# 1759.

*Ovo je članak o godini 1759.*

|  |  |
| --- | --- |
| Milenijum:
 | 2. milenijum
 |
| Vjekovi:
 | 17. vijek – **18. vijek** – 19. vijek
 |
| Decenija:
 |  1720-e  1730-e  1740-e  – 1750-e –  1760-e  1770-e  1780-e  |
| Godine:
 | 1756 1757 1758 – **1759** – 1760 1761 1762
 |

Olupine francuskih brodova nakon bitke kod Quiberona.

1759.. po kalendarima
| Gregorijanski
 | 1759.. (MDCCLIX) |
| Ab urbe condita
 | 2512.
 |
| Islamski
 | 1172–1173.
 |
| Iranski
 | 1137–1138.
 |
| Hebrejski
 | 5519–5520.
 |
| Bizantski
 | 7267–7268.
 |
| Koptski
 | 1475–1476.
 |
| Hindu kalendari
 |
| • *Vikram Samvat* | 1814–1815.
 |
| • *Shaka Samvat* | 1681–1682.
 |
| • *Kali Yuga* | 4860–4861.
 |
| Kineski
 |
| • Kontinualno
 | 4395–4396.
 |
| • 60 godina
 | Yin Zemlja Zec (od kineske Ng.) |
| Holocenski kalendar
 | 11759.
 |
| p • r • u |
| Podrobnije: Kalendarska era |

Godina **1759** (**MDCCLIX**) bila je redovna godina koja počinje u ponedjeljak po gregorijanskom kalendaru odn. redovna godina koja počinje u srijedu po julijanskom kalendaru.

## Događaji

### Januar/Siječanj – Mart/Ožujak

*Candide, ou l'Optimisme*
* 12. 1. - Umrla Ana Hanoverska, ranija britanska princeza, koja vrši vlast u holandskim Ujedinjenim provincijama u ime sina, stadtholdera Willema V.
* 13. 1. - Proces Távorama u Portugalu završava javnim mučenjem i pogubljenjem svih muških članova plemićke porodice Távora, osuđenih zbog sudjelovanja u pokušaju atentata na kralja Josea I prethodne godine; među žrtvama je i Leonor Tomasia od Tavore, majka kraljeve ljubavnice.
* 15. 1. - Otvoren Britanski muzej.
* januar - Voltaire anonimno objavljuje veoma uticajnu novelu *Candide, ou l'Optimisme* - zabranjen je u Ženevi i Parizu, kasnije je stavljen na *Index librorum prohibitorum*.
* 16 - 19. 1. - Sedmogodišnji rat: neuspešna britanska invazija francuskog Martinika, zatim otplovljavaju na Gvadalupu, koju u potpunosti zauzimaju u maju.
* 19. 1. - U Portugalu je sekvestrirana imovina Društva Isusovog (jezuita), u septembru sledi proterivanje članova.
* 12. 2. - Umro je beg Tunisa Muhammad I ar-Rashid, nasleđuje ga brat Ali II ibn Hussein (do 1782). Stvorena je funkcija "šefa vlade", prvi je Redžep Haznadar (takođe do 1782).
* 17. 2. - Sedmogodišnji rat, Francuski i indijanski rat: velika britanska flota pod komandom viceadmirala Charlesa Saundersa kreće preko Atlantika, prevozi vojsku gen. Jamesa Wolfa.
* 18. 2. - Sedmogodišnji rat, Treći karnatski rat: baron Lally-Tollendal mora prekinuti opsadu Britanaca u Madrasu, jer nema mornaričku podršku.
* 4. 3. - Étienne de Silhouette je novi generalni kontrolor finansija Francuske: štednja i novi porezi na luksuz su veoma nepopularni tako da je smenjen već u novembru. Po njemu je nazvana umetnička forma silueta.
* 5. 3. - Papa Klement XIII stavlja *Encyclopédie* na Indeks zabranjenih knjiga, privilegija u Francuskoj je povučena 8-og - posledica polemike oko Helvétiusovog eseja *De l'esprit* objavljenog prošle godine.
	+ Do 1757 je izdato sedam svezaka. Jean le Rond d'Alembert odustaje od projekta nakon zabrane. Denis Diderot nastavlja rad u tajnosti. Louis de Jaucourt će do 1765. napisati 17.266 članaka, oko jednu četvrtinu enciklopedije, Diderot tada zajedno izdaje sveske 8 do 17, u međuvremenu su izdata tri sveska grafika.

"Halejeva kometa 1759"
* 13. 3. - Halleyjeva kometa je u perihelu. Predviđanje njenog dolaska je uspešan test Njutnove fizike, prvi put je pokazano da još nešto osim planeta kruži oko Sunca.

### April/Travanj – Jun/Lipanj

* 7. 4. - Britanci uzimaju Francuzima Masulipatnam (Machilipatnam) na istočnoj obali Indije.
* 13. 4. - Sedmogodišnji rat: Bitka kod Bergena - Francuzi pod vojvodom de Brogliejem porazili anglo-nemačke snage pod vojvodom Ferdinandom od Braunschweiga u manjoj bici u Hesenu na Majni.
* proleće? - Predstavnici Srba Dalmacije i Boke kotorske mole mletački Senata za slobodu vere i da im se postavi episkop - ipak je naređeno da se pravoslavno sveštenstvo potčini latinskim biskupima. Zadarski knez kome je 8. maja poslat prepis okružnice nije smeo postupiti po naređenju zbog uzrujanosti pravoslavnih.
* 1. 5. - Josiah Wedgwood je u Stoke-on-Trentu osnovao keramičarsku firmu *Wedgwood*.
* 2. 5. - Francuzi kapitulirali na Gvadalupi - Britanci ostaju do 1763, do kraja godine gube 800 ljudi zbog bolesti.
* 21. 5. - Posle smrti Pajsija Lazarevića, u februaru, u sarajevskoj crkvi pročitan patrijaršijski dekret o imenovanju Vasilija Jovanovića za mitropolita dabrobosanskog (do 1762, u Sarajevo dolazi tek decembra 1760).
* 18. 6. - Francuz Guillaume Du Tillot, ministar finansija od 1749, postaje prvi ministar Vojvodstva Parme (do 1771), sprovodi mnoge prosvećene reforme (vojvoda je bivši španski princ Filip, a de fakto vladar francuska princeza Louise Élisabeth, koja doduše umire u decembru).
* 22. 6. - Solun je pogođen jakim zemljotresom, ove godine je stradao i u požaru.
* 26. 6. - Sedmogodišnji rat, Francuski i indijanski rat: Britanci započinju opsadu grada Kvebeka.

### Jul/Srpanj – Septembar/Rujan

* 4. 7. - Britanci bombarduju francuski Havre, u luci je uništeno mnogo barži namenjenih planiranoj invaziji.
* 12. 7. - Britanska opsada Kvebeka: počinje dvomesečno bombardovanje, svake noći, ponekad i danju.
* 23. 7. - Sedmogodišnji rat, Bitka kod Paltziga (Kaya) na zapadu dan. Poljske: neuspešan von Wedelov napad na Saltikova uz velike žrtve.

Tvrđave u Americi
* 26. 7. - Francuzi u Fort Nijagari se predaju nakon opsade. Francuzi se istog dana povlače i iz Fort Carillon (kasnija Fort Ticonderoga).
* 31. 7. - Bitka kod Beauporta: Francuzi odbijaju britanski napad blizu Kvebeka.
* 1. 8. - Sedmogodišnji rat: Bitka kod Mindena u kojoj britansko-hanoveranske snage nanose poraz francusko-saksonskim snagama u sjeverozapadnoj Njemačkoj. Ova pobjeda doprinosi mišljenju o ovoj godini kao o britanskoj *Annus mirabilis*, "čudesnoj godini".
* 1. 8. - Ruski putnik i trgovac krznom Stjepan Glotov stigao do Unalaske na Aleutima, što se smatra početkom istorije tog grada.
* 9. 8. - Vladika Vasilije se vraća u Crnu Goru: iskrcao se kod Budve. S njim su ruski poslanik Stefan Justinov Pučkov i jedan inženjer koji bi da ispituje ima li ruda u Crnoj Gori. Pučkov se vraća u septembru i podnosi vrlo negativan izveštaj o zemlji: "Narod je divalj. Crnogorci nikakvog prava i zakona nemaju među sobom. Vlast bi se s mukom uspostavila", narod je divalj, živi bez reda, glave padaju zbog sitnica, sveštenstvo grabljivo, crkve puste, ruska pomoć razdeljena vladičinim rođacima. Vasilije narednih godina vodi pomirljiviju politiku prema Turcima.

"Karlov polazak iz Napulja"
* 10. 8. - Španjolski kralj Fernando VI umire nakon godinu dana teške depresije; prijestolje preuzima njegov mlađi polubrat Carlos III (do 1788), koji se istovremeno odriče napuljskog prijestolja u korist mlađeg sina Ferdinanda IV. Karlo će i u Španjolskoj vladati u stilu prosvijećenog apsolutizma (→ Burbonske reforme).
* 12. 8. - Sedmogodišnji rat: Bitka kod Kunersdorfa (sada Kunowice u zap. Poljskoj) u kojoj rusko-austrijska vojska Saltikova i Laudona nanosi pruskom kralju Friedrichu II jedan od najtežih poraza u njegovoj karijeri. U ruskoj vojsci su učestvovale i srpske jedinice, kao i kod Paltziga.
* 18. 8. - Sedmogodišnji rat: Bitka kod Lagosa pored Portugala, u kojoj britanska mornarica razbiju francusku Mediteransku flotu koja se pokušala priključiti francuskoj Atlantskoj floti pred planiranu invaziju Britanije.
* 3. 9. - Počinje suzbijanje jezuita: u Portugalu je kraljevskim dekretom naređen progon pripadnika reda. Diplomatski odnosi sa papom su prekinuti do 1770.
* 10. 9. - Pomorska bitka kod Pondicherryja u Indiji je taktički uspeh Francuza: uspevaju doturiti novac i nešto pojačanja u grad, ali Britanci ipak imaju prednost.
* 10. 9. - Pomeranski rat, Bitka kod Frisches Haffa: Šveđani uništili prusku flotu u Šćećinskoj laguni. Zatim zauzimaju otoke Usedom i Wollin, ali Prusi zadržavaju Šćećin i grade novu flotu.

Benjamin West: "Smrt generala Wolfea" (1770)
* 13. 9. - Francuski i indijanski rat: Bitka na ravnicama Abrahama u kojoj britanski general James Wolfe, iako je u njoj i sam poginuo, nanosi odlučujući poraz francuskim snagama generala Louis-Josepha de Montcalma, također smrtno ranjenog.
* 18. 9. - Grad Kvebek, ključno francusko uporište u Sjevernoj Americi, predaje se Britancima.
* 29. 9. - Novi vulkan u Meksiku: prva erupcija El Jorulla, nedaleko od Uruapana.

### Oktobar/Listopad – Decembar/Prosinac

"Prisega Ferdinanda IV kao kralja Napulja i Sicilije"
* 6. 10. - Španjolski kralj Karlos III je abdicirao napuljsko i sicilijansko prijestolje u korist trećeg sina, osmogodišnjeg Ferdinanda I. (kralj Napulja 1759-99, 1799-1806, 1815-16; Sicilije sve vrijeme do 1816; zatim s novom titulom kralja Dvije Sicilije do 1825). Na čelu namjesničkog vijeća je Bernardo Tanucci, koji nastavlja prosvijećeni apsolutizam.
* 6. 10. - Burmanci masakrirali britanske trgovce na rtu Negrais kod ušća Iravadija.
* 16. 10. - Upaljeno je svjetlo trećeg Eddystonskog svjetionika (zamjenjen 1882).
* 30. 10. - Počinje niz jakih zemljotresa na Bliskom istoku.
* 20. 11. - Sedmogodišnji rat: Bitka kod Quiberona, pored Bretanje, u kojoj britanska mornarica u potpuno razbija francusku flotu koja se pripremala izvesti invaziju Škotske; pobjeda koja se smatra jednom od najvećih u britanskoj pomorskoj historiji je na nekoliko godina Britaniji omogućila praktički nesmetanu dominaciju svim svjetskim morima.
* 20 - 21. 11. - Sedmogodišnji rat, Treći šleski rat: Bitka kod Maxena u Saksoniji - Austrijanci maršala von Dauna odsekli i zarobili trupe pruskog generala von Fincka.
* 25. 11. - Najjači potres na Bliskom istoku, stradala su sva sela u dolini Beka.
* 25. 11. - Bitka kod Chinsure (Hugli-Chuchura) nedaleko od Kalkute: Britanci su porazili holandske snage koje je u pomoć pozvao bengalski vladar Mir Džafar
* 29. 11. - Mogulski car Alamgir II je ubijen u zaveri svog velikog vezira Imad-ul-Mulka, postavljen je Shah Jahan III (do 1760).
* decembar - Objavljena su prva dva od devet tomova Sterneovog romana "Život i mišljenja Tristrama Shandyja, gospodina",
* 31. 12. - Arthur Guinness je u Dublinu iznajmio pivovaru kod St. James's Gate na 9.000 godina za 45 funti godišnje - danas proširena Guinness Brewery.

### Kroz godinu

* Hrvatska (današnja)
	+ Kraljica Marija Terezija određuje da svako dopisivanje između hrvatskih županija i dvora ubuduće ide preko bana - plemstvo i sabor gube na značaju.
	+ Slobodno zidarstvo u Hrvatskoj: prva hrvatska loža osnovana je na teritoriji Vojne krajine, u Glini pod nazivom "Ratno prijateljstvo" (L'Amitié de la Guerre, Zur Keigsfreundschaft).
	+ Phillip Jacob Straub iz Graza uradio glavni oltar crkve sv. Marije Jeruzalemske na Trškom vrhu u Krapini (crkva dovršena 1761).
	+ Dubrovački trgovci ponovo uspostavili vezu s Engleskom.
	+ Hercegovačke kadije se žale da "mnoga raja" odlazi u Dubrovnik na zanate i trgovinu, mada dubrovačka vlada preduzima mere protiv pravoslavnih doseljenika.
	+ Jeronim Blaž Bonačić je šibenski biskup nakon Ivana III. Calebotte (do 1762).
	+ Andrija Kačić Miošić: drugo i konačno izdanje "Razgovora ugodnih".
* Srbija (današnja)
	+ U Sremu su završeni poslovi potrebni za uvođenje novog urbara (premeravanje zemlje, zemljišne knjige, odmeravanje obaveza); u Slavoniji je to trajalo do 1762.
	+ Dvor je ustupio Banat na deset godina Bečkoj banci (*Wiener Stadtbank*), koja s njim upravlja u svojstvu Ministerijalne bankovne deputacije na čelu s futoškim vlastelinom grofom Chotekom.
	+ Raja u Beogradskom pašaluku se ranije žalila na spahije ("zlostavljanje i ... teške globe"), a od kraja 1750-tih i spahije i raja su suočeni s janičarskim nasiljem.
	+ Vićentije Jovanović Vidak je temišvarski episkop (do 1774).
	+ Zaharije Orfelin: "Kaligrafija" - prikazana je ruska građanska ćirilica, naporedo sa crkvenom; takođe je uz "serbski skoropis" stavljen i ruski kurziv, ali ne i prava pisana slova.
	+ 1759-60 - Ponovo osnovano Temišvarsko trgovačko društvom, izvozi banatske poljoprivredne proizvode na zapad.
* Nove crkve: parohijska u Belom Manastiru, Požarevačka u Sentandreji (osv. 1763).
* U Rusiji je osnovan Novoserbski husarski puk, na čelu sa generalom Jovanom Horvatom. U Rusiju je od 1756. stiglo oko 2.500 ljudi sa Balkana.
* Nemiri u meglenskom kraju, dosta hrišćana, na čelu sa mitropolitom, prelazi u islam.
* Pošto su Džungari genocidno potčinjeni, ćingovska Kina je ovladala područjem koje znamo kao Xinjiang ("nova granica", *Xiyu Xinjiang*, "nova granica zapadnog regiona")
* Nauka i tehnika
	+ John Harrison je napravio "pomorski sat br. 1", poznat i kao H4 za potrebe određivanja longitude - biće testiran 1761.
	+ Buduća britanska kraljica-majka Augusta od Saxe-Gotha osniva botaničku baštu u Kew.
	+ Angélique du Coudray objavljuje pionirsko delo akušerstva  *Abrégé de l'art des accouchements*.

## Rođenja

* 25. 1. - Robert Burns, pjesnik († 1796)
* 15. 2. - Friedrich August Wolf, pionir filologije († 1824)
* 22. 3. - Hedwig von Schleswig-Holstein-Gottorf, kraljica-supružnica Švedske i Norveške († 1818)
* 29. 3. - Andrija Ciccarelli, hrvatski povjesničar († 1823)
* 27. 4. - Mary Wollstonecraft, britanska književnica, filozofkinja i rana feministkinja († 1797)
* 14. 5. - Alojz I., knez Lihtenštajna († 1805)
* 21. 5. - Joseph Fouché, francuski političar († 1820)
* 28. 5. - William Pitt Mlađi, britanski premijer († 1806)
* 24. 7. - Viktor Emanuel I., kralj Sardinije († 1824)
* 24. 8. - William Wilberforce, abolicionista († 1833)
* 12. 9. - Maximilian von Montgelas, bavarski političar († 1838)
* 23. 9. - Klotilda od Francuske, kraljica Sardinije († 1802)
* 25. 10. - Marija Fjodorovna (supruga Pavla I), ruska carica († 1828)
* 25. 10. - William Grenville, britanski premijer († 1834)
* 26. 10. - Georges Danton, revolucionar († 1794)
* 10. 11. - Friedrich Schiller, nemački pesnik, dramaturg, filozof i istoričar († 1805)
* Pavle Radivojević, habsburški general († 1829)
* Stefan Tronoški, iguman Tronoše, svetitelj († 1799)
* 1754-59? - Serafim Sarovski, ruski svetac († 1833)

## Smrti

* 12. 1. - Ana Hanoverska, britanska princeza, regentkinja Holandije (\* 1709)
* 13. 1. - Osuđeni u procesu Távorama
* 12. 2. - Muhammad I ar-Rashid, beg Tunisa (\* 1710)
* 13. 2. - Pajsije Lazarević, mitropolit dabrobosanski
* 14. 4. - Georg Friedrich Handel, njemački/engleski kompozitor (\* 1685)
* 24. 6. - Serafin Marija Crijević, biograf, povjesničar (\* 1686)
* 27. 7. - Pierre Louis Maupertuis, matematičar, filozof (\* 1698)
* 10. 8. - Fernando VI, kralj Španije (\* 1713)
* 16. 8. - Eugene Aram, filolog i ubica (\* 1704)
* 10. 9. - Ferdinand Konščak, isusovac, misionar, znanstvenik (\* 1703)
* 13. 9. - James Wolfe, britanski general (\* 1727)
* 14. 9. - Louis-Joseph de Montcalm, francuski komandant u Sev. Americi (\* 1712)
* 29. 11. - Alamgir II, mogulski car (\* 1699)
* 6. 12. - Louise-Élisabeth od Francuske, vojvotkinja-supružnica Parme (\* 1727)
* 18. 12. - François de Franquetot de Coigny, maršal Francuske (\* 1670)
* Vuk Isaković, habsburški pukovnik (\* 1696)

## Reference

Literatura
* *Historija naroda Jugoslavije II*, Školska knjiga Zagreb, 1959
* *Istorija srpskog naroda*, Četvrta knjiga, prvi tom, Srbi u XVIII veku, SKZ Beograd 1986 (IV-1), drugi tom (IV-2)