Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# GLONASS

GLONASS satelit
**GLONASS** (ruski: *ГЛОбальная НАвигационная Спутниковая Система*), doslovno: "globalni navigacijski satelitski sistem") je satelitski navigacijski sistem koji je započeo SSSR 1976.
Po raspadu Sovjetskog Saveza, Rusija je preuzela projekat i on se trenutno nalazi u nadležnosti ruskih svemirskih snaga.

Sistem je zamišljen kao mreža od 24 geostacionarna satelita koji metodom trigonometrije definišu poziciju objekta na površini Zemlje i prijemniku šalju podatke o njegovoj poziciji.

GLONASS je završen tokom prve polovine devedesetih, no usled loše ekonomske situacije ubrzo posle završetka postao je gotovo nefunkcionalan. Ruska vlada je 2001. započela projekat modernizacije sistema u koji je uključena i Indijska vlada. GLONASS bi trebao da bude potpuno operativan tokom 2009.

## Trenutno stanje

Sistem je (stanje u septemberu 2007) delimično operativan i sastoji se od deset satelita.

Tokom zadnjih godina sistem je podešavan tako da mu pokrivenost nad Čečenijom bude najbolja na uštrb ostatka sveta. Trenutno se na teritoriji cele Rusije signal može dobiti tokom 37.4% dana (signal nije dostupan u kontinuitetu 37.4% dana već se uz prekide u 37,4% dana može naći signal.

## Civilna upotreba

Vladimir Putin je 18. maja potpisao dekret kojim se dozvoljava slobodan pristup navigacionom signalu dozvoljenom namenjenom za civilnu upotrebu bez naknade kako za građanje i pravna lica iz Ruske federacije tako i za ceo svet.

## Povezano

* Galileo satelitski sistem
* Globalni pozicioni sistem

## Reference

## Vanjske veze

* Deo sajta ruske svemirske agencije posvećen GLONASS-u
* Vijesti GLONASS
# Visak

**Visak** ili **olovnica**.
Visak sa skalom koja djeluje kao klinometar.
Rekonstrukcija grome.
**Visak** ili **olovnica** je stožasti uteg obješen na uzici, koji služi za određivanje i kontroliranje okomitog (vertikalnoga) položaja u građevinskim i različitim montažnim radovima. U geodeziji se viskom nazivaju i složeniji uređaji za centriranje mjernih instrumenata nad točkom stajališta (na primjer optički visak).

## Optički visak

Optičko-mehaničku konstrukciju dalekozora sa vertikalnom vizurnom osi nazivamo optičkim viskom. Optički sustav se sastoji od okulara, nitnog križa, prizme za otklon zrake i objektiva. Optički visak se izrađuje kao samostalni instrument radi postavljanja točke u smjer vertikale (za ispitivanje vertikalnosti kod različitih geodetskih zadataka). Optički visak s dalekozorom malog povećanja primjenjuje se kod teodolita radi optičkog centriranja teodolita (obično je ugrađen u alhidadni dio teodolita). Optičko centriranje je najtočniji postupak gdje pogreška centriranja iznosi do ± 0,3 mm.

## Laserski visak

Laserski visak se također ugrađuje u alhidadni dio teodolita i služi za centriranje. Laserski snop zraka također je identičan sa glavnom osi teodolita. Postupak centriranja isti je kao i kod optičkog viska.

## Historija

### Groma

Groma je bila glavni mjerni instrument rimskih mjernika. Koristila se za određivanje i iskolčavanje pravih kutova. Gromu su koristili Grci i Etruščani od 6. stoljeća pr. Kr., a kasnije je preuzimaju Rimljani. Konstrukcija grome je poznata zbog nekoliko važnih arheoloških nalaza. Jedan od njih je nadgrobni spomenik mjernika *Lucija Aebucija Fausta* pronađen u mjestu Ivrea, sjeverno od Torina, na kojem su prikazani dijelovi grome. Drugi nalaz potječe iz Pompeja, gdje su u jednoj radionici pronađeni ostaci grome i ostalog geodetskog pribora, kao i u Bavarskoj, blizu Eichstätta, u blizini rimskog limesa. Osnovni dijelovi grome bili su stativ (lat. *ferramentum*); križ (ili zvijezda, grč. ἀστερίσκος, lat. *stella*), zatim konzola (lat. *rostro*) koja je služila kao osovina za okretanja križa i pet visaka (lat. *perpendiculum*) - dva para koja su visjela na krajevima križa i definirala dva okomita pravca te jedan središnji koji je visio sa konzole. Groma je imala široku primjenu: u građevinarstvu i urbanizmu; pri podjeli zemljišta, a bila je korištena i u vojsci. Vojni mjernici (lat. *castramensores*) bili su odgovorni za podizanje vojnih logora, utvrda i sl. Groma je bila neophodan instrument prilikom svih vrsta gradnji - cesta, akvedukata, mostova itd. Koristili su je i *zemljomjernici* (lat. *agrimensores*) prilikom ograđivanja - *limitacije* privatnog (lat. *ager privatus*) ili javnog zemljišta (lat. *ager publicus*).

## Slike

* Kutnik s viskom.
* Visak se koristi za određivanje i kontroliranje okomitog položaja u građevinskim i različitim montažnim radovima.
* Pogled kroz optički visak.

## Reference
# Sfera

*Za ostale upotrebe, pogledajte Sfera (razvrstavanje).*
Model sfere sa njenim važnijim elementima
* **Sfera** je geometrijsko mesto tačaka prostora čije je rastojanje od date tačke O jednako datoj duži r. Data tačka O naziva se središtem, centrom sfere, a data duž r poluprečnikom sfere.
* Jednačina sfere u **pravouglim Dekartovim** koordinatama ima oblik:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
gde su a,b,c koordinate središta (centra), a r poluprečnik sfere.
* Sfera se može posmatrati kao **površ** dobijena **obrtanjem kružnice** oko svog prečnika (dijametra).
	+ Površina površi sfere poluprečnika r određena je formulom: WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 .
	+ Dodirna ravan sfere normalna je na poluprečnik, povučen u tački dodira.
	+ Slika sfere u ortogonalnoj projekciji je kružnica, a u proizvoljnoj paralelnoj projekciji je elipsa.
	+ Svaki presek sfere sa ravni jeste kružnica. Presek sfere O(r) sa ravni koja prolazi kroz centar sfere jeste kružnica poluprečnika r, veliki krug; svaki drugi presek sfere sa ravni jeste kružnica poluprečnika manjeg od poluprečnika r sfere, mali krug.
* Unutrašnjost sfere je lopta.

### Pojmovi

Veliki krug
Presek sfere i ravni koja prolazi kroz centar sfere.
Suprotne (antipodne) tačke
Par tačaka na sferi koji su presek sfere i prave koja prolazi kroz centar sfere.
Ako jednu tačku nazovemo severni pol, suprotna tačka se zove južni pol. Ekvidistantni veliki krug se tada zove ekvator. Krugovi paralelni ekvatoru se zovu paralele ili uporednici, a krugovi koji prolaze kroz polove se zovu meridijani.

Ova terminologija se koristi za planetu Zemlju, ali i za druga astronomska tela sfernog ili sličnog oblika.

## Povezano

* Sferoida
* Prostor

## Vanjske veze

* Mathworld website
* More Sphere Images from Maths is Fun
# Kraljevski opservatorij Greenwich

| Kraljevski opservatorij Royal Observatory |
| --- |
| Pogled na Kraljevski opservatorijPogled na Kraljevski opservatorij
 |
|  |
| **država** |  ENG
 |

**Kraljevski opservatorij** (engleski: *Royal Observatory*) je ime historijskog astronomskog opservatorija u metropolitanskoj grofoviji Greater London u Greenwichu.

## Opis i historija

Kraljevski opservatori leži na brdu, na južnoj obali rijeke Temze u Greenwich Parku, nedaleko od Nacionalnog pomorskog muzeja i Kraljevskog vojno-pomorskog koledža. Zajedno s njima formira lokalitet **Pomorski Greenwich**, koji je 1997. upisan na UNESCO-vu Listu mjesta svjetske baštine u Evropi.

Kraljevski opservatorij je do sve do svog zatvaranja 1998. bio najstarija naučna-istraživačka institucija u Velikoj Britaniji. Nastao je na inicijativu kralja Charlesa II za potrebe pomorske navigacije - 1675. u Greenwichu. Astronom zadužen za rad dobio je titulu Kraljevski astronom, njegova primarna zadaća bila je praktična astronomija - navigacija, mjerenje vremena, određivanje položaja promatranih zvijezda i objavljivanje almanaha. Opservatorij je počeo objavljivati Nautički almanah - 1766., s podacima za 1767., tako da je geografsku dužinu Greenwicha uzeo kao bazu za izračun vremena.

Popularnost almanaha među pomorcima dovela je 1884. do djelomičnog usvajanja griničkog meridijana kao zemljinog početnog meridijana (0∘ geografska dužina) i polazište za internacionalne vremenske zone.

Opservatorij je zbog potrebe za jasnijim nebom, od 1948. do 1957. postepeno seljen iz Greenwicha u Herstmonceux u Sussexu, a njegov naučni dio premješten je u Institut za astronomiju Univerziteta u Cambridgu 1990.
Nakon kontroverznih mjera rezanja troškova, koje je donijelo Vijeće za elementarnu fiziku i astronomiju 1997. Opservatorij u Greenwichu je zatvoren uoktobru 1998. Oprema i dokumentacija ustanove, uključujući i Teleskop William Herschel i druge instrumente koji su bili smješteni u Las Palmasu na Kanarskim otocima, prebačeni su u Edinburški Kraljevski opservatorij. Pojedini stari astronomski instrumenti i oprema iz Cambridga vraćeni su starom Kraljevskom opservatoriju iz Greenwicha, koji odtad funkcionira kao muzej u sklopu obližnjeg Nacionalnog pomorskog muzeja.

Opservatorij je projektirao Christopher Wren, a temeljno je restauriran 1993.

## Reference

## Vanjske veze

* *Službene stranice* (`en`)
# Međunarodna datumska granica

**Datumska granica** (engl. *Date Line*, **IDL**) je zamišljena kriva otvorena linija na planeti Zemlji, suprotno od Griničkog meridijana, na kojoj prilikom prelaska dolazi do promjene datuma. Podudara se otprilike uz 180° geografske dužine, s nekoliko skretanja da zaobiđe arhipelage. Ova granica dijeli vremenske zone UTC+12 i UTC-12, a prolazi uglavnom kroz nenaseljena područja Tihog oceana.

Prvi problem s datumskom granicom se uzrokovao kada je Magellan putovao oko Zemlje. Kako je njegova ekipa plovila po morima, čuvali su detaljne podatke o datumu. Ljudi na kopnu su uporno tvrdili da je bio drugi dan nego što je Magellan mislio. Iako je danas lako razumljiv, ovaj fenomen je uzbudio mnogo ljudi, i to čak toliko da je specijalna delegacija bila poslana papi da mu objasni ovu zanimljivost.

## Veze

* 180. meridijan
* Vremenske zone
# Taipei

Taipei
**Taipei** (kineski: 台北市; doslovno "Sjeverni tajvanski grad") je najveći i glavni grad Tajvana. Smješten na samom vrhu ostrva, Taipei se nalazi na rijeci Danshui, oko 25 km jugozapadno od njegove luke Keelung, koja se nalazi na Pacifiku. Drugi obalni grad, Danshui, se nalazi na oko 20 km sjeverozapadno na ušću rijeke u Tajvanski tjesnac. Grad leži na dvije relativno široke doline, na rijekama Keelung (基隆河) i Xindian (新店溪), koje zajedno čine rijeku Danshui, upredo sa zapadnom gradskom granicom. Teritorija grada (Grad Taipei) je mjesto gdje živi 2.607.428 stanovnika. Grad Taipei, Okrug Taipei, i grad Keelung čine metropolitensko područje sa populacijom od 6.776.264 stanovnika.

Taipei je politički, ekonomski i kulturni centar Tajvana. Državni univerzitet Tajvana je lociran u Taipeiju, kao i Nacionalni muzej palate, koji ima najveću kolekciju kineskih rukotvorina i umjetničkih djela u svijetu. Taipei se smatra planetarnim gradom i dio je velikog industrijskog područja. Željeznice, brze željeznice, aerodromi i autobuske linije povezuju grad sa drugim dijelovima ostrva. Grad opslužuju dva aerodroma: Taipei Songshan i Taiwan Taoyuan.

Taipei je osnovan u ranom 18. vijeku, i postao je važan centar prekomorske trgovine u 19. vijeku. Kineska vlada, tada Dinastija Qing, načinila je Taipei glavnim gradom provincije Taiwan, 1886. Kada su japanci osvojili Tajvan, 1895., nakon japansko-kineskog rata, oni su zadržali Taipei kao glavni grad ostrva. Republika Kina je preuzela ostrvo 1945. nakon japanskog poraza u Drugom svjetskom ratu.

Nakon što je poražen od komunista u kineskom građanskom ratu, Chiang Kai-shek i njegova vlada se povlače na Tajvan i proglašavaju Taipei privremenim glavnim gradom Republike Kine, u decembru 1949. godine.