Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Car Chong od Hana

| **Han Chongdi** (漢沖帝)
 |
| --- |
| Porodično ime: | Liu (劉; liú)
 |
| Osobno ime: | Bing (炳, bǐng)
 |
| Posthumno ime: (full) | Xiaochong (孝沖, xiào chōng) doslovno: "sinovski i mlad vladar"
 |
| Posthumno ime: (short) | Chong (沖, chōng) "mlad vladar"
 |

**Car Chong od Hana**, kin. **漢冲帝**, py. **hàn chōng dì**, wg. **Han Ch'ung-ti**, (143-145) bio je kineski Kine iz dinastije Han, odnosno osmi car Istočnog Hana.

Chong je bio sin-jedinac prethodnog cara cara Shuna. Na prijestolje je došao kao jednogodišnje dijete, pa su svu vlast držali regentica carica majka Liang i njen brat Liang Ji. Taj su period obilježili seljački ustanci. Chong nije doživio da preuzme vlast, jer je 145. umro u dobi od tri godine. Liang Ji je ispočetka želio zatajiti njegovu smrt kako bi zadržao vlast, ali ga je sestra nagovorila da je objavi; Liang Jiu je, pak, izašla u susret, pristavši da novi car bude 7-godišnji princ Zuan (budući car Zhi) umjesto odraslog Liu Suana koji se smatrao prikladnijim nasljednikom.

## Osobne informacije

* Otac
	+ Car Shun od Hana
* Majka
	+ Supruga Yu

|  |
| --- |
| Car Chong od Hana**Kuća LiuRođen/a:** 143  **Umro/la:** 145 |
| Kraljevske titule
 |
| Prethodi: **Car Shun od Hana** | **Car Kine** 144 – 145 *Carica majka Liang*  *(144 – 145)* | Slijedi: **Car Zhi od Hana** |
# Carica Dou (Zhang)

**Carica Dou** (竇皇后, osobno ime nepoznato, ? - 97), formalno **Carica Zhangde** (章德皇后, doslovno "uljudna i kreposna carica"), bila je kineska carica iz dinastije Han. Suprug joj je bio car Zhang. Još za njegovog života je stekla veliki poliički uticaj, ali je još moćnije postala kao carica majak, odnosno kada je nakon muževe smrti godine 88. postala regentica svog maloljetnog posinka cara Hea. U tom periodu su članovi njene porodice, posebno brat Dou Xian (竇憲), postali jako moćni. Međutim, njih je godine 92. car He svrgnuo u dvorskom puču. Carica Dou je tada izgubila svu vlast, ali joj je posinak ipak iskazivao dužnu počast sve do smrti.

| Kineska carska porodica
 |
| --- |
| Prethodi:  **Carica Ma**  |  **Carica Istočne dinastije Han**  78–88
 | Slijedi:  **Empress Yin**  |
# Zheng Zhong

**Zheng Zhong** (鄭眾), kurtoazno ime **Jichan** (季產, ? -107), bio je kineski eunuh na dvoru dinastije Han, poznat kao prvi eunuh koji je stekao uticaj, a potom i dio vlasti nad državom. Svoj politički uspon je dugovao naklonosti cara Hea, odnosno zahvalnosti za pomoć koju je mladom caru pružio godine 92. u dvorskom puču kojim je svrgnuta njegova pomajka carica majka Dou, odnosno dvorska klika vezana uz njenog autokratskog brata Dou Xiana. Zheng Zhong je također imao bliske odnose sa carevom suprugom Deng Sui te je nastavio služiti na dvoru i nakon careve smrti, pomagavši carici majci da kao regentica održi vlast za vrijeme vladavine cara Shanga i cara Ana.
# Liu Qing (princ)

**Liu Qing** (劉慶) (78-106), formalno **Princ Xiao od Qinghea** (清河孝王) ili **Car Xiaode** (孝德皇) bio je kineski krunski princ iz Istočne dinastije Han. Bio je sin cara Zhang i supruge Song. Položaj krunskog princa je izgubio zbog dvorskih spletki očeve prve supruge careice Dou. Usprkos toga je očuvao dobre odnose sa svojim bratom Heom koji je kasnije postao car He, te pomoću njega osvetio sebe i svoju majku. Prije smrti je vidio kako njegov sin Liu Hu (劉祜) postaje car (pod imenom car An) odnosno nasljednik njegovog nećaka cara Shanga, koji je umro kao dijete.

## Reference

* *Knjiga Kasnijeg Hana*, vol. 55.
* *Zizhi Tongjian*, vols. 46, 48, 49.
# Cai Lun

| Cai Lun |
| --- |
| Bakrorez iz 18. vijeka iz doba dinastije Qing, na kojoj je Cai Lun prikazan kao svetac-zaštitnik proizvodnje papira |
| Rođenje | cca. 50 Guiyang (danas Leiyang), Kina  |
| Smrt | 121 Kina |

*Ovo je kinesko ime; porodično ime je* Cai*.*
**Cai Lun** (pojednostavljeni kineski: 蔡伦; tradicionalni kineski: 蔡倫; pinyin: Cài Lún; Wade-Giles: **T'sai Lun**) (cca. 50 – 121), kurtoazno ime **Jingzhong** (敬仲) bio je kineski carski eunuh koji se tradicionalno smatra izumiteljem papira, odnosno procesa proizvodnje papira koji se koristi i u modernom dobu (nasuprot egipatskog papirusa). Iako je papir u Kini postojao i prije Cai Luna (te se može datirati još u 2. vijeku pne.), Cai Lun se smatra zaslužnim za prvo značajno poboljšanje i standardizaciju proizvodnje papira.

## Reference

## Izvori

* Needham, Joseph (1985). *Science and Civilization in China: Volume 5, Part 1*. Cambridge University Press. ISBN 0521086906.
# Car Shang od Hana

**Car Shang of Hana**, kin. **漢殤帝**, py. **Hàn Shāng dì**, wg. **Han Shang-ti**, (početak 105 - august/septembar 106) bio je Kina|kineski car iz dinastije Han, odnosno peti po redu vladar Istočne dinastije Han.

Bio je dijete cara Hea i konkubine čije ime historiji nije poznato. Imao je starijeg brata po imenu Liu Sheng, ali je nakon očeve smrti carica Deng Sui odlučila da Shang, usprkos toga što je imao samo tri mjeseca, bude proglašen za cara, a Deng Sui za regenticu. Carica je, međutim, za svaki slučaj u carskoj palači u Louyangu zadržala i njegovog 12-godišnjeg rođaka Liu Hua, kako bi se osigurala za slučaj da malo dijete umre. Kada se to dogodilo nakon godinu dana, Liu Hu je proglašen za novog cara po imenu An, ali je carica majka Deng zadržala vlast kao regentica.

## Reference

|  |
| --- |
| Car Shang od Hana**Kuća LiuRođen/a:** 105  **Umro/la:** 106 |
| Kraljevske titule
 |
| Prethodi: **Car He od Hana** | **Car Kine** 105 – 106 *Carica majka Deng*  *(105 – 106)* | Slijedi: **Car An od Hana** |
# Magnetit

| Magnetite |
| --- |
|  Magnetit iz Italije |
| Općenito |
| Kategorija | Mineral |
| Kemijska formula | Fe3O4 |
| Identifikacija |
| Molekularna masa | 231,55 g/mol |
| Boja | crn |
| Kristalni habitus | oktaedarski, rombododekaedarski |
| Kristalni sustav | kubični, *Fd*3*m* |
| Sraslaci | primjećeno je srastanje oktaedara |
| Kalavost | nejasna |
| Mohsova tvrdoća | 5,5-6,5 |
| Sjaj | metalni |
| Ogreb | crn |
| Gustoća | 5,18 g/cm3 |
| Točka tališta | 1535 °C |
| Prozirnost | neproziran |

**Magnetit**, kemijska formula Fe3O4, je crni ferimagnetički željezov oksid u kojem željezovi atomi imaju dva oksidacijska stanja, +2 i +3. Magnetit je široko rasprostranjen u prirodi i javlja se kao popratni mineral u magmatskim i metamorfnim stijenama. Važna je željezna ruda, a najveća su ležišta u sjevernoj Švedskoj.

## Fizička svojstva

Tvrdoća magnetita kreće se od 5,5 do 6,5 na Mohsovoj skali, a specifična težina iznosi 5,18. Magnetit obično tvori oktaedarske kristale.
Magnetsko uređenje magnetita na sobnoj temperaturi je ferimagnetsko s Curieovom temperaturom od 850 K.

## Kristalna struktura

Prikaz strukturnog i magnetskog uređenja magnetita s označenom jediničnom ćelijomMagnetit ima strukturu inverznog spinela u kojoj se u šupljinama unutar kubične guste slagaline kisikovih aniona nalaze željezovi kationi oksidacijskog stanja +2 i +3. U jednoj četvrtini raspoloživih tetraedarskih šupljina smješteni su kationi Fe3+, dok su u polovini oktaedarskih šupljina smješteni kationi Fe2+ i Fe3+.

## Reference
# Zgura

Komad zgure iz visoke peći
**Zgura** (ili **troska**, **drozga**, **šljaka**) je nusprodukt taljenja željeza i recikliranih metala. Dobiva se kao ostatak pri proizvodnji željeza u visokim pećima. Naglim hlađenjem tekuće zgure koja pliva na rastaljenom željezu ona se granulira u zrna klinkerskog oblika. Postoje dva oblika zgure bazična i kisela. Bazična zgura sadrži najmanje 50 % bazičnih oksida CaO i Al2O3 a ostatak je najvećim dijelom SiO2. Kisela zgura sadrži znatno manje od 50 % bazičnih oksida CaO i Al2O3 a prevladava SiO2. Kao vezivo upotrebljava se samo bazična zgura.

Zgura sama nema vezivna svojstva ali svojstva dobije nakon dodavanja katalizatora (vapno, gips). Glavni mineral bazične zgure je belit koji ima produkte hidratacije skoro identične kao i hidrati belita iz cementnog klinkera. Odnosno proces hidratacije zgure i proces hidratacije portland cementnog klinkera su istog osnovnog tipa.

## Literatura

* Vladimir Marčelja: *Beton i komponente* (4. izdanje, Danjar Zagreb) ISBN 953-6210-00-2
* Petar Krstulović: *Svojstva i tehnologija betona* (Građevinski fakultet Sveučilišta u Splitu) ISBN 953-6116-20-0
# Metan

| Metan
 |
| --- |
|  |  |
|  |  |
| Drugi nazivi
 | Metil hidrid, biogas
 |
| Identifikacija
 |
| CAS registarski broj
 | 74-82-8 Y |
| PubChem
 | 297 |
| ChemSpider
 | 291 |
| Jmol-3D slike
 | Slika 1
 |
|

| proširiSMILES |
| --- |
| C |

 |
|

| proširiInChI |
| --- |
| InChI=1/CH4/h1H4 |

 |
| Svojstva
 |
| Molekulska formula
 | CH4 |
| Molarna masa
 | 16.042 g/mol
 |
| Agregatno stanje
 | Bezbojni gas
 |
| Gustina
 | 0.717 kg/m3 (gas, 0 °C) 415 kg/m3 (tečnost)
 |
| Tačka topljenja
 |
-182.5 °C, 91 K, -297 °F

 |
| Tačka ključanja
 |
-161.6 °C, 112 K, -259 °F

 |
| Rastvorljivost u vodi
 | 35 mg/L (17 °C)
 |
| Opasnost
 |
| Opasnost u toku rada
 | Visoko zapanjiv (**F+**)
 |
| NFPA 704
 |
4
1
0 |
| R-oznake
 | R12 |
| S-oznake
 | S2, S9, S16, S33 |
| Tačka paljenja
 | -188 °C
 |
| Eksplozivni limiti
 | 5 – 15%
 |
| Srodna jedinjenja
 |
| Srodna Alkanii
 | Etan, propan
 |
| Сродна једињења
 | Metanol, Hlorometan, Mravlja kiselina, formaldehid, silan
 |
| Y (šta je ovo?)
  (verifikuj)

Ukoliko nije drugačije napomenuto, podaci se odnose na standardno stanje (25 °C, 100 kPa) materijala

 |
| Infobox references
 |

**Metan** (CH4), poznat i kao blatni gas je najprostiji zasićeni ugljovodonik (alkan). Ukoliko vladaju normalni uslovi on je bezbojan gas.

U prirodi metan nastaje usled bezkiseoničnog raspada organskih materija (npr. močvarama). Metan je glavni sastojak zemnog gasa. Koristi se kao gas za grejanje i kao sirovina za dobijanje organskih jedinjenja

Molekul metana ima oblik tetraedra. Atom ugljenika s ima sp3 hibridizaciju. Ostale orbitale grade hemijsku vezu sa četri atoma vodonika. Sve četri veze su podjednake (uglovi između veza iznose 109°28*'*) i veoma su malo polarizovane, što je zajedno sa nedostatkom slobodnih elektronskih parova velike postojanosti ovog jedinjenja. Metan može da učestvuje samo u reakcijama tipičnim za alkane (npr: sagorjevanje).

Labaratorijski metan se dobija prženjem natrijum acetata sa natrijum hidroksidom:

CH3COONa + NaOH → CH4 + Na2CO3
Druga metoda je hidroliza aluminijum karbida:

Al4C3 +12H2O → 3CH4 + 4Al(OH)3
## Osobine metana

|  |  |
| --- | --- |
| Kritična temperatura | 190,6 K (−82.6 °C) 4.6 MPa
 |
| Δfus*H* | 1,1 kJ/mol
 |
| Δvap*H* | 8,17 kJ/mol
 |
| **Osobine gasa** |
| ΔfH0gas | −74,87 kJ/mol
 |
| *S*0gas | 188 J/(mol·K)
 |
| *C*p | 35.69 J/(mol·K)
 |
| **Bebednost** |
| Blještavost | −188 °C
 |
| Limit eksplozivnosti | 5-15%
 |

* kritičan pritisak 46,3 bar
* gustina 0,717 kg/m3n
* toplota sagorevanja 13 264 kcal/kg = 55,53 MJ/kg

Mešavina metana sa zrakom u promjeru 1:10 ima eksplozivno dejstvo. Nastanak ovakve smeše u rudnicima je često razlog velikih eksplozija i smrti mnogih ljudi.

Velike količine metana se nalazi na planetama u obliku mora (kao što na zemlji postoje mora vode, tako na nekim planetama postoje mora metana)

## Izvori

## Vanjske veze
# Vaga

**Vaga** se može odnositi na:

* Analitička vaga, deo laboratorijske opreme
* Tehnička vaga, deo laboratorijske opreme
* Magnetska vaga, instrument za merenje razlike između vertikalne i horizontalne komponente Zemljinog magnetskog polja
* Arhimedova vaga, sprava za merenje gustine i specifične težine tečnosti na osnovu veličine potiska kojom ta tečnost deluje na kalibrisani teg
* Aerodinamička vaga, uređaj koji služi za prenošenje aerodinamičkih sila na merne uređaje prilikom ispitivanja modela vazduhoplova u aerodinamičkom tunelu
* Libela (*vodena vaga* ili *vaser-vaga*), naprava za postavljanje ravnina u horizontalan ili vertikalan položaj, i merenje i zauzimanje uglova nagiba
* Vaga (merni instrument), instrument za merenje mase (težine) tela
* Vaga (znak), astrološki znak
* Vaga (sazvežđe), sazvežđe zodijaka
* Vaga, Pavia, naselje u provinciji Pavia, Italija
# Malter

**Malter** ili **mort** je vezivni materijal koji nastaje miješanjem osnovnog veziva (kao što su cement
ili razne vrste kreča), vode i agregata/pijeska. Osnovna razlika između maltera i betona, osim u vezivima (tj. za beton koristimo samo cemente, a za maltere sva veziva i kombinacije istih) je u agregatu koji se koristi.

## Dobijanje maltera

Za spravljanje maltera koristimo agregat finije granulacije (do 4 mm), dok se npr. za "špar-beton" koriste obluci čija debljina dostiže pola debljine zida i ne prelazi 25%. Spravljanje maltera zahtijeva pažnju pri miješanju veziva: npr. anhidrit i gips nikako ne smiju da se pomiješaju sa krečnim vezivima!

Malteri dobijaju nazive prema vrsti veziva koja se u njemu koriste. Na primjer, krečni malteri nastaju korištenjem kreča kao osnovnog veziva, i to su, uglavnom, malteri niskih čvrstoća koji se koriste samo za oblaganje.

Hidraulički malteri nastaju korištenjem hidrauličnog veziva, npr. cementa ili hidrauličkog kreča. Ovo su malteri veće čvrstoće te se, pored oblaganja, koriste i u konstruktivne svrhe.

### Hemijska formula

Prema hemijskoj formuli malter nastaje kao:

Ca(OH)2 + CO2 --> CaCO3 + H2O

## Mehanička čvrstoća

Mehanička čvrstoća maltera potiče od njegovih vezivnih materijala. Tako su najčvršći malteri, koji su namjenjeni konstruktivnim zahvatima, oni od cementa ili hidrauličkog kreča.

Ispitivanje na mehaničku čvrstoću vrši se prema uzorcima prizmica 4cm x 4cm x 16cm, nakon 28 dana.
Prvih 7 dana ove se prizmice odlažu u vodu, zbog sprečavanja pojave pukotina i raznnih štetnih uticaja. Sledećih 21 dan prizmice su čuvane na 22 °C, i pod normalnim uslovima (relativna vlažnost vazduha, vazdušni pritisak prema propisima).

Ispituju se čvrstoća na pritisak, zatezanje kao i savijanje.

### Klase

Prema mehaničkoj se čvrstoći obrazuju i klase. Razlikujemo tri osnovna tipa:

* **M I** (krečni malter)
* **M II** (kreč/cement hidraulični malter; do 2,50 N/mm²)
* **M IIa** (kreč/cement malter; do 5,00 N/mm²)
* **M III** (cementni malter; do 10 N/mm²)
* **M III** (cementni malter; do 20 N/mm²)
# Frižider

Moderni hladnjak
**Hladnjak** ili **frižider** rashladni je uređaj koji je u primjeni u domaćinstvima, gdje se koristi za čuvanje hrane.

U hladnjaku je temperatura između +5 °C *(standardno)* i −20 °C (dio-zamrzivač); niža je od vanjske (sobne, kuhinjske) temperature. Hladnjaci se koriste za skladištenje hrane i pića. Niža temperatura usporava kemijske reakcije i biološke procese koji dovode do pokvarene (i stoga nejestive) hrane.

Ako hladnjak nije opremljen sustavom automatskog odmrzavanja, mora se redovito isključivati kako bi se odmrzavala formacija nalik mrazu; i hladnjaci s automatskim odmrzavanjem moraju se redovito prati i zračiti kako bi se spriječilo zadržavanje lošeg mirisa unutra. Ako je hladnjak dulje vrijeme isključen, moraju se izvaditi namirnice i vrata ostaviti otvorena. Za suzbijanje neugodnih mirisa koriste se i razni apsorberi mirisa. U tu svrhu može se koristiti i aktivni ugljen, ili čak nekoliko kriški raženog kruha.

## Povezano

* Termodinamika
* Ugljen

## Reference
# Opseg

**Opseg** ili **obim** predstavlja dužina zatvorene linje. Ukoliko ova linija ograničava neki geometrijski objekt, onda je njen opseg i opseg tog tijela. Po pravilu, opseg ili obim se označava velikim latiničnim slovom O.

|  |  |
| --- | --- |
| opseg kvadrata: O = 4a |  |
| opseg pravokutnika: O = 2a + 2b |  |
| opseg jednakostraničnog trokuta: O = 3a |  |

## Opseg kružnice

|  |  |
| --- | --- |
|
Opseg kružnice računa se po sljedećoj formuli:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
gdje je *r* polumjer kružnice, a π je matematička konstanta 3,141 592 653 589 793...

 |  |
# Kalorija

## Kalorije

Kalorija je jedinica za energiju. Ono što mnoge vrlo često buni je to što se termin "kalorija" odnosi na dve vrste kalorija. Velike i male kalorije.

**Velika "kalorija"** je količina energije, ili toplote, koja je potrebna da podigne temperaturu 1 grama vode po kilogramu na 1 stepen Celzijusa (1,8 stepeni Farenhajta). Jedna velika kalorija jednaka je 4.184 džula. Ovaj termin se obično koristi u merenju energije i hrane, a pojavljuje se na etiketama proizvoda u "kilokalorijama".

**Mala "kalorija"** je količina energije ili toplote koja je potrebna da bi se podigla temperatura 1 grama vode za 1 stepen Celzijusa (1,8 stepeni Farenhajta). Jedna mala kalorija jednaka je 0.004184 džula.

Mi smo skloni da kalorije povezujemo isključivo sa hranom, da bi razumeli da se kalorije mogu prikazivati i za još mnogo toga, zanimljiv je podatak da 4 litre benzina imaju čak 31.000.000 kalorija.
450 grama masne naslage ima 3500 kalorija. Da bi izgubili pola kilograma nedeljno, potrebno je da dnevno unosite 500 kalorija manje nego što trošite.

Opseg dnevnog sagorevanja kalorija za manje aktivne i starije ljude je 1600 kalorija, a za one više aktivne 2800.

### Brojanje kalorija

Ljudskim bićima je potrebna energija da bi preživeli-da dišu, kreću se, da bi im funkcionisali organi, da bi krv cirkulisala... - a ova energija dolazi iz hrane.

Broj kalorija u hrani je mera koja pokazuje koliko potencijalne energije hrana poseduje.

1 gram ugljenih hidrata ima 4 kalorije.1 Gram proteina ima 4 kalorije. 1 gram masti ima 9 kalorija. Jelo je konbinacija ova tri sastojka. Dakle ako znate koliko ugljenih hidrata, koliko proteina i koliko masti neka namirnica sadrži, možete izračunati koliko ona kalorija, odnosno energije ima.

Naša tela sagorevaju kalorije kroz metabolički proces čime enzimi pretvaraju ugljene hidrate u glukozu i druge šećere, masti u glicerol i masne kiseline a proteine u amino kiseline. Ovi molekuli se zatim kroz krvotok transportuju do naših ćelija, gde se apsorbuju za neposrednu upotrebu ili se šalju u završnu fazu metabolizma u kojoj reaguju sa kiseonikom kako bu oslobodili svoju uskladištenu energiju.

### Primer tablice kalorija

| Namirnica (100g) | Proteini | Ugljeni hidrati | Masti | Voda | Br. kalorija
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Feta sir | 14.21 | 4.21 | 21.32 | 55.22 | 264
 |
| Jaje, sveže | 12.58 | 0 | 9.94 | 76.15 | 143
 |
| Suncokretovo ulje | 0 | 0 | 99.9 | 0 | 884
 |
| Pileća jetra kuvana | 22 | 1 | 4 | 66.81 | 167
 |
| Mesni narezak | 12.59 | 2.33 | 32.16 | 49.28 | 353
 |
| Jabuka, sirova | 0.27 | 12.76 | 0.13 | 86.67 | 48
 |
| Pomorandža, sirova | 0.94 | 11.75 | 0.12 | 86.75 | 47
 |
| Breskva, sirova | 0.91 | 9.54 | 0.25 | 88.87 | 39
 |
| Svinjska jetra, kuvana | 26.02 | 3.76 | 4.4 | 64.32 | 165
 |
| Svinjska pečenica | 29.86 | 0 | 8.11 | 61.09 | 201
 |

## Reference
# Šljunak

Šljunak
Šljunak u rijeci
**Šljunak** je prirodni granularni materijal sačinjen od razdijeljenih čestica stijena i minerala određene veličine. U geologiji, šljunak je bilo koja rastresita stijena sa zaobljenim zrnima koja su veća od 2 i manja od 75 milimetara.

## Separacija

Šljunak je najkorišteniji materijal u građevinarstvu. U ovisnosti od primjene, javljaju se potrebe za upotrebom šljunka čija zrna pripadaju određenom opsegu veličina. Takav šljunak se dobija prosijavanjem, odnosno separacijom. Na taj način šljunak se procesom separiranja razvrstava u grupe koje se nazivaju separacije.

## Osobine

Najčešće se dobiva iskopom materijala iz riječnog korita. Nakon pranja takav šljunak se neformalno naziva "prirodni šljunak",
Separacijom jednog kubnog metra (1 m³) prirodnog šljunka dobiva se zapremina proizvoda koja je veća od 1 m³. Prosječna specifična težina prirodnog šljunka je ρ = 1.800 kg/m³.

## Korištenje

Koristi za izgradnju cesta. Naročito za slabo prometne ceste u ruralnim krajevima te za šumske ceste. Šljunčanih cesta i putova ima mnogo više nego asfaltiranih. Samo u Rusiji postoji 400.000 kilometara šljunčanih cesta.

SAD je najveći proizvođač i potrošač šljunka.

## Fotogalerija

* Šljunak (najveći komadi око 4 cm)
* Šljunak s komadima od 5 do 15 milimetara
* Istovar šljunka
# Stup

Stupovi Zeusovog hrama u Ateni
**Stup** ili **stub** (grčki: *stulos*) je vertikalni konstruktivni element u arhitekturi, nosač kružnog presjeka koji slobodno stoji, a uloga mu je prenošenje težine tereta (krova, greda ili luka) na tlo, a može imati i isključivo dekorativnu ulogu.

**Stubac** je nosač pravokutnog (ili bilo kojeg drugog oblika koji nije kružni) presjeka koji slobodno stoji.

Slijepi stub, postub, tričetvrtstub itd. je stup koji je svojim jednim dijelom vezan uza zid.

## Historija

Razvoj stupa od Dorskog do Kompozitnog reda.
Rimski korintski stup u Dioklecijanovoj palači u Splitu.
Željezni stup u Delhiju
Prvi stupovi se javljaju još u neolitiku kao drveni, nikako ili blago obrađeni trupci koji imaju ulogu nosača krovne grede.

Pravi kameni stupovi, javljaju se u Drevnom Egiptu (Imhotep oko 2600. pne.) i oni već imaju prepoznatljive oblike lotusa, papirusa, palme ili snopa pruća. U svojim hramovima Egipćani grade *hipostilne dvorane* (grčki: *hypo* = pod, ispod, i *stulos* = stup - "poduprt stupovima"), tj. dvorane potpuno ispunjene masivnim stupovima koji su pri bazi šireg promjera. Na nekim hramovima koriste stupce bez baze i kapitela kako bi izgledali krhkiji, a njihova uloga čudotvornijom.

Minojski drveni stupovi (npr. Palače u Knossosu) na Kreti bili su suženi pri dnu kako bi pridonijeli prozračnosti i dojmu građevine.

Perzijski stupovi imali su kapitele s kombinacijom dvije identične životinje, a dosezali su i preko 30 m u visinu (Perzepolis).

Moderna mreža stupova u podzemnoj garaži.
* Ashoka stupovi
* Željezni stup u Delhiju
* Trajanov stup
* Aleksandrov stup u Sankt Peterburgu
* Berlinski stup
* Spomenik Velikom požaru u Londonu
* Stup Svetog Trojstva Olomouc
* Nelsonov stup na trgu Trafalgar u Londonu
* Sigismundov stup u Varšavi
* *Beskrajni stup* je skulptura kipara Brancusija u Targu Jiu (Rumunija).

## Izvori

* Jadranka Damjanov, *Likovna umjetnost 1.*, Školska knjiga, Zagreb, 1971. ISBN 953-0-20109-5
# Vatsat

|  |
| --- |
| **Elektromagnetizam** |
|  |
| *Ključne stavke* |
| Elektricitet • Magnetizam
 |
| *Elektrostatika* |
|
Električni naboj •
Coulombov zakon •
Električno polje •
Električni fluks •
Gaussov zakon •
Električni potencijal •
Elektrostatična indukcija •
Električni dipolni moment

 |
| *Magnetostatika* |
|
Ampèreov zakon •
Električna struja •
Magnetno polje •
Magnetni fluks •
Biot–Savartov zakon •
Magnetni dipolni moment •
Gaussov zakon za magnetizam

 |
| *Elektrodinamika* |
|
Vakuum •
Lorentzova sila •
EMS •
Elektromagnetska indukcija •
Faradayjev zakon •
Lenzov zakon •
Struja pomaka •
Maxwellove jednačine •
EM polje •
Elektromagnetna radijacija •
Liénard-Wiechertov potencijal •
Maxwellov tenzor •
Vrtložne struje

 |
| *Električna mreža* |
|
Električna provodljivost •
Električni otpor •
Kapacitivnost •
Induktivnost •
Impedanca •
Resonantne šupljine •
Talasovod

 |
| *Kovarijantna formulacija* |
|
Elektromagnetni tenzor •
EM tenzor napon-energija •
Četiri-tok **•**
Elektromagnetni četiri-potencijal
 |
| *Naučnici*

|  |
| --- |
| Ampère •
Coulomb •
Faraday •
Heaviside •
Henry •
Hertz •
Lorentz •
Maxwell •
Tesla •
Weber

 · *Ostali* |

 |
| Ova kutijica: pogledaj • razgovor • uredi |

**Vatsat** (znak: Wh) mjerna je jedinica izvan SI čija je primjena dopuštena i uobičajena za iskazivanje vrijednosti električne energije u elektroenergetskom sustavu. Jedan vatsat je energija koju utroši potrošač snage jedan vat za vrijeme od jednog sata:

1 Wh = 1 W · 1 h = 1 W · 3600 s = 3600 J
U praksi se uglavnom susreću decimalni višekratnici:

* **kilovatsat**, 1 kWh = 1000 Wh
* **megavatsat**, 1 MWh = 1×106 Wh
* **gigavatsat**, 1 GWh = 1×109 Wh
* **teravatsat**, 1 TWh = 1×1012 Wh