Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Rasipanje (optika)

Disperzija pomoću optičke prizme uzrokuje da se bijela svjetlost razloži na dugine boje.
Disperzija svjetlosti pomoću leća.
**Rasipanje** ili **disperzija** (lat. *dispersio* - raspršenje, rasipanje), u optici, je razlaganje složene svjetlosti na boje, zbog ovisnosti indeksa loma o valnoj dužini. Zračenje veće valne dužine (na primjer crveno) lomi se slabije od onog s kraćom valnom dužinom (na primjer ljubičasto), jer je indeks loma obrnuto razmjeran valnoj dužini.

## Abbeov broj

**Abbeov broj** (oznaka *VD*) je veličina kojom se opisuje disperzija svjetlosti u optičkome mediju. Definirana je kao omjer indeksâ loma medija za različite valne dužine svjetlosti:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
gdje je: *nD* - indeks loma Fraunhoferove linije (Joseph von Fraunhofer) D (valne dužine 589,2 nm), *nF* - indeks loma Fraunhoferove linije F (valne dužine 486,1 nm) i *nC* - indeks loma Fraunhoferove linije C (valne dužine 656,3 nm). Što je manji Abbeov broj, to je veća disperzija boja. Na primjer krunska stakla imaju Abbeov broj 50 do 65, a flintska (kremeno staklo) između 30 i 50.

## Duga

Duga na Nijagarinim vodopadima.
**Duga** je česta optička pojava u Zemljinoj atmosferi u obliku jednog ili više obojenih kružnih lukova, koja nastaje jednostrukim ili višestrukim lomom i odbijanjem zraka svjetlosti u kapljicama kiše. Pojava se obično vidi na zastoru kišnih kapi kada promatrač stoji okrenut leđima Suncu i gleda u smjeru toga zastora. Spektralne boje duge poredane su od crvene na vanjskom rubu do plave na unutarnjem rubu. Kod sekundarne duge, kada se zraka svjetlosti dvaput odbija na unutarnjoj površini kapljice, poredak boja obrnut je, a jačina duge slabija. Središte luka leži na crti koja spaja promatračevo oko s izvorom svjetlosti, i to tako da otklon crvene zrake, zbog loma i odbijanja, iznosi 42°, a za plavu zraku 40°, pa se pod tim kutovima i vidi luk glavne duge. Unutarnji luk sekundarne duge vidi se pod kutom od 52°. Duga se može pojaviti i na maglenim kapljicama, raspršenim kapljicama vodopada i kapljicama rose (**bijela duga**). Djelomično tumačenje glavne duge dao je već u 16. stoljeću Markantun de Dominis, a nešto poslije prošireno tumačenje dali su René Descartes i Isaac Newton. Potpuniju teoriju o dugi razvili su engleski astronom George Biddell Airy (1837.) i austrijski meteorolog Josef Maria Pertner (1897.).

## Izvori

## Povezano

* Svetlost
* Duga
# Univerzitet u Novom Južnom Walesu

| University of New South Wales Univerzitet u Novom Južnom Walesu |
| --- |
|  |
| Historija |
| Moto | Scientia Manu et Mente |
| Osnivanje | 1949. |
| Generalno |
| Vrsta | državni |
| Fakulteti | 9 |
| Lokacija |
| Sedište   – grad   – država |  Sydney Australija |
| Službene stranice |
| www.unsw.edu.au |

**Univerzitet u Novom Južnom Walesu** (engleski: *University of New South Wales*), osnovan 1949. godine, univerzitet je u Novom Južnom Walesu (Australija).

Univerzitet okuplja 9 fakulteta.
# GlobalSecurity.org

| GlobalSecurity.org |
| --- |
| Logo organizacije |
| Osnivanje | decembar 2000. |
| Sjedište |  Alexandria, Virginia |
| Regija djelovanja | SAD |
| Direktor | John E. Pike |
| Website | www.globalsecurity.org |

**GlobalSecurity.org** je američka neprofitna organizacija odnosno trust mozgova koji analizira i publicira izvješća o nacionalnoj sigurnosti, oružanim snagama, oružju za masovno uništenje, te raketnim i svemirskim kapacitetima brojnih zemalja. Osnovana je u decembru 2000. godine kao podružnica Saveza američkih naučnika (FAS). Osnivač i direktor organizacije je politički analitičar John E. Pike.

## Glavno osoblje

* John E. Pike (direktor), analitičar vojne obrane, svemirske tehnologije i obavještajstva
* Charles P. Vick, tehnički analitičar za svemirsku i avijacijsku tehnologiju
* François Boo, analitičar nacionalne sigurnosti
* Tim Brown, analitičar zračnih i satelitskih fotografija
* Michael L. Smith, informatički suradnik

## Vanjske veze

* (`en`) Službene stranice
# Apoapsis

F — periapsis, H — apoapsis
**Apoapsis** je točka na putanji nekog tijela u kojoj je tijelo najdalje planetu oko kojeg kruži.

## Veze

* periapsis
* afel
* apogej
# Periapsis

F — periapsis, H — apoapsis
**Periapsis** je točka orbite nekog objekta ili nebeskog tijela, na kojem je ono najbliže nebeskom tijelu oko kojeg kruži.

Ako govorimo o kruženju oko planete Zemlje, onda se periapsis naziva perigej, oko Sunca perihel, itd.

## Veze

* Apoapsis
# Elipsa

*Za stilsku figuru, pogledajte Elipsa (književnost)*

Vrste konusnih presjeka (kružnica, elipsa, parabola i hiperbola)
**Elipsa** (starogrč. *ἔλλειψις*, nedostatak) je u matematici kriva zatvorena linija u ravni, koja se može defniisati kao geometrijsko mesto tačaka čiji je zbir rastojanja od dve fiksirane tačke uvek jednak. Ove dve tačke se još nazivaju *fokusima elipse*, a tačka koja se nalazi tačno između njih je centar elipse.

Elipsa ima dva *prečnika* (poluprečnika) koji predstavljaju minimalno i maksimalno rastojanje njenih tačaka od njenog centra.

*Ose elipse* su prave koje sadrže njene prečnike. Prva prolazi kroz obe fokusne tačke, a druga prolazi kroz njen centar, i normalna je na prvu.

Ukoliko su fokusne tačke elipse jedna te ista tačka, radi se o specijalnom slučaju elipse, koji se naziva krug.

## Analitička definicija

Analitički posmatrano, elipsa je kriva drugog reda:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 (opšta jednačina krive drugog reda)
Koja zadovoljava sledeće uslove:

1. WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
2. WIKINIUM\_MATH\_PH\_4
3. Za realnu elipsu: WIKINIUM\_MATH\_PH\_6
Za imaginarnu elipsu (prazan skup): WIKINIUM\_MATH\_PH\_8

Ukoliko su ose elipse paralelne sa osama dekartovog koordinatnog sistema, ova jednačina izgleda ovako:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_10
Što se može zapisati i kao

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_12
U ovoj jednačini su *a* i *b* u stvari veličine poluprečnika elipse.

## Površina

Površina elipse je:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_14
gde su *a* i *b* poluprečnici elipse, a pi matematička konstanta.

## Ekscentricitet

Ekscentricitet je konstanta karakterisitična za svaku elipsu. Predstavlja minimalno rastojanje fokusne tačke elipse od elipse, duž ose. Izračunava se kao:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_16
gde su *a* i *b* dužine poluprečnika elipse. Ukoliko se sa *c* označi rastojanje između jedne fokusne tačke elipse od centra, *e* će biti:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_18
## Obim

Obim elipse se može predstaviti na razne načine:

Beskonačni redovi:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_20
Što je isto što i:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_22
Dobru aproksimaciju ove vrednosti je napravio Ramanudžan:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_24
Koja se takođe može zapisati kao:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_26
U specijalnom slučaju, kada je manja osa duplo manja od veće ose, važi:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_28
# Mariner 4

|  |
| --- |
| Mariner 4 |
|
Izgled Marinera 3 i 4 |
| Organizacija | NASA |
| Tip misije | Prelet |
| Datum lansiranja | 28. 11. 1964. |
| Masa | 260,68 kg |
|  |
| Ova kutijica: pogledaj • razgovor • uredi |

**Mariner 4** je NASA-ina svemirska letjelica namijenjena istraživanju Marsa, četvrta iz programa Mariner. Lansiran je 28. novembra 1964. pomoću rakete Atlas-Agena D iz Cape Canaverala. Kraj Marsa je preletio 14-15. jula 1965. i pri tome na Zemlju poslao prve fotorgafije njegove površine.

Komunikacija sa sondom prekinuta je 21. decembra 1967.

## Reference
# Mariner 6

|  |
| --- |
| Mariner 6 |
|  |
| Tip misije | Prelet |
| Datum lansiranja | 24. 2. 1969. |
| Masa | 413 kg |
|  |
| Ova kutijica: pogledaj • razgovor • uredi |

**Mariner 6**, prva od dvije letjelice koje je NASA lansirala s ciljem istraživanja Marsa u okviru programa Mariner. Lansiran je 24. 2. 1969. iz Cape Canaverala. Naučni instrumenti na letjelici počeli su prikupljati podatke 29. 7., 50 sati prije najbližeg prilaza planetu. Prilaz je ostvaren 31. 7. počevši od 05:03 UTC i za to je vrijeme snimljeno 26 fotografija.

## Izvori

* Mariner 6 Arhivirano 2017-02-27 na Wayback Machine-u @ nssdc.gsfc.nasa.gov
# Phobos-Grunt

|  |
| --- |
| Phobos-Grunt |
|
Model Fobos Grunta |
| Organizacija | Ruska svemirska agencija |
| Tip misije | Orbiter i lander |
| Datum lansiranja | 9. 11. 2011. |
| Raketa nosač | Zenit 2SB |
| Mjesto lansiranja | Bajkonur |
| Pad iz orbite | 15. 1. 2012. |
| Masa | 13.200kg s gorivom |
|  |
| Ova kutijica: pogledaj • razgovor • uredi |

**Phobos-Grunt** (Fobos-Grunt) je bio ruski pokušaj istraživanja Marsa i njegovog satelita Fobosa. Cilj misije je bio sletjeti na Fobos, prikupiti uzorke tla i vratiti ih na Zemlju. Fobos-Grunt je sa sobom nosio i kineski orbiter Yinghou-1 i eksperiment LIFE.

Sonda je uspješno lansirana 9. novembra 2011. iz Bajkonura u nisku orbitu, ali nije naknadno upalila raketne motore, koji su je trebali poslati u stazu prema Marsu. Osim problema sa pogonom, sonda nije odgovarala na signale sa Zemlje. Nakon 2 mjeseca neuspješnih pokušaja stupanja u kontakt, Fobos-Grunt je na kraju izgubio visinu zbog otpora vazduhau višim slojevima atmosfere, i 15. januara pao u Tihi ocean zapadno od Čilea.

## Vanjske veze

*  Arhivirano 2011-12-02 na Wayback Machine-u
*  Arhivirano 2011-11-10 na Wayback Machine-u
# Mars 3

|  |
| --- |
| Mars 3 |
| Organizacija | Sovjetski svemirski program |
| Tip misije | Orbiter / lender / rover |
| Datum lansiranja | 28. maja 1971.do 22. augusta 1972. |
| Raketa nosač | Proton-K sa Blok D |
| Masa | 2,265 kg |
|  |
| Ova kutijica: pogledaj • razgovor • uredi |

**Mars 3** je sovjetska sonda lansirana s ciljem istraživanja Marsa. Identična kao i prethodnik Mars 2, sonda se sastojala od orbitera i lendera. Misija je postala značajna po tome što je prvi put ostvareno "meko" slijetanje na površinu Marsa. Uprkos tome uspjehu, lender je funkcionisao svega 20 sekundi od aktiviranja a za to vrijeme je na Zemlju poslao jednu fotografija, niske rezolucije.

Dio lendera bio je i 4,5 kg težak rover koji je s lenderom bio spojen putem 15 m dugog kabla. Zbog brzog gubitka lendera, rover nije aktiviran.

## Izvori

* Mars 3 Lander Arhivirano 2009-01-24 na Wayback Machine-u @ nssdc.gsfc.nasa.gov
# Spirit (rover)

Spirit (MER-A)|  |
| Organizacija | NASA |
| Masa | 174 kg |

Spirit (**Mars Exploration Rover - A**, **MER-A**), je NASA-in robotski rover na Marsu aktivan u periodu od 2004. do 2010. i prvi od dva rovera iz programa Mars Exploration Rovers. Uspješno je sletio na Mars 4. januara 2004 (4:35 UTC, MSD 46216 3:35 AMT, 26 Tula 209 Darijski), tri sedmice prije *Opportunityja* (MER-B) i na drugoj strani planete. Ime za ovaj rover je izabrano kroz NASA-ino sponzorsko takmičenje studentskih eseja.

Nakon što je rover kompletirao svoju 90 dana dugu misiju, a njegove baterije se dopunile energijom iz solarnih ploča, nastavio je sa daljim istraživanjima. Umjesto predviđenih 90 dana Spirit je radio 20 puta duže, prešavši i dužinu od 7730 m umjesto planiranih 600 m. Na taj način je omogućio iscrpniju geološku analizu marsovskih stijena i površinskih oblika planete. Naučni rezultati prve faze (90 dana) istraživanja su objavljeni u specijalnom izdanju poznatog naučnog magazina Science.

U aprilu 2009. godine rover je zapeo u pijesak bez mogućnosti da se iz njega izvuče. Posljednja komunikacija s *Spiritom* ostvarena je 22. marta 2010. nakon čega je zbog malo raspoložive električne energije, najvjerovatnije započeo hibernacijski način rada.

Pokušaji da se s roverom uspostavi veza službeno su prekinuti 24. maja 2011.

## Reference
# InSight

| Insajt (InSight)
 |
| --- |
|  Umetnikovo viđenje sonde Insajt na površini Marsa. |
| Operator
 | Nasa, DLR, CNES
 |
| Proizvođač
 | Lokid Martin
 |
| Tip misije
 | lender
 |
| Datum lansiranja
 | 5. maj 2018.
 |
| Kraj misije
 | planiran životni vek sonde je dve zemaljske godine
 |
| Raketa-nosač
 | *Atlas V-401* |
| Mesto lansiranja
 | Vandenberg (Kalifornija)
 |
| Masa
 | ≈350 kg
 |
| Izvor napajanja
 | fotonaponske ćelije, NiH2 baterije
 |
| Snaga napajanja
 | 400 W
 |
| Mesto sletanja
 | Elysium Planitia
 |
| Vebsajt
 |
 |
|  Logo misije *Insajt* |

**Insajt** (engleski: *InSight*) je robotizovana svemirska sonda čije je lansiranje ka planeti Mars planirano za mart 2016. godine, ali je na jednom od instrumenata otkrivena greška u proizvodnji pa je misija odložena za sledeći lansirni prozor 2018. godine, mada je postojala mogućnost i da će misija biti otkazana. Dvogodišnje odlaganje uvećaće cenu misije za oko 150 miliona dolara.

Naziv sonde je skraćenica od In**terior Exploration using **S**eismic **I**nvestigations, **G**eodesy and **H**eat **T**ransport*, ili u prevodu „Istraživanje unutrašnjosti pomoću seizmologije, geodezije i prenosa toplote“. Samu sondu i neke od instrumenata doprinosi Nasa, dok će dva glavna instrumenta dostaviti svemirske agnecije iz Nemačke i Francuske.

* Mesto sletanja sonde
* Testiranje robotske ruke

## Reference

## Vanjske veze

* InSight Arhivirano 2012-01-13 na Wayback Machine-u (Nasa)
# Tesla

Nikola Tesla (1856–1943), jedan od najpoznatijih svetskih pronalazača i naučnika u oblasti fizike, elektrotehnike i radiotehnike.

Ostale ličnosti s prezimenom Tesla iz Like su:

* Georgina Tesla, majka Nikole Tesle
* Milutin Tesla, otac Nikole Tesle
* Slađana Tesla, srpska manekenka

U nauci se može odnositi na:

* Teslu, SI izvedenu jedinicu (simbol: T) za gustinu magnetnog fluksa ili magnetnu indukciju, imenovanu po naučniku Nikoli Tesli
* Teslin transformator
* Teslinu kuglu, poznatiju kao plazma kugla
* 2244 Teslu, asteroid, koji je takođe dobio ime po naučniku Nikoli Tesli, a koji je 1952. godine otkrio astronom Milorad B. Protić
* Teslin rased, seizmološki aktivan rased u dolini Livrmor (engleski: *Livermore Valley*), u Kaliforniji, SAD

Nekoliko kompanija nosi ime Tesla, među kojima i:

* TESLA (češki: *TEchnika SLAboproudá*), nekadašnji državni elektrotehnički konglomerat u bivšoj Čehoslovačkoj
* Tesla Pančevo, firma za proizvodnju električnih sijalica iz Pančeva
* Tesla motors, kompanija sa sedištem u Silikonskoj dolini za proizvodnju istoimenih električnih automobila visokih performansi
	+ Tesla fabrika

U muzici i filmu pojam se može odnositi na:

* Teslu, američki hard rok bend iz Sakramenta u Kaliforniji, SAD
* *Teslu*, operu o naučniku Nikoli Tesli, koju je komponovao tasmanijski kompozitor Konstantin Kukias (engleski: *Constantine Koukias*)
* *Teslu*, jugoslovenski film iz 1993.
* *Tesla ili prilagođavanje anđela*, jugoslovenski film iz 2001.
* *Pre i posle Tesle*, srpsku TV seriju iz 2006.
* *Tesla, vladar sveta*, film

Takođe, može se odnositi i na:

* Teslu, alatku koja služi za obradu (tesanje) drveta

## Povezano

* Nikola Tesla (razvrstavanje)
# Period (fizika)

**Period oscilovanja** je vreme trajanja jednog titraja. To je vreme potrebno da telo iz jedne tačke putanje dospe u tu istu tačku, sa istim smerom brzine. Jedinica za period u SI sistemu je jedna sekunda [s].

## Harmonijsko oscilovanje

Harmonijsko oscilovanje, je oscilovanje kod koga se veličina koja osciluje menja po zakonu sinusa (ili kosinusa). Oscilacije koje se sreću u prirodi i tehnici često su po karakteru slične harmonijskim, pa se procesi mogu predstaviti korišćnjem modela harmonijskog oscilovanja. Kod harmonijskog oscilovanja period oscilacije ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 ) računa se po formuli:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
gde je:

* WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 – ukupno vreme oscilovanja izraženo u sekundama (s)
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 – broj oscilacija

Takođe, period oscilovanja jednak je recipročnoj vrednosti učestanosti (broju oscilacija u jednoj sekundi):

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_8
gde je WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 linearna frekvencija (učestanost) izražena u hercima (Hz)

## Kružno kretanje

Vektor ugaone brzine
Pri kretanju materijalne tačke po kružnici ravnomernom ugaonom brzinom, veličina S koja osciluje može da se predstavi funkciojom:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_12
gde je:

* WIKINIUM\_MATH\_PH\_14 — maksimalna vrednost veličine koja oscijulje (amplituda)
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_16 — početna faza oscilovanja u trenutku t = 0
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_18 — faza oscilovanja u momentu vremena t
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_20 — kružna frekvencija

S obzirom da sinusna funkcija menja vrednosti od 1 do -1, vrednosti veličine S se kreću u rasponu od S0 do -S0, a svaka od njih će se ponoviti posle perioda oscilovanja T, kada se faza oscilovanja pomeri za WIKINIUM\_MATH\_PH\_22 :

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_24
Odnosno, period oscilovanja se računa po formuli:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_26
gde je:

* WIKINIUM\_MATH\_PH\_28 — konstanta pi
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_30 — kružna frekvencija

## Elastična opruga

Kod tela obešenog o apsolutno elastičnu oprugu, harmonijsko oscilovanje nastaje pod dejstvom elastične sile duž jedne ose. Period oscilovanja u tom slučaju zavisi od osobina opruge i mase tela obešenog o nju:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_32
gde je:

* WIKINIUM\_MATH\_PH\_34 — masa tela
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_36 — koeficijent elastičnosti opruge

Formula važi samo za elastične oscilacije u granicama u kojima se ispunjava Hukov zakon, odnosno kada je masa opruge mala u poređenju sa masom tela.

## Matematičko klatno

Kod matematičkog klatna, odnosno materijalne tačke, koja se u polju zemljine teže kreće na stalnom rastojanju od tačke oslonca, za male amplitude važi formula:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_38
gde je:

* WIKINIUM\_MATH\_PH\_40 — stalno rastojanje od tačke oslonca, odnosno dužina klatna
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_42 — ubrzanje zemljine teže

## Reference

## Povezano

* Periodično kretanje
# Svjetlosna godina

**Svjetlosna godina** (ili **godina svjetlosti**; znak **gs** ili engl. **ly** od *light year*) astronomska je mjerna jedinica za duljinu; to je duljina (udaljenost) koju svjetlost prijeđe u vakuumu za jednu tropsku godinu.

## Svjetlosna godina u metrima

Brzina svjetlosti je 3\*10 8 m/s, u godini dana ima 60\*60\*24\*365 = 31.536.000 sekundi, i koristeći formulu s = v \* t, udaljenost ispada 9.460.800.000.000.000 metara.

Naravno, brzina svjetlosti na nekoliko decimala više :-) iznosi 2,997.924.580 \* 108 m/s, pa je točnija udaljenost 9.454.254.955.488.000 metara, ili nešto malo manje od devet i pol milijuna milijuna kilometara.

Kako godina dana (sunčeva godina) ima 365 dana 5 sati 48 minuta i 45 sekundi, broj sekundi je zapravo 31.556.925 - a udaljenost iznosi 9.460.528.112.671.650 metara.

## Veća jedinica

Veća astronomska jedinica je parsek (pc): 1 pc = 3,26 gs.
# Ekstrasolarni planet

Vansolarne prema godinama otkrića
Umjetnički prikaz vansolarnog planeta
**Vansolarne planete** su planete koje nisu u sklopu Sunčevog sistema, tj. sve one planete koje je kruže oko Sunca. Nazivaju se još i *egzoplanete* ili *izvansolarne planete*.

## Pronalaženje

Gotovo svi do danas otkriveni planeti imaju mase jednake ili veće masama plinovitih divova u sunčevom sustavu. Takve planete je lakše otkriti jer zbog svoje mase, odnosno gravitacijskog privlačenja, ostvaruju mjerljive učinke na kretanje matičnih zvijezda. Iako se pretpostavlja da bi ti planeti mogli biti slični plinovitim divovima sunčevog sustava, još nema konačnog odgovora. Neki od takvih planeta, otkriveni u posljednje vrijeme, imaju vrlo eliptične orbite koje ih dovode ekstremno blizu matičnoj zvijezdi. Zbog toga je na njih mnogo veći utjecaj sunčevog vjetra i zračenja, nego na plinovite divove u sunčevom sustavu, čime postaje upitno jesu li istog tipa. Prvi otkriveni egzoplanet je 51 Pegasi b.

## Povezano

* PSR 1257+12 A, egzoplanet
* PSR B1620-26c, egzoplanet
* GQ Lupi b, egzoplanet
# Astronom

Galileo Galilej se smatra ocem moderne astronomije
**Astronom** ili *astrofizičar* je naučnik kojem je područje istraživanja astronomija ili astrofizika.

Za razliku od većine drugih naučnika, astronomi ne mogu direktno uticati na nebeska tela i većina nihovih teza i otkrića je zasnovana na opažanjima kroz pomagala od kojih je najvažniji teleskop.
# Sinhrotronsko zračenje

**Sinhrotronsko zračenje** je elektromagnetsko zračenje koje emituju naelektrisane elementarne čestice (najčešće elektroni) dok se kreću u magnetnom polju relativističkim brzinama reda veličine brzine svetlosti.

Sinhrotronsko zračenje je snažno polarizovano zračenje. Veliki deo elektromagnetnog zračenja koje potiče iz pulsara, radio-galaksija ili iz magline Rak spada u sinhrotonsko zračenje.

Sa porastom energije čestice smanjuje se njena talasna dužina zračenja.

## Sinhrotron

Sinhrotron je akcelerator čestica kod kojeg se naelektrisane čestice kreću po kružnoj putanji u homogenom magnetnom polju. Brzine takvih čestica su konstantne.

Jednačine kretanja čestice u sinhrotronu su:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
Za ultrarelativističke čestice, odnosno čestice koje se kreću vrlo velikim brzinaa sličnim brzini svetlosti, gubici energije su vrlo veliki, jer su proporcionalni četvrtom stepenu energije čestica. Da bi brzina čestice u sinhrotronu bila održana, ovi gubici se moraju stalno nadoknađivati, te je za rad sinhrotrona potrebno obezbediti ogromne količine energije.

## Izvori
# Dvojne i višestruke zvijezde

Dvostruka zvijezda Sirius A i B
**Dvostruke** ili **dvojne** zvijezde su zvjezdani sustav kojeg čine dvije gravitacijski vezane zvijezde. Zvijezde se gibaju oko zajedničkog središta masa, te ponekad takav sustav može biti sastavljen i od više zvijezda.

Drugi je slučaj je kad su dvije zvijezde u velikoj blizini, a nisu vezane gravitacijom.

Dvojne sustave koje možemo opaziti teleskopom nazivamo **vizualno dvojne zvijezde**; pomoću spektralne analize - **spektroskopski dvojne zvijezde**, zahvaljujući promjeni sjaja prilikom prelaska jedne zvijezde preko druge - **pomrčinski dvojne zvijezde** te zahvaljujući otklonima pri gibanju sustava - **astrometrijski dvojne zvijezde**.

## Određivanje masa zvijezda dvojnog sustava

Dobijanje masa zvijezda u dvojnom sustavu temelji se na primjeni formula klasične mehanike na keplerove zakone iz čega se izvodi vrijednost gravitacijske konstante (**G**) koja je jednaka u bilo kojem dijelu svemira:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
gdje su **a** - velika polos elipse kojom se jedna zvijezda (mase M1) kreće oko druge zvijezde (mase M2), i **T** - period vrtnje.

Ako mase izrazimo u jedinicama Sunčeve mase, veliku poluos u astronomskim jedinicama i period u zvjezdanim godinama imamo ovu relaciju:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2

## Povezano

* rendgenska astronomija
* rendgenska dvojna zvijezda
* rendgenska dvojna zvijezda Be
* rendgenski pulsar
* eruptivna rendgenska zvijezda
* rendgenska nova
* simbiotska nova
* mikrokvazar
* supermeki izvor X-zraka

## Reference