# 1. milenijum pr. n. e.

|  |  |
| --- | --- |
| **Milenijumi:** | 2. milenijum pne. • 1. milenijum pne. • 1. milenijum n.e. |
| **Vijekovi:** | 10. vijek pne. • 9. vijek pne. • 8. vijek pne. • 7. vijek pne. • 6. vijek pne. • 5. vijek pne. • 4. vijek pne. • 3. vijek pne. • 2. vijek pne. • 1. vijek pne. |

**1. milenijum pne.** je period koji pokriva Željezno doba i uspon prvih velikih carstava.

Prvi takav primjer je Neo-asirsko carstvo, koje su slijedili Perzijanci, odnosno dinastija Ahemenidi. U Grčkoj je u u to doba počela Klasična antika preko kolonizacije Velike Grčke te dostigla svoj vrhunac u helenizmu. Završetak milenijuma je obilježio uspon Rima kao prvog svjetskog carstva na Zapadu.

U Južnoj Aziji se Vedska civilizacija preobrazila u Maurijsko Carstvo. Rani Kelti su dominirali Centralnom Evropom dok aw Sjeverna Evropa nalazila u Predrimskom Željeznom dobu. Skiti su dominirali Centralnom Aziji.

U Kini, je Period Proljeća i Jeseni obilježio uspon konfucijanizma. Pred kraj milenijuma, kineska dinastija Han počinje širiti kinesku vlast i utjecaj prema Centralnoj Aziji, gdje se počinje dodirivati s indo-grčkim i iranskim državam.

U Centralnoj Americi se uspinje Civilizacija Maja, dok Africi Drevni Egipat počinje slabiti, a etiopska civilizacija svoj uspon.

Milenijum je zabilježio nastanak religija kao što su judaizam, zoroastrizam, hinduizam (vedska religija andi Vedanta), džainizam i budizam.

U grčko-rimskoj Evropi, Indiji i Kini se razvija književnost.

Stanovništvo svijeta tokom milenijuma naglo raste i dostiže brojku od 170 do 400 miliona ovisno o procjenama.

## Događaji

* c. 1000. pne. — Heladski period završava u Drevnoj Grčkoj.
* Željezno doba se širi na Zapadnu Evropu.
* Sumrak Egipta kao velike sile.
	+ Dinastije Trećeg prijelaznog perioda (11 - 7. st.): XXI, Tanitska; XXII, Bubastitska; XXIII, libijska; XXIV, u Saisu; XXV, Nubijska; Kasni period (7 - 4. st.): Asirsko osvajanje; XXVI, Saitska; XXVII, persijska satrapija; XXVIII; XXIX; XXX, posljednja domaća; XXXI, druga satrapija; Ptolemejsko Kraljevstvo (4 - 1. st.); Rimski Egipat.
* Uspon i pad Asirskog Carstva. Asurbanipal, prosvijećeni car, širi kraljevstvo.
* Napisan Tanakh.
* Skiti dolaze iz Centralne Azije na Pontsku stepu 9/8. st., istiskuju Agatirse i Kimerijce, vladaju do 3/2. st., kada ih potčinjavaju Sarmati.
* Ustanovljena Rimska Republika (6. vijek pne.).
* Siddharta Gautama, poznatiji kao Buddha osniva budizam (6. vijek pne.).
* Džainizam propovijeda Mahavira (6. vijek pne.), posljednji Tirthankar (Propovjednik) džainuzam.
* Kir Veliki osvaja Babilon i stvara Perzijsko Carstvo (6. vijek pne.)
* Sparta i Atena vode Peloponeski rat.
* Darije Veliki šoiri Perzijsko Carstvo na njegov teritorijalni maksimum, od Grčke na zapdu, Egipta na jugu do današnjeg Pakistana na istoku (5. vijek pne.).
* Aleksandar Veliki osvaja Perzijsko Carstvo (4. vijek pne.).
* Helenska kultura se širi po Mediteranu.
* Chandragupta Maurya osnovao Maurijsko Carstvo (4. vijek pne.).
* Ašoka Veliki širi Maurijsko Carstvo na njegov maksimum, nakon što je osvojio veći dio Indijskog podkontinenta zajedno s Afganistanom (3. vijek pne.).
* Gojoseon upravlja Korejskim poluotokom i južnom Mandžurijom te se prvi put pojavljuje u spisima kineske države Qi ka trgovinski suparnik. (7. vijek pne.).
* Kina je ujedinjena pod dinastijom Qin (3. vijek pne.).
* Kelti napadaju Zapadnu Evropu.
* Rim i Kartaga vode Punske ratove.
* Počinje civilizacija Maja.
* Rim napada drevnu Grčku

## Značajne osobe

* David, kralj Izraelita
* Zoroaster, osnivač zoroastrizma (cca. 1200. pne.)
* Mahavira, propovjednik džainizma (6. vijek pne.)
* Gautama Buddha, hinduistički princ, osnivač budizma (6. vijek pne.)
* Lao Zi, kineski filozof i osnivač taoizma (6. vijek pne.)
* Konfucije, kineski filozof (6. vijek pne.)
* Kir Veliki, osnivač Perzijskog Carstva (6. vijek pne.)
* Darije Veliki, vladar Perzijskog Carstva (5. vijek pne.)
* Pānini, indijski Sanskrit gramatičar, prvi lingvist u historiji, smatra se praocem mašina za računanje (7.–4. vijek pne.)
* Homer, grčki pjesnik (6.–3. vijek pne.)
* Izaija, hebrejski prorok
* Jeremija, hebrejski prorok
* Ezekijel, hebrejski prorok
* Periklo, atenski državnik
* Sokrat, grčki filozof
* Platon, grčki filozof
* Aristotel, grčki filozof
* Aleksandar Veliki, makedonski osvajač (4. vijek pne.)
* Chandragupta Maurya, osnivač Maurijskog Carstva (4. vijek pne.)
* Ašoka Veliki, vladar Maurijskog Carstva (3. vijek pne.)
* Pingala, indijski matematičar, pronalazač binarnog brojevnog sistema i koncepta nule
* Qin Shihuang, prvi car Kine (3. vijek pne.)
* Euklid, aleksandrijski matematičar
* Arhimed, grčki naučnik
* Ciceron, latinski govornik i filozof
* Julije Cezar, rimski osvajač i diktator (cca. 100. pne.–44. pne.)
* Virgilije, latinski pjesnik

## Pronalasci, otkrića i pojave

* Široko rasprostranjeno korištenje željeza
* Otkriven Arhimedov zakon
* Razvitak geometrije
* Dokazan Pitagorin teorem
* Eratosten dokazuje da je zemlja okrugla i određuje njen volumen.
* Feničani šire fonetski alfabet u Mediteranu
* Vodeće religije i filozofije su stvorene, proširene i kodificirane

## Kulturne znamenitosti

* Doba osovine (8. vijek pne. — 2. vijek pne.), prema teoriji Karla Jaspersa.

## Vijekovi i decenije

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **10. vijek pne.** | 990-e pne. | 980-e pne.
 | 970-e pne.
 | 960-e pne. | 950-e pne.
 | 940-e pne.
 | 930-e pne. | 920-e pne.
 | 910-e pne. | 900-e pne.
 |
| **9. vijek pne.** | 890-e pne. | 880-e pne.
 | 870-e pne.
 | 860-e pne. | 850-e pne.
 | 840-e pne.
 | 830-e pne. | 820-e pne.
 | 810-e pne. | 800-e pne.
 |
| **8. vijek pne.** | 790-e pne. | 780-e pne.
 | 770-e pne.
 | 760-e pne. | 750-e pne.
 | 740-e pne.
 | 730-e pne. | 720-e pne.
 | 710-e pne. | 700-e pne.
 |
| **7. vijek pne.** | 690-e pne. | 680-e pne.
 | 670-e pne.
 | 660-e pne. | 650-e pne.
 | 640-e pne.
 | 630-e pne. | 620-e pne.
 | 610-e pne. | 600-e pne.
 |
| **6. vijek pne.** | 590-e pne. | 580-e pne.
 | 570-e pne.
 | 560-e pne. | 550-e pne.
 | 540-e pne.
 | 530-e pne. | 520-e pne.
 | 510-e pne. | 500-e pne.
 |
| **5. vijek pne.** | 490-e pne. | 480-e pne.
 | 470-e pne.
 | 460-e pne. | 450-e pne.
 | 440-e pne.
 | 430-e pne. | 420-e pne.
 | 410-e pne. | 400-e pne.
 |
| **4. vijek pne.** | 390-e pne. | 380-e pne.
 | 370-e pne.
 | 360-e pne. | 350-e pne.
 | 340-e pne.
 | 330-e pne. | 320-e pne.
 | 310-e pne. | 300-e pne.
 |
| **3. vijek pne.** | 290-e pne. | 280-e pne.
 | 270-e pne.
 | 260-e pne. | 250-e pne.
 | 240-e pne.
 | 230-e pne. | 220-e pne.
 | 210-e pne. | 200-e pne.
 |
| **2. vijek pne.** | 190-e pne. | 180-e pne.
 | 170-e pne.
 | 160-e pne. | 150-e pne.
 | 140-e pne.
 | 130-e pne. | 120-e pne.
 | 110-e pne. | 100-e pne.
 |
| **1. vijek pne.** | 90-e pne. | 80-e pne.
 | 70-e pne.
 | 60-e pne. | 50-e pne.
 | 40-e pne.
 | 30-e pne. | 20-e pne.
 | 10-e pne. | 0-e pne.
 |

**Milenijumi**

|  |
| --- |
| 1. | 2. | 3. | 4. | 5. | 6. | 7. | 8. | 9. | 10. | 11. i dalje
 |
| •
 |
| 11. pne. i ranije | 10. pne. | 9. pne. | 8. pne. | 7. pne. | 6. pne. | 5. pne. | 4. pne. | 3. pne. | 2. pne. | 1. pne.
 |