Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Saare

| Okrug Saare
 |
| --- |
|  |
|  |
| **U sastavu** | Estonije
 |
| **Upravni oblik** | okrug
 |
| **Službeni jezik** | estonski
 |
| **Glavni grad** | Kuressaare
 |
| **guverner** | Lembit Kruuse
 |
| Površina
 | 1124 km²
 |
|  |
| **Stanovništvo** | 33.032
 |
| **Gustoća** | 29 stanovnika na km²
 |

**Okrug Saare** (estonski: *Saare maakond* ili *Saaremaa*) je jedan od dva otočka okruga od ukupno petnaest na koliko je Estonija od 1991. administrativno podjeljena.

## Karakteristike

Saare je najzapadniji estonski okrug u njemu su pored najvećeg otoka Saaremaa i otoci; Muhu, Abruka, Ruhnu, Vilsandi i brojni manji otočići i hridi.

Okrug se prostire na površini od 11,24 km² na kojoj živi 33,032 stanovnika.

Sa istoka graniči sa Okrugom Lääne, sa sjevera sa Okrugom Hiiu i sa juga sa Latvijom.

### Privreda

Gotovo 1 / 3 otočkih poduzeća bavi se poljoprivredom, šumarstvom ili ribarstvom, a ostali koječime. Nekoliko poduzeća bavi se brodogradnjom; Baltic Workboats AS, AS Luksusjaht i AS Saare Paat. U prehrambenoj industriji su; AS Saaremaa Piimatööstus, OÜ Saaremaa Lihatööstus, Saaremaa Laevakompanii, a Enerpoint Saare OÜ i Incap Electronics Estonia OÜ bave se elektronikom.
Šumarstvom se bave OÜ Sandla Puit i OÜ E-Laube, gotovo polovica poduzeća nalazi se u Kuressaaru, u kom je najveća luka i aerodrom.

Najviše se uzgaja ječam (3927 ha), pšenica (1890 ha), raž (425 ha), zob (611 ha), uljana repica (1432 ha) i krumpir (177 ha).

## Administrativna podjela

Teritorij okruga je podjeljen na tri parohije (vallad), a administrativni centar okruga je grad Kuressaare u kom živi 12,698 stanovnika.

## Izvori

## Vanjske veze

* *Avasta Saaremaa* (turističke stranice) (`et`)
# Lääne

| Okrug Lääne
 |
| --- |
|  |
|  |
| **U sastavu** | Estonije
 |
| **Upravni oblik** | okrug
 |
| **Službeni jezik** | estonski
 |
| **Glavni grad** | Haapsalu
 |
| **guverner** | Innar Mäesalu
 |
| Površina
 | 1816 km²
 |
|  |
| **Stanovništvo** | 20.285
 |
| **Gustoća** | 11 stanovnika na km²
 |

**Okrug Lääne** (estonski: *Lääne maakond* ili *Läänemaa*) je jedan od petnaest okruga na koliko je Estonija od 1991. administrativno podjeljena.

## Karakteristike

Okrug Lääne se prostire na zapadu zemlje po kopnu i po otoku Vormsi i obližnjim malim otočićima na površini od 1,816 km² na kojoj živi 20,285 stanovnika.

Sa sjevera graniči sa Baltičkim morem, sa sjeveroistoka sa Okrugom Harju, sa istoka sa Okrugom Rapla, sa juga sa Okrugom Pärnu i sa zapada sa otočkim okruzima Saare i Hiiu.

## Administrativna podjela

Okrug je podjeljen na 3 parohije (vallad), a administrativni centar okruga je grad Haapsalu u kom živi 9,220 stanovnika.

## Izvori

## Vanjske veze

* *Läänemaa* (službene stranice) (`et`)
# Šaman

Šamanska ceremonija u Rusiji
**Šaman** označava čovjeka, koji stoji u središtu vjerskog i kulturnog fenomena šamanizma. Sljedbenici šamanizma šamana smatraju vračom ili čudotvorcem koji ima mogućnost tijekom svojih putovanjima u stanju transa stupiti u kontakt sa "svijetom duhova".

Riječ *šaman* vjerojatno proizlazi iz sanskritskog srmana (asketski), a prema Campbellu iz tunguskog jezika ili mandžurskog *saman* (*onaj koji zna kroz ekstatičko iskustvo*), odnosno osobu čije su moći zasnovane na ekstatičkom iskustvu.

## Imenovanje šamana

Prema mišljenju mnogih šamanskih tradicija šaman može biti muškarac ili žena. Mogućnost postati šaman se temelji na sposobnosti, u snovima i vizijama spoznati poruke duhovnog svijeta. Budućeg šamana (najčešće kao dijete) nazivaju duhovi u snovima, vizijama ili u stanju trance i čak daju i naloge. Svaki šaman ima najmanje jednog "učitelja-duha". U obiteljima u kojima je predak bio šaman, mogućnost kontaktiranja svijeta duhova se nasljeđuje.
Mladi šamani uče od fizičkih učitelja (starijih iskusnih šamana) ispravnu provedbu rituala i interpretacije poruka iz duhovnog svijeta.

Stariji šamani ispituju sposobnosti učenika. Kad stekne određene vještine, posebnim ritualima postane imenovan šamanom.

## Uloga šamana u zajednici

Šaman djeluje kao metafizički iscjeljitelj bolesnih, provodi rituale oko umiranja i smrti, obrana od "zlih duhova", vremenske prognoze, pronalazi divljač, proroštvo, tumačenje snova, socijalne regulacije i bavljenje s duševno poremećenim osobama.
Osim toga šaman djeluje i kao nastavnik u nekim područjima života, koja se odnose neposredno na socijalno okruženje.

Isto tako, on djeluje kao pripovjedač, pjesnik i pjevač mitova i priča i poprima ulogu očuvatelja znanja zajednice.

## Vanjske veze

* Shamanism in Siberia
* Foundation for Shamanic Studies (english)
* Foundation for Shamanic Studies Europa (deutsch)
# 1199.

|  |  |
| --- | --- |
| Milenijum:
 | 2. milenijum
 |
| Vjekovi:
 | 11. vijek – **12. vijek** – 13. vijek
 |
| Decenija:
 |  1160-e  1170-e  1180-e  – 1190-e –  1200-e  1210-e  1220-e  |
| Godine:
 | 1196 1197 1198 – **1199** – 1200 1201 1202
 |

Richard Lavlje Srce

1199.. po kalendarima
| Gregorijanski
 | 1199.. (MCXCIX) |
| Ab urbe condita
 | 1952.
 |
| Islamski
 | 595–596.
 |
| Iranski
 | 577–578.
 |
| Hebrejski
 | 4959–4960.
 |
| Bizantski
 | 6707–6708.
 |
| Koptski
 | 915–916.
 |
| Hindu kalendari
 |
| • *Vikram Samvat* | 1254–1255.
 |
| • *Shaka Samvat* | 1121–1122.
 |
| • *Kali Yuga* | 4300–4301.
 |
| Kineski
 |
| • Kontinualno
 | 3835–3836.
 |
| • 60 godina
 | Yin Zemlja Koza (od kineske Ng.) |
| Holocenski kalendar
 | 11199.
 |
| p • r • u |
| Podrobnije: Kalendarska era |

Godina **1199.** (**MCXCIX**) bila je redovna godina koja počinje u petak po julijanskom kalendaru.

## Događaji

* 25. 3. – Kralja Richard I od Engleske prilikom opsade zamka Châlus dječak po imenu Pierre Basile pogađa samostrijelom u rame.
* 6. 4. – Kralj Richard I od Engleske umire od gangrene izazvane ranom. Njegov mlađi brat John postaje kralj Francuske. Richardove dragulje preuzima njegov nećak Otto, kralj Rimljana. Nakon Richardove smrti francuski vojnik Mercadier daje Pierreu Basileu oguliti kožu te ga vješa.
* Kralj Philip II od Francuske obnavlja rat protiv engleskog kralja Johna, podržavajući suparničkog pretendenta na englesko prijestolje u liku bretanjskog vojvode Arthura I.

## Rođenja

* Ahmed el-Badavi, sufijski mistik i osnivač bedevijskog reda

## Smrti

* 23. 1. – Jakub, almohadski kalif (\* 1160)
* 9. 2. – Minamoto no Yoritomo, japanski šogun (\* 1147)
* 6. 4. – Richard Lavlje Srce (kralj Engleske) (\* 1157)
* 4. 9. – Joan od Engleske, kraljica Sicilije, supruga Guglielma (Vilima II) (\* 1165)

## Karte

* Evroazija pre Džingis-kanovih osvajanja
* Evropa 1199.
# Livonija

*Za ostale upotrebe, pogledajte Livonija (razvrstavanje).*
Livonija 1534. godine
**Livonija** je istorijski region duž istočnih obala Baltičkog mora. To je nekada bila zemlja finskih Livonaca.

Tokom Livonskog krstaškog rata, staru Livoniju je kolonizovalo Livonsko bratstvo mača, kasnije nazvano Livonski red, i ime Livonija je počelo označava mnogo širu teritoriju: Terru Marrianu na istočnim obalama Baltičkog mora, u današnjoj Letoniji i Estoniji. Njegove granice su bili Riški zaljev i Finski zaljev na severozapadu, jezero Peipus i Rusija na istoku, i Litvanija na jugu.

Livoniju su naseljavali razni baltički i finski narodi, kojima je vladala viša klasa baltičkih Nemaca. Tokom vremena, neki plemići su polonizovani u poljsko-litvansko plemstvo (šljahta) ili rusifikovano u rusko plemstvo (dvorjanstvo).
# 1206.

< |
12. vijek |
**13. vijek**
| 14. vijek
| >

< |
1170-e |
1180-e |
1190-e |
**1200-e**
| 1210-e
| 1220-e
| 1230-e
| >

<< |
< |
1202. |
1203. |
1204. |
1205. |
**1206..**
| 1207.
| 1208.
| 1209.
| 1210.
| >
| >>

1206.. po kalendarima
| Gregorijanski
 | 1206.. (MCCVI) |
| Ab urbe condita
 | 1959.
 |
| Islamski
 | 602–603.
 |
| Iranski
 | 584–585.
 |
| Hebrejski
 | 4966–4967.
 |
| Bizantski
 | 6714–6715.
 |
| Koptski
 | 922–923.
 |
| Hindu kalendari
 |
| • *Vikram Samvat* | 1261–1262.
 |
| • *Shaka Samvat* | 1128–1129.
 |
| • *Kali Yuga* | 4307–4308.
 |
| Kineski
 |
| • Kontinualno
 | 3842–3843.
 |
| • 60 godina
 | Yang Vatra Tigar (od kineske Ng.) |
| Holocenski kalendar
 | 11206.
 |
| p • r • u |
| Podrobnije: Kalendarska era |

## Događaji

## Rođenja

## Smrti
# Livonci

| Livonci Līvlizt |
| --- |
| Karta razmještaja baltičkih plemena početkom 13. vijekaKarta razmještaja baltičkih plemena početkom 13. vijeka |
|  |

**Livonci** (livonski: *līvlizt*; latvijski: *līvi*, *lībieši*; estonski: *liivlased*, ruski: *Ливы*; finski: *liiviläiset*; njemački: *Liven*, *Livonier*) bilo je
jedno od drevnih balto-finskih plemena koje je živjelo u Livoniji.

Livonci su bili autohtoni po današnjoj sjevernoj Latviji i jugozapadnoj Estoniji.

## Historija

Ugro-finska i baltička plemena predci Livonaca i Latvijaca naselili su na teritorij današnje Latvije krajem brončanog doba.
Livonci su se kao etnos formirali u 12. vijeku, kasnije su se stopili sa ostalim antičkim latvijskim plemenima; Latgalcima, Kuršima, Zemgalima i Selima i formirali današnju latvijsku naciju.

Livonci se prvi put spominju u historijskim zapisima početkom 12. vijeka u ruskoj Nestorovoj kronici – Povest vremenih leta, kao dio poločke vojske koja je sudjelovala u kampanji kijevskih i černigivskih kneževa protiv kneza Davida Svjatoslaviča iz Smolenska.

Detaljniji podatci o Livoncima iz Vidzeme s kraja 12. i početka 13. vijeka nalaze se u Livonskoj rimovanoj kronici, o njima se navodi "Tamo kraj rijeke Daugave (Zapadne Dvine), koja dotiče iz Rusije (*Ruzen*), živi bezbožni narod, srčanih ratnika – Livonci (*Liwen*) – kako se zovu".

Livonska kultura imala je zenit tokom 11. - 12. vijeka.

Na bazi arheoloških i pisanih izvora može se identificirati pet velikih regija u kojima su krajem 12. vijeka živjeli Livonci; Sjeverna Kurlandija, donji tok Daugave (Zapadne Dvine) i rijeke Gauje, Metsepole i Idumeja.
Slavni livonski vođa Caupo iz Gauje imao je utvrdu pored današnjeg zamka Turaida.

Početkom 12. vijeka, Vidzemski Livonci počeli su se stapati sa Latgalcima i drugim baltičkim plemenima Latvije stvarajući bazu za razvoj latvijskog jezika i naroda. Izgleda da se livonski govorio u Daugavi i Idumeji sve do 15–16. vijeka, u Gauji do 17. vijeka, ali u Metsepoli do sredine 19. vijeka.

Manje se zna o drevnim Kurlandskim Livoncima, prema dokumentima i lingvističkim tragovima Kurlandski Livonci živjeli su pomiješani sa Kuršima, koji su u 12–13. vijeku vladali Kurlandijom. Kurlandski Livonci bili su povezani i sa Vendima, koji su se preselili iz donjeg toka rijeke Vente u Rigu i do 12. vijek živjeli u kraju oko Cēsisa.

U sjevernoj Kurlandiji livonski se govorio do 16–17. vijeka, tad se počeo širiti latvijski iz Vidzeme. Početkom 20. vijeka livonski se govorio u samo dvanaestak ribarskih sela na sjeveru, danas znanih kao **Livonska obala**.

Posljednja žena koja je znala i govorila livonski kao materinji jezik – Grizelda Kristiņa umrla je 2013. pa se smatra da je taj jezik izumro.
Iako ima tridesetak ljudi koji su ga naučili kao drugi jezik, i nekih 250 koji se deklariraju kao Livonci.

## Izvori

## Vanjske veze

* *The Livonians in ancient times* Arhivirano 2022-01-07 na Wayback Machine-u (`en`)
# Seloni

| Seli sēļi |
| --- |
| Karta razmještaja baltskih plemena početkom 13. vijekaKarta razmještaja baltskih plemena početkom 13. vijeka |
|  |

**Seli** (latvijski: *Sēļi*, litvanski: *Sėliai* od livonskog *Sälli* – "Gorštaci") bilo je jedno od baltskih plemena,
koje se za Livonskog križarskog rata opiralo nasilnom pokrštavanju i okupaciji od strane njemačkih i viteških redova.

## Historija

Seli su živjeli u kraju zvanom Selija, koji se prostirao po današnjoj jugoistočnoj Latviji i sjeveroistočnoj Litvaniji.

Seli se prvi put spominju u 13. vijeku u Kronici Henrika od Livonije i Livonskoj rimovanoj kronici.
Spominju se i na kopijama karata Klaudija Ptolomeja iz 12–13. vijeka, ali kako se radi o kopijama nije baš sigurno da se doista radi o njima.

Zna se da su u 13. vijeku imali oko 30 gradina i prijestolnicu u utvrdi Sēlpils, koju je Livonsko bratstvo mača zauzelo 1208.

Seli i njihov jezik egzistirali su otprilike do 15. vijeka, kad su se asimilirali sa drugim srodnim plemenima, i tako pomogli etnogenezi današnjih Latvijaca i Litvanaca.

## Izvori

## Vanjske veze

* *sēļi* (`lt`)
# 1208.

< |
12. vijek |
**13. vijek**
| 14. vijek
| >

< |
1170-e |
1180-e |
1190-e |
**1200-e**
| 1210-e
| 1220-e
| 1230-e
| >

<< |
< |
1204. |
1205. |
1206. |
1207. |
**1208..**
| 1209.
| 1210.
| 1211.
| 1212.
| >
| >>

1208.. po kalendarima
| Gregorijanski
 | 1208.. (MCCVIII) |
| Ab urbe condita
 | 1961.
 |
| Islamski
 | 604–605.
 |
| Iranski
 | 586–587.
 |
| Hebrejski
 | 4968–4969.
 |
| Bizantski
 | 6716–6717.
 |
| Koptski
 | 924–925.
 |
| Hindu kalendari
 |
| • *Vikram Samvat* | 1263–1264.
 |
| • *Shaka Samvat* | 1130–1131.
 |
| • *Kali Yuga* | 4309–4310.
 |
| Kineski
 |
| • Kontinualno
 | 3844–3845.
 |
| • 60 godina
 | Yang Zemlja Zmaj (od kineske Ng.) |
| Holocenski kalendar
 | 11208.
 |
| p • r • u |
| Podrobnije: Kalendarska era |

## Događaji

* 15. 1. - Papin legat Pierre de Castelnau je ubijen na jugu današnje Francuske. Papa Inocent III okrivljuje za ovo grofa Raymonda VI od Toulousea, koji je ekskomuniciran, a dogodine počinje Katarski križarski rat (de Castelnau je ove godine beatificiran).

## Rođenja

## Smrti
# Livonski red

oklop livonskih vitezova
**Livonski red** bio je je autonomna livonska grana Teutonskog Reda i član Livonske konfederacije od 1435. do 1561.

Nakon što su poraženi od Žemajta u Bitci kod Saule 1236., ostatci Livonskog bratstva mača stopili su se sa Teutonskim viteškim redom i postali poznati kao vitezi Livonskog reda 1237. Između 1237. - 1290. Livonski red je osvojio čitavu Kurlandiju , Livoniju i Žemajtiju, ali pokušaji Reda da se upadne u susjednu Republiku Novgorod bili su neuspješni i njegova vojska je na kraju poražena u bitci kod Rakvere (1268). Red je 1346. kupio Vojvodstvo Estoniju od danskog kralja Valdemara IV. Život unutar teritorija Reda opisan je u *Kronici Balthasara Russowa* (*Balthasar Russow kronika der Provinz Lyfflandt*).

Teutonski viteški red je počeo slabiti nakon poraza u Bitci kod Grunwalda 1410. i sekularizacije svojih pruskih domena od strane Alberta od Brandenburga 1525. , ali se Livonski red uspio održati kao nezavisni viteški red .

Poraz livonskog reda u bitci kod Swiente (Pabaiskasa) 1. rujna 1435. , koji je koštao života Velikog Majstora i nekoliko visokih vitezova, doveo je Red bliže njihovim susjedima u Livoniji.Sporazum livonske konfederacijae (eiine fruntliche eyntracht) potpisan je 4. prosinca 1435. od strane nadbiskupa u Rigi, biskupa Kurlandije , Dorpata, Osel-Wieka i Revala, predstavnika Reda , vazala i zastupnika gradskih vijeća iz Rige, Revala i Dorpata.

Tokom Livonskog rata red je pretrpio odlučujući poraz od vojske ruskog cara
Ivana Groznog u bitci na Ergeme 1560. Zbog tog je Livonski red zatražio zaštitu od kralja Poljsko-Litvanske Unije i Velikog Litvanskog kneza Sigismunda II Augusta, , koji je intervenirao u sukobu između biskupa Vilima od Rige i Bratstva godine 1557.

Nakon dolaska u dogovoru sa Sigismundom II i njegovim predstavnicima (naočito sa Mikolajem "Crnim" Radziwillom), zadnji Veliki majstor Gotthard Kettler sekularizirao je Red i obratio ga na luteranstvo. U južnom dijelu teritorija Reda formirao je Kneževinu Kurlaniju i Semigaliju za svoju familiju. Većina ostalih zemalja zauzeta od strane Velike Kneževine Litve. Sjeverno od Estonije je uzeto natrag natrag od Danske i Švedske.

Od 14. do 16. stoljeća, srednji niski njemački kao govorni u gradovima Hanze je bio etablirani na jezik, ali ga je kasnije naslijedio visoki njemački kao službeni jezik tijekom 16. i 17. stoljeća.

## Meštri Livonskog reda

Livonski Veliki majstor kao i Veliki majstor Teutonskog reda bio je biran od strane svojih kolega vitezova doživotno. Veliki majstor je imao sve prerogative vlasti, a odluke njegovog savjeta koji nije bio obavezan, imale su efekt dekreta. Veliki majstor teutonskih vitezova nije ograničavao lokalnu autonomiju, rijetko je posjećivao Livoniju ili slao ambasadora u vizitu.

## Izvori
# Veliki Novgorod

Istorijski spomenici u Novgorodu i okruženju| Svjetska baština UNESCO-a |
|  |
|  Rusija |
| Registriran | 1992. |
| Vrsta | Kulturno dobro |
| Mjerilo | ii, iv, vi |
| Ugroženost | no |
| Referenca | UNESCO |

**Veliki Novgorod** (ruski: Великий Новгород) ili **Novgorod Veliki** (ruski: Новгород Великий), najčešće se naziva kratko **Novgorod** (ruski: Новгород; zvanični naziv grada do 1999. godine), nalazi se u severozapadnoj Rusiji. Moskva je udaljena 550 kilometara jugoistočno, a Sankt Peterburg 200 kilometara severozapadno. Kroz grad protiče reka Volhov, koja šest kilometara uzvodno ističe iz jezera Iljmenj. Po podacima iz januara 2007. grad je imao 216.699 stanovnika. Veliki Novgorod nikako ne treba mešati sa Nižnjim Novgorodom, niti sa Novgorodom Severskim.

## Historija

Veliki Novgorod je jedan od najstarijih ruskih gradova. Osnovan je 859. godine i još u Kijevskoj Rusiji je bio veliki grad sa više desetina hiljada stanovnika. Godine 2009. u Novgorodu se obeležava 1150a godišnjica grada. Novgorod je osnovao varjaški knez Rurik, osnivač prve istočnoslovenske države, koji je ovde vladao 862—879. Uz Konstantinopolj, Novgorod je bio jedini grad u srednjevekovnoj Evropi u kojem pismeni ljudi nisu poticali samo iz sloja plemstva i sveštenstva, već je i običan narod umeo da piše i čita. U Novgorodu je cvetala trgovina i kultura. U gradu su živeli čuveni ikonopisci kao Teofan Grk i Andrej Rubljov. Novgorod je u vreme Aleksandra Nevskog bio centar Rusije i prestonica Velikog kneza. U poznom srednjem veku Novgorod je održavao trgovačke kontakte sa gradovima Hanze. Glavni izvozni artikli bili su krzno, drvo, med, vosak, pivo. Od 1478. grad je mostao deo Moskovske Rusije, a početkom 17. veka okupirali su ga privremeno Šveđani. Osnivanjem Sankt Peterburga 1703. privredni i strateški značaj Novgoroda je nepovratno opao.

Novgorod su u Drugom svetskom ratu okupirale nemačke trupe od avgusta 1941. do 15. februara 1944. U tom periodu grad je pretrpeo znatna oštećenja. Obnova je usledila brzo posle oslobođenja 1944.

Godine 1998. mu je dotadašnje ime **Novgorod** promenjeno u **Veliki Novgorod**.

## Znamenitosti

Stari deo grada prostire se na obe strane reke Volhov. Na zapadnoj obali se nalazi gradski kremlj (*detinjec*) iz 11. veka. Kremlj i katedralu Svete Sofije je podigao knez Jaroslav Mudri. Katedrala je podignuta u čast pobede nad nomadskim Pečenzima. Kremlj je nekada imao 12 kula, od kojih je očuvano 9. Zid tvrđave je dug 1,3 kilometra. Od manastira najznačajniji je Jurjev manastir iz 1030. na obali jezera Iljmenj. Pored njega se nalazi muzej ruske drvene arhitekture na otvorenom. U gradu postoji državni univerzitet *Jaroslav Mudri*. Čitav stari grad, zajedno sa Kremljom i crkvama, pod zaštitom je UNESKO od 1992.

## Izvori

## Povezano

* Novgorodski slučaj

## Vanjske veze

* www.novgorod.ru – Zvanična internet prezentacija
* moj grad: Veliki Novgorod
* Turističke informacije Arhivirano 2008-04-10 na Wayback Machine-u
* Riznica Novogorodskog kremlja Arhivirano 2008-02-24 na Wayback Machine-u
# Gilda

*Za ostale upotrebe, pogledajte Gilda (razvrstavanje).*

| Gilda |
| --- |
| Kino-poster |
| Režija | Charles Vidor |
| Producent | Virginia Van Upp |
| Scenario | Jo Eisinger Marion Parsonnet **sinopsis**: E.A. Ellington |
| Uloge | Rita Hayworth Glenn Ford George Macready |
| Muzika | Hugo Friedhofer |
| Fotografija | Rudolph Maté |
| Montaža | Charles Nelson |
| Distribucija | Columbia Pictures |
| Premijera | 14. februara 1946 (1946-02-14) |
| Trajanje | 110 min. |
| Zemlja |  Sjedinjene Države |
| Jezik | engleski |

Gilda je američki film noir snimljen 1946. u režiji Charlesa Vidora sa Glennom Fordom i Ritom Hayworth u glavnim ulogama. Radnja je smještena u Buenos Aires gdje se profesionalni američki kockar sprijatelji s vlasnikom kockarnice ne znajući da je oženjen za njegovu bivšu djevojku Gildu. Gilda se smatra jednim od najuspješnijih filmova svog vremena, a Riti Hayworth je uloga arhetipske *femme fatale* zavodnice predstavljala vrhunac karijere. *Gilda* je također poznata i po haljini koju je nosio glavni lik, a koji se smatra jednim od najuticajnijih primjeraka filmske mode.

## Uloge

| Glumac
 | Uloga
 |
| --- | --- |
| Rita Hejvort | Gilda
 |
| Glen Ford | Džoni Farel
 |
| Džordž Makridi | Balin Mandson
 |
| Stiven Gerej | Ujak Pio
 |
| Džozef Kaleja | detektiv Moris
 |

## Vanjske veze

* *Gilda* na sajtu IMDb
* *Gilda* na filmskoj bazi podataka TCM
* *Gilda* trailer at TCM Media Room
# Livonski rat

| Livonski rat
 |
| --- |
| Segment Rusko-švedskih ratova
 |
|  Karta nekadašnje Livonije
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Datum
 | 1558. - 1583.
 |
| Lokacija
 | Estonija, Livonija, Baltička Rusija |
| Ishod
 | Pobjeda švedsko-dansko-poljsko-litvanske koalicije
 |

 |
| Sukobljene strane
 |
|  Rusko Carstvo
 |  Kraljevina Švedska  Kraljevina Danska
  Terra Mariana (Livonska konfederacija)
 Velika kneževina Litvanija
 Kraljevina Poljska (kasnije)
 Poljsko-Litvanska Unija |

**Livonski rat** kog Šveđani zovu *Livländska kriget* (1558. -1583), dugogodišnji vojni sukob, u kojom se Carska Rusija bezuspješno borila protiv koalicije sastavljene od Kraljevine Poljske, Velike kneževine Litvanije i Kraljevine Švedske za kontrolu nad tadašnjom Velikom Livonijom, u kojoj su pored Livonije bile i Estonija, Kurlandija i otok Saaremaa (Oesel).

U Velikoj Livoniji vladao je Red braće po maču, - Livonski red grana Teutonskog viteškog reda.

## Tok rata

Ruski car Ivan IV Grozni koji je želio povećati izlaz na Baltičko more, iskoristio je
slabost Livonskog viteškog reda i 1558. krenuo na invaziju Livonije. Njegova vojska je vrlo brzo
zauzela Narvu i Dorpat (Tartu) i stala opsjedati Reval.
Livonski viteški red shvatio je da sam ne može zadržati ruski napad, pa je sam sebe raspustio - 1561., a
svoj posjed Livoniju predao pod litavsku zaštitu, uz to su Kurlandiju dali
Poljskoj, Estoniju - Švedskoj, a Saaremu
Danskoj.

Na taj način je Ivan IV Grozni koji je htio zadržati osvojene krajeve po Livoniji, morao zaratiti i sa Švedskom i
Litvom.

Rusi su u početnoj fazi rata bili uspješniji i 1563. zauzeli Polock, u litavskoj Belorusiji, a do 1566.
i veći dio Litvanije sve do Vilniusa. Zbog tog je Velika kneževina Litvanija zatražila prekid neprijateljstava i
ponudila mirovni sporazum, koji je ruski Zemski Sobor ("skupština") odbio. No kako se rat razbuktavao,
stanje u Rusiji se pogoršavalo, jer je Rusija počev od 1560 prolazila kroz teške unutrašnje društvene i ekonomske
potrese, dok je Litva jačala, ušavši 1569. u političku uniju s Poljskom, a nakon tog izabravši 1576. novog kralja
Stefana Batoryja.

Batory je pokrenuo niz kampanja protiv Rusije, preotivši im Polock - 1579., a 1582. poduzeo je opsadu Pskova. Nakon tog su te iste 1582. Carska Rusija i Velika kneževina Litvanija sklopile Mir u Jam-Zapoljskom.

Po tom sporazumu Rusija je morala vratiti sve litvanske teritorije, koje je prethodno zauzela i odreći se svih teritorijalnih pretenzija prema Livoniji. Nakon tog je Rusija 1583. sklopila i mirovni sporazum sa Kraljevinom Švedskom, na osnovu kojeg joj je morala prepustiti nekoliko svojih gradova u Finskom zaljevu svom jedinom izlazu na Baltičko more i odreći se teritorijalnih
pretenzija prema Estoniji.

## Reference

## Vanjske veze

* *Livonian War* na portalu Encyclopædia Britannica (`en`)