Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# උදෑසන

උදෑසන මීදුම
යොසමිටි නිම්නය උදෑසනදී දිස් වන අයුරු
**උදෑසන** යන වදන මුලදී ව්‍යවහාර වූයේ සූර්යෝදය සඳහා වුවද වර්තමානයේදී එය අරුණෝදය සහ මධ්‍යාහ්නය අතරතුර කාලසීමාව හැඳින්වීමට සාමාන්‍යයෙන් භාවිතා වෙයි. දිනයක් තුලදී අනුක්‍රමික ආකාරයට උදෑසනට පසුව පස්වරුව, සන්ධ්‍යාව සහ රාත්‍රිය උදා වෙති.

උදෑසන පෞද්ගලික අදහස නියමිත වේලාව දැක්වීම නොව උදෑසනින් අවදි වීමයි. උදසනින් පිලිඹිබු වන්නේ පොදු ජීවිතයේ ඵලදායීතාවයය. සහ පවිත්‍රතාවයයි,උදෑසන ආහරය සහ හැදපැලද ගැනීමයි.

උදෑසන කාලය යම් පුද්ගලයෙකුට ස්වචාර විය යුතු නමුත් එය දෛනික කටයුතු ඵලදයි වීමේ ආරම්භය ලෙස සැලකේ.වර්ථමාන නිමේයය සැලකීමේදි එය විදුලිය ලොව පුරා බෙදාහරිමේ සහ ස්වභාවික ආලෝක ප්‍රභව වල ස්වාධිනත්වයට අනුකූලවේ.
උදෑසන පුවත්පත අරුණෝදය සමගම අළෙවිවේ. මෙයින් පැහදිලි වන්නේ දිනකට අදාල පුවත්පත පෙරදින රාත්‍රියේ සිටම නිකුත්වන බවයි. හෙටට නියමිත පුවත්පත්වල පූර්වාදර්ශනය එක්සත් රාජධානියේ " නිව්ස් නයිට්" ආයතනයේ රාත්‍රියේ පුවත්පත් සකස් කරන්නන්ගේ විශේෂාංගයක් වේ.

උදෑසන අහාරය, මෙය තාර්කික ලෙස බැලුකල හිමිදිරි උදයෙන් ගැනිම අත්‍යවශය නොවේ. පසුවි ගනුලබනඅහාරය හීල සහ දහවල අතර ආහාරයයි.

මිනිසෙකුට උදෑසන අවදිවීමට ඇති හැකියාවට බලපානුලබන ජානය "පීරියඩ් 3 " නමින් හදුන්වයි.මෙම ජානය අකාර දෙකකි.කෙටි සහ දිගු වශයෙනි.එය පුද්ගලයෙකුගේ උදෑසන හෝ සවස කෙරෙහි අති කැමත්තට බලාපනු ලැබේ.දිගු විචල්‍යතාවය සහිත පුද්ගලයින් සවස ප්‍රියකරන පුද්ගලයින් වේ.

## ආශ්‍රිත
# දෛනික රිද්මය

Some features of the human circadian biological clock
සූර්ය දිනයක (ඔරලෝසු පැය 24ක / සිංහල පැය 60ක) චක්‍රයකට අනුව වෙනස්වන ජෛව ක්‍රියාවලිවල ක්‍රියාකාරිත්‍වය **දෛනික රිද්මය** නම්වේ.

## බාහිර යොමු

* Royal Institution Christmas Lectures 1998: Times of our Lives
* Circadian Sleep Disorders Organization
* දෛනික රිද්මය at the Open Directory Project
* Forger D, Gonze D, Virshup D, Welsh DK (2007). "Beyond intuitive modeling: combining biophysical models with innovative experiments to move the circadian clock field forward". *Journal of Biological Rhythms*. **22** (3): 200–10. doi:10.1177/0748730407301823. PMID 17517910. `{{cite journal}}`: Unknown parameter `|month=` ignored (help)CS1 maint: multiple names: authors list (link)
* Rodrigo G, Carrera J, Jaramillo A (2007). "Evolutionary mechanisms of circadian clocks". *Central European Journal of Biology*. **2** (2): 233–253. doi:10.2478/s11535-007-0016-z.`{{cite journal}}`: CS1 maint: multiple names: authors list (link)
* Lighting Research Center, Light & Health Program
# සූර්ය දින දසුන්

තායි සූර්ය දින දසුන, 2004 අගෝස්තු මාසය (B.E. 2547) දක්වන පැනලයක්. චන්ද්‍ර දින ද දක්වා ඇති බව සැළකිය යුතුය.
**සූර්ය දින දසුනක්** (**ඉංග්‍රීසි:**  solar calendar) යනු සෘතු හෝ තරු වලට සාපේක්ෂව සූර්යයාගේ දෘශ්‍ය පිහිටීම හෝ පදනම් කරගත් දින දසුනක් වේ. ලෝකයේ සම්මතයක් ලෙස පුළුල් ලෙස පිළිගත් ග්‍රෙගරි දින දසුන සූර්ය දින දසුනකට උදාහරණයකි.

## ආශ්‍රිත ලිපි

* List of calendars
* Lunar calendar
* Lunisolar calendar
* Analemma calendar
* Astronomical clock
* Daytime (astronomy)

## මූලාශ්‍ර

## භාහිර සබැඳි

* Solar calendars හා සබැඳි මාධ්‍ය විකිමාධ්‍ය කොමන්ස් හි ඇත
* Correspondence between Hebrew and Islamic calendars, months and holidays (pdf)
# ඍතු

සෘතු හතර: වසන්ත (ඉහළ වම් කෙළවර), ගිම්හානය (ඉහළ දකුණු කෙළවර), සරත් (පහළ වම් කෙළවර) සහ ශීත (පහළ දකුණු කෙළවර).
**ඍතු** (**ඉංග්‍රීසි:**  season) යනු කාලගුණය, පරිසර විද්‍යාව සහ සූර්ය කිරණවල කාලසීමාව අනුව වෙනස් වන වසරක කාල බෙදීම් වේ. සෘතු ඇතිවීමට හේතුව පෘථිවිය සූර්යයා වටා භ්‍රමණය වන අතර එහි අක්ෂය මත භ්‍රමණය වීමයි . පෘථිවියේ භ්‍රමණ නැඹුරුව එහි ලම්බක අක්ෂයේ සිට අංශක 23.5 කි. සමකයට ඈතින් පිහිටි රටවලට සෘතු හතරක් ඇත, එනම් ගිම්හාන, සරත්, ශීත සහ වසන්තය . මේ අතර, සමකයට ආසන්න රටවලට වැසි සමය සහ වියළි කාලය ලෙස සෘතු දෙකක් ඇත.

## ආශ්‍රිත

* Horae, Greek goddesses of seasons
* Indian summer
* Persephone, Greek mythological figure associated with the rebirth of vegetation in the spring
* Sun path
* Vertumnus, Roman god of the seasons

## මූලාශ්‍ර

* Maris, Mihaela, St. Luchian School, Bacau, Romania, *Seasonal Variations of the Bird Species*, ref. ecological seasons pp. 195–196 incl. and pp. 207–209 incl.

## භාහිර සබැඳි

 විකිඋද්ධෘත සතුව පහත තේමාව සම්බන්ධයෙන් උද්ධෘත එකතුවක් ඇත: seasons When do the Seasons Begin? (from the Bad Astronomer)
* Why the Earth has seasons article on h2g2.
* Aboriginal seasons of Kakadu
* Indigenous seasons (Australian Bureau of Meteorology)
* Mt Stirling Seasons
* The Lost Seasons
* Melbourne's six seasons
* Tutorial on Earth/Sun Relations and Seasons
* Sunpreview Season Forecast Project
* Satellite photo demonstrating seasons changes in 2004 on NASA website සංරක්ෂණය කළ පිටපත 2015-03-18 at the Wayback Machine
# හෙබ්‍රෙව් දින දසුන

**හෙබ්‍රෙව්** හෝ **යුදෙව් දින දසුන** (הַלּוּחַ הָעִבְרִי, *ha'luach ha'ivri*) යනු, ප්‍රමුඛ වශයෙන් යුදෙව් ආගමික පිළිපැදීම් සඳහා වර්තමානයේ භාවිතා වන චන්ද්‍ර සූර්ය දින දසුනකි. එහි බොහෝ උත්සවාකාර භාවිතා අතර, යුදෙව් නිවාඩු දිනයන් සඳහා දිනයන්ද, ටෝරා ඛණ්ඩයන්හී සුදුසු ප්‍රසිද්ධ කියවීම්ද, *යෝත්සයිටද* (ඥාතියෙකුගේ මරණය සිහිකිරීම සඳහා දිනයන්) සහ, දිනපතා පසන් කියවීම්ද, එය විසින් දැක්වෙයි. ඊශ්‍රායෙලයෙහි එය භාවිතා වන්නේ ආගමික කටයුතු සඳහා, කෘෂිකර්මය සඳහා කාල රාමුවක් සහ සිවිල් කටයුතු සඳහා නිල දින දසුනක් සැපයීම සඳහා වන අතර වුවද, ග්‍රෙගෝරියානු දින දසුනට වැඩි අනුග්‍රහයක් දක්වමින් අවසන සඳහන් භාවිතය කෙමෙන් ගිලිහෙමින් පවතියි.

යුදෙව්වන් විසින් භාවිතා කෙරෙන දින දසුන කාලාන්තරයෙහිදි පරිණාමයට ලක්ව ඇත. ආදිතම දින දසුන වෙත පැවැති, දින-සතෙහි සතිය, චන්ද්‍ර සූර්ය අන්තරස්ථාපිත ගැළපීම සහ මාසයන්හී නම් යන මූලික ආකෘතිමය ගුණාංග, බැබිලෝනියානු දින දසුනෙහි ආභාෂය ලැබ ඇති වූ බවක් සැලකෙයි. ටනයිටික යුගය (දළ වශයෙන් ක්‍රිව 10–220) වන තුරුම, දින දසුන විසින් නව අඩ සඳ භාවිතා කරන ලද අතර, චන්ද්‍ර මාස දොළහ සහ සූර්ය වසර අතර වෙනස නිවරද කිරීම සඳහා සෑම වසර දෙකකට හෝ තුනකට වරක් අමතර මාසයක් එක් කරන ලදි.
# අන්තර්ජාතික ඒකක පද්ධතිය

එස්අයි මූලික ඒකක

| සංකේතය | නම | රාශිය |
| --- | --- | --- |
| A | ඇම්පියරය | විදුලි ධාරාව |
| K | කෙල්විනය | උෂ්ණත්වය |
| s | තත්පරය | කාලය |
| m | මීටරය | දිග |
| kg | කිලෝග්‍රෑමය | ස්කන්ධය |
| cd | කැන්ඩෙලාව | දීප්ත තීව්‍රතාව |
| mol | මවුලය | ද්‍රව්‍යය ප්‍රමාණය |

**අන්තර්ජාතික ඒකක පද්ධතිය** (**එස්අයි**, ප්‍රංශ *සිස්ටම් ඉන්ටර්නැෂනල් (ඩිනිටී)* වෙතින් කෙටි කල) යනු මෙට්‍රික් පද්ධතියෙහි නූතන ආකාරය වන අතර, වඩාත්ම පුළුල් ලෙසින් භාවිතා වන මිනුම් පද්ධතිය වෙයි. ඇම්පියරය, කෙල්විනය, තත්පරය, මීටරය, කිලෝග්‍රෑමය, කැන්ඩෙලාව, මවුලය යන මූලික ඒකක සතකින් සහ, ඒකක වල ගුණාකාර සහ භාග හැඳින්වීමෙහිදී භාවිතා කල හැකි, ඒකක නාම හා ඒකක සංකේත සඳහා වන උපසර්ග විස්සක කට්ටලයකින් සමන්විත සමචාරී මිනුම් ඒකක පද්ධතියකින් එය සමන්විත වෙයි. අනෙකුත් සුලභ භාවිතයෙහි ඇති භෞතික රාශීන් සඳහා වන ලූමනය සහ වොට් වැනි, ව්‍යුත්පන්න ඒකක 22 ක්ද, මෙම පද්ධතිය විසින් නියම කර දක්වයි.

මූලික ඒකකයන් ව්‍යුත්පන්න කොට ඇත්තේ, රික්තකයෙහි ආලෝකයෙහි වේගය සහ ජලයෙහි ත්‍රිත්ව ලක්ෂ්‍යය වැනි, විශාල නිරවද්‍යතාවයකින් නිරික්ෂණය කල හැකි සහ මිණුම් කල හැකි, ස්වභාවයෙහි පවතින අවිචල්‍ය නියතයන් වෙතින් සහ එක් භෞතික මානවකෘතියක් වෙතිනි. මෙම මානවකෘතිය යනු, 1889 වසරෙහිදී සහතික කෙරුණු, අන්තර්ජාතික කිලෝග්‍රෑම් ප්‍රතිරූපකය වන අතර, හිමාංකයෙහි පවතින ජලය ලීටරයක ස්කන්ධය නාමික වශයෙන් දරන ප්ලැටිනම්-ඉරිඩියම් සිලින්ඩරයක් විය. එහි අචපලබව පිළිබඳව සැලකිය යුතු සැකයන් ඇතිවීම සංක්‍රාන්තියට පත්වූයේ, මූලික ඒකක අර්ථ දැක්වීම සංස්කරණය කීරීමක් විසින්, 2019 මැයි 20 දින සිට බලපැවැත්වෙන පරිදී සම්පූර්ණ වශයෙන් ස්වභාවයෙහි පවතින නියතයන් අනුසාරයෙන් ව්‍යුත්පන්න කිරීම ඇරඹිම වෙතිනි.

මූලික ඒකක අනුසාරයෙන් හෝ අනෙකුත් ව්‍යුත්පන්න ඒකක අනුසාරයෙන් හෝ ව්‍යුත්පන්න ඒකක අර්ථදැක්විය හැක. බහුවිධ රාශීන් මිණුම සඳහා පහසුකම් සපයනු වස් ඒවා යොදා ගැනෙයි. පරිණාමයට ලක් වන පද්ධතියක් වීම එස් අයි වෙතින් බලාපොරොත්තු වෙයි; මිණුම් තාක්ෂණය ප්‍රගතියට පත් වත්ම හා මිණුම් නිරවද්‍යතාව දියුණු වත්ම, නව ඒකක හා උපසර්ග නිමැවුණු අතර ඒකකයන්හී අර්ථදැක්වීම වෙනස් කෙරිණි. වඩාත් මෑතකදී ව්‍යුත්පන්න කෙරුණු ඒකකය වූ කැටාල්, අර්ථ දැක්වුණේ 1999 වසරෙහිදීය.

## මූලාශ්‍ර
# ඝර්ම කලාපය

World map with the intertropical zone highlighted in crimson
Areas of the world with tropical climates
**ඝර්ම කලාපය**, පෘථිවියේ දේශගුණිකමය බෙදීමක් වෙයි.

## අමතර අවධානයට

* Hardiness zone
* Tropical ecology
* Tropical marine climate
* Tropical year

## මූලාශ්‍ර

## භාහිර සබැඳි

* Tropics හා සබැඳි මාධ්‍ය විකිමාධ්‍ය කොමන්ස් හි ඇත
# භ්‍රමණය

**භ්‍රමණය** යනු යම් වස්තුවක් යම් ‍ලක්ෂ්‍යයක් වටා වක්‍රාකාර චලනයක යෙදීමයි. එම භ්‍රමනය සිදුවෙන ජ්‍යාමිතික තලය *භ්‍රමණ තලය* ලෙසත්, භමණ තලයේ කේන්ද්‍රයෙන් ලම්භාකාරව ඉහලට ඇදෙන මනඃකල්පිත රේඛාව *භ්‍රමණ අක්ෂය* ලෙසත් හැඳින්වේ. ත්‍රිමාණ වස්තුවකට භමණ අක්ෂ අනන්ත සංඛ්‍යාවක් තිබිය හැක.

භ්‍රමණ අක්ෂය එම වස්තුවේම අභ්‍යන්තරයෙන් හෝ ස්කන්ධ කේන්ද්‍රය හරහා යයි නම් එය *ස්ව්‍යංභ්‍රමණය* හෝ *කැරකැවීම* යනුවෙන් හඳුන්වන අතර අක්ෂය පෘෂ්ඨයෙන් පිටතට එන ස්ථානයන් *ධ්‍රැව* ලෙස හඳුන්වයි. සම්පූර්ණයෙන්ම පරිබාහිර අක්ෂයක් වටා භ්‍රමණය වීම (බොහෝවිට ගුරුත්වාකර්ෂන බලය හේතුවෙන්; උදාහරණ ලෙස පෘථිවිය සූර්යයා වටා සිදු කරන චලිතය) *පරිභ්‍රමණය* හෝ *කක්ෂීය චලිතයක යෙදීම* ලෙස හැඳින්වේ. එවිට භ්‍රමණ කේන්ද්‍රයේ දෙකෙළවර *කක්ෂීය ධ්‍රැව* ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ.

## ගණිතය

ගණිතානුකූලව, භ්‍රමණයක් යනු දෘඩ වස්තුවක් එක් ලක්ෂ්‍යයක් ස්ථිර ව තබාගෙන චලනය වීමයි (උත්තාරණය මෙන් නොව). මෙම නිර්වචනය ද්විමාන සහ ත්‍රිමාණ භ්‍රමණය යන දෙකටම අදාල වේ. (පිළිවෙලින් තලයක සහ අවකාශයේ)

දෘඩ වස්තුවක සියලුම චලිතයන් උත්තාරණය හෝ භ්‍රමණය හෝ ඒ දෙකෙහි සං‍යෝජනයක් වේ.

## තාරකා විද්‍යාව

තාරකා විද්‍යාවේ දී, භ්‍රමණය යනු නිරතුරුව දක්නට ලැබෙන සංසිද්ධියකි. තාරකා, ග්‍රහලෝක සහ සියලුම අභ්‍යාවකාශ වස්තූන් තමාගෙ අක්ෂය වටා භ්‍රමණය වේ.

### භ්‍රමණය හා පරිභ්‍රමණය

බොහෝ අවස්ථාවල පරිභ්‍රමණය, භ්‍රමණයට සමාන වචනයක් ලෙස යොදාගත්තද තාරකා විද්‍යාවේදි පරිභමණය (හෝ කක්ෂීය පරිභ්‍රමණය) යනු යම් වස්තුවක් තමා වටා භ්‍රමණය වෙමින් වෙනත් වස්තුවක් වටා ගමන් කිරීම වේ. චන්ද්‍රයින් ඒවායෙ ග්‍රහලෝක වටාද, ග්‍රහලෝක ඒවායෙ මව් තාරකා වටාද, තාරකා මන්දාකිණියේ මධ්‍යය වටාද පරිභ්‍රමණය වේ.

### ප්‍රතිගාමී භ්‍රමණය

පෘථිවිය ඇතුලු සෞරග්‍රහ මණ්ඩලයේ බොහෝ ග්‍රහලෝක ඒවා පරිභ්‍රමණය වන දිශාවටම භ්‍රමණය වේ. නමුත් සිකුරු භ්‍රමණය වෙන්නේ එය පරිභ්‍රමණය වන දිශාවට විරුද්ධවයි. යුරේනස් භ්‍රමණය වෙන්නේ මදක් ඇලවයි. (යුරේනස් මුල් කාලයේදි නියම ආකාරයට භ්‍රමණය වන්නට ඇති බවත්, වෙනත් වස්තුවක් හා ඝට්ඨනයක් වීම නිසා එහි ආනතිය වෙනස් වී ඇති බවටත් විශ්වාස කෙරේ). මෙලෙස විරුද්ධ අතට භමණය වීම *ප්‍රතිගාමි භ්‍රමණය* ලෙස හැඳින්වේ.

## භෞතික විද්‍යාව

## පියාසැරි ගතික විද්‍යාව

## ක්‍රීඩා

## මූලාශ්‍ර
# සෙරස්

සෙරස් | A view of Ceres in natural color, by the *Dawn* spacecraft in May 2015 |
| සොයාගැනීම සහ නිලනාමය |
| සොයාගත් තැනැත්තේ | Giuseppe Piazzi |
| සොයාගත් දිනය | 1 January 1801 |
| නිලනාමයන් |
| ශබ්දනැගීම | /ˈsɪəriːz/ |
| නම් කෙරුණේ | Cerēs |
| විකල්ප නම් | A899 OF; 1943 XB |
| සුළු ග්‍රහ වර්ගය | Dwarf planet Asteroid belt |
| විශේෂණය | Cererian /sᵻˈrɪəriən/, rarely Cererean /sɛrᵻˈriːən/ |
| කක්ෂීය ලක්ෂණ |
|  කාලාරම්භය 2014-Dec-09 (JD 2,457,000.5) |
| විහේලිකය | 2.9773 AU (445,410,000 km) |
| අපහේලිකය | 2.5577 AU (382,620,000 km) |
| අඩ-මහා අක්ෂය | 2.7675 AU (414,010,000 km) |
|  උත්කේන්ද්‍රියතාවය | 0.075823 |
| කක්ෂීය කාලාවර්තය | 4.60 yr 1,681.63 d |
| චන්ද්‍ර කාලාවර්තය | 466.6 d 1.278 yr |
|  සාමාන්‍යය කක්ෂීය වේගය | 17.905 km/s |
| මධ්‍යන්‍යය විෂමතාවය | 95.9891° |
|  ආනතිය | 10.593° to ecliptic 9.20° to invariable plane |
| ආරෝහණ මංසලෙහි දේශාංශකය | 80.3293° |
|  පරිතාරාන්තිකයේ විස්තාරය | 72.5220° |
| නියමානුකූල කක්ෂීය ලක්ෂණ |
| නියමානුකූල අඩ-මහා අක්ෂය | 2.7670962 AU |
| නියමානුකූල උත්කේන්ද්‍රියතාවය | 0.1161977 |
| නියමානුකූල ආනතිය | 9.6474122° |
| නියමානුකූල මධ්‍යන්‍ය චලනය | 78.193318 අංශක /  වසර |
| නියමානුකූල කක්ෂීය කාලාවර්තය | 4.60397 වසර (1681.601 දි) |
| උපහේලිකයෙහි පූර්වායනය | 54.070272 චාපවිකලා /  වසර |
| ආරෝහණ මංසලෙහි පූර්වායනය | −59.170034 චාපවිකලා /  වසර |
| භෞතික ගුණාංග |
| මාන | (965.2 × 961.2 × 891.2) ± 2.0 km |
| මධ්‍යන්‍යය අරය | 473 km |
| මතුපිට පෘෂ්ඨීය වර්ගඵලය | 2,770,000 km2 |
| පරිමාව | 421,000,000 km3 |
| ස්කන්ධය | (9.393±0.005)×1020 kg
0.00015 Earths 0.0128 Moons |
| මධ්‍යන්‍යය ඝණත්වය | 2.161±0.009 g/cm3 |
| නිරක්ෂීය පෘෂ්ඨීය ගුරුත්වය | 0.29
 m/s2 0.029 *g* |
| නිරක්ෂීය මිදුම් ප්‍රවේගය | 0.51
 km/s |
| නක්ෂත්‍ර භ්‍රමණ කාලාවර්තය | 0.3781 d 9.074170±0.000002 h |
| නිරක්ෂීය භ්‍රමණ ප්‍රවේගය | 92.61 m/s |
| ආක්ෂක ආනතිය | 4° |
| උත්තර ධ්‍රැවය විෂුවදංශය | 291.42744° |
| උත්තර ධ්‍රැවය ක්‍රාන්තිය | 66.764° |
| ජ්‍යාමතික ප්‍රභානුපාතය | 0.090±0.0033 (V-band) |
|

| පෘෂ්ඨීය උෂ්ණත්වය | අවම | මධ්‍යන්‍යය | උපරිම |
| --- | --- | --- | --- |
| Kelvin |  | ≈ 168 K | 235 K |

 |
| වර්ණාවලී වර්ගය | C |
| දෘශ්‍ය විශාලත්වය | 6.64 to 9.34 |
|  නිරපේක්ෂ විශාලත්වය *(H)* | 3.34 |
| කෝණික විෂ්කම්භය | 0.854″ to 0.339″ |
|  |

**සෙරස්** (**ඉංග්‍රීසි:**  Ceres; සංකේතය: ), සෞරග්‍රහ මණ්ඩලයට අයත් වාමන ග්‍රහලෝකයකි.

## සටහන්

## මූලාශ්‍ර