Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Menes

**Menes** je bio egipatski faraon iz prve dinastije, po nekim istoričarima i osnivač te dinastije. Živeo je oko 3100-3000. pne..

Prema legendi, Menes je zaslužan za ujedinjenje Gornjeg i Donjeg Egipta u kraljevstvo. Maneton ga zove **Menes**, Herodot ga zove **Min**, a prema nekim listama kraljeva iz vremena devetnaeste dinastije njegovo ime je **Meni**.

Otkriće Narmerove palete krajem 19. veka, dovelo je do nekih neslaganja. Naime, na njoj je prikazan kralj Narmer kako drži ujedinjene simbole Gornjeg i Donjeg Egipta. Zato neki egiptolozi tvrde da su Narmer i Menes ista osoba, drugi tvrde da je Menes nasledio već ujedinjeno carstvo od Narmera, dok neki tvrde da je Narmer započeo, a Menes dovršio proces ujedinjenja. Dok postoje arheološki dokazi da je postojao faraon Narmer, nema dokaza da je postojao Menes. Zato postaje sve verovatnije da je Menes zapravo Narmer.

Prema Manetonu, Menesa je u 62. godini ubio nilski konj.

## Povezano

* Spisak faraona

Vecina ljudi,naucnika i egiptologa tvrdi da su bili razlicite osobe

## Vanjske veze

* Ko je bio Menes

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Prethodnik: **Narmer** | **Egipatski faraon Prva dinastija** | Nasljednik: **Džer** |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Značajni stari Egipćani
 |  |
| **Vladari starog carstva**: Narmer | Menes | Džoser | Sneferu | Khufu | Khafra | Menkaura | Pepi II
 |
| **Vladari srednjeg carstva**: Mentuhotep II | Mentuhotep IV | Senusret III | Amenemhat III | Sobekneferu
 |
| **Vladari novog carstva**: Hatšepsuta | Tutmos III | Amenhotep III | Akhenaton | Tutankamon | Ramzes I | Ramzes II
 |
| **Ostali vladari**: Psametikus I | Šošenk I | Piankhi (Pije) | Taharka | Ptolemi I | Kleopatra VII
 |
| **Supruzi i supruge vladara**: Tetišeri | Ahmos-Nefertari | Ahmos | Tije | Nefertiti | Ankesenpaten | Nefertari | Marko Antonije
 |
| **Dvorski zvaničnici**: Imhotep | Veni | Ahmos, sin Ebane | Ineni | Senemut | Ija | Maja | Juni | Maneto | Potinus
 |
# Gornji Egipat

**Gornji Egipat** je naziv za južni dio drevnog Egipta, koji se prostirao dolinom Nila od katarakta kod današnjeg Asuana na jugu do današnjeg Kaira na sjeveru. Boginja-zaštitnica Gornjeg Egipta se zvala Nekhbet.
# Donji Egipat

**Donji Egipat** je naziv za sjeverni dio drevnog Egipta koji se činili dolina Nila, od Kaira na jugu do Delte Nila i današnje Aleksandrije.

Božica-zaštitnica Donjeg Egipta se zvala Vadžet.
# Muslimansko osvajanje Egipta

| Muslimansko osvajanje Egipta
 |
| --- |
| Segment muslimanskih osvajanja i bizantsko-arapskih ratova
 |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Datum
 | 639–642
 |
| Lokacija
 | Egipat, Libija |
| Ishod
 | rašidunska pobjeda
 |
| Teritorijalne promjene
 | Današnji Egipat, Kirenajka, Tripolitanija i Fezzan pripojeni islamskom kalifatu
 |

 |
| Sukobljene strane
 |
| Bizantsko Carstvo
 | Rašidunski Kalifat
 |
| Komandanti i vođe
 |
| car Heraklije Teodor Aretion Kir od Aleksandrije
 | kalif Omar Amr ibn al-As Zubajr ibn al-Avam Miqdad bin Al-Aswad Ubaida bin As-Samit Kharija bin Huzafa
 |

**Arapsko** ili **muslimansko osvajanje Egipta** označava seriju vojnih pohoda kojim su za vrijeme bizantsko-arapskih ratova od 639. do 642. muslimanske arapske snage Rašidunskog Kalifata zauzele područje tadašnje bizantske Egipta. Do njih je došlo neposredno nakon muslimanskog osvajanja Levanta s kojima su prekinute dotadašnje kopnene veze između bizantske Male Azije i Egipta. Arapsko-muslimanske vojske su relativno brzo i lako porazile bizantske snage, ali je Aleksandrija, tadašnje administrativno središte Egipta, u njihove ruke palo tek nakon osamnaestomjesečne opsade 641. Egipat je ubrzo nakon toga pripojen Kalifatu, čiji su vlastodršci uspostavili novi upravni sistem, kao i novo administrativno središte u Fustatu. Sa arapskim osvajanjem je završio grčko-rimski i započeo arapski, odnosno islamski period historije Egipta. Egipat je nakon toga postao jedna od najvažnijih i najbogatijih područja Kalifata, odnosno važa baza za dalje širenje islama na Zapad, odnosno Sjevernoj Africi; za Bizant i Evropu je taj događaj imao značajne ekonomske posljedice, s obzirom da je nestao dotada pouzdani izvor žita, pa se taj događaj ponekad navodi kao stvarni kraj (kasne) antike i početak "pravog" srednjeg vijeka.

## Izvori

* Charles, R. H. *The Chronicle of John, Bishop of Nikiu: Translated from Zotenberg's Ethiopic Text*, 1916. Reprinted 2007. Evolution Publishing, ISBN 978-1-889758-87-9. [1] Arhivirano 2015-06-07 na Wayback Machine-u

## Vanjske veze

* Edward Gibbon, *History of the Decline and Fall of the Roman Empire* Arhivirano 2005-07-21 na Wayback Machine-u Chapter 51
* Bishop John NIkiou *The Chronicle of John, Bishop of Nikiu* Chapters CXVI-CXXI
# 642.

|  |  |
| --- | --- |
| Milenijum:
 | 1. milenijum
 |
| Vjekovi:
 | 6. vijek – **7. vijek** – 8. vijek
 |
| Decenija:
 |  610-e  620-e  630-e  – 640-e –  650-e  660-e  670-e  |
| Godine:
 | 639 640 641 – **642** – 643 644 645
 |

Godina **642.** (**DCXLII**) bila je redovna godina koja počinje u utorak u julijanskom kalendaru. Oznaka 642. za ovu godinu se koristi od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini u Evropi postala glavnom metodom označavanja godina.

## Događaji

* Arapi zauzimaju Aleksandriju.
* 5.8. – Bitka kod Maserfielda u kojoj Penda, kralj Mercije nanosi poraz i ubija Oswalda, kralja Bernicije.
* Muslimansko osvajanje Perzije: Bitka kod Nehawanda u kojoj Arapi nanose sasanidskoj vojsci odlučujući poraz nakon koga gotovo u potpunosti nestaje sasanidske vlasti nad Perzijom.
* Carica Kōgyoku preuzima prijestolje Japana.
* General Yeon Gaesomun preuzima vlast nad kraljevstvom Goguryeo i postavlja marionetskog kralja Bojanga na prijestolje.
* Car Taizong od Tanga donosi ukaz kojim su u Kini povećane kazne za samoozljeđivanje u svrhu izbjegavanja regrutacije, prakse koja je među kineskim narodom postala široko rasprostranjena od vremena kolapsa dinastije Sui.
* Ispisan PERF 558 - najstariji sačuvani arapski papirus, odnosno najstariji poznati arapski tekst koji je koristio dijakritičke oznake.
* 24.11. – Teodor I nasljeđuje Ivana IV kao 73. papa.
* U današnjoj engleskoj grofoviji Hampshire osnovano redovničko naselje koje će kasnije postati Winchesterska katedrala.
* Batbajan nasljeđuje Kubrata kao vladar Bugara (približni datum).

## Rođenja

## Smrti

* 5.8. – Oswald, kralj Bernicije i anglosaksonski Bretwalda
* 12.10. – Papa Ivan IV
* Khalid bin Walid, muslimanski vojskovođa, osvajač Damaska i Sirije
* Yeongnyu od Goguryeoa
* Yuwen Shiji, kineski državnik

## Reference
# Fatimidski Kalifat

Džamija al-Hakima u Kairu
**Fatimidi** su šiitska dinastija, koja je vladala područjem Magreba, Egipta i Levanta od 5. januara 910. do 1171. Vladajuća elita je pripadala ismailskoj grani šiita. Vođe dinastije su isto bili šiiti ismaliti, dolaze na vlast uz pomoć propagande tajnog islamskog društva Banit. Pripadali su kalifima i to je bio jedini period nakon kalifa Alije, kada su šiitski imami i kalifi bili ujedinjeni. Fatimidi su bili do izvesnog stepena tolerantni prema drugim sektama islama i prema Jevrejima i hrišćanima.

## Uspon Fatimida

Fatimidi potiču iz Tunisa, ali nakon osvajanja Egipta 969. premestili su svoje sedište u Kairo. Pod Fatimidima Egipat je postao centar kalifata, koji je uključivao severnu Afriku, Siciliju, Palestinu, Siriju, obalu Crvenoga mora, Jemen i Hedžaz. Pod Fatimidima Egipat je doživeo veliki preporod i razvila se jaka trgovačka mreža i u Mediteranu i u Indijskom okeanu.

Dinastiju je 909. osnovao Abdulah al-Mahdi Bilah, koji je legitimizirao svoje polaganje prava poreklom od proroka Muhameda preko njegove ćerke Fatime i njenoga supruga imama Alije (ili kalifa Alije) prvoga šitskoga imama. Odatle je došlo i ime Fatimidi.

Abdulah al-Mahdi je brzo proširio svoju vlast preko celoga središnjega Magreba na području koje se sastoji od Alžira, Maroka, Tunisa i Libije. Tim područjem je vladao iz Mahdije, novoizgrađene prestolnice u Tunisu.

Fatimidi su 969. osvojili severni Egipat i osnovali su Kairo. Celi Egipat su osvojili 972. Pobedili su Ikšididsku dinastiju i osnovali su moderni Kairo. Nastavili su osvajati okolne teritorije sve dok nisu vladali teritorijama od Tunisa do Sirije, a čak su prešli u Siciliju. Za razliku od drugih vlada toga područja Fatimidi su povezali napredovanje u državnoj službi sa zaslugama, a ne na nasleđu. Suniti su jednako kao i šiiti mogli da zauzimaju visoke državne položaje. Tolerancija se odnosila i na Jevreje i hrišćane. Cilj Fatimida je bio da osvoje Bagdad i svrgnu Abaside.

## Nazadovanje i pad

Guverneri severne Afrike pod Fatimidima su bili Ziridi i oni su 1040-tih proglasili svoju nezavisnost od Fatimida. Posle 1070. Fatimidi su držali obalu Levanta i delove Sirije, ali napali su ih Turci. Posle toga došlo je do Prvoga krstaškoga rata, pa se teritorija Fatimida smanjila samo na Egipat. Nakon raspada fatimidskoga političkoga sistema u 1160tim Saladin je zauzeo Egipat 1169. i stvorio je novu sunitsku Ajubidsku dinastiju.

## Vanjske veze

* Fatimids entry in the *Encyclopaedia of the Orient*. Arhivirano 2010-11-01 na Wayback Machine-u
# 972.

*Ovo je članak o godini 972.*

|  |  |
| --- | --- |
| Milenijum:
 | 1. milenijum
 |
| Vjekovi:
 | 9. vijek – **10. vijek** – 11. vijek
 |
| Decenija:
 |  940-e  950-e  960-e  – 970-e –  980-e  990-e  1000-e  |
| Godine:
 | 969 970 971 – **972** – 973 974 975
 |

972.. po kalendarima
| Gregorijanski
 | 972.. (CMLXXII) |
| Ab urbe condita
 | 1725.
 |
| Islamski
 | 361–362.
 |
| Iranski
 | 350–351.
 |
| Hebrejski
 | 4732–4733.
 |
| Bizantski
 | 6480–6481.
 |
| Koptski
 | 688–689.
 |
| Hindu kalendari
 |
| • *Vikram Samvat* | 1027–1028.
 |
| • *Shaka Samvat* | 894–895.
 |
| • *Kali Yuga* | 4073–4074.
 |
| Kineski
 |
| • Kontinualno
 | 3608–3609.
 |
| • 60 godina
 | Yang Voda Majmun (od kineske Ng.) |
| Holocenski kalendar
 | 10972.
 |
| p • r • u |
| Podrobnije: Kalendarska era |

Godina **972.** (**CMLXXII**) bila je prijestupna godina koja počinje u ponedjeljak u julijanskom kalendaru.

## Događaji

* Rimsko-njemački car Otto II se ženi za bizantsku princezu Teofanu.
* 24. 6. – Bitka kod Cedyinije u kojoj poljski knez Mješko I nanosi poraz njemačkim vitezovima.
* Jaropolk nasljeđuje Svjatoslava I kao knez Kijeva.
* Boleslav II nasljeđuje Boleslava I kao knez Češke.
* Fatimidi imenuju Buluggin ibn Zirija kao guvernera/potkralja Ifrikije, čime započinje vladavina Ziridske dinastije.
* Benedikt VI nasljeđuje Ivana XIII na mjestu pape.
* Kanonizirana Sveta Eadburga.
* Osnovan grad Satu Mare u današnjoj Rumunjskoj.
* Obnovljen samostan na mjestu današnje Katedrale u Peterboroughu.
* Velika bitka estonskih i islandskih Vikinga na Saaremi (prema navodima Njals sage).

## Rođenja

* 27. 3. – Kralj Robert II od Francuske (u. 1031)
* Al-Mawardi, muslimanski šafijski pravnik
* Ermesinde of Carcassonnea, grofica i regentica Barcelone (u. 1057)
* Fujiwara no Yukinari, japanski kaligraf
* Fulk III od Anjoua, francuski grof
* Papa Grgur V
* Heinrich II, sveti rimski car
* Renaud I od Neversa, francuski grof

## Smrti

* 15. 7. – Boleslav I od Češke
* 6. 9. – Papa Ivan XIII
* Liutprand, biskup Cremone i historičar
* Svjatoslav Igorevič, knez kijevske Rusije

## Reference
# Al-Muizz

Zlatnik kalifa al-Muizza, Misr, Kairo, 969.
Ma‘ādh Abū Tamīm **al-Mu‘izz li Dīn Allāh** (932 – 975) (arapski: معد المعز لدين الله‎ "Utvrđivač vjere Boga"), također navođen kao **al-Moezz**, bio je četvrti fatimidski kalif i 14. ismailitski imam, koji je vladao od 953. do 975. Njegova vladavina je značajna po tome što se središte fatimidske moći pomjerilo iz Ifrikije (sjeverna Afrika) u novosvojeni Egipat. Fatimidi su 969. osnovali grad *al-Qāhiratu* "Pobjednički" (Kairo) kao novu prijestolnicu svog Kalifata.

Al-Muizz je ostao upamćen kao izuzetno prosvijećen vladar koji je dobro odnosio prema svojim jevrejskim i kršćanskim podanicima, a što je među Koptima dalo podloge za brojne kasnije legende. Također mu se pripisuje izum naliv-pera.

## Reference

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Prethodi: **Al-Mansur** | **Fatimidski kalif** 953–975
 | Slijedi: **Al-Aziz** |
| Prethodi: **Jawhar\_as-Siqilli** | **Sultan Egipta** 973–975
 |
# Egipatski muzej

Glavni ulaz u Egipatski muzej
**Muzej egipatskih starina**, bolje poznat pod nazivom **Egipatski muzej** u Kairu, sadrži najopsežniju kolekciju drevnih egipatskih antikviteta na svijetu. Ima preko 136.000 eksponata, dok su stotine tisuća drugih u podzemnim skladištima.

Muzej se razvio od Službe za egipatske antikvitete, osnovane od strane egipatske vlade godine 1835. u pokušaju da zaustavi pljačku starina s brojnih nalazišta i očuva artifakte. Njen muzej Boulaq se otvorio 1858. sa zbirkom prikupljenom od Augusta Mariettea, francuskog arheologa u službi Isma'il Paše. Nakon što se nalazio u aneksu palače Isma'il Paše u Gizi od 1880. godine, muzej se premjestio na današnju lokaciju, au neoklasicističkoj zgradi na Trgu Tahrir u središtu Kaira godine 1900.

Kao kruna zbirke se često smatraju grobni artefakti faraona Tutankhamuna, čiji je netaknuti grob Howard Carter pronašao u Dolini kraljeva godine 1922.

U Muzeju se nalazi Soba kraljevskih mumija, koja sadrži 27 kraljevskih mumija iz faraonskog doba. Ona je zatvorena po naredbi predsjednika Anwara Sadata godine 1981. Ponovno je otvorena, s nešto manjim prikazom kraljeva i kraljica Nove države, godine 1985.

## Povezano

* Egipatski muzej u Trstu
* Egipatski muzej u Berlinu
* Veliki egipatski muzej

## Vanjske veze

* Egyptian Museum official website
* Entry at Insecula (Encyclopédie des arts et de l'architecture) Arhivirano 2009-11-26 na Wayback Machine-u (`fr`)
# Univerzitet Al-Azhar

| Univerzitet Al-Azhar |
| --- |
| جامعة الأزهر |
|  |
|  |
| Historija |
| Osnivanje | 970–972 (kao medresa), a od 1961. univerzitetski status |
| Generalno |
| Vrsta | verski univerzitet |
| Religijska pripadnost | sunizam |
| Akademska pripadnost | Džamija Al-Azhar |
| Jezik | arapski |
| Lokacija |
| Sedište   – grad   – država |  Kairo  Egipat |
| Službene stranice |
| www.azhar.edu.eg |

**Univerzitet Al Azhar** (arapski: الأزهر الشريف‎; al-Azhar al-Šarif; Časni Azhar) je vodeća ustanova visokog obrazovanja u Egiptu, čuvena u svetu zbog svoje uloge u islamskoj nauci i obrazovanju. Drugi je najstariji univerzitet u svetu sa kontinuiranim radom od svog osnivanja.

## Historija

Univerzitet Al-Azhar je izgradila šiitska fatimidska dinastija (909-1171) kojoj je Kairo služio kao prestonica. Povezan je sa džamijom Al-Azhar (na arapskom: najblistavija) koja je dobila ime po prelepim palatama koje je okružuju ili po Muhamedovoj ćerki Fatimi Al-Zahri. Džamija je počela sa izgradnjom 969. godine i završena je za dve godine. Teološka škola je osnovana 988. i na njoj je izučavan šiitski islam. Krajem srednjeg veka, univerzitet postaje sunitski.

## Uređenje

Većina sunita Al-Azhar smatra najprestižnijim islamskim univerzitetom. Na čelu Al-Azhara je Šejh-ul Azhar; član Vrhovnog saveta. Za razliku od većine univerziteta, Al-Azhar ne prima nemuslimanske studente. Univerzitet je 1961. godine temeljno reorganizovala Naserova vlada. Otvoreno je nekoliko sekularnih fakulteta (medicina, mašinstvo, poljoprivreda) kao i fakultet za žene.

## Biblioteka

Al-Azharova biblioteka sadrži 99.062 knjige od 595.668 tomova. Najveći deo čine rukopisi i retke knjige, neke stare 13 vekova. Bibliotka je u centru pažnje mnogih istraživača, studenata i drugih islamskih univerziteta.

Pokrenuta je onlajn arhiva 2005. godine, rezultat saradnje univerziteta i Naučnog projekta Muhamed bin Rašid al Maktum iz Dubaija. U budućnosti će biti omogućen besplatan pregled 42.000 rukopisa od približno sedam miliona stranica.

## Vanjske veze

* Zvanična prezentacija Arhivirano 2019-06-02 na Wayback Machine-u
# Asjut

| Asjut أسيوط‎
 |
| --- |
| Zgrade univerzitetaZgrade univerziteta |
|  |
| Koordinate: ﻿ / ﻿ |
| **Država** |  Egipat
 |
| **Muhafaza** | Asjut
 |
|  |
| **Površina**  |
|  - **Ukupna** | 26.6 km²
 |
| **Visina** | 56
 |
|  |
| **Stanovništvo** (2018.)
 |
|  - **Grad** | 480,516
 |
|  - **Gustoća** | 18,065 stan. / km²
 |
|  |
| **Vremenska zona** | UTC+2 (UTC)
 |
| Karta
 |
| Asjutclass=notpageimage| Pozicija Asjuta u Egiptu
 |

**Asjut** (arapski: أسيوط‎‎/ Asyūṭ) je grad od 480,516 stanovnika na jugu Egipta u muhafazi Asjut u kojoj je i administrativni centar.

## Geografija

Jedan od najvećih gradova Gornjeg Egipta prostire se na zapadnoj obali rijeke Nil, skoro na pola puta između Kaira i Asuana. Dobro navodnjavana dolina Nila kod Asjuta je široka oko 20 km.

## Historija

Pogled na grad na Nilu
Centar grada
U Antičkom Egiptu bio je znan pod imenom **Sjut**, i kao centar kulta boga šakala Uapuata. Za vrijeme
Srednjeg kraljevstva (20-17. vijek pne.) bio je prijestolnica 17 Nome (provincije) Gornji Egipat. Iako se nikada nije mogao mjeriti sa Tebom, razvio se kao značajno trgovište karavana koje su išle preko istočne i zapadne pustinje.

U helenističko doba bio je poznat pod imenom - **Likopolis** / Λυϰόπολις (*Vučji grad*), aluzija na kulta boga šakala, i kao rodni grad neoplatonističkog filozofa Plotina (oko 205 - 269 / 269).

Kvalitetni tekstil iz Asjuta, žito i fino voće iz okolice grada, prodavani su po jugu; Darfuru i drugdje po Sudanu. Karavani koji su se otud vraćali dononosili su robove, slonovaču i boje.

Asjut je jedno od rijetkih preostalih mjesta u kojima se njeguju arhaični zanati, kao što je vezenje srebrenom niti, sitna grnčarija, intarzija, tepisi i prostirke.

Asjut je i snažan obrazovni centar sa univerzitetom osnovanim 1957., kao filijala kairskog Al-Azhara.

U Asjutu živi puno Kopta pa je on i važna eparhija Koptske pravoslavne crkve, kojom upravlja metropolit iz Kaira.

## Znamenitosti

Po vapnenačkim brdima koja se uzdižu jugozapadno od grada leže brojne kamene grobnice faraona iz Dvanaeste dinastije (20.-18. vijek pne.).

Most 25 januar preko Nila
## Privreda

Današnji Asjut je grad modernih predionica pamuka i velikog kemijskog kombinata koji proizvodi umjetno gnojivo.

Sjeverno od grada i njegove riječne luke *Al-Ḥamra*, nalazi se brana na Nilu, duga 832 metra - Asjut, podignuta 1902.
Ona skreće dio voda Nila u Kanal Ibrahimija koji paralelno teče uz Nil u dužinu od nekih 350 km prema sjeveru, navodnjavajući veći dio Srednjeg Egipta.

Kod Dejruta se od Kanal Ibrahimija odvaja zapadnu grana - *Kanal Bar Jusuf*, koji teče do Oaze Fajum.

Tokom 1980-ih Brana Asjut je modernizirana, pa joj je dograđena i hidroelektrana.

## Pobratimski gradovi

* Iași, Rumunjska

## Reference

## Vanjske veze

* *Asyūṭ, Egypt* (`en`)
* *Asjut* (`sh`)
# Menora

Menora
**Menora** (heb. מְנוֹרַת שִׁבְעַת הַקָּנִים, što znači *svijećnjak*) je sedmerokraki ili osmerokraki svijećnjak koji je važan za Židove, od kojih je osmerokraki osobito važan za vrijeme Hanuke, dok je sedmerokraki svećnjak bio jedan od glavnih objekata u šatoru za vremena lutanja Hebreja po pustinji koja je trajala mnogo godina, i kasnije, u Hramu u Jeruzalemu. Osmerokraki svijećnjak (s dodatnim postoljem za šamaš, odnosno pomoćno svjetlo) još uvijek se koristi kao glavni element pri slavljenju osmodnevnog velikog hebrejskog praznika Hanuke, praznika svjetla. Menora iz Šatora sastanka opisana je na dva mjesta u Bibliji (Izlazak 25, 31—40; 37, 17—24). Naviješćeno je (Izlazak 25, 40) da je Bog Mojsiju pokazao obrazac za njenu izradu na brdu Sinaju. Osmerokraka menora za Hanuku, obično kao uzor, uzima menoru iz Hrama, iako je također ona poprimila i čitav niz drugih oblika. Prema tradiciji Židova, prve noći praznika na njoj se pali jedno svjetlo i tijekom svake od sljedećih sedam noći dodaje se još po jedno, sve dok se ne zapale svi kraci na osmerokrakoj menori. Tada završava Hanuka. U jeruzalemskome Solomonovom hramu, stajala je zlatna sedmokraka menora, napunjena maslinovim uljem. Simbolizira Božju mudrost, dok je Toru simboliziralo svjetlo. Za vrijeme slavljenja Hanuke, koristi se osmerokraka menora. Menora, zajedno s Davidovom zvijezdom, predstavljaju glavne simbole u judaizmu.
[
# Ortodoksni judaizam

**Ortodoksni judaizam** je zajednički naziv za više pokreta unutar judaizma, u kome su vjernici, sa istorijske tačke gledišta, sljedbenici jevrejskog vjerskog pogleda. Njegovo formiranje je završeno u kasnom srednjem vijeku i početkom novog vijeka. Središnji dio religijskog koncepta ortodoksnog judaizma je Halaha u obliku, u kome je zapisana u Usmenom zakonu (u Mišni i Hemari, to jest u Tori) i sačinjava Šulhan aruh.
# Halaha

**Halaha** (hebrejski: הלכה – „smer puta“, od halah, hodati) je jevrejski pravni sistem, deo Talmuda posvećen pravu i pojedinačnim pravnim odlukama. Halaha se bavi pravnom stranom Mojsijevog zakona i često se osniva na usmenim tradicijama. Halaha sačinjava „ogradu“ za tumačenje Tore, a u Mišni i Talmudu ona je uspostavljena na osnovu mišljenja većine. Ovih zakona se pridržavaju svi Jevreji.

Halaha govori o verskim obavezama Jevreja, i to kako o međuljudskim odnosima, tako i ritualima koje treba poštovati. Obuhvata praktično sve karakteristike ljudskog života i ponašanja: rođenje, brak, radost, tugu, poljoprivredu, trgovinu, moral, teologiju.

## Povezano

* Talmud
* Hagada
# Sidur

**Sidur** (hebrejski: סידור), na jevrejskom znači *poredak* i predstavlja jevrejski molitvenik. Ovakvi molitvenici sadrže svakodnevne službe, službe za praznike i Šabat, kao i blagoslove. Pored navedenog sadrži i delove Biblije, Pesmu nad pesmama, Psalme, mudre izreke. Postoje aškenaske, sefardske i jemenske verzije i u njima je uočljiva različitost lokalnih običaja.

## Povezano

* Talmud
# Talmud

**Talmud** (na hebrejskom: תלמוד) je zbirka rasprava koje su vodili rabini o jevrejskom pravu, etici, običajima i istoriji. Talmud se sastoji iz dva dela: Mišnah, koji predstavlja prvi pisani pregled jevrejskom usmenog prava: i Gemara, koja predstavlja raspravu o Mišnah i o srodnim Tanatičkim spisima koji često obrađuju raznorodne teme i široko tumače Tanakh. Izrazi Talmud i Gemara se često koriste naizmenično. Gemara je osnova za sve kodifikacije rabinskog prava i često se citira u rabinskoj literaturi. Ceo Talmud se često tradicionalno naziva Šas (hebrejska abveracija izraza "šišah sedarim" što se odnosi na "šest zapovesti" Mišnaha).

Prema jevrejskom učenju, podsredstvom Mojsija, jevrejskom narodu dat je dvostruki zakon: pisani i usmeni. Pisani zakon sastavljen je u pet knjiga od Mojsija, koje sačinjavaju glavni deo Starog Zaveta. Svih pet knjiga Jevreji nazivaju: Tora.

Usmeni zakon Mojsije nije napisao, nego ga je usmeno predao Jošui, a ovaj najstarijim Jevrejima, pa je na taj način od generacije do generacije predavan, kroz stoleća dopunjen i prilagođen novim običajima. Ovaj usmeni zakon, ogroman po svome obimu, kasnije je napisan. Na ovom trudnom i velikom poslu radilo je oko 2.500 rabina punih petstotina godina, od 100. godina pre Hrista, do 400. godina posle Hristovog rođenja. Taj napisani usmeni zakon zove se: Talmud.

Talmud je sveta knjiga za Jevreje. On sadržava ne samo religioznu nauku Jevreja, nego i građanske zakone: privatno pravo, porodično pravo i kazneno pravo.

## Antisemitski falsifikati

Manipuliranje Talmudovim tekstovima rabljeno je za antisemitsku propagandu koja se javlja još u novom vijeku. Podlogom se navodi Eisenmengerova knjiga "Razotkrivanje judaizma" (njemački: *Entdecktes Judenthum*) u kojoj su odlomci Talmuda dekontekstualizirani za tvrdnje da se Jevreje uči da mrze, lažu ili čak ubijaju kršćane. Na prijelazu iz 20. u 21. vijek, zabilježen je trend reproduciranja takvih mitova na internetu.

## Povezano

* Hagada
* Halaha
* Sidur
* Isus u Talmudu

## Reference