# 1689.

*Ovo je članak o godini 1689.*

|  |  |
| --- | --- |
| Milenijum:
 | 2. milenijum
 |
| Vjekovi:
 | 16. vijek – **17. vijek** – 18. vijek
 |
| Decenija:
 |  1650-e  1660-e  1670-e  – 1680-e –  1690-e  1700-e  1710-e  |
| Godine:
 | 1686 1687 1688 – **1689** – 1690 1691 1692
 |

1689.. po kalendarima
| Gregorijanski
 | 1689.. (MDCLXXXIX) |
| Ab urbe condita
 | 2442.
 |
| Islamski
 | 1100–1101.
 |
| Iranski
 | 1067–1068.
 |
| Hebrejski
 | 5449–5450.
 |
| Bizantski
 | 7197–7198.
 |
| Koptski
 | 1405–1406.
 |
| Hindu kalendari
 |
| • *Vikram Samvat* | 1744–1745.
 |
| • *Shaka Samvat* | 1611–1612.
 |
| • *Kali Yuga* | 4790–4791.
 |
| Kineski
 |
| • Kontinualno
 | 4325–4326.
 |
| • 60 godina
 | Yin Zemlja Zmija (od kineske Ng.) |
| Holocenski kalendar
 | 11689.
 |
| p • r • u |
| Podrobnije: Kalendarska era |

Godina **1689** (**MDCLXXXIX**) bila je redovna godina koja počinje u subotu po gregorijanskom kalendaru odn. redovna godina koja počinje u utorak po 10 dana zaostajućem julijanskom kalendaru.

## Događaji

### Januar/Siječanj – Mart/Ožujak

* januar - Rat Velike Alijanse: Francuzi spaljuju gradove južno od Neckara.

Mary II i William III, zajednički vladari Engleske
* 8. 2. - U Beč stigli osmanski pregovarači, Zulfikar-efendi i Aleksandar Mavrokordato - bez rezultata. Mletački predstavnici krajem marta tražili, između ostalog, svu teritoriju između Obrovca i reke Bojane.
* 14. 2. - Luj XIV objavio rat Austriji (od jesenas ratuje na Rajni), Car Leopold I. će objaviti *Reichskrieg* protiv Francuske.
* februar - Moguli zarobili Sambhajija, vladara Marati - sledećeg meseca pogubljen.
* februar - U Dubrovnik stiglo 60 austrijskih vojnika, Hrvata iz Bakra.
* 23. 2. (13. 2. po j.k.) - Slavna revolucija: nakon što je engleski parlament našao da je presto upražnjen Jamesovim odlaskom iz zemlje, kruna je data zajedničkim vladarima, holandskom stadtholderu Vilimu III (do 1702) i Mary II (do 1694); krunisani su 11/21. aprila.
* 2. 3. - Francuzi (de Tessé) zapalili Heidelberg, četiri dana kasnije Montclar srušio Mannheim.
* 12. 3. - Turci napadali Požegu, Luka Ibrišimović spasao grad.
* 22. 3. (12. 3. po j.k.) - Zbačeni James II se iskrcao u Irskoj uz francusku pomoć - počinje Williamov rat u Irskoj.
* mart-april - Pobuna Srba u Starom Vlahu (knezovi Raškovići) - Mojsije Rašković potukao Turke kod Sjenice, napadnut Novi Pazar, ubijeno "nekoliko stotina" Turaka, grad spaljen. Turci kasnije razbili Srbe, ali ovi spalili kopaoničko rudište Lisina.

### April/Travanj – Jun/Lipanj

* 18. 4. - Bostonska pobuna protiv nepopularnog guvernera Edmunda Androsa.
* 18. 4. - 28. 7. - Opsada Derryja - James II i jakobiti neuspešno opsedaju grad u Irskoj.
* 19. 4. - Tokom pozorišne predstave u danskom dvorcu Amalienborg izbio požar - oko 180 mrtvih.
* 21. 4. - Veliki požar u Brašovu.
* 9. 5. - Engleska objavljuje rat Francuskoj. To u Severnoj Americi znači Rat kralja Williama (neprijateljstva već traju).
* 11. 5. - Bitka u zalivu Bantry: francuska flota uspešnija od engleske, istovaren materijal za Jamesovu irsku kampanju.
* 12. 5. - Augsburška liga protiv Luja XIV postaje Velika alijansa: savez Svetog Rimsko Carstva i Holandije protiv Francuske čemu se pridružuju Brandenburg, Bavarska, Engleska, Hanover, Savoja, Saksonija i Španija.
* 20. 5. - Krimske bitke: ruska vojska stigla do Perekopa ali ubrzo se povlači zbog nedostatka trave i vode.
* 22. 5. - Rat Velike alijanse u Kataloniji: francuski vojvoda de Noailles zauzeo Camprodon ali potisnut u avgustu.
* 24. 5. - Akt Tolerancije u Engleskoj daje slobodu vere protestantskim nekonformistima, osim unitaraca.
* 31. 5. - Leislerova pobuna u Provinciji New York, Jacob Leisler upravlja dve godine.

Speyerska katedrala 1650.
* 31. 5. - 4. 6. - Francuzi uništili Oppenheim, Worms, Speyer i Bingen (uništeno preko 20 gradova i brojna sela u Palatinatu). Opljačkani carski grobovi u Speyerskoj katedrali.
* 9. 6. - Ludvig Badenski stigao u Beograd, naređuje da se prebeglice od Turaka u Srbiji šalju u Slavoniju.
* 12. 6. - Grof Đorđe Branković uputio iz Oršave proglas zemljama da se dižu protiv Turaka. Ima 800 ustanika i namerava stvoriti nezavisnu državu, Austrijanci ga uhapsili u Kladovu.
* jun? - Serasker Redžep-paša se zaleteo iz Kruševca do Avale, gde su ga odbili srpski konjanici.
* jun - Ugarski odmetnik Imre Tekeli zauzeo Kladovo, zarobljen Stefan Prodan Šteta sa 1.000 Srba.
* 29. 6. - Banska vojska Petra Draškovića potukla Turke na Zrinskom polju kod Novoga, Turci izgubili 7.000 od 12.000 ljudi.
* jun-jul - Krajiška vojska i Marko Mesić oslobođaju Liku i Krbavu (Novi 15. 6., Udbina 21. 7.), doći će mnogi Srbi iz Bosne u mesta koja su Turci napustili. Muslimani u Perušiću se pokrstili.
* Pošto su na žito u Bosni pali sneg i mraz, dolazi do velike gladi 1689-90. Valija Husein-paša kuje bakarni novac, mangure, kako bi se mogla opremiti vojska.

### Jul/Srpanj – Septembar/Rujan

* 11. 7. - Proglas cara Leopolda obećava neometan posed pokretnih i nepokretnih imanja onima koji se nastane u virovitičkoj i požeškoj županiji i stupe u četu župana grofa Franje Ivanovića. Oslobađa na tri godine od daća "Rašane, Hrvate i Vlahe" koji bi tamo prešli.
* 27. 7. - Prvi Jakobitski ustanak u Škotskoj: Bitka kod Killiecrankie je ubedljiva pobeda jakobita nad williamovcima, ali izgubili su lidera, vikonta Dundeeja.
* leto - Patrijarh Arsenije III u vizitaciji Požarevcu i Beogradu.
* 1. 8. - Bosanski Turci povratili Zvornik, nemački garnizon se povukao u Raču pa u Šabac.
* 25. 8. - Bitka kod Walcourta: uspeh Velike alijanse u Nizozemskoj.
* 29. 8. - Bitka kod Batočine: Ludvig Badenski i Pavle Nestorović Deak porazili Turke. Nakon ovoga grof Šijak zauzeo Kruševac.
* 6. 9. - Badenski iz Batočine ultimativno poziva patrijarha Arsenija na vojnu saradnju, šalje proglas za "Albaniju", Bosnu i Hercegovinu.
* 6. 9. (27. 8. po j.k.) - Nerčinski ugovor: Rusi se odrekli područja između Amura i Stanovojskih planina (traje do Ajgunskog ugovora 1858).
* 8. 9. - Francuski general Nicolas Chalon du Blé predao Mainz nakon tromesečne opsade.
* septembar - Car Petar zbacio regentkinju Sofiju Aleksejevnu i započinje faktički samostalnu vladavinu (do 1725), pod uticajem majke Natalije Nariškine do 1694.
* septembar? - Srpski ustanici zauzeli tvrđave Koznik i Maglič.
* 24. 9. - Bitka kod Niša: Ludvig Vilhelm Badenski porazio Osmanlije i zauzeo grad. Zatim, Badenski odlazi prema Kladovu a Pikolomini sa Srbima i Nemcima progoni Turke prema Sofiji - zauzeti Pirot (Šarkoj), Bela Palanka (Musa-pašina Palanka) i Dragoman (krajnja tačka u carigradskom pravcu). Turci i Imre Tekeli spalili Kladovo i Oršavu i povukli se u Vidin odn. Nikopolj . Nakon niškog poraza je zadavljen serasker Arap Redžep-paša, a veliki vezir raspustio većinu vojske kod Sofije, plašeći se pobune.

### Oktobar/Listopad – Decembar/Prosinac

* 4. 10. - Po carevim uputstvima Ludvig Badenski izdao naređenje o ustrojstvu Srpske milicije, na čelu pukovnik Pavle Nestorović Deak.
* 6. 10. - Kardinal Pietro Vito Ottoboni je novi papa Aleksandar VIII. (do 1690).
* 12. 10. - Brandenburški elektor osvojio Bonn nakon tromesečne opsade.
* 14. 10. - Ludvig Badenski osvojio Vidin na juriš; oslobođeni srpski zarobljenici iz Kladova, poslati u Belogradčik.
* oktobar - Patrijarh Arsenije III pobegao iz Peći u Nikšić - Mahmud-paša Begović mu je iznuđavao novac i pretio ubistvom. Patrijarh je bliži Mlecima, ali nakon što mu Pikolomini zapreti da će postaviti drugog patrijarha, vraća se u Peć.
* 14. 10. - Pikolomini krenuo iz Prokuplja na Kosovo - Turci beže a Srbi dižu ustanak, kod Peći poražen dukađinski sandžak-beg Mahmud-paša Begović.
* oktobar-novembar - Neuspešni Karpošev ustanak u Makedoniji; takođe i slabo poznata buna u Morihovskoj nahiji. Karpoš držao Kratovo, Kumanovo, Krivu Palanku, car Leopold ga je diplomom priznao za kneza.
* 22. 10. - Baron Štraser osvojio Kačanik.

Skoplje 1594.
* 26. 10. - Spaljivanje Skoplja nakon što ga je osvojio Pikolomini - veliki grad, zaražen kugom.
* 29. 10. - Carske i srpske snage poražene kod Dragomana.
* 6. 11. - Pikolominijev sastanak sa patrijarhom Arsenijem i nadbiskupom Bogdanijem, tumač Toma Raspasani (Raspasanović).
* 9. 11. - General Piccolomini umro u Prizrenu od kuge, patrijarh Arsenije odlazi u Komoran (da li?). Austrijanci kasnije otimaju hranu od stanovništva.
* 10. 11. - Mustafa Ćuprilić postaje veliki vezir (do 1691) - sprovodi čistku korumpiranih službenika i mobilizaciju vojske. Ovih dana ratno savetovanje u Jedrenu - odlučeno da se povrati Skoplje i porazi Karpoš.
* 13. 11. - Carevci i Srbi porazili Turke kod Prizrena, ovi uzvratili tri dana kasnije a hercog Holštajn (Georg Christian von Schleswig-Holstein-Sonderburg) zapalio Štip.
* 22. 11. (12. 11. po j.k.) - Petrov carski ukaz o gradnji Sibirske ceste.
* 2. 12. - Holštajn krenuo na Ljumu, pokušao da razoruža tamošnje Srbe i Albance - kada su ovi pružili otpor, zapalio im sela.
* 16. 12. - U Engleskoj stupa na snagu Povelja o pravima - definitivno ustavna monarhija.
* decembar? - Isusovci preveli orahovičkog "vladiku" Jovana Rajića sa 16 parohija na uniju (potvrđeno 18. januara).
* 20. 12. - Kapetan Sasnoski zauzeo Veles.
* novembar-decembar? - Halil-paša napada dolinom Vardara (uzima Veles i Štip) a Mustafa Ćuprilić preko Sofije i Ćustendila zauzima Krivu Palanku - Karpoš zarobljen u Kumanovu i nabijen na kolac u Skoplju. Turci zatim zauzeli Tetovo i Kačanik.
* 27. 12. - Vojno savetovanje u Prištini (prisutan i patrijarh?), dogovoreno da se pozove u pomoć albanska milicija.
* 27. 12. - Tatarski han Selim I Geraj pljačka okolinu Prištine, ali ga oterao baron Štraser, koji se odmah uputio ka Kačaniku - držali su ga Karpoševi ustanici ali su ga Turci zauzeli pre Štraserovog dolaska.

### Kroz godinu

Manastir Đurđevi stupovi
* Stradanja SPC 1688-89: paljenje četiri velike lavre: Hopovo, Mileševa, Rača i Ravanica. Đurđevi stupovi zapaljeni, odnesen olovni krov. Sa Studenice skinut olovni krov. Razoreni Sopoćani. Mahmud-paša Begović opljačkao Pećku patrijaršiju, patrijarh pobegao u Crnu Goru. "Mađari poharali" manastir Temska kod Pirota, "proliveno mnogo hrišćanske krvi".
* 1689-99 - Unijatski vladika Isaija Popović u Marči.
* Iz Hercegovine se preseljava 360 porodica u mletačku Boku.
* Pesnik Matsuo Bashō putuje Japanom iz čega nastaje klasično delo *Oku no Hosomichi*.
* Pirat William Kidd započinje karijeru.

## Fikcija

* Događanje dela romana "Hazarski rečnik" Milorada Pavića.

## Rođenja

* 18. 1. - Montesquieu, politički filozof († 1755)
* 4. 6. - Ali-paša Hekimoglu, osmanski vojskovođa i državnik († 1758)
* 22. 10. - João V Veličanstveni, kralj Portugala († 1750)
* 23. 10. - Johann Christoph von Bartenstein, habsburški diplomat († 1767)
* ? - Vićentije Jovanović, mitropolit beogradsko-karlovački († 1737)

## Smrti

* 12. 2. - Marie-Louise d'Orléans, španska kraljica (\* 1662)
* 11. 3. - Sambhaji, vladar Marati (\* 1657)
* 16. 4. - Aphra Behn, književnica (\* 1640)
* 19. 4. - Kristina, bivša švedska kraljica (\* 1626)
* 12. 8. - Inocent XI., papa (\* 1611)
* 9. 11. - Enea Silvio Piccolomini, habsburški general (\* ca. 1640)
* 30. 11. - Johann Joseph Graf von Herberstein, zapovjednik hrvatske granice (\* ca. 1630)
* 4. 12. - Saliha Dilaşub Sultan, majka Sulejmana II
* 6. 12. - Petar Bogdani, nadbiskup, književnik (\* ca. 1630)
* ? - Karpoš, makedonski ustanik

## Reference

Literatura
* Kenneth Meyer Setton. *Venice, Austria, and the Turks in the Seventeenth Century*. American Philosophical Society; 1991. ISBN 978-0-87169-192-7.
* Spencer C. Tucker. *A Global Chronology of Conflict: From the Ancient World to the Modern Middle East: From the Ancient World to the Modern Middle East*. ABC-CLIO; 23 December 2009. ISBN 978-1-85109-672-5.
* *Historija naroda Jugoslavije II*, Školska knjiga Zagreb, 1959
* *Istorija srpskog naroda*, Treća knjiga, prvi tom, Srbi pod tuđinskom vlašću 1537-1699, SKZ Beograd 1993, ISBN 86-379-0383-5