සුවිශේෂී ජාතික විඥානය නැති වූ අතර, එහි ඇදහිල්ලෙන් පමණක් හඳුනා ගන්නා ලදී. සමහර හුදකලා ආරාමවල රැඳී සිටි පූජක පක්ෂය, දුරස්ථ ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල සහ රටේ වයඹ දෙසින් පිහිටි සටන්කාමී කතෝලික ප්‍රජාව තුළ ඔවුන්ගේ වාර්ගික අනන්‍යතාවය ජීවමානව තබා ගත්හ.

ඔටෝමාන් බලය හීන වීමට පටන් ගත් විට, හැබ්ස්බර්ග් ඔස්ට්‍රියාව සහ රුසියාව බල්ගේරියානු ක්‍රිස්තියානීන් විභව සහචරයින් ලෙස සැලකූහ. ඔස්ට්‍රියානුවන් මුලින්ම 1598 දී ටර්නෝවෝ හි නැගිටීමකට, පසුව 1686 දී දෙවන නැගිටීමට, 1688 දී චිප්‍රොව්ට්සි නැගිටීමට සහ අවසානයේ 1689 දී කාර්පොෂ්ගේ කැරැල්ලට සහාය දුන්හ. රුසියානු අධිරාජ්‍යය 1774 දී කුචුක් කයිනාර්කා ගිවිසුම සමඟ ඔටෝමාන් රටවල කිතුනුවන්ගේ ආරක්ෂකයෙකු ලෙස ද තමන්ව තහවුරු කර ගත්තේය.

1877 දී ෂිප්කා පාස් හි රුසෝ-බල්ගේරියානු ආරක්ෂාව
18 වන සියවසේ බටහිර යුරෝපීය බුද්ධත්වය බල්ගේරියාවේ ජාතික පිබිදීමක් ආරම්භ කිරීමට බලපෑවේය. එය ජාතික විඥානය යථා තත්ත්වයට පත් කළ අතර විමුක්ති අරගලය සඳහා දෘෂ්ටිවාදාත්මක පදනමක් සැපයූ අතර එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස 1876 අප්‍රේල් නැගිටීම ඇති විය. ඔටෝමාන් බලධාරීන් කැරැල්ල මැඩපැවැත්වීමත් සමඟ බල්ගේරියානුවන් 30,000 ක් දක්වා මිය ගියහ. සමූලඝාතන මහා බලවතුන් ක්‍රියාමාර්ග ගැනීමට පෙළඹුණි. ඔවුන් 1876 දී කොන්ස්ටන්ටිනෝපල් සමුළුව කැඳවූ නමුත් ඔවුන්ගේ තීරණ ඔටෝමාන්වරුන් විසින් ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී. මෙය ක්‍රිමියානු යුද්ධයේදී සිදු වූවාක් මෙන් අනෙකුත් මහා බලවතුන් සමඟ ගැටුමකට අවදානමක් නොගෙන හමුදා විසඳුමක් සෙවීමට රුසියානු අධිරාජ්‍යයට ඉඩ සැලසීය. 1877 දී රුසියාව ඔටෝමාන්වරුන්ට එරෙහිව යුද්ධ ප්‍රකාශ කළ අතර බල්ගේරියානු කැරලිකරුවන්ගේ සහාය ඇතිව ඔවුන් පරාජය කළේය, විශේෂයෙන් කොන්ස්ටන්ටිනෝපල් වෙත ප්‍රධාන මාර්ගය මත රුසියානු පාලනය තහවුරු කළ තීරණාත්මක ෂිප්කා පාස් සටනේදී.

### තුන්වන බල්ගේරියානු රාජ්‍යය

සැන් ස්ටෙෆානෝ මූලික ගිවිසුමට අනුව බල්ගේරියාවේ දේශසීමා
සැන් ස්ටෙෆානෝ ගිවිසුම 1878 මාර්තු 3 වන දින රුසියාව සහ ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යය විසින් අත්සන් කරන ලදී. එය දෙවන බල්ගේරියානු අධිරාජ්‍යයේ භූමි ප්‍රදේශවල දළ වශයෙන් මොසියා, මැසිඩෝනියාව සහ ත්‍රේස් පුරා පැතිරී ඇති ස්වයං පාලන බල්ගේරියානු රාජ්‍යයක් පිහිටුවීම සඳහා වූ අතර, මෙම දිනය දැන් ජාතික විමුක්ති දිනය ලෙස හඳුන්වන රජයේ නිවාඩු දිනයකි. බෝල්කන් ප්‍රදේශයේ මෙතරම් විශාල රටක් ඔවුන්ගේ අවශ්‍යතාවලට තර්ජනයක් විය හැකි බවට බියෙන් අනෙකුත් මහා බලවතුන් වහාම ගිවිසුම ප්‍රතික්ෂේප කළහ. එය ජූලි 13 වන දින අත්සන් කරන ලද බර්ලින් ගිවිසුම මගින් අවලංගු කරන ලදී. එය ඉතා කුඩා රාජ්‍යයක් වන බල්ගේරියානු ප්‍රින්සිපල්ටි සඳහා සැපයූ අතර එය මොසියා සහ සොෆියා කලාපය පමණක් ඇතුළත් වූ අතර නව රටෙන් පිටත ජනවාර්ගික බල්ගේරියානුවන් විශාල ජනගහනයක් ඉතිරි කළේය. මෙය 20 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී බල්ගේරියාවේ මිලිටරිවාදී විදේශ කටයුතු ප්‍රවේශයට සැලකිය යුතු ලෙස දායක විය.

බල්ගේරියානු ප්‍රින්සිපල්ටි සර්බියාවට එරෙහිව යුද්ධයක් ජයග්‍රහණය කර 1885 දී නැගෙනහිර රුමේලියාවේ අර්ධ ස්වයං පාලන ඔටෝමාන් ප්‍රදේශය ඇතුළත් කර, 1908 ඔක්තෝබර් 5 වන දින ස්වාධීන රාජ්‍යයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කළේය. නිදහසින් පසු වසරවලදී, බල්ගේරියාව වැඩි වැඩියෙන් හමුදාකරණය වූ අතර බොහෝ විට "බෝල්කන් ප්‍රුෂියාව" ලෙස හැඳින්වේ. 1912 සහ 1918 අතර කාලය තුළ අඛණ්ඩව ගැටුම් තුනකට එය සම්බන්ධ විය - බෝල්කන් යුද්ධ දෙකක් සහ පළමු ලෝක යුද්ධය. දෙවන බෝල්කන් යුද්ධයේදී විනාශකාරී පරාජයකින් පසුව, පළමු ලෝක යුද්ධයේදී මධ්‍යම බලවතුන් සමඟ ඇති කරගත් සන්ධානයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස බල්ගේරියාව නැවතත් පරාජිත පැත්තේ සටන් කිරීමට පටන් ගත්තේය. 1,200,000 කින් යුත් හමුදාවක් සඳහා එහි ජනගහනයෙන් හතරෙන් එකකට වඩා වැඩි පිරිසක් ඉදිරිපත් කළද සහ ඩොයිරාන් සහ මොනාස්ටිර්හිදී තීරණාත්මක ජයග්‍රහණ කිහිපයක් ලබා ගත්තද, 1918 දී රට යටත් විය. යුද්ධයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස සැලකිය යුතු භෞමික පාඩු සිදු වූ අතර සොල්දාදුවන් 87,500 ක් මිය ගියහ. 1912 සිට 1929 දක්වා අහිමි වූ ප්‍රදේශවලින් සරණාගතයින් 253,000 කට වැඩි පිරිසක් බල්ගේරියාවට සංක්‍රමණය වූ අතර, දැනටමත් විනාශ වී ඇති ජාතික ආර්ථිකයට අමතර පීඩනයක් එල්ල කළේය.

III වන සාර් බොරිස්
ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ඇති වූ දේශපාලන නොසන්සුන්තාව, III වන සාර් බොරිස් (1918-1943) විසින් රාජකීය ඒකාධිපති ආඥාදායකත්වයක් ස්ථාපිත කිරීමට හේතු විය. බල්ගේරියාව 1941 දී අක්ෂයේ සාමාජිකයෙකු ලෙස දෙවන ලෝක යුද්ධයට අවතීර්ණ වූ නමුත් බාබරෝසා මෙහෙයුමට සහභාගී වීම ප්‍රතික්ෂේප කළ අතර එහි යුදෙව් ජනගහනය ගාල් කඳවුරුවලට පිටුවහල් කිරීමෙන් බේරා ගත්තේය. 1943 මැද භාගයේදී III වන බොරිස්ගේ හදිසි මරණය, යුද්ධය ජර්මනියට එරෙහිව හැරුණු විට රට දේශපාලන කැලඹීමකට තල්ලු කළ අතර කොමියුනිස්ට් ගරිල්ලා ව්‍යාපාරය වේගවත් විය. පසුව බොග්ඩන් ෆිලොව්ගේ රජය මිත්‍ර පාක්ෂිකයින් සමඟ සාමය ඇති කර ගැනීමට අපොහොසත් විය. ජර්මානු හමුදා තම භූමියෙන් නෙරපා හැරීම සඳහා සෝවියට් ඉල්ලීම්වලට බල්ගේරියාව අනුකූල නොවූ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස 1944 සැප්තැම්බර් මාසයේදී යුද්ධ ප්‍රකාශයක් සහ සෝවියට් සංගමය විසින් ආක්‍රමණයක් සිදු විය. කොමියුනිස්ට් ආධිපත්‍යය දැරූ ෆාදර්ලන්ඩ් පෙරමුණ බලයට පත් වූ අතර, අක්ෂයට සහභාගී වීම අවසන් කළ අතර යුද්ධය අවසන් වන තෙක් මිත්‍ර පාක්ෂික පාර්ශවයට එක් විය. බල්ගේරියාව සුළු යුද හානියක් සිදු වූ අතර සෝවියට් සංගමය කිසිදු වන්දියක් ඉල්ලා සිටියේ නැත. නමුත් දකුණු ඩොබ්රුඩ්ෂා හැර අනෙකුත් සියලුම යුද කාලීන භෞමික ජයග්‍රහණ අහිමි විය.

1946 සිට 1949 දක්වා බල්ගේරියානු කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ නායක ජෝර්ජි ඩිමිත්‍රොව්
1944 සැප්තැම්බර් 9 වන දින සිදු කරන ලද වාමාංශික කුමන්ත්‍රණය රාජාණ්ඩුව අහෝසි කිරීමට සහ විරුද්ධවාදීන්, යුද අපරාධකරුවන් සහ හිටපු රාජකීය ප්‍රභූවේ සාමාජිකයින් 1,000–3,000 ක් පමණ ඝාතනය කිරීමට හේතු විය. නමුත් ජනමත විචාරණයකින් පසු ඒකපාර්ශ්වික මහජන ජනරජයක් ස්ථාපිත කරන ලද්දේ 1946 වන තෙක් නොවේ. මර්දනකාරී, වේගයෙන් කාර්මිකකරණය වන ස්ටැලින්වාදී රාජ්‍යයක් ස්ථාපිත කළ ජෝර්ජි ඩිමිත්‍රොව් (1946–1949) ගේ නායකත්වය යටතේ එය සෝවියට් බලපෑම් ක්ෂේත්‍රයට වැටුණි. 1950 ගණන්වල මැද භාගය වන විට ජීවන තත්වයන් සැලකිය යුතු ලෙස ඉහළ ගිය අතර දේශපාලන මර්දනය ලිහිල් විය. සෝවියට් විලාසිතාවේ සැලසුම් කළ ආර්ථිකය තුළ ටෝඩර් ෂිව්කොව් (1954–1989) යටතේ අත්හදා බැලීම් සහිත වෙළඳපල-නැඹුරු ප්‍රතිපත්ති කිහිපයක් මතු විය. යුධ සමය හා සසඳන විට, 1980 ගණන් වන විට ජාතික දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය පස් ගුණයකින් වැඩි වූ අතර ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය හතර ගුණයකින් වැඩි විය, 1960, 1977 සහ 1980 දී දැඩි ණය උච්චාවචනයන් සිදු වුවද. ෂිව්කොව්ගේ දියණිය ලියුඩ්මිලා ලොව පුරා බල්ගේරියානු උරුමය, සංස්කෘතිය සහ කලාවන් ප්‍රවර්ධනය කිරීමෙන් ජාතික අභිමානය ශක්තිමත් කළාය. ජනවාර්ගික බල්ගේරියානු බහුතරය අතර උපත් අනුපාත පහත වැටීමට මුහුණ දුන් 1984 දී ෂිව්කොව්ගේ රජය, ඔවුන්ගේ අනන්‍යතාවය මකා දමා ඒවා උකහා ගැනීමට උත්සාහ කරමින් සුළුතර වාර්ගික තුර්කි ජාතිකයින්ට ස්ලාවික් නම් භාවිතා කිරීමට බල කළේය. මෙම ප්‍රතිපත්තිවල ප්‍රතිඵලයක් ලෙස වාර්ගික තුර්කි ජාතිකයන් 300,000 ක් පමණ තුර්කියට සංක්‍රමණය විය.

1989 විප්ලවයන්ගේ බලපෑම යටතේ කොමියුනිස්ට් පක්ෂයට 1989 නොවැම්බර් 10 වන දින තම දේශපාලන ඒකාධිකාරය අත්හැරීමට බල කෙරුනි. ෂිව්කොව් ඉල්ලා අස් වූ අතර බල්ගේරියාව පාර්ලිමේන්තු ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයකට මාරුවීමක් ආරම්භ කළේය. 1990 ජුනි මාසයේ පැවති පළමු නිදහස් මැතිවරණය කොමියුනිස්ට් පක්ෂය විසින් ජයග්‍රහණය කරන ලද අතර, දැන් එය බල්ගේරියානු සමාජවාදී පක්ෂය ලෙස නැවත නම් කර ඇත. සාපේක්ෂව දුර්වල තේරී පත් වූ ජනාධිපතිවරයෙකු සහ ව්‍යවස්ථාදායකයට වගකිව යුතු අගමැතිවරයෙකු සඳහා සපයන ලද නව ව්‍යවස්ථාවක් 1991 ජූලි මාසයේදී සම්මත කරන ලදී. නව ක්‍රමය මුලින් ජීවන තත්වයන් වැඩිදියුණු කිරීමට හෝ ආර්ථික වර්ධනයක් ඇති කිරීමට අසමත් විය - සාමාන්‍ය ජීවන තත්ත්වය සහ ආර්ථික ක්‍රියාකාරිත්වය 2000 දශකයේ මුල් භාගය වන තෙක් කොමියුනිස්ට්වාදය යටතේ පැවති මට්ටමට වඩා බෙහෙවින් අඩු මට්ටමක පැවතුනි. 2001 න් පසු, ආර්ථික, දේශපාලනික සහ භූ දේශපාලනික තත්වයන් බෙහෙවින් දියුණු විය, සහ 2003 දී බල්ගේරියාව ඉහළ මානව සංවර්ධන තත්වයක් අත්කර ගත්තේය. එය 2004 දී නේටෝවේ සාමාජිකයෙකු බවට පත් වූ අතර ඇෆ්ගනිස්ථානයේ යුද්ධයට සහභාගී විය. වසර ගණනාවක ප්‍රතිසංස්කරණවලින් පසුව, රජයේ දූෂණය පිළිබඳ EU කනස්සල්ල නොතකා, එය 2007 දී යුරෝපීය සංගමයට සහ තනි වෙළඳපොළට සම්බන්ධ විය. බල්ගේරියාව සොෆියා හි ජාතික සංස්කෘතික මාලිගාවේ 2018 යුරෝපීය සංගමයේ කවුන්සිලයේ සභාපතිත්වය පැවැත්වීය.

## භූගෝලය

Topographic map of Bulgaria
බල්ගේරියාව යනු අග්නිදිග යුරෝපයේ, බෝල්කන් වලට නැගෙනහිරින් පිහිටි මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ රටකි. එහි භූමි ප්‍රදේශය වර්ග කිලෝමීටර් 110,994 (වර්ග සැතපුම් 42,855) ක භූමි ප්‍රදේශයක් ආවරණය කරන අතර, එහි අසල්වැසි රටවල් පහ සමඟ ගොඩබිම් මායිම් මුළු දිග කිලෝමීටර් 1,808 (සැතපුම් 1,123) ක් වන අතර එහි වෙරළ තීරය කිලෝමීටර් 354 (සැතපුම් 220) දිග වේ. බල්ගේරියාවේ භූගෝලීය ඛණ්ඩාංක 43° උතුරු 25° නැගෙනහිර වේ. රටේ වඩාත්ම කැපී පෙනෙන භූ විෂමතා ලක්ෂණ වන්නේ ඩැනුබියානු තැනිතලාව, බෝල්කන් කඳු, ඉහළ ත්‍රේසියානු තැනිතලාව සහ රිලා-රොඩෝප් ස්කන්ධයයි. ඩැනුබියානු තැනිතලාවේ දකුණු මායිම බෝල්කන් කඳු පාමුලට ඉහළට බෑවුම් වන අතර ඩැනුබ් ගඟ රුමේනියාව සමඟ මායිම නිර්වචනය කරයි. ත්‍රේසියානු තැනිතලාව දළ වශයෙන් ත්‍රිකෝණාකාර වන අතර එය සොෆියා හි ගිනිකොන දෙසින් ආරම්භ වී කළු මුහුදේ වෙරළට ළඟා වන විට පුළුල් වේ.

බෝල්කන් කඳු රට මැදින් බටහිර සිට නැගෙනහිරට පාර්ශ්වීයව දිව යයි. කඳුකර නිරිතදිගට වෙනස් ඇල්පයින් වර්ගයේ කඳු වැටි දෙකක් ඇත - නැගෙනහිරින් පහළ නමුත් වඩාත් පුළුල් රොඩෝප් කඳු වලට මායිම් වන රිලා සහ පිරින් සහ විටෝෂා, ඔසෝගෝවෝ සහ බෙලසිට්සා වැනි බටහිර, වයඹ සහ දකුණට විවිධ මධ්‍යම උන්නතාංශ කඳු. මීටර් 2,925 (අඩි 9,596) ක උසකින් යුත් මුසාලා, බල්ගේරියාවේ සහ බෝල්කන් දෙකෙහිම උසම ස්ථානයයි. කළු මුහුදේ වෙරළ තීරය රටේ පහළම ස්ථානයයි. තැනිතලා භූමි ප්‍රදේශයෙන් තුනෙන් එකක් පමණ අල්ලා ගන්නා අතර, සානුව සහ කඳු 41% ක් අල්ලා ගනී. බොහෝ ගංගා කෙටි වන අතර අඩු ජල මට්ටම් ඇත. බල්ගේරියානු භූමියේ පමණක් පිහිටා ඇති දිගම ගංගාව වන ඉස්කාර් හි දිග මීටර් 368 (සැතපුම් 229) කි. ස්ට්‍රූමා සහ මාරිට්සා දකුණේ ප්‍රධාන ගංගා දෙකකි.

### දේශගුණය

බල්ගේරියාවේ කොප්පෙන් දේශගුණික වර්ග
බල්ගේරියාවේ විවිධ සහ වෙනස් කළ හැකි දේශගුණයක් ඇති අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මධ්‍යධරණී, සාගර සහ මහාද්වීපික වායු ස්කන්ධ හමුවන ස්ථානයේ එහි කඳුකරයේ බාධක බලපෑම සමඟ ඒකාබද්ධ වේ. උතුරු බල්ගේරියාවේ සාමාන්‍යයෙන් 1 °C (1.8 °F) සිසිල් වන අතර බෝල්කන් කඳුකරයට දකුණින් පිහිටි ප්‍රදේශවලට වඩා මිලිමීටර් 200 (අඟල් 7.9) වැඩි වර්ෂාපතනයක් වාර්තා වේ. විවිධ ප්‍රදේශවල උෂ්ණත්ව විස්තාරය සැලකිය යුතු ලෙස වෙනස් වේ. වාර්තාගත අඩුම උෂ්ණත්වය −38.3 °C (−36.9 °F) වන අතර ඉහළම අගය 45.2 °C (113.4 °F) වේ. වර්ෂාපතනයේ සාමාන්‍යය වසරකට මිලිමීටර් 630 (අඟල් 24.8) ක් පමණ වන අතර, ඩොබ්රුඩ්ජා හි මිලිමීටර් 500 (අඟල් 19.7) සිට කඳුකරයේ මිලිමීටර් 2,500 (අඟල් 98.4) දක්වා වෙනස් වේ. ශීත ඍතුවේ දී මහාද්වීපික වායු ස්කන්ධ සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයේ හිම පතනයක් ගෙන එයි.

එහි සාපේක්ෂව කුඩා ප්‍රදේශය සලකා බලන විට, බල්ගේරියාව විචල්‍ය හා සංකීර්ණ දේශගුණයක් ඇත. රට මහාද්වීපික දේශගුණික කලාපයේ දකුණු කෙළවර අල්ලාගෙන සිටින අතර දකුණේ කුඩා ප්‍රදේශ මධ්‍යධරණී දේශගුණික කලාපය තුළට වැටේ. මහාද්වීපික වායු ස්කන්ධ පහසුවෙන් බාධාවකින් තොරව ඩැනුබියානු තැනිතලාවට ගලා යන බැවින් මහාද්වීපික කලාපය ප්‍රමුඛ වේ. ශීත ඍතුවේ දී ශක්තිමත් වන මහාද්වීපික බලපෑම බහුල හිම පතනයක් ඇති කරයි; ගිම්හානයේ දෙවන භාගයේදී මධ්‍යධරණී බලපෑම වැඩි වන අතර උණුසුම් හා වියළි කාලගුණයක් ඇති කරයි. බල්ගේරියාව දේශගුණික කලාප පහකට බෙදා ඇත: මහාද්වීපික කලාපය (ඩැනුබියානු තැනිතලාව, පූර්ව-බෝල්කන් සහ සංක්‍රාන්ති භූ රූප විද්‍යාත්මක කලාපයේ ඉහළ නිම්න); සංක්‍රාන්ති කලාපය (ඉහළ ත්‍රේසියානු තැනිතලාව, ස්ට්‍රූමා සහ මෙස්ටා නිම්නවලින් වැඩි කොටසක්, පහළ උප-බෝල්කන් නිම්න); මහාද්වීපික-මධ්‍යධරණී කලාපය (ස්ට්‍රූමා සහ මෙස්ටා නිම්නවල දකුණු කෙළවරේ ප්‍රදේශ, නැගෙනහිර රෝඩෝප් කඳු, සකාර් සහ ස්ට්‍රැන්ඩ්ෂා); රට අභ්‍යන්තරයේ කිලෝමීටර 30-40 ක සාමාන්‍ය දිගකින් යුත් වෙරළ තීරය දිගේ කළු මුහුදු කලාපය; සහ මීටර් 1000 ට වැඩි උන්නතාංශයක කඳුකරයේ ඇල්පයින් කලාපය (මධ්‍යම බෝල්කන් කඳු, රිලා, පිරින්, විටෝෂා, බටහිර රෝඩෝප් කඳු, ආදිය).

### ජෛව විවිධත්වය සහ සංරක්ෂණය

බල්ගේරියාවේ ජෛවගෝල රක්ෂිත දහයෙන් එකක් වන රොපොටාමෝ ස්වභාව රක්ෂිතයේ යුරෝපීය හරිත කටුස්සෙක්
දේශගුණික, ජල විද්‍යාත්මක, භූ විද්‍යාත්මක සහ භූගෝලීය තත්වයන්ගේ අන්තර්ක්‍රියාකාරිත්වය නිසා ශාක හා සත්ව විශේෂවල සාපේක්ෂව පුළුල් විවිධත්වයක් ඇති වී තිබේ. යුරෝපයේ පොහොසත්ම එකක් වන බල්ගේරියාවේ ජෛව විවිධත්වය, ජාතික වනෝද්‍යාන තුනක, ස්වාභාවික උද්‍යාන 11 ක, ජෛවගෝල රක්ෂිත 10 ක සහ ආරක්ෂිත ප්‍රදේශ 565 ක සංරක්ෂණය කර ඇත. යුරෝපයේ ක්ෂීරපායී විශේෂ 233 න් අනූ තුනක්ම බල්ගේරියාවේ දක්නට ලැබෙන අතර සමනලුන්ගෙන් 49% ක් සහ සනාල ශාක විශේෂ වලින් 30% ක් ඇත. සමස්තයක් වශයෙන්, ශාක හා සත්ව විශේෂ 41,493 ක් ඇත. සැලකිය යුතු ජනගහනයක් සහිත විශාල ක්ෂීරපායින් අතර මුවන් (පුද්ගලයන් 106,323), වල් ඌරන් (88,948), රන් හිවලුන් (47,293) සහ රතු නරියා (32,326) ඇතුළත් වේ. පාත්‍රිජ් සතුන් 328,000 ක් පමණ සිටින අතර, ඔවුන් වඩාත් පුළුල් ලෙස පැතිරුණු ගේම්බර්ඩ් බවට පත් කරයි. බල්ගේරියාවේ ඇති සියලුම කූඩු පක්ෂීන්ගෙන් තුනෙන් එකක් රිලා ජාතික වනෝද්‍යානයේ දක්නට ලැබෙන අතර, එය ඉහළ උන්නතාංශවල ආක්ටික් සහ ඇල්පයින් විශේෂ ද සපයයි. ෆ්ලෝරා සනාල ශාක විශේෂ 3,800 කට වඩා ඇතුළත් වන අතර ඉන් 170 ක් ආවේණික වන අතර 150 ක් වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇත. උද්භිද විද්‍යා ආයතනය විසින් බල්ගේරියාවේ විශාල දිලීර ලැයිස්තුවේ විශේෂ 1,500 කට වඩා හඳුනාගෙන ඇත. බල්ගේරියාවේ වනාන්තර ආවරණය මුළු භූමි ප්‍රමාණයෙන් 36% ක් පමණ වන අතර එය 2020 දී වනාන්තර හෙක්ටයාර 3,893,000 (හෙක්ටයාර) ට සමාන වන අතර එය 1990 දී හෙක්ටයාර 3,327,000 (හෙක්ටයාර) සිට ඉහළ ගොස් ඇත. 2020 දී ස්වභාවිකව පුනර්ජනනීය වනාන්තර හෙක්ටයාර 3,116,000 (හෙක්ටයාර) ක් ආවරණය කළ අතර රෝපණය කරන ලද වනාන්තර හෙක්ටයාර 777,000 (හෙක්ටයාර) ක් ආවරණය කළේය. ස්වභාවිකව පුනර්ජනනීය වනාන්තරවලින් 18% ක් ප්‍රාථමික වනාන්තර (මිනිස් ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පැහැදිලිව පෙනෙන ඇඟවීම් නොමැති දේශීය ගස් විශේෂ වලින් සමන්විත) බව වාර්තා වූ අතර වනාන්තර ප්‍රදේශයෙන් 18% ක් පමණ ආරක්ෂිත ප්‍රදේශ තුළ දක්නට ලැබුණි. 2015 වර්ෂය සඳහා වනාන්තර ප්‍රදේශයෙන් 88% ක් පොදු අයිතිය යටතේ සහ 12% ක් පෞද්ගලික අයිතිය යටතේ පවතින බව වාර්තා විය. 1998 දී, බල්ගේරියානු රජය ජාතික ජෛව විවිධත්ව සංරක්ෂණ උපායමාර්ගය සම්මත කළේය, එය දේශීය පරිසර පද්ධති සංරක්ෂණය කිරීම, වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති විශේෂ ආරක්ෂා කිරීම සහ ජාන සම්පත් සංරක්ෂණය කිරීම සඳහා පුළුල් වැඩසටහනකි. බල්ගේරියාව එහි භූමි ප්‍රමාණයෙන් 33.8% ක් ආවරණය කරමින් යුරෝපයේ විශාලතම Natura 2000 ප්‍රදේශ කිහිපයක් ඇත. 1990 සිට 2009 දක්වා කාබන් ඩයොක්සයිඩ් විමෝචනය 30% කින් අඩු කිරීමේ කියෝතෝ ප්‍රොටෝකෝල අරමුණ ද එය සාක්ෂාත් කර ගත්තේය.

2024 පාරිසරික කාර්ය සාධන දර්ශකයේ බල්ගේරියාව 37 වන ස්ථානයේ සිටින නමුත් වාතයේ ගුණාත්මකභාවය පිළිබඳ අඩු ලකුණු ලබා ගනී. අංශු මට්ටම් යුරෝපයේ ඉහළම අගයයි, විශේෂයෙන් මෝටර් රථ ගමනාගමනය සහ ගල් අඟුරු මත පදනම් වූ බලාගාර මගින් බලපෑමට ලක් වූ නාගරික ප්‍රදේශවල. මෙයින් එකක් වන ලිග්නයිට්-දැවෙන Maritsa Iztok-2 ස්ථානය, යුරෝපීය සංගමයේ සෞඛ්‍යයට සහ පරිසරයට ඉහළම හානියක් සිදු කරයි. කෘෂිකර්මාන්තයේ සහ පැරණි කාර්මික අපද්‍රව්‍ය පද්ධතිවල පළිබෝධනාශක භාවිතය පුළුල් පස සහ ජල දූෂණයක් ඇති කරයි. 1998 දී ජලයේ ගුණාත්මකභාවය වැඩිදියුණු වීමට පටන් ගත් අතර මධ්‍යස්ථ දියුණුවක් පෙන්නුම් කරයි. මතුපිට ගංගාවලින් 75% කට වඩා හොඳ ගුණාත්මකභාවය සඳහා යුරෝපීය ප්‍රමිතීන් සපුරාලයි.

## දේශපාලනය

සොෆියා හි නිදහස් චතුරශ්‍රය: ජනාධිපති කාර්යාලයේ මූලස්ථානය (දකුණේ), ජාතික සභාව (මැද) සහ අමාත්‍ය මණ්ඩලය (වමේ).
බල්ගේරියාව යනු පාර්ලිමේන්තු ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයක් වන අතර එහිදී අගමැති රජයේ ප්‍රධානියා වන අතර බලවත්ම විධායක තනතුර වේ. දේශපාලන පද්ධතියට ශාඛා තුනක් ඇත - ව්‍යවස්ථාදායක, විධායක සහ අධිකරණ, අවම වශයෙන් අවුරුදු 18 ක් වයසැති පුරවැසියන් සඳහා විශ්වීය ඡන්ද අයිතිය ඇත. ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව මඟින් සෘජු ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයේ හැකියාවන් ද සපයයි, එනම් පෙත්සම් සහ ජාතික ජනමත විචාරණ. මැතිවරණ අධීක්ෂණය කරනු ලබන්නේ සියලුම ප්‍රධාන දේශපාලන පක්ෂවල සාමාජිකයින් ඇතුළත් ස්වාධීන මධ්‍යම මැතිවරණ කොමිසමක් විසිනි. ජාතික මැතිවරණයකට සහභාගී වීමට පෙර පක්ෂ කොමිසමේ ලියාපදිංචි විය යුතුය. සාමාන්‍යයෙන්, තේරී පත් වූ අගමැති පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණවලදී වැඩිම ඡන්ද ලබා ගන්නා පක්ෂයේ නායකයා වේ, නමුත් මෙය සැමවිටම එසේ නොවේ.

අගමැති මෙන් නොව, ජනාධිපති දේශීය බලය වඩාත් සීමිතය. සෘජුව තේරී පත් වූ ජනාධිපතිවරයා රාජ්‍ය නායකයා සහ සන්නද්ධ හමුදාවන්හි ප්‍රධානියා ලෙස සේවය කරන අතර, තවදුරටත් විවාදය සඳහා පනතක් ආපසු ලබා දීමට බලය ඇත, නමුත් පාර්ලිමේන්තුවට සරල බහුතර ඡන්දයකින් ජනාධිපති නිෂේධ බලය අභිබවා යා හැකිය. දේශපාලන පක්ෂ ජාතික සභාවට රැස්වේ, සෘජු ජනප්‍රිය ඡන්දයෙන් වසර හතරකට තේරී පත් වූ නියෝජිතයින් 240 දෙනෙකුගෙන් යුත් මණ්ඩලයක්. නීති පැනවීමට, අයවැය අනුමත කිරීමට, ජනාධිපතිවරණ කාලසටහන්ගත කිරීමට, අගමැති සහ අනෙකුත් අමාත්‍යවරුන් තෝරා ගැනීමට සහ සේවයෙන් පහ කිරීමට, යුද්ධ ප්‍රකාශ කිරීමට, විදේශයන්හි හමුදා යෙදවීමට සහ ජාත්‍යන්තර ගිවිසුම් සහ ගිවිසුම් අනුමත කිරීමට ජාතික සභාවට බලය ඇත.

රුමෙන් රදෙව්
ජනාධිපතිරොසෙන් ෂෙලියාස්කොව්
අගමැති
සමස්තයක් වශයෙන්, බල්ගේරියාව අස්ථාවර ආණ්ඩු රටාවක් පෙන්නුම් කරයි. මධ්‍යම-දක්ෂිණාංශික, EU ගැති පක්ෂයක් වන GERB හි නායක බොයිකෝ බොරිසොව්, 2009 සහ 2021 අතර අගමැති ධුරය සඳහා වාර තුනක් සේවය කළේය. එය 2009 මහ මැතිවරණය ජයග්‍රහණය කර සුළුතර රජයක් පිහිටුවන ලදී, අඩු ජීවන තත්වයන්, දූෂණය සහ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ක්‍රමයේ අසාර්ථකත්වය පිළිබඳ රටපුරා විරෝධතාවලින් පසුව 2013 පෙබරවාරි මාසයේදී ඉල්ලා අස්විය. මැයි මාසයේ පැවති හදිසි මැතිවරණවලින් GERB හට පටු ජයග්‍රහණයක් හිමි වූ අතර, බොරිසොව් පාර්ලිමේන්තු සහයෝගය ලබා ගැනීමට අපොහොසත් වීමෙන් පසු බල්ගේරියානු සමාජවාදී පක්ෂය අවසානයේ ප්ලේමන් ඔරෙෂාර්ස්කිගේ නායකත්වයෙන් යුත් රජයක් පිහිටුවීය. අඛණ්ඩ මහා පරිමාණ විරෝධතා මධ්‍යයේ 2014 ජූලි මාසයේදී ඔරෙෂාර්ස්කි රජය ඉල්ලා අස්විය. 2014 ඔක්තෝබර් මැතිවරණයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස තුන්වන GERB ජයග්‍රහණයක් සිදුවිය. බොරිසොව් දක්ෂිණාංශික පක්ෂ කිහිපයක් සමඟ සන්ධානයක් පිහිටුවා ගත් නමුත්, ඔහුගේ පක්ෂයේ සහාය ඇති අපේක්ෂකයා 2016 ජනාධිපතිවරණය ජයග්‍රහණය කිරීමට අපොහොසත් වීමෙන් පසුව නැවත ඉල්ලා අස්විය. 2017 මාර්තු මාසයේ පැවති හදිසි මැතිවරණය නැවතත් GERB විසින් ජයග්‍රහණය කරන ලද නමුත් පාර්ලිමේන්තුවේ ආසන 95 ක් ලබා ගත්තේය. ඔවුන් ආසන 27 ක් හිමි කරගත් අන්ත දක්ෂිණාංශික එක්සත් පැට්‍රියට්ස් සමඟ සන්ධානයක් පිහිටුවා ගත්හ.

බොරිසොව්ගේ අවසාන කැබිනට් මණ්ඩලය තුළ මාධ්‍ය නිදහසේ නාටකාකාර අඩුවීමක් සහ 2020 දී තවත් මහජන විරෝධතා රැල්ලක් ඇති කළ දූෂණ හෙළිදරව් කිරීම් ගණනාවක් දක්නට ලැබුණි. 2021 අප්‍රේල් මාසයේ පැවති සාමාන්‍ය මැතිවරණයෙන් GERB ප්‍රථම ස්ථානයට පත් වූ නමුත් මෙතෙක් පැවති දුර්වලම ප්‍රතිඵලය සමඟින්. අනෙකුත් සියලුම පක්ෂ රජයක් පිහිටුවීම ප්‍රතික්ෂේප කළ අතර, කෙටි අවහිරතාවයකින් පසුව, 2021 ජූලි මාසයේදී තවත් මැතිවරණයක් කැඳවන ලදී. කිසිදු දේශපාලන පක්ෂයකට සභාග රජයක් පිහිටුවීමට නොහැකි වූ බැවින්, එයද ඇණහිටීම බිඳ දැමීමට අසමත් විය.

දේශපාලන අවහිරතාවය හේතුවෙන් 2023 අප්‍රේල් මාසයේදී, බල්ගේරියාව 2021 අප්‍රේල් මාසයේ සිට එහි පස්වන පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණය පැවැත්වීය. GERB විශාලතම පක්ෂය වූ අතර, ආසන 69ක් දිනා ගත්තේය. We Continue the Change නායකත්වයෙන් යුත් කණ්ඩායම ආසන 240 කින් යුත් පාර්ලිමේන්තුවේ ආසන 64ක් දිනා ගත්තේය. 2023 ජුනි මාසයේදී, අගමැති නිකොලායි ඩෙන්කොව් We Continue The Change සහ GERB අතර නව සන්ධානයක් පිහිටුවා ගත්තේය. සන්ධාන ගිවිසුමට අනුව, ඩෙන්කොව් පළමු මාස ​​නවය සඳහා රජය මෙහෙයවනු ඇත. ඔහුගෙන් පසු GERB පක්ෂයේ හිටපු යුරෝපීය කොමසාරිස් මරියා ගේබ්‍රියෙල් පත් වනු ඇත. ඇය මාස නවයකින් අගමැති ධුරය භාර ගැනීමට නියමිතව තිබුණි.

2024 මාර්තු 5 වන දින භ්‍රමණ ගිවිසුමට අනුව ඩෙන්කොව් ඉල්ලා අස්වූ අතර, ගේබ්‍රියෙල්ට නව අගමැති වීමට ඉඩ සැලසීය. 2024 මාර්තු 20 වන දින, කැබිනට් මණ්ඩලයේ සන්ධාන දෙක අතර ඇති වූ මතභේද සහ සබඳතා බිඳවැටීම හේතුවෙන් සැලසුම් කළ රජයේ භ්‍රමණය සහ අලුත් රජයක් අත්සන් කිරීම අසාර්ථක විය. නව රජයක් පිහිටුවීම සඳහා සාකච්ඡා පැවැත්වුණු නමුත්, බහුතර සහයෝගයක් ලබා ගත හැකි කිසිදු රජයක් බිහි කිරීමට අපොහොසත් විය. GERB රජයක් පිහිටුවීමේ අවස්ථාව ප්‍රතික්ෂේප කළේය. මුල් භ්‍රමණ ගිවිසුමට ගරු කිරීමට PP–DB සීමිත උත්සාහයක් ගත්තේය. ජනාධිපති රුමෙන් රදෙව් විසින් තෝරා ගන්නා ලද රජයක් පිහිටුවීමේ අවසාන අවස්ථාව ITN වෙත ගිය අතර එය වහාම ප්‍රතික්ෂේප විය.

මාර්තු 29 වන දින, ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ 98 වන වගන්තියට අනුව, ජනාධිපතිවරයා විසින් ජාතික විගණන කාර්යාලයේ සභාපති ඩිමිටර් ග්ලව්චෙව් භාරකාර අගමැති අපේක්ෂකයා ලෙස පත් කරන ලදී. භාරකාර රජයේ සංයුතිය යෝජනා කිරීම සඳහා ඔහුට 2024 අප්‍රේල් 6 වන දින දක්වා සතියක අවසාන දිනයක් ලබා දෙන ලදී.

ග්ලව්චෙව් 2024 අප්‍රේල් 5 වන දින භාරකාර රජය සඳහා වූ ඔහුගේ යෝජනාව ඉදිරිපත් කළ අතර, සාකච්ඡා කිරීමෙන් පසුව සහ 2024 ජුනි 9 වන දින මැතිවරණය සැලසුම් කිරීමෙන් පසුව ජනාධිපතිවරයා විසින් එය පිළිගනු ලැබීය. ග්ලව්චෙව් සහ ඔහුගේ කැබිනට් මණ්ඩලය 2024 අප්‍රේල් 9 වන දින ජාතික සභාව විසින් ආරම්භ කරන ලදී.

2024 නොවැම්බර් 11 වන දින තේරී පත් වූ සියලුම සාමාජිකයින් දිවුරුම් දුන් විට නව තේරී පත් වූ 51 වන පාර්ලිමේන්තුව 50 වන පාර්ලිමේන්තුව ප්‍රතිස්ථාපනය කළේය. ඡන්ද වට 11 කට පසු, නටාලියා කිසෙලෝවා (BSP–OL) 2024 දෙසැම්බර් 6 වන දින ජාතික සභාවේ කථානායක ලෙස තේරී පත් විය. ජනාධිපති රුමෙන් රදෙව් 2025 ජනවාරි 15 ​​වන දින විශාලතම පක්ෂය වන GERB-SDS වෙත පළමු සාකච්ඡා වරම ලබා දුන් අතර, එය APS (ඩෝගන්) හි සහාය ඇතිව BSP සහ ITN සමඟ සුළුතර රජයක් පිහිටුවන ලදී. රජය මෙහෙයවනු ලබන්නේ GERB දේශපාලනඥයෙකු වන රොසෙන් ෂෙලියාස්කොව් විසිනි.

2009 න් පසු ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී පාලනය අඛණ්ඩව පිරිහීමක් වාර්තා කර ඇති අතර, මාධ්‍ය නිදහස අඩුවීම, ප්‍රතිසංස්කරණ අඩාල වීම, ඉහළම මට්ටමින් අධිකාරිය අනිසි ලෙස භාවිතා කිරීම සහ මධ්‍යම රජය මත ප්‍රාදේශීය පරිපාලනය යැපීම වැඩි වීම යන කරුණු උපුටා දක්වයි. බල්ගේරියාව තවමත් "නිදහස්" ලෙස ලැයිස්තුගත කර ඇති අතර, දේශපාලන පද්ධතියක් අර්ධ ඒකාබද්ධ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයක් ලෙස නම් කර ඇත, නමුත් පිරිහෙන ලකුණු ඇත. ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී දර්ශකය එය "දෝෂ සහිත ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයක්" ලෙස අර්ථ දක්වයි. ආර්ථික විද්‍යාව සහ සාමය සඳහා වූ ආයතනය විසින් 2018 දී කරන ලද සමීක්ෂණයකින් වාර්තා වූයේ ප්‍රතිචාර දැක්වූවන්ගෙන් 15% කටත් වඩා අඩු සංඛ්‍යාවක් මැතිවරණ සාධාරණ යැයි සැලකූ බවයි.

### නීති පද්ධතිය

බල්ගේරියාවේ සිවිල් නීති නීති පද්ධතියක් ඇත. අධිකරණය අධිකරණ අමාත්‍යාංශය විසින් අධීක්ෂණය කරනු ලැබේ. ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය සහ කස්සේෂන් ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය ඉහළම අභියාචනාධිකරණ වන අතර යටත් අධිකරණවල නීති ක්‍රියාත්මක කිරීම අධීක්ෂණය කරයි. ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණ කවුන්සිලය පද්ධතිය කළමනාකරණය කර විනිසුරුවන් පත් කරයි. දේශීය හා ජාත්‍යන්තර නිරීක්ෂකයින් විසින් නීති පද්ධතිය යුරෝපයේ වඩාත්ම අකාර්යක්ෂම එකක් ලෙස සලකනු ලබන්නේ විනිවිදභාවය හා දූෂණය නොමැතිකම නිසාය. නීතිය ක්‍රියාත්මක කිරීම ප්‍රධාන වශයෙන් අභ්‍යන්තර කටයුතු අමාත්‍යාංශයට යටත් සංවිධාන විසින් සිදු කරනු ලැබේ. ජාතික පොලිස් සාමාන්‍ය අධ්‍යක්ෂ මණ්ඩලය (GDNP) සාමාන්‍ය අපරාධවලට එරෙහිව සටන් කරන අතර මහජන සාමය පවත්වාගෙන යයි. GDNP එහි ප්‍රාදේශීය සහ ජාතික අංශවල පොලිස් නිලධාරීන් 26,578 ක් යොදවයි. අපරාධ නඩු වලින් වැඩි ප්‍රමාණයක් ප්‍රවාහනයට සම්බන්ධ වන අතර, පසුව සොරකම් හා මත්ද්‍රව්‍ය ආශ්‍රිත අපරාධ සිදු වේ; මිනීමැරුම් අනුපාත අඩුය. ත්‍රස්ත විරෝධී ක්‍රියාකාරකම්, අර්බුද කළමනාකරණය සහ කැරලි මර්දනය සඳහා විශේෂිත ශාඛාවක් වන දේශසීමා පොලිස් සේවය සහ ජාතික ජෙන්ඩර්මරී හි ප්‍රධානියා ද අභ්‍යන්තර කටයුතු අමාත්‍යාංශයයි. ප්‍රති-බුද්ධි සහ ජාතික ආරක්ෂාව ජාතික ආරක්ෂාව සඳහා වන රාජ්‍ය ආයතනයේ වගකීම වේ.

### පරිපාලන අංශ

බල්ගේරියාව ඒකීය රාජ්‍යයකි. 1880 ගණන්වල සිට, භෞමික කළමනාකරණ ඒකක ගණන හතේ සිට 26 දක්වා වෙනස් වී ඇත. 1987 සහ 1999 අතර, පරිපාලන ව්‍යුහය පළාත් නවයකින් (ඔබ්ලාස්ටි, එකිය ඔබ්ලාස්ට්) සමන්විත විය. ආර්ථික පද්ධතියේ විමධ්‍යගතකරණයට සමගාමීව නව පරිපාලන ව්‍යුහයක් සම්මත කරන ලදී. එයට පළාත් 27 ක් සහ අගනගර අගනුවර පළාතක් (සොෆියා නගරය) ඇතුළත් වේ. සියලුම ප්‍රදේශ ඒවායේ අදාළ අගනුවර නගර වලින් නම් කර ඇත. පළාත් මහ නගර සභා 265 කට බෙදා ඇත. මහ නගර සභා පාලනය කරනු ලබන්නේ නගරාධිපතිවරුන් විසින් වන අතර, ඔවුන් වසර හතරක ධුර කාලයකට තේරී පත් වන අතර සෘජුවම තේරී පත් වූ මහ නගර සභා විසිනි. බල්ගේරියාව යනු අමාත්‍ය මණ්ඩලය සෘජුවම ප්‍රාදේශීය ආණ්ඩුකාරවරුන් පත් කරන ඉතා මධ්‍යගත රාජ්‍යයක් වන අතර සියලුම පළාත් සහ මහ නගර සභා අරමුදල් සඳහා එය මත දැඩි ලෙස රඳා පවතී.

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 1. බ්ලැගොව්ග්‍රෑඩ්
2. බර්ගාස්
3. ඩොබ්‍රිච්
4. ගබ්‍රෝවෝ
5. හස්කොවෝ
6. කාර්ඩ්ෂාලි
7. කියුස්ටෙන්ඩිල්
8. ලොවෙච්
9. මොන්ටානා
 | 10. පැසාර්ඩ්ෂික්
11. පර්නික්
12. ප්ලෙවෙන්
13. ප්ලොඩිව්
14. රස්ග්‍රාඩ්
15. රුසේ
16. ශුමෙන්
17. සිලිස්ට්‍රා
18. ස්ලිවෙන්
 | 19. ස්මොල්යාන්
20. සොෆියා පළාත
21. ස්ටාරා සගොරා
22. ටර්ගොවිෂ්ටේ
23. වර්නා
24. වෙලිකෝ ටර්නොවො
25. විඩින්
26. ව්රස්ටා
27. යම්බෝල්
 |

 |

### විදේශ සබඳතා

බල්ගේරියානු ගුවන් හමුදාවේ මිකොයාන් MiG-29 ජෙට් ප්‍රහාරක යානා
බල්ගේරියාව 1955 දී එක්සත් ජාතීන්ගේ සාමාජිකයෙකු බවට පත්විය. 1966 සිට, එය තුන් වතාවක් ආරක්ෂක මණ්ඩලයේ ස්ථිර නොවන සාමාජිකයෙකු වී ඇත, මෑතකදී 2002 සිට 2003 දක්වා. එය 1975 දී යුරෝපයේ ආරක්ෂාව සහ සහයෝගීතාව සඳහා වූ සංවිධානයේ (OSCE) ආරම්භක ජාතීන් අතර ද විය. කොමියුනිස්ට්වාදයේ බිඳ වැටීමෙන් පසු යුරෝ-අත්ලාන්තික් ඒකාබද්ධතාවය ප්‍රමුඛතාවයක් වී ඇත, නමුත් කොමියුනිස්ට් නායකත්වයට 1987 වන විට වෝර්සෝ ගිවිසුමෙන් ඉවත් වී යුරෝපීය ප්‍රජාවන්ට සම්බන්ධ වීමේ අභිලාෂයන් ද තිබුණි. බල්ගේරියාව 2005 අප්‍රේල් 25 වන දින යුරෝපීය සංගමයේ ප්‍රවේශ ගිවිසුමට අත්සන් තැබූ අතර 2007 ජනවාරි 1 වන දින යුරෝපීය සංගමයේ පූර්ණ සාමාජිකයෙකු බවට පත්විය. ඊට අමතරව, එය රුමේනියාව සහ ග්‍රීසිය සමඟ ත්‍රෛපාර්ශ්වික ආර්ථික සහ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සහයෝගීතාවයක්, චීනය සමඟ හොඳ සබඳතා සහ වියට්නාමය සහ රුසියාව සමඟ ඓතිහාසික සම්බන්ධතාවයක් ඇත.

බල්ගේරියාවේ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික මෙහෙයුම්
බල්ගේරියාව සීතල යුද්ධයේදී නිකරගුවාව සහ ලිබියාව වැනි සෝවියට් මිත්‍ර රටවල සිවිල් සහ හමුදා උපදේශකයින් සැලකිය යුතු සංඛ්‍යාවක් යෙදවීය. දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසු බල්ගේරියානු භූමියේ විදේශ හමුදා යෙදවීම පළමු වරට සිදු වූයේ 2001 දී ය. ඇෆ්ගනිස්ථානයේ යුද ප්‍රයත්නය සඳහා එම රට KC-135 ස්ට්‍රැටෝටැන්කර් ගුවන් යානා හයක් සහ සහායක භටයින් 200 ක් සත්කාරකත්වය සැපයූ විටය. 2004 මාර්තු මාසයේදී නේටෝවට සම්බන්ධ වීමත් 2006 අප්‍රේල් මාසයේදී එක්සත් ජනපද-බල්ගේරියානු ආරක්ෂක සහයෝගීතා ගිවිසුමත් සමඟ ජාත්‍යන්තර හමුදා සබඳතා තවදුරටත් පුළුල් විය. බෙස්මර් සහ ග්‍රාෆ් ඉග්නතීවෝ ගුවන් කඳවුරු, නොවෝ සෙලෝ පුහුණු පරාසය සහ අයිටෝස් හි සැපයුම් මධ්‍යස්ථානයක් පසුව එක්සත් ජනපදය සහ බල්ගේරියානු හමුදා විසින් සහයෝගයෙන් භාවිතා කරන ඒකාබද්ධ හමුදා පුහුණු පහසුකම් බවට පත්විය. එහි ක්‍රියාකාරී ජාත්‍යන්තර ආරක්ෂක සහයෝගීතා තිබියදීත්, බල්ගේරියාව ගෝලීය වශයෙන් වඩාත්ම සාමකාමී රටවල් අතර ශ්‍රේණිගත කර ඇති අතර, දේශීය හා ජාත්‍යන්තර ගැටුම් සම්බන්ධයෙන් අයිස්ලන්තය සමඟ 6 වන ස්ථානයේ සහ ගෝලීය සාම දර්ශකයේ සාමාන්‍යයෙන් 26 වන ස්ථානයේ සිටී.

2022 රුසියානු යුක්රේනය ආක්‍රමණය කිරීමෙන් පසුව, බල්ගේරියාව යුක්රේනයට සහාය වීමට තීරණය කළේය; 2023 දී, ගැස්ප්‍රොම් නීති විරෝධී ලෙස බල්ගේරියාවට ගෑස් අපනයනය කිරීම නැවැත්වූ පසු, රට රුසියානු තෙල් සහ ගෑස් ආනයනය නැවැත්වීය.

### හමුදාව

බල්ගේරියානු සන්නද්ධ හමුදාවන් බල්ගේරියාවේ හමුදාව වන අතර ඒවා ගොඩබිම් හමුදා, නාවික සහ ගුවන් හමුදාවකින් සමන්විත වේ. සන්නද්ධ හමුදාවන්ට ක්‍රියාකාරී භටයින් 36,950 ක් සිටින අතර, රක්ෂිත භටයින් 3,000 කින් අතිරේක වේ. භූමි හමුදාවන් යාන්ත්‍රික බලසේනා දෙකකින් සහ ස්වාධීන රෙජිමේන්තු සහ බලඇණි අටකින් සමන්විත වේ; ගුවන් හමුදාව ගුවන් කඳවුරු හයක් හරහා ගුවන් යානා සහ ගුවන් ආරක්ෂක පද්ධති 106 ක් ක්‍රියාත්මක කරන අතර නාවික හමුදාව විවිධ නැව්, හෙලිකොප්ටර් සහ වෙරළබඩ ආරක්ෂක අවි ක්‍රියාත්මක කරයි. හමුදා ඉන්වෙන්ටරි ප්‍රධාන වශයෙන් මිකොයාන් මිග්-29 සහ සුඛෝයි සු-25 ජෙට් වැනි සෝවියට් උපකරණ, එස්-300 පීටී ගුවන් ආරක්ෂක පද්ධති සහ එස්එස්-21 ස්කාරබ් කෙටි දුර බැලස්ටික් මිසයිල වලින් සමන්විත වේ. සන්නද්ධ හමුදාවන් F-16 බ්ලොක් 70 ප්‍රහාරක ජෙට්, නව බහුකාර්ය කොර්වෙට් සහ අනෙකුත් නවීන නේටෝ-සම්මත උපකරණ සමඟ නවීකරණය වෙමින් පවතී. බල්ගේරියාව එක්සත් ජනපදයේ නිෂ්පාදිත නව ස්ට්‍රයිකර් වාහන, නව 155 mm ස්වයං-ප්‍රචලිත හොවිට්සර්, නව 3D පූර්ව අනතුරු ඇඟවීමේ රේඩාර්, නව මතුපිට සිට ගුවනට මිසයිල සහ තවත් බොහෝ දේ මිලදී ගැනීමේ ක්‍රියාවලියක යෙදී සිටී.

## ආර්ථිකය

2001 සිට ආර්ථික වර්ධනය (කොළ) සහ විරැකියාව (නිල්) සංඛ්‍යාලේඛන
බල්ගේරියාව විවෘත, ඉහළ ආදායම් පරාසයක වෙළඳපල ආර්ථිකයක් ඇති අතර, එහි පෞද්ගලික අංශය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 70% කට වඩා දායක වේ. 1948 දී ප්‍රධාන වශයෙන් ග්‍රාමීය ජනගහනයක් සහිත විශාල වශයෙන් කෘෂිකාර්මික රටක සිට, 1980 දශකය වන විට බල්ගේරියාව කාර්මික ආර්ථිකයක් බවට පරිවර්තනය වූ අතර, විද්‍යාත්මක හා තාක්ෂණික පර්යේෂණ එහි අයවැය වියදම් ප්‍රමුඛතාවන්හි ඉහළින්ම තිබුණි. 1990 දී COMECON වෙළඳපොළ අහිමි වීම සහ පසුව සැලසුම් කළ පද්ධතියේ "කම්පන චිකිත්සාව" හේතුවෙන් කාර්මික හා කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදනයේ තියුණු පහත වැටීමක් ඇති වූ අතර අවසානයේ 1997 දී ආර්ථික බිඳවැටීමක් සිදුවිය. වසර කිහිපයකට පසු වේගවත් වර්ධන කාල පරිච්ඡේදයක් තුළ ආර්ථිකය බොහෝ දුරට යථා තත්ත්වයට පත් විය, නමුත් මසකට ලීවා 2,072 (ඩොලර් 1,142) ක සාමාන්‍ය වැටුප EU හි අඩුම අගය ලෙස පවතී.

2003 දී සමබර අයවැයක් ලබා ගත් අතර ඊළඟ වසරේ සිට රට අතිරික්තයක් පවත්වාගෙන යාමට පටන් ගත්තේය. 2017 දී වියදම් ඩොලර් බිලියන 21.15 ක් වූ අතර ආදායම ඩොලර් බිලියන 21.67 ක් විය. ආයතන සඳහා රජයේ වියදම් බොහොමයක් ආරක්ෂාව සඳහා වෙන් කර ඇත. වාර්ෂික රජයේ අයවැයෙන් විශාලතම කොටස ආරක්ෂක, අභ්‍යන්තර කටයුතු සහ යුක්තිය යන අමාත්‍යාංශවලට වෙන් කර ඇති අතර, පරිසරය, සංචාරක සහ බලශක්තිය සඳහා වගකිව යුතු අයට අවම අරමුදල් ලැබේ. රජයේ ආදායමෙන් වැඩි ප්‍රමාණයක් බදු වලින් සෑදී ඇත. දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 30% කි. බල්ගේරියාවේ EU හි අඩුම ආයතනික ආදායම් බදු අනුපාත කිහිපයක් ඇත. බදු ක්‍රමය ද්වි-ස්ථර වේ. අගය එකතු කළ බද්ද, සුරාබදු බදු, ආයතනික සහ පුද්ගලික ආදායම් බද්ද ජාතික වන අතර, දේපළ වෙළඳාම්, උරුමය සහ වාහන බදු පළාත් පාලන ආයතන විසින් අය කරනු ලැබේ. 2000 දශකයේ මුල් භාගයේ ශක්තිමත් ආර්ථික ක්‍රියාකාරිත්වය හේතුවෙන් රජයේ ණය 1998 දී 79.6% සිට 2008 දී 14.1% දක්වා අඩු විය. එතැන් සිට එය 2022 වන විට දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 22.6% දක්වා වැඩි වී ඇත, නමුත් EU හි දෙවන අඩුම අගය ලෙස පවතී.

යුගෝසපාදන් සැලසුම් ප්‍රදේශය 2018 දී ඩොලර් 29,816 ක ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයක් (PPP) සහිත වඩාත්ම සංවර්ධිත කලාපය වේ. එයට අගනුවර සහ අවට සොෆියා පළාත ඇතුළත් වන අතර, එය ජනගහනයෙන් 22% ක් පමණක් සත්කාරකත්වය දරන අතර ජාතික දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 42% ක් පමණක් ජනනය කරයි. ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය (PPS වලින්) සහ 2019 දී ජීවන වියදම පිළිවෙලින් EU සාමාන්‍යයෙන් (100%) 53 සහ 52.8% ක් විය. ජාතික PPP දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය 2016 දී ඩොලර් බිලියන 143.1 ක් ලෙස ඇස්තමේන්තු කර ඇති අතර, ඒක පුද්ගල වටිනාකම ඩොලර් 20,116 කි. ආර්ථික වර්ධන සංඛ්‍යාලේඛන අවිධිමත් ආර්ථිකයෙන් නීති විරෝධී ගනුදෙනු සැලකිල්ලට ගනී, එය ආර්ථික නිමැවුමේ ප්‍රතිශතයක් ලෙස EU හි විශාලතම වේ. බල්ගේරියානු ජාතික බැංකුව ජාතික මුදල් ඒකකය වන ලෙව් නිකුත් කරන අතර එය යුරෝවකට ලෙවා 1.95583 ක අනුපාතයකින් යුරෝවට සම්බන්ධ වේ.

වසර කිහිපයක අඛණ්ඩ ඉහළ වර්ධනයකින් පසු, 2008 මූල්‍ය අර්බුදයේ ප්‍රතිවිපාක හේතුවෙන් 2009 දී දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ 3.6% ක හැකිලීමක් සහ විරැකියාව වැඩි විය. 2010 දී ධනාත්මක වර්ධනය යථා තත්ත්වයට පත් කරන ලද නමුත් අන්තර් සමාගම් ණය ඩොලර් බිලියන 59 ඉක්මවා ගිය අතර, එයින් අදහස් වන්නේ සියලුම බල්ගේරියානු සමාගම් වලින් 60% ක් අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ණයගැති බවයි. 2012 වන විට එය ඩොලර් බිලියන 97 දක්වා හෙවත් දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 227% දක්වා වැඩි වී තිබුණි. රජය IMF සහ EU දිරිගැන්වීම සමඟ දැඩි කප්පාදු පියවර ක්‍රියාත්මක කළේ සමහර ධනාත්මක මූල්‍ය ප්‍රතිඵල සඳහා ය, නමුත් ආදායම් අසමානතාවය වැඩිවීම සහ පිටතට සංක්‍රමණය වීම වේගවත් කිරීම වැනි මෙම පියවරයන්ගේ සමාජ ප්‍රතිවිපාක ජාත්‍යන්තර වෘත්තීය සමිති සම්මේලනයට අනුව "ව්‍යසනකාරී" වී ඇත.

බලයේ සිටින පක්ෂවල දේශපාලනඥයන්ගේ පවුල්වලට සහ ඥාතීන්ට මහජන අරමුදල් ලබා දීමෙන් සමාජයට මූල්‍යමය හා සුභසාධන පාඩු සිදුවී ඇත. බල්ගේරියාව 2017 දී දූෂණ සංජානන දර්ශකයේ 71 වන ස්ථානයට පත්විය සහ යුරෝපීය සංගමයේ නරකම දූෂණ මට්ටම් අත්විඳින අතර එය ගැඹුරු මහජන අතෘප්තියට හේතු වන සංසිද්ධියකි. සංවිධානාත්මක අපරාධ සමඟ, දූෂණය හේතුවෙන් රටේ ෂෙන්ගන් ප්‍රදේශයේ අයදුම්පත ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට සහ විදේශ ආයෝජන ඉවත් කර ගැනීමට හේතු වී ඇත, 2025 ජනවාරි මාසයේදී රට නිල වශයෙන් කලාපයේ පූර්ණ සාමාජිකයෙකු බවට පත් වුවද රජයේ නිලධාරීන් වංචා කිරීම, වෙළඳාමට බලපෑම් කිරීම, රජයේ ප්‍රසම්පාදන උල්ලංඝනය කිරීම් සහ දඬුවම් විරහිතව අල්ලස් ලබා ගැනීම්වල නිරත වන බව වාර්තා වේ. විශේෂයෙන් රජයේ ප්‍රසම්පාදනය දූෂණ අවදානමේ තීරණාත්මක ක්ෂේත්‍රයකි. රාජ්‍ය අයවැයෙන් සහ යුරෝපීය ඒකාබද්ධතා අරමුදල්වලින් ඇස්තමේන්තුගත ලීවා බිලියන 10 ක් (ඩොලර් බිලියන 5.99) සෑම වසරකම පොදු ටෙන්ඩර් සඳහා වැය කෙරේ; 2017 දී පමණක් මහජන කොන්ත්‍රාත්තු සඳහා බිලියන 14 කට ආසන්න ප්‍රමාණයක් (ඩොලර් බිලියන 8.38) වැය කර ඇත. මෙම කොන්ත්‍රාත්තුවලින් විශාල කොටසක් දේශපාලනිකව සම්බන්ධ සමාගම් කිහිපයකට ප්‍රදානය කරනු ලබන්නේ පුළුල් අක්‍රමිකතා, ක්‍රියා පටිපාටි උල්ලංඝනය කිරීම් සහ සකස් කරන ලද සම්මාන නිර්ණායක මධ්‍යයේය. යුරෝපීය කොමිසමෙන් නැවත නැවතත් විවේචන එල්ල වුවද, EU ආයතන බල්ගේරියාවට එරෙහිව පියවර ගැනීමෙන් වැළකී සිටින්නේ එය පෝලන්තය හෝ හංගේරියාව මෙන් නොව ගැටළු ගණනාවක් සම්බන්ධයෙන් බ්‍රසල්ස් වෙත සහාය දක්වන බැවිනි.

### ව්‍යුහය සහ අංශ

ශ්‍රම බලකාය මිලියන 3.36 ක් වන අතර, ඔවුන්ගෙන් 6.8% ක් කෘෂිකර්මාන්තයේ, 26.6% ක් කර්මාන්තවල සහ 66.6% ක් සේවා අංශයේ සේවය කරති. ලෝහ හා ඛනිජ නිස්සාරණය, රසායනික ද්‍රව්‍ය නිෂ්පාදනය, යන්ත්‍රෝපකරණ ගොඩනැගීම, වානේ, ජෛව තාක්‍ෂණය, දුම්කොළ, ආහාර සැකසීම සහ ඛනිජ තෙල් පිරිපහදු කිරීම ප්‍රධාන කාර්මික ක්‍රියාකාරකම් අතර වේ. පතල් කර්මාන්තයෙන් පමණක් පුද්ගලයින් 24,000 ක් සේවය කරන අතර රටේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 5% ක් පමණ ජනනය වේ; පතල් ආශ්‍රිත සියලුම කර්මාන්තවල රැකියා නියුක්තිකයන් සංඛ්‍යාව 120,000 කි. බල්ගේරියාව යුරෝපයේ පස්වන විශාලතම ගල් අඟුරු නිෂ්පාදකයා වේ. ගල් අඟුරු, යකඩ, තඹ සහ ඊයම් වල දේශීය නිධි නිෂ්පාදන සහ බලශක්ති අංශ සඳහා අත්‍යවශ්‍ය වේ. EU වෙතින් පිටත බල්ගේරියානු අපනයනවල ප්‍රධාන ගමනාන්ත වන්නේ තුර්කිය, චීනය සහ සර්බියාව වන අතර රුසියාව, තුර්කිය සහ චීනය මේ වන විට විශාලතම ආනයන හවුල්කරුවන් වේ. අපනයනවලින් වැඩි ප්‍රමාණයක් නිෂ්පාදිත භාණ්ඩ, යන්ත්‍රෝපකරණ, රසායනික ද්‍රව්‍ය, ඉන්ධන නිෂ්පාදන සහ ආහාර වේ. ආහාර සහ කෘෂිකාර්මික අපනයනවලින් තුනෙන් දෙකක් OECD රටවලට යයි.

1990 සහ 2008 අතර ධාන්‍ය සහ එළවළු නිෂ්පාදනය 40% කින් පහත වැටුණද, එතැන් සිට ධාන්‍ය නිෂ්පාදනය වැඩි වී ඇති අතර, 2016–2017 කන්නය දශකයකින් විශාලතම ධාන්‍ය නිෂ්පාදනය වාර්තා කර ඇත. බඩ ඉරිඟු, බාර්ලි, ඕට්ස් සහ සහල් ද වගා කෙරේ. ගුණාත්මක පෙරදිග දුම්කොළ සැලකිය යුතු කාර්මික බෝගයකි. බල්ගේරියාව ලැවෙන්ඩර් සහ රෝස තෙල් නිපදවන ලොව විශාලතම නිෂ්පාදකයා ද වන අතර, දෙකම සුවඳ විලවුන් සඳහා බහුලව භාවිතා වේ. සේවා අංශය තුළ, සංචාරක ව්‍යාපාරය ආර්ථික වර්ධනයට සැලකිය යුතු දායකත්වයක් සපයයි. සොෆියා, ප්ලොව්ඩිව්, වේලිකෝ ටාර්නෝවෝ, වෙරළබඩ නිවාඩු නිකේතන ඇල්බෙනා, ගෝල්ඩන් සෑන්ඩ්ස් සහ සනී බීච් සහ ශීත නිවාඩු නිකේතන බන්ස්කෝ, පැම්පොරෝවෝ සහ බොරොවෙට්ස් යනු සංචාරකයින් විසින් වැඩිපුරම සංචාරය කරන ස්ථාන කිහිපයකි. බොහෝ අමුත්තන් රුමේනියානු, තුර්කි, ග්‍රීක සහ ජර්මානු වේ. සංචාරක ස්ථාන 100 පද්ධතිය හරහා සංචාරක ව්‍යාපාරය අතිරේකව දිරිමත් කරනු ලැබේ.

### විද්‍යාව හා තාක්ෂණය

ස්පේස්එක්ස් විසින් බල්ගේරියාව සැට්-1 දියත් කිරීම
පර්යේෂණ සහ සංවර්ධනය සඳහා වියදම් කිරීම දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 0.78% ක් වන අතර, මහජන පර්යේෂණ සහ සංවර්ධන අරමුදල්වලින් වැඩි ප්‍රමාණයක් බල්ගේරියානු විද්‍යා ඇකඩමියට (BAS) යයි. 2015 දී පර්යේෂණ සහ සංවර්ධන වියදම්වලින් 73% කට වඩා පෞද්ගලික ව්‍යාපාර විසින් දරන ලද අතර බල්ගේරියාවේ පර්යේෂකයින් 22,000 න් 42% ක් සේවයේ යොදවා ඇත. එම වසරේම, බල්ගේරියාව බ්ලූම්බර්ග් නවෝත්පාදන දර්ශකයේ රටවල් 50 න් 39 වන ස්ථානයට පත් වූ අතර, ඉහළම ලකුණු අධ්‍යාපනයේ (24 වන ස්ථානය) සහ අගය එකතු කළ නිෂ්පාදනයේ අඩුම අගය (48 වන ස්ථානය) විය. 2025 දී ගෝලීය නවෝත්පාදන දර්ශකයේ බල්ගේරියාව 37 වන ස්ථානයට පත්විය. 1990 සිට පර්යේෂණ සඳහා නිදන්ගත රජයේ අඩු ආයෝජනය හේතුවෙන් විද්‍යාව හා ඉංජිනේරු විද්‍යාව පිළිබඳ බොහෝ වෘත්තිකයන්ට බල්ගේරියාව හැර යාමට සිදුවිය.

අරමුදල් නොමැතිකම තිබියදීත්, රසායන විද්‍යාව, ද්‍රව්‍ය විද්‍යාව සහ භෞතික විද්‍යාව පිළිබඳ පර්යේෂණ ශක්තිමත්ව පවතී. ඇන්ටාක්ටික් පර්යේෂණ බටහිර ඇන්ටාක්ටිකාවේ ලිවිංස්ටන් දූපතේ ශාන්ත ක්ලිමන්ට් ඔරිඩ්ස්කි කඳවුර හරහා ක්‍රියාකාරීව සිදු කෙරේ. තොරතුරු හා සන්නිවේදන තාක්ෂණ (ICT) අංශය ආර්ථික නිමැවුමෙන් සියයට තුනක් ජනනය කරන අතර මෘදුකාංග ඉංජිනේරුවන් 40,000 සිට 51,000 දක්වා සේවයේ යොදවයි. COMECON පරිගණක තාක්ෂණ නිෂ්පාදනයේ ප්‍රධාන භූමිකාව හේතුවෙන් සෝවියට් යුගයේදී බල්ගේරියාව "කොමියුනිස්ට් සිලිකන් නිම්නයක්" ලෙස ප්‍රසිද්ධ විය. පාසල්වල පරිගණක සහ තොරතුරු තාක්ෂණ කුසලතා ඉගැන්වීම සඳහා කොමියුනිස්ට් රජය විසින් කරන ලද සාමූහික උත්සාහයක් 1980 සහ 90 ගණන්වල බල්ගේරියාව පරිගණක වෛරස්වල ප්‍රධාන ප්‍රභවයක් බවට වක්‍රව පත් කළේය. ඉහළ කාර්යසාධනයක් සහිත පරිගණකකරණයේ කලාපීය ප්‍රමුඛයා රටයි: එය අග්නිදිග යුරෝපයේ බලවත්ම සුපිරි පරිගණකය වන Avitohol ක්‍රියාත්මක කරන අතර පෙටාස්කේල් EuroHPC සුපිරි පරිගණක අටෙන් එකකට සත්කාරකත්වය සපයනු ඇත.

බල්ගේරියාව අභ්‍යවකාශ ගවේෂණය සඳහා බොහෝ දායකත්වයක් ලබා දී ඇත. මේවාට විද්‍යාත්මක චන්ද්‍රිකා දෙකක්, බර පැටවුම් 200කට වැඩි ප්‍රමාණයක් සහ පෘථිවි කක්ෂයේ අත්හදා බැලීම් 300ක් මෙන්ම 1971 සිට අභ්‍යවකාශගාමීන් දෙදෙනෙකු ඇතුළත් වේ. මිර් අභ්‍යවකාශ මධ්‍යස්ථානයේ ස්වෙට් හරිතාගාර සමඟ අභ්‍යවකාශයේ තිරිඟු වගා කළ පළමු රට බල්ගේරියාවයි. එය ග්‍රැනට් ගැමා-කිරණ නිරීක්ෂණාගාරයේ සහ වේගා වැඩසටහනේ සංවර්ධනයට සම්බන්ධ විය, විශේෂයෙන් වේගා ගවේෂණ දෙකටම ගමන් පථ සහ මාර්ගෝපදේශ ඇල්ගොරිතම ආකෘති නිර්මාණය කිරීමේදී. ෆෝබෝස් 2 ගවේෂණ යානය සමඟ අඟහරු චන්ද්‍රයා වන ෆෝබෝස් හි පළමු උසස් තත්ත්වයේ වර්ණාවලීක්ෂ රූප ලබා ගත් වර්ණාවලීක්ෂයක් ඇතුළුව අඟහරු ගවේෂණයේදී බල්ගේරියානු උපකරණ භාවිතා කර ඇත. ග්‍රහලෝකයට සහ ඒ වටා ගමන් කරන කොස්මික් විකිරණ එක්සෝමාර්ස් TGO හි ලියුලින්-ML ඩොසිමීටර මගින් සිතියම්ගත කර ඇත. මෙම උපකරණවල ප්‍රභේද ජාත්‍යන්තර අභ්‍යවකාශ මධ්‍යස්ථානයේ සහ චන්ද්‍රයාන්-1 චන්ද්‍ර ගවේෂණයේ ද සවි කර ඇත. තවත් චන්ද්‍ර මෙහෙයුමක් වන SpaceIL හි බෙරෙෂීට්, බල්ගේරියානු නිෂ්පාදිත රූප බරකින් ද සමන්විත විය. බල්ගේරියාවේ පළමු භූ ස්ථාවර සන්නිවේදන චන්ද්‍රිකාව - බල්ගේරියාවසැට්-1 - 2017 දී ස්පේස්එක්ස් විසින් දියත් කරන ලදී.

### යටිතල පහසුකම්

දුරකථන සේවා පුළුල් ලෙස ලබා ගත හැකි අතර, බොහෝ කලාප සම්බන්ධ කරන්නේ මධ්‍යම ඩිජිටල් ට්‍රන්ක් ලයින් එකකි. Vivacom (BTC) ස්ථාවර මාර්ගවලින් 90% කට වඩා සේවය කරන අතර A1 සහ Yettel සමඟ ජංගම සේවා සපයන ක්‍රියාකරුවන් තිදෙනාගෙන් එකකි. 2020 දී අන්තර්ජාල විනිවිද යාම වයස අවුරුදු 16-74 අතර ජනගහනයෙන් 69.2% ක් සහ නිවාසවලින් 78.9% ක් විය.

බල්ගේරියාවේ උපායමාර්ගික භූගෝලීය පිහිටීම සහ හොඳින් සංවර්ධනය වූ බලශක්ති අංශය සැලකිය යුතු පොසිල ඉන්ධන තැන්පතු නොමැති වුවද එය ප්‍රධාන යුරෝපීය බලශක්ති මධ්‍යස්ථානයක් බවට පත් කරයි. තාප බලාගාර විදුලියෙන් 48.9% ක් ජනනය කරන අතර, පසුව කොස්ලොඩුයි ප්‍රතික්‍රියාකාරක (34.8%) සහ පුනර්ජනනීය ප්‍රභවයන්ගෙන් (16.3%) න්‍යෂ්ටික බලය ජනනය කරයි. බෙලීන් හි දෙවන න්‍යෂ්ටික බලාගාරයක් සඳහා උපකරණ අත්පත් කරගෙන ඇත, නමුත් ව්‍යාපෘතියේ ඉරණම තවමත් අවිනිශ්චිතයි. ස්ථාපිත ධාරිතාව මෙගාවොට් 12,668 ක් වන අතර එමඟින් බල්ගේරියාවට දේශීය ඉල්ලුම සහ අපනයන බලශක්තිය ඉක්මවා යාමට ඉඩ සලසයි.

ජාතික මාර්ග ජාලයේ මුළු දිග කිලෝමීටර් 19,512 (සැතපුම් 12,124) වන අතර, එයින් කිලෝමීටර් 19,235 (සැතපුම් 11,952) කාපට් කර ඇත. දුම්රිය මාර්ග යනු භාණ්ඩ ප්‍රවාහනයේ ප්‍රධාන ක්‍රමයකි, නමුත් මහාමාර්ග මගින් ක්‍රමයෙන් විශාල භාණ්ඩ ප්‍රමාණයක් රැගෙන යයි. බල්ගේරියාවේ කිලෝමීටර් 6,238 (සැතපුම් 3,876) දුම්රිය මාර්ගයක් ඇති අතර, රුමේනියාව, තුර්කිය, ග්‍රීසිය සහ සර්බියාව වෙත දුම්රිය සම්බන්ධතා ඇති අතර කියෙව්, මින්ස්ක්, මොස්කව් සහ ශාන්ත පීටර්ස්බර්ග් වෙත සෘජු මාර්ග සේවය කරන අධිවේගී දුම්රිය ඇත. සොෆියා යනු රටේ ගුවන් ගමන් මධ්‍යස්ථානය වන අතර, වර්නා සහ බර්ගාස් ප්‍රධාන සමුද්‍රීය වෙළඳ වරායන් වේ.

## ජන විකාශනය

බල්ගේරියාවේ ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් (2021 සංගණනය)
1. බල්ගේරියානුවන් (84.57%)
2. තුර්කි ජාතිකයන් (8.4%)
3. රෝමානි ජනතාව (4.41%)
4. වෙනත් (1.31%)
5. ප්‍රකාශ නොකල (1.31%)

රජයේ 2022 නිල ඇස්තමේන්තුවට අනුව, බල්ගේරියාවේ ජනගහනය 6,447,710 කින් සමන්විත වන අතර එය 2021 දී අවසන් නිල සංගණනයට අනුව 6,519,789 ට වඩා අඩුය. ජනගහනයෙන් බහුතරය, 72.5%, නාගරික ප්‍රදේශවල වාසය කරයි. 2019 වන විට, සොෆියා යනු 1,241,675 දෙනෙකුගෙන් යුත් වඩාත්ම ජනාකීර්ණ නාගරික මධ්‍යස්ථානය වන අතර, පසුව ප්ලොව්ඩිව් (346,893), වර්නා (336,505), බර්ගාස් (202,434) සහ රූස් (142,902) වේ. බල්ගේරියානුවන් ප්‍රධාන ජනවාර්ගික කණ්ඩායම වන අතර ජනගහනයෙන් 84.6% කි. තුර්කි සහ රෝමා සුළුතරයන් පිළිවෙලින් 8.4 සහ 4.4% කි; කුඩා සුළුතරයන් 40 ක් පමණ 1.3% ක් වන අතර 1.3% ක් ජනවාර්ගික කණ්ඩායමක් සමඟ ස්වයං-හඳුනා නොගනිති. සංගණන දත්තවල රෝමා සුළුතරය සාමාන්‍යයෙන් අවතක්සේරු කර ඇති අතර ජනගහනයෙන් 11% ක් දක්වා නියෝජනය කළ හැකිය. ජනගහන ඝනත්වය වර්ග කිලෝමීටරයකට 55–60 (අවසාන 2023), එය යුරෝපීය සංගමයේ සාමාන්‍යයෙන් අඩක් පමණ වේ.

බල්ගේරියාව ජනවිකාස අර්බුදයක පවතී. පශ්චාත් සීතල යුද්ධයේ ආර්ථික බිඳවැටීම දිගුකාලීන සංක්‍රමණ රැල්ලකට හේතු වූ 1989 සිට එහි ජනගහන වර්ධනය සෘණාත්මක වී ඇත. 2005 වන විට 937,000 සිට 1,200,000 දක්වා පිරිසක් - වැඩි වශයෙන් තරුණ වැඩිහිටියන් - රට හැර ගොස් තිබුණි. බොහෝ දරුවන් අවිවාහක කාන්තාවන්ට උපත ලබති. 2024 දී, බල්ගේරියාවේ සාමාන්‍ය මුළු සරු භාවය අනුපාතය (TFR) කාන්තාවකට දරුවන් 1.59 ක් වූ අතර, එය 2018 දී 1.56 සිට සුළු වැඩිවීමකි, සහ 1997 දී සියලු කාලයන්හි අවම අගය වූ 1.1 ට වඩා බෙහෙවින් වැඩි ය, නමුත් තවමත් ආදේශන අනුපාතය 2.1 ට වඩා අඩු වන අතර 1905 දී කාන්තාවකට දරුවන් 5.83 ක් වූ ඓතිහාසික ඉහළම අගයට වඩා සැලකිය යුතු ලෙස අඩුය. මේ අනුව, බල්ගේරියාව ලෝකයේ වයස්ගතම ජනගහනයෙන් එකක් වන අතර එහි සාමාන්‍ය වයස අවුරුදු 43 කි. තවද, සියලුම කුටුම්භවලින් තුනෙන් එකක් එක් පුද්ගලයෙකුගෙන් පමණක් සමන්විත වන අතර පවුල්වලින් 75.5% කට වයස අවුරුදු 16 ට අඩු දරුවන් නොමැත. ප්‍රතිඵලයක් ලෙස උපත් අනුපාත ලෝකයේ අඩුම ඒවා අතර වේ. මරණ අනුපාත ඉහළම ඒවා අතර වේ.

බල්ගේරියාව ස්ත්‍රී පුරුෂ සමානාත්මතාවයෙන් ඉහළ ලකුණු ලබා ගනිමින් 2018 ගෝලීය ස්ත්‍රී පුරුෂ පරතරය වාර්තාවේ 18 වන ස්ථානයට පත්ව ඇත. කාන්තා ඡන්ද අයිතිය සාපේක්ෂව ප්‍රමාද වී 1937 දී ක්‍රියාත්මක වුවද, අද කාන්තාවන්ට සමාන දේශපාලන අයිතිවාසිකම්, ඉහළ ශ්‍රම බලකායේ සහභාගීත්වයක් සහ නීත්‍යානුකූලව සමාන වැටුපක් හිමි වේ. 2021 දී, වෙළඳපල පර්යේෂණ ආයතනයක් වන Reboot Online, කාන්තාවන්ට වැඩ කිරීමට හොඳම යුරෝපීය රට ලෙස බල්ගේරියාව ශ්‍රේණිගත කළේය. EU හි ඉහළම කාන්තා ICT පර්යේෂකයින්ගේ අනුපාතය බල්ගේරියාව සතුව ඇති අතර, ශ්‍රම බලකායෙන් 44.6% ක් වන තාක්ෂණ අංශයේ දෙවන ඉහළම කාන්තා අනුපාතය ද ඇත. ඉහළ මට්ටමේ කාන්තා සහභාගීත්වයක් සමාජවාදී යුගයේ උරුමයකි.

### විශාලතම නගර

|  * v
* t
* e

බල්ගේරියාව හි විශාලතම නගර 2023 නිල ඇස්තමේන්තු |
| --- |
| Rank |  | පළාත |  Pop. | Rank |  | පළාත |  Pop. |
| 1 | සොෆියා | සොෆියා-අගනගරය | 1,196,806 | 11 | පර්නික් | පර්නික් | 66,261 |
| 2 | ප්ලොඩිව් | ප්ලොඩිව් | 325,485 | 12 | හස්කොවෝ | හස්කොවෝ | 63,776 |
| 3 | වර්නා | වර්නා | 314,607 | 13 | බ්ලැගොව්ග්‍රෑඩ් | බ්ලැගොව්ග්‍රෑඩ් | 62,346 |
| 4 | බර්ගාස් | බර්ගාස් | 188,114 | 14 | යම්බෝල් | යම්බෝල් | 59,755 |
| 5 | රුසේ | රුසේ | 122,116 | 15 | වෙලිකෝ ටර්නොවො | වෙලිකෝ ටර්නොවො | 59,331 |
| 6 | ස්ටාරා සගොරා | ස්ටාරා සගොරා | 121,207 | 16 | පැසාර්ඩ්ෂික් | පැසාර්ඩ්ෂික් | 54,652 |
| 7 | ප්ලෙවෙන් | ප්ලෙවෙන් | 89,030 | 17 | ව්රස්ටා | ව්රස්ටා | 48,406 |
| 8 | ස්ලිවෙන් | ස්ලිවෙන් | 78,627 | 18 | අසෙනොව්ග්‍රෑඩ් | ප්ලොඩිව් | 45,474 |
| 9 | ඩොබ්‍රිච් | ඩොබ්‍රිච් | 70,411 | 19 | ගබ්‍රෝවෝ | ගබ්‍රෝවෝ | 44,232 |
| 10 | ශුමෙන් | ශුමෙන් | 67,300 | 20 | කසන්ලක් | ස්ටාරා සගොරා | 41,768 |

### සෞඛ්‍යය

වයස්ගත ජනගහනයක්, දරිද්‍රතාවයේ අවදානමට ලක්ව ඇති පුද්ගලයින් සංඛ්‍යාව ඉහළ යාම සහ දුර්වල සෞඛ්‍ය සේවා පද්ධතියක් හේතුවෙන් ඉහළ මරණ අනුපාත ඇති වේ. මරණ වලින් 80% කට වඩා සිදුවන්නේ පිළිකා සහ හෘද වාහිනී රෝග නිසාය; ඒවායින් පහෙන් එකක් පමණ වළක්වා ගත හැකිය. බල්ගේරියාවේ සෞඛ්‍ය සේවා නාමිකව විශ්වීය වුවද, සාක්කුවෙන් පිටත වියදම් සියලුම සෞඛ්‍ය සේවා වියදම්වලින් අඩකට ආසන්න ප්‍රමාණයක් වන අතර, වෛද්‍ය ප්‍රතිකාර සඳහා ප්‍රවේශය සැලකිය යුතු ලෙස සීමා කරයි. සත්කාර සැපයීමට බාධා කරන අනෙකුත් ගැටළු වන්නේ අඩු වැටුප්, කාර්ය මණ්ඩලයේ හිඟකම සහ ප්‍රමාණවත් පහසුකම් නොමැති ප්‍රාදේශීය රෝහල්, සැපයුම් හිඟය සහ රක්ෂණය කර ඇති අය සඳහා මූලික සේවා පැකේජයේ නිතර සිදුවන වෙනස්කම් හේතුවෙන් වෛද්‍යවරුන් සංක්‍රමණය වීමයි. 2018 බ්ලූම්බර්ග් සෞඛ්‍ය සේවා කාර්යක්ෂමතා දර්ශකය බල්ගේරියාව රටවල් 56 න් අවසන් ස්ථානයට පත් කළේය. සාමාන්‍ය ආයු අපේක්ෂාව අවුරුදු 74.8 ක් වන අතර එය EU සාමාන්‍යය 80.99 ක් සහ ලෝක සාමාන්‍යය 72.38 ක් වේ.

### අධ්‍යාපනය

සොෆියා විශ්ව විද්‍යාලයේ රෙක්ටෝරන්ට්
අධ්‍යාපනය සඳහා වන රාජ්‍ය වියදම් යුරෝපීය සංගමයේ සාමාන්‍යයට වඩා බෙහෙවින් අඩුය. අධ්‍යාපන ප්‍රමිතීන් වරක් ඉහළ මට්ටමක පැවතුනි, නමුත් 2000 දශකයේ මුල් භාගයේ සිට සැලකිය යුතු ලෙස පහත වැටී ඇත. 2001 දී බල්ගේරියානු සිසුන් කියවීම අතින් ලෝකයේ ඉහළම ලකුණු ලබා ගත් අය අතර වූ අතර ඔවුන්ගේ කැනේඩියානු සහ ජර්මානු සගයන්ට වඩා හොඳින් ක්‍රියා කළහ; 2006 වන විට කියවීම, ගණිතය සහ විද්‍යාව පිළිබඳ ලකුණු පහත වැටී තිබුණි. 2018 වන විට, ජාත්‍යන්තර ශිෂ්‍ය තක්සේරු අධ්‍යයන වැඩසටහනේ අධ්‍යයනයන් මගින් 9 වන ශ්‍රේණියේ සිසුන්ගෙන් 47% ක් කියවීම සහ ස්වාභාවික විද්‍යාවන්හි ක්‍රියාකාරීව නූගත් බව සොයා ගන්නා ලදී. සාමාන්‍ය මූලික සාක්ෂරතාවය 98.4% ක් වන අතර ස්ත්‍රී පුරුෂ භාවය අතර සැලකිය යුතු වෙනසක් නොමැත. අධ්‍යාපන හා විද්‍යා අමාත්‍යාංශය රජයේ පාසල්, විද්‍යාල සහ විශ්ව විද්‍යාල සඳහා අර්ධ වශයෙන් අරමුදල් සපයයි, පෙළපොත් සඳහා නිර්ණායක නියම කරයි සහ ප්‍රකාශන ක්‍රියාවලිය අධීක්ෂණය කරයි. ප්‍රාථමික සහ ද්විතීයික රජයේ පාසල්වල අධ්‍යාපනය නොමිලේ සහ අනිවාර්ය වේ. මෙම ක්‍රියාවලිය ශ්‍රේණි 12ක් පුරා විහිදෙන අතර, එහි 1 සිට 8 දක්වා ශ්‍රේණි ප්‍රාථමික වන අතර නවය සිට දොළහ දක්වා ශ්‍රේණි ද්විතීයික මට්ටම වේ. උසස් අධ්‍යාපනය වසර 4ක උපාධියක් සහ වසර 1ක ශාස්ත්‍රපති උපාධියකින් සමන්විත වේ. බල්ගේරියාවේ ඉහළම ශ්‍රේණිගත උසස් අධ්‍යාපන ආයතනය සොෆියා විශ්ව විද්‍යාලයයි.

### භාෂා

නිල තත්ත්වය ඇති එකම භාෂාව බල්ගේරියානු භාෂාවයි. එය ස්ලාවික් භාෂා සමූහයට අයත් වන නමුත් අනෙකුත් ස්ලාවික් භාෂාවලින් එය වෙන් කරන ව්‍යාකරණමය සුවිශේෂතා ගණනාවක් ඇත: මේවාට සංකීර්ණ වාචික රූප විද්‍යාව (සාක්ෂිවල වෙනස්කම් සඳහා ද කේතනය කරයි), නාම පද නඩු සහ අනන්ත නොමැති වීම සහ උපසර්ග නිශ්චිත ලිපියක් භාවිතා කිරීම ඇතුළත් වේ.

### ආගම

ශාන්ත ඇලෙක්සැන්ඩර් නෙව්ස්කි ආසන දෙව්මැදුර, සොෆියා
බල්ගේරියාව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවෙන් ආගමේ නිදහස සහතික කර ඇති ලෞකික රාජ්‍යයකි, නමුත් නැගෙනහිර ඕතඩොක්ස් ක්‍රිස්තියානි ධර්මය රටේ සාම්ප්‍රදායික ආගම ලෙස නම් කර ඇත. බල්ගේරියානු ජාතිකයන්ගෙන් තුනෙන් දෙකක් පමණ නැගෙනහිර ඕතඩොක්ස් ක්‍රිස්තියානීන් ලෙස හඳුනා ගනී. කොන්ස්ටන්ටිනෝපල්, ඇලෙක්සැන්ඩ්‍රියාව, අන්තියෝකිය සහ ජෙරුසලම යන නැගෙනහිර ඕතඩොක්ස් පල්ලියේ පුරාණ කුලදෙටුවන් හතරට අමතරව පළමු පල්ලිය බල්ගේරියානු ඕතඩොක්ස් පල්ලිය වන අතර ක්‍රි.ව. 927 දී ස්වයංක්‍රීය තත්ත්වය ලබා ගත් පළමු ජාතික පල්ලිය ද වේ. බල්ගේරියානු කුලදෙටුවන් රදගුරු පදවි 12 ක් සහ පූජකවරුන් 2,000 කට වඩා ඇත.

මුස්ලිම්වරු දෙවන විශාලතම ආගමික ප්‍රජාව වන අතර බල්ගේරියාවේ ජනගහනයෙන් ආසන්න වශයෙන් 10% ක් වෙති. බල්ගේරියාවේ මුස්ලිම්වරුන් 850 දෙනෙකුගෙන් 2011 දී කරන ලද සමීක්ෂණයකින් හෙළි වූයේ 30% ක් "ගැඹුරු ආගමික" යැයි ප්‍රකාශ කරන බවත් 50% ක් "ආගමික" යැයි ප්‍රකාශ කරන බවත්ය. අධ්‍යයනයට අනුව, ඉස්ලාමීය අවමංගල්‍ය වැනි සමහර ආගමික ඉගැන්වීම් සාම්ප්‍රදායිකව ඇතුළත් කර ඇති අතර ඒවා බහුලව ක්‍රියාත්මක වන අතර අනෙකුත් ප්‍රධාන ඒවා මුස්ලිම් යාච්ඤාව හෝ මත්පැන් පානය කිරීමෙන් වැළකී සිටීම, ඌරු මස් අනුභව කිරීම සහ සහජීවනය වැනි අඩුවෙන් නිරීක්ෂණය කරනු ලැබේ.

අනෙකුත් වැදගත් ආගම් අතරට රෝමානු කතෝලික ධර්මය සහ යුදෙව් ආගම ඇතුළත් වන අතර, ඔවුන්ගේ ඉතිහාසය බල්ගේරියාවේ මුල් මධ්‍යතන යුගය දක්වා දිව යයි, ආර්මේනියානු අපෝස්තලික පල්ලිය මෙන්ම විවිධ රෙපරමාදු නිකායන් ද ඇතුළත් වන අතර, මේ සියල්ල බල්ගේරියාවේ ජනගහනයෙන් 2% ක් පමණ නියෝජනය කරයි. දිනෙන් දින වැඩි වන බල්ගේරියානු ජාතිකයන් සංඛ්‍යාවක් ආගමික නොවන හෝ කිසිදු ආගමකට අනුබද්ධ නොවන අය වන අතර, පසුගිය වසර 20 තුළ වේගයෙන් වර්ධනය වන ප්‍රතිශතයක් වන අතර, 2001 දී 3.9% සිට 2011 දී 9.3% දක්වා සහ 2021 දී 15.9% දක්වා ඉහළ ගොස් ඇත.

2021 දී සිදු වූ මෑත සංගණනයට අනුව ජනගහනයේ ආගමික නිකායන් පහත පරිදි වේ: ක්‍රිස්තියානි (71.5%), මුස්ලිම් (10.8%), අනෙකුත් ආගම් (0.1%). තවත් 12.4% ක් අනුබද්ධ නොවූ හෝ ප්‍රතිචාර නොදැක්වූහ.

## සංස්කෘතිය

*ලෙසිචෝවෝ හි කුකර්*
සමකාලීන බල්ගේරියානු සංස්කෘතිය, ඔටෝමාන් පාලනයේ අවසානය දක්වා ජාතික විඥානයක් ගොඩනැගීමට උපකාරී වූ විධිමත් සංස්කෘතිය සහස්‍ර-පැරණි ජන සම්ප්‍රදායන් සමඟ මුසු කරයි. බල්ගේරියානු ජනප්‍රවාදයේ අත්‍යවශ්‍ය අංගයක් වන්නේ නපුරු ආත්මයන් සහ රෝග පලවා හැරීමට භාවිතා කරන ගින්නයි. මේවායින් බොහොමයක් මායාකාරියන් ලෙස පුද්ගලාරෝපණය කර ඇති අතර, zmey සහ samodiva (veela) වැනි අනෙකුත් ජීවීන් කරුණාවන්ත ආරක්ෂකයින් හෝ දෙගිඩියාවෙන් යුත් කපටිකම් කරන්නන් වේ. නපුරු ආත්මයන්ට එරෙහි සමහර චාරිත්‍ර නොනැසී පවතින අතර තවමත් ක්‍රියාත්මක වේ, විශේෂයෙන් කුකේරි සහ සර්වකාරි. මාර්ටෙනිට්සා ද පුළුල් ලෙස සමරනු ලැබේ. ත්‍රේසියානු සම්භවයක් ඇති චාරිත්‍රානුකූල ගිනි නර්තනයක් වන නෙස්ටිනාර්ස්ට්වෝ, යුනෙස්කෝ අස්පෘශ්‍ය සංස්කෘතික උරුම ලැයිස්තුවට ඇතුළත් කර ඇත. ඓතිහාසික හා ස්වාභාවික වස්තූන් නවයක් යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම ස්ථාන වේ: පිරින් ජාතික වනෝද්‍යානය, ශ්‍රෙබර්නා ස්වභාව රක්ෂිතය, මදාරා රයිඩර්, ස්වෙෂ්තාරි සහ කසන්ලක් හි ත්‍රේසියානු සොහොන්, රිලා ආරාමය, බෝයානා පල්ලිය, ඉවානෝවෝ හි පර්වතයෙන් කැපූ පල්ලි සහ පුරාණ නෙසෙබාර් නගරය. රිලා ආරාමය පිහිටුවන ලද්දේ බල්ගේරියාවේ අනුශාසක සාන්තුවරයා වන රිලාහි ශාන්ත ජෝන් විසිනි, ඔහුගේ ජීවිතය මධ්‍යතන යුගයේ සිට බොහෝ සාහිත්‍ය වාර්තාවලට විෂය වී ඇත.

ප්‍රෙස්ලාව්හි කොන්ස්ටන්ටයින් විසින් හෝඩියේ යාච්ඤාව සහිත පිටුවක්
10 වන සියවසේ ප්‍රෙස්ලාව් සහ ඔරිඩ් සාහිත්‍ය පාසල් පිහිටුවීම මධ්‍යතන යුගයේ බල්ගේරියානු සාහිත්‍යයේ ස්වර්ණමය යුගයක් සමඟ සම්බන්ධ වේ. ක්‍රිස්තියානි ශුද්ධ ලියවිලි කෙරෙහි පාසල්වල අවධාරණය බල්ගේරියානු අධිරාජ්‍යය ස්ලාවික් සංස්කෘතියේ මධ්‍යස්ථානයක් බවට පත් කළ අතර, ස්ලාව් ජාතිකයන් ක්‍රිස්තියානි ධර්මයේ බලපෑමට යටත් කර ඔවුන්ට ලිඛිත භාෂාවක් ලබා දුන්නේය. එහි හෝඩිය, සිරිලික් අක්ෂර, ප්‍රෙස්ලාව් සාහිත්‍ය පාසල විසින් සංවර්ධනය කරන ලදී. අනෙක් අතට, ටර්නෝවෝ සාහිත්‍ය පාසල අසෙන් සහ ෂිෂ්මන් රාජවංශ යටතේ ඓතිහාසික හෝ අද්භූත තේමාවන් පිළිබඳ උසස් තත්ත්වයේ අත්පිටපත් මගින් අර්ථ දක්වා ඇති සාහිත්‍යයේ රිදී යුගයක් සමඟ සම්බන්ධ වේ. බොහෝ සාහිත්‍ය හා කලාත්මක කලාකෘති ඔටෝමාන් ජයග්‍රාහකයින් විසින් විනාශ කරන ලද අතර, 19 වන සියවසේ ජාතික පුනර්ජීවනය වන තෙක් කලාත්මක ක්‍රියාකාරකම් නැවත මතු නොවීය. අයිවන් වාසොව්ගේ (1850–1921) දැවැන්ත කෘති සමූහය සෑම ප්‍රභේදයක්ම ආවරණය කළ අතර බල්ගේරියානු සමාජයේ සෑම අංශයක්ම ස්පර්ශ කළ අතර, පූර්ව-විමුක්ති කෘති අලුතින් ස්ථාපිත රාජ්‍යයේ සාහිත්‍යය සමඟ සම්බන්ධ කළේය. පසුකාලීන කෘති අතර කැපී පෙනෙන ලෙස ඇලෙකෝ කොන්ස්ටන්ටිනොව්ගේ බේ ගන්යෝ, පෙන්චෝ ස්ලේවේකොව්ගේ නීට්ෂේන් කවි, පෙයෝ යවොරොව් සහ ඩිම්චෝ ඩෙබෙලියානොව්ගේ සංකේතාත්මක කවි, ජියෝ මිලෙව් සහ නිකොලා වැප්ට්සරොව්ගේ මාක්ස්වාදී ආභාෂය ලත් කෘති සහ ඩිමිටර් ඩිමොව් සහ ඩිමිටර් තලෙව්ගේ සමාජවාදී යථාර්ථවාදී නවකතා ඇතුළත් වේ. ට්වෙටන් ටොඩොරොව් කැපී පෙනෙන සමකාලීන කතුවරයෙකි, බල්ගේරියානු ජාතික එලියාස් කැනෙට්ටිට 1981 දී සාහිත්‍ය සඳහා නොබෙල් ත්‍යාගය පිරිනමන ලදී.

ආගමික දෘශ්‍ය කලා උරුමයට බිතුසිතුවම්, බිතුසිතුවම් සහ නිරූපක ඇතුළත් වන අතර ඒවායින් බොහොමයක් මධ්‍යකාලීන ටර්නෝවෝ කලාත්මක පාසල විසින් නිෂ්පාදනය කරන ලදී. සාහිත්‍යය මෙන්, ජාතික පුනර්ජීවනය තෙක් බල්ගේරියානු දෘශ්‍ය කලාවන් නැවත මතුවීමට පටන් ගත්තේ නැත. සහරි සොග්‍රාෆ් විමුක්තියට පෙර යුගයේ දෘශ්‍ය කලාවන්හි පුරෝගාමියෙකි. විමුක්තියෙන් පසු, අයිවන් ම්ර්ක්විච්කා, ඇන්ටන් මිටොව්, ව්ලැඩිමීර් ඩිමිත්‍රොව්, ට්සැන්කෝ ලැව්රෙනොව් සහ ස්ලැටියු බෝයාඩ්ෂෙව් නව ශෛලීන් සහ සාරය හඳුන්වා දුන් අතර, බල්ගේරියානු ගම්මාන, පැරණි නගර සහ ඓතිහාසික විෂයයන්ගෙන් දර්ශන නිරූපණය කළහ. ක්‍රිස්ටෝ යනු 21 වන සියවසේ වඩාත් ප්‍රසිද්ධ බල්ගේරියානු කලාකරුවා වන අතර, ඔහුගේ එළිමහන් ස්ථාපනයන් සඳහා ප්‍රසිද්ධය.

ජන සංගීතය යනු වඩාත් පුළුල් සාම්ප්‍රදායික කලාව වන අතර එය ඈත පෙරදිග, පෙරදිග, මධ්‍යකාලීන නැගෙනහිර ඕතඩොක්ස් සහ සම්මත බටහිර යුරෝපීය ස්වර සහ මාතයන්ගේ සම්මිශ්‍රණයක් ලෙස යුග පුරා සෙමින් වර්ධනය වී ඇත. බල්ගේරියානු ජන සංගීතයට සුවිශේෂී ශබ්දයක් ඇති අතර ගඩුල්කා, ගයිඩා, කවාල් සහ ටූපන් වැනි පුළුල් පරාසයක සාම්ප්‍රදායික උපකරණ භාවිතා කරයි. කැපී පෙනෙන ලක්ෂණයක් වන්නේ දිගු රිද්මයානුකූල කාලයයි, එයට යුරෝපීය සංගීතයේ ඉතිරි කොටසේ සමානකමක් නොමැත. රාජ්‍ය රූපවාහිනී කාන්තා ගායන කණ්ඩායම බල්ගේරියානු ජන සංගීතයේ රංගනයන් සඳහා 1990 දී ග්‍රැමී සම්මානයක් දිනා ගත්තේය. ලිඛිත සංගීත සංයුතිය යොආන් කුකුසෙල් (ඃ 1280–1360) ගේ කෘති දක්වා දිව යයි, නමුත් නූතන සම්භාව්‍ය සංගීතය ආරම්භ වූයේ 1890 දී පළමු බල්ගේරියානු ඔපෙරාව රචනා කළ එමානුවිල් මනෝලොව් සමඟිනි. පැන්චෝ ව්ලැඩිගෙරොව් සහ පෙට්කෝ ස්ටේනොව් සංධ්වනි, මුද්‍රා නාට්‍ය සහ ඔපෙරා තවදුරටත් පොහොසත් කළ අතර, ඒවා ගායක ගායිකාවන් වන ගෙනා ඩිමිට්‍රෝවා, බොරිස් ක්‍රිස්ටෝෆ්, ලුබා වැලිට්ෂ් සහ නිකොලායි ගියාරොව් ලෝක මට්ටමේ මට්ටමකට ඔසවා තැබූහ. බල්ගේරියානු රංගන ශිල්පීන් ඉලෙක්ට්‍රොපොප් (මිරා අරෝයෝ), ජෑස් (මිල්චෝ ලෙවීව්) සහ ජෑස් සහ ජන (අයිවෝ පැපසොව්) මිශ්‍රණ වැනි අනෙකුත් ප්‍රභේදවල පිළිගැනීමක් ලබා ඇත.

බල්ගේරියානු ජාතික ගුවන්විදුලිය, බීටීවී සහ දිනපතා පුවත්පත් වන ටෘඩ්, ඩ්නෙව්නික් සහ 24 චාසා විශාලතම ජාතික මාධ්‍ය ආයතන වේ. 2000 දශකයේ මුල් භාගයේදී බල්ගේරියානු මාධ්‍ය සාමාන්‍යයෙන් අපක්ෂපාතී ලෙස වාර්තා කරන ලද අතර මුද්‍රිත මාධ්‍යවලට නීතිමය සීමාවන් නොතිබුණි. එතැන් සිට, මාධ්‍ය නිදහස ලෝක මාධ්‍ය නිදහස් දර්ශකයේ ගෝලීය වශයෙන් බල්ගේරියාව 111 වන ස්ථානයට පත්වන මට්ටමට පිරිහී ඇති අතර එය යුරෝපීය සංගමයේ සියලුම සාමාජිකයින්ට සහ සාමාජික අපේක්ෂක රාජ්‍යයන්ට වඩා අඩුය. රජය EU අරමුදල් සානුකම්පිත මාධ්‍ය ආයතන වෙත හරවා යවා ඇති අතර ගැටළු සහගත මාතෘකා සම්බන්ධයෙන් අඩු විවේචනාත්මක වීමට අන් අයට අල්ලස් දී ඇති අතර, තනි මාධ්‍යවේදීන්ට එරෙහි ප්‍රහාර වැඩි වී ඇත. දේශපාලනඥයින්, කතිපයාධිකාරීන් සහ මාධ්‍ය අතර කුමන්ත්‍රණය පුළුල්ව පැතිර ඇත.

බල්ගේරියානු ආහාර අනෙකුත් බෝල්කන් රටවලට සමාන වන අතර ශක්තිමත් තුර්කි සහ ග්‍රීක බලපෑම් පෙන්නුම් කරයි. යෝගට්, ලුකන්කා, බනිට්සා, ෂොප්ස්කා සලාද, ලියුටෙනිට්සා සහ කොසුනාක් වඩාත් ප්‍රසිද්ධ දේශීය ආහාර අතර වේ. විශාල සලාද වර්ග සඳහා සංස්කෘතික මනාපයක් ලබා දී ඇති බැවින් මස් පරිභෝජනය යුරෝපීය සාමාන්‍යයට වඩා අඩුය. 1989 වන තෙක් බල්ගේරියාව ලොව දෙවන විශාලතම වයින් අපනයනකරු වූ නමුත් එතැන් සිට එම ස්ථානය අහිමි වී ඇත. 2016 අස්වැන්නෙන් වයින් ලීටර් මිලියන 128 ක් ලැබුණු අතර, ඉන් මිලියන 62 ක් ප්‍රධාන වශයෙන් රුමේනියාව, පෝලන්තය සහ රුසියාවට අපනයනය කරන ලදී. Mavrud, Rubin, Shiroka melnishka, Dimiat සහ Cherven Misket යනු බල්ගේරියානු වයින් සඳහා භාවිතා කරන සාමාන්‍ය මිදි වේ. රාකියා යනු 14 වන සියවස තරම් මුල් භාගයේදී බල්ගේරියාවේ පරිභෝජනය කරන ලද සාම්ප්‍රදායික පළතුරු බ්‍රැන්ඩි වර්ගයකි.

### ක්‍රීඩා

2025 මියාමි විවෘත උළෙලේදී ග්‍රිගෝර් ඩිමිට්‍රොව්
1896 දී ස්විස් ජිම්නාස්ටික් ක්‍රීඩක චාල්ස් චම්පෝඩ් විසින් නියෝජනය කරන ලද පළමු නූතන ඔලිම්පික් ක්‍රීඩා උළෙලේදී බල්ගේරියාව පෙනී සිටියේය. එතැන් සිට, බල්ගේරියානු ක්‍රීඩක ක්‍රීඩිකාවන් රන් 55 ක්, රිදී 90 ක් සහ ලෝකඩ පදක්කම් 85 ක් දිනා ඇති අතර, සර්වකාලීන පදක්කම් සටහනේ 25 වන ස්ථානයට පත්ව ඇත. බර ඉසිලීම සහ මල්ලවපොර බල්ගේරියාවේ සංකේතාත්මක ක්‍රීඩා වේ. 2025 වන විට, බල්ගේරියාව යුරෝපීය බර ඉසිලීමේ ශූරතාවලියේ සියලුම කාලීන පදක්කම් වගුවේ 2 වන ස්ථානයේ ද, ලෝක බර ඉසිලීමේ ශූරතාවලියේ සියලුම කාලීන පදක්කම් වගුවේ 3 වන ස්ථානයේ ද, ගිම්හාන ඔලිම්පික් උළෙලේ බර ඉසිලීම සඳහා සියලුම කාලීන පදක්කම් වගුවේ 4 වන ස්ථානයේ ද, යුරෝපීය මල්ලවපොර ශූරතාවලියේ සියලුම කාලීන පදක්කම් වගුවේ 3 වන ස්ථානයේ ද, ලෝක මල්ලවපොර ශූරතාවලියේ සියලුම කාලීන පදක්කම් වගුවේ 6 වන ස්ථානයේ ද සහ ගිම්හාන ඔලිම්පික් උළෙලේ මල්ලවපොර සඳහා සියලුම කාලීන පදක්කම් වගුවේ 9 වන ස්ථානයේ ද සිටී. පුහුණුකරු අයිවන් අබඩ්ෂෙව් නව්‍ය පුහුණු පිළිවෙත් වර්ධනය කළ අතර එමඟින් බල්ගේරියාවට 1980 ගණන්වල බර ඉසිලීමේ ආධිපත්‍යය දැරීමට හැකි විය. බල්ගේරියානු ක්‍රීඩක ක්‍රීඩිකාවන් බොක්සිං, ජිම්නාස්ටික්, වොලිබෝල් සහ ටෙනිස් යන ක්ෂේත්‍රවල ද විශිෂ්ට දක්ෂතා දක්වා ඇත. 1987 ලෝක ශූරතාවලියේදී ලබාගත් කාන්තා උස පැනීමේ ස්ටෙෆ්කා කොස්ටඩිනෝවාගේ ලෝක වාර්තාව 2024 වන තෙක් නොබිඳී පැවති අතර එය ඉතිහාසයේ දීර්ඝතම ලෝක වාර්තාවලින් එකක් බවට පත් විය. ග්‍රිගෝර් ඩිමිත්‍රොව් ඉහළම 3 ATP ශ්‍රේණිගත කිරීම්වල පළමු බල්ගේරියානු ටෙනිස් ක්‍රීඩකයා විය.

පාපන්දු යනු රටේ ජනප්‍රියම ක්‍රීඩාවයි. බල්ගේරියානු ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායමේ හොඳම දස්කම් වූයේ 1994 FIFA ලෝක කුසලානයේදී 4 වන ස්ථානය ලබා ගැනීමයි, එහිදී තරඟාවලිය සඳහා ඉහළම ගෝල ලාභියා වූ හිස්ටෝ ස්ටොයිච්කොව් සංචිතයට නායකත්වය දුන් විට. ස්ටොයිච්කොව් සියලු කාලයේ වඩාත්ම සාර්ථක බල්ගේරියානු ක්‍රීඩකයා වේ; ඔහුට රන් සපත්තුව සහ බැලන් ඩි'ඕර් පිරිනමන ලද අතර 1990 ගණන්වල FC බාර්සිලෝනා වෙනුවෙන් ක්‍රීඩා කරන අතරතුර ලොව හොඳම ක්‍රීඩකයෙකු ලෙස සැලකේ. CSKA සොෆියා සහ ලෙව්ස්කි සොෆියා දේශීය වශයෙන් සහ දිගුකාලීන ප්‍රතිවාදීන්ගෙන් වඩාත්ම සාර්ථක සමාජ වේ. ලුඩොගොරෙට්ස් දේශීය සිව්වන කොටසේ සිට 2014–15 UEFA චැම්පියන්ස් ලීග් කණ්ඩායම් අදියර දක්වා වසර නවයක් තුළ ඉදිරියට යාම සඳහා කැපී පෙනේ. 2018 දී 39 වන ස්ථානයට පත් වූ එය UEFA හි බල්ගේරියාවේ ඉහළම ශ්‍රේණිගත සමාජයයි.

###

## සටහන්

## යොමු කිරීම්

## බාහිර සබැඳි

* බල්ගේරියාව at Curlie
* Bulgaria at *UCB Libraries GovPubs*.
* Wikimedia Atlas of Bulgaria
* ඕපන් ස්ට්‍රීට් මැප් තුළ ඇති බල්ගේරියාව හා සබැඳි භූගෝලීය දත්ත
* Bulgaria Profile from Balkan Insight
* President of The Republic of Bulgaria සංරක්ෂණය කළ පිටපත 2017-06-03 at the Wayback Machine

යුරෝපයේ ස්වෛරී රාජ්‍යයන් සහ පරායත්ත භූමි ප්‍රදේශ ලැයිස්තුව