# Operacija protiv Užičke Republike

| Operacija protiv Užičke republike (Prva neprijateljska ofanziva) |
| --- |
| Segment Ustanka u Srbiji i Drugog svetskog rata
 |
|  Nemačka masovna streljanja u Srbiji radi gušenja ustanka 1941.
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Datum
 | 16. septembar - 1. decembar 1941.
 |
| Lokacija
 | Užička republika (Nedićeva Srbija i NDH) |
| Ishod
 |  pobeda Vermahta
 |

 |
| Sukobljene strane
 |
|  Treći Rajh  Nedićeva Srbija  četnici  NDH
 |  partizani
 |
| Komandanti i vođe
 |
|  Franc Beme  Paul Bader  Milan Nedić  Kosta Pećanac  Draža Mihailović  Vučko Ignjatović  Miloš Glišić  Neško Nedić  Predrag Raković  Boža Javorski
 |  Josip Broz Tito  Sreten Žujović  Dragojlo Dudić **†**  Nebojša Jerković **†**  Koča Popović  Filip Kljajić
 |
| Angažirane jedinice
 |
|  342. divizija  113. divizija  125. puk 164. divizije  deo 718. divizije pojačan snagama NDH  nedićevci  Valjevski četnički odred  Požeški četnički odred  Ljubićki četnički odred  Pećančevi četnici
 |  Mačvanski NOP odred  Užički NOP odred  Valjevski NOP odred  Posavski NOP odred  Čačanski NOP odred  Kraljevački NOP odred  Kragujevački NOP odred  Kosmajski NOP odred  ostali NOP odredi
 |
| Snage
 |
| 80.000 vojnika
 | 15.000 partizana
 |
| Žrtve i gubici
 |
| nepoznati, više stotina
 | više od 2000 ustanika streljano 12.196 civila.
 |

**Operacija protiv Užičke republike** označava veliku nemačku ofanzivu preduzetu protiv ustanka u Srbiji u jesen 1941. godine. U jugoslavenskoj istoriografiji poznata je kao prva neprijateljska ofanziva, dok je kodno ime bilo operacija Užice (njemački: *Unternehmen Užice*).

Ofanzivu su pokrenule nemačke okupacione snage u saradnji sa kvislinškim snagama protiv partizanskih odreda i Vrhovnog štaba, organizovanih na slobodnoj teritoriji Užičke republike. Ofanziva je pokrenuta sredinom septembra (prva faza *operacija Mačva*) i trajala je do početka decembra 1941. godine. Operaciju su obeležili masovni zločni nad civilima, sa karakteristikama genocida. U jesen 1941. godine, tokom gušenja ustanka u Srbiji, nacisti su tokom sistematskog sprovođenja ratnog zločina ukupno streljali 12.196 civila.

Četnički vođa Draža Mihailović, iako isprva učestvuje u ustanku protiv Nemaca, nakon početka nemačke ofanzive samoinicijativno se angažovao u gušenju ustanka, napao Užice, ponudio Nemcima svoje usluge i legalizovao deo svojih odreda kod okupatora.

Operacija protiv Užičke republike je bila najveća operacija Vermahta na tlu Jugoslavije od aprilskog rata. Na osnovu stečenih iskustava iz prve neprijateljske ofanzive u Srbiji, formirana je prva regularna jedinica Narodnooslobodilačke vojske, 1. proleterska brigada.

## Pozadina

### Ustanak u Srbiji 1941.

Oružani ustanak u Srbiji u leto 1941. godine dostigao je široke razmere, posebno u Šumadiji, gde je dejstvovalo dvanaest partizanskih odreda sa preko 15.000 dobro naoružanih boraca. Do kraja septembra 1941, sva su veća mesta u zapadnoj Srbiji bila oslobođena, sem Kragujevca, Valjeva, Kraljeva i Šapca. Na oslobođenoj teritoriji izabrani su Narodnooslobodilački odbori i Glavni NOO Srbije, kao izraz narodne vlasti. U slobodnom Užicu bilo je i sedište Vrhovnog štaba NOPOJ i tu je radila prva partizanska fabrika oružja.

Partizanski odredi u istočnoj Srbiji ugrozili su nesmetanu eksploataciju rudnika bakra, važnog za nemačku ratnu industriju. Manje slobodne teritorije formirane su i na jugu Srbije, gde su partizani ometali saobraćaj komunikacijama u dolini Južne Morave.

Pokušaji Nemaca da posadnim divizijama i ostalim raspoloživim snagama u toku leta uguše ustanak u Srbiji nisu dali rezultata, kao ni oružane akcije kvislinške Nedićeve vlade protiv partizanskih snaga. Partizanska povećana aktivnost sve je više ometala komunikacije Nemaca sa jugom Balkana, a napose sa Grčkom.

### Nemačke pripreme za ofanzivu

Nemačka vojska pali sela po Mačvi 1941.
Kako bi osigurala nesmetan saobraćaj i ugušila aktivnost partizanskih jedinica, nemačka Vrhovna komanda Vermahta je 16. septembra donela odluku da bezobzirno uguši ustanak. Nemačke i kvislinške snage Milana Nedića, Dimitrija Ljotića i Koste Pećanca pojačane su 342. nemačkom divizijom dovedenom iz Francuske, 113. divizijom sa Istočnog fronta i 125. Pukom 164. divizije iz Grčke.

U ofanzivi su učestvovale i ustaško-domobranske snage sa delovima 718. nemačke divizije sa zadatkom da posedanjem Drine od Zvornika do ušća onemoguće prebacivanje partizana iz Srbije u Bosnu. Ukupna jačina neprijateljskih vojnika bila je oko 80.000 vojnika. Rukovođenje operacijama povereno je štabu 18. nemačkog korpusa na čelu sa generalom Francom Bemeom (njemački: *Franz Böhme*).

Prema naređenju nemačke Vrhovne komande, prvo je masovnim represalijama trebalo stvoriti „zastrašujući primer“ kako bi se ubuduće onemogućila ustanička aktivnost. Sva naselja u rejonu borbi trebalo je spaliti ili razrušiti avijacijom, za svakog ranjenog nemačkog vojnika streljati 50, a za ubijenog 100 Srba i pohvatati sve muško stanovništvo od 16 do 50 godina i otpremiti ga u koncentracione logore.

Osnovna zamisao nemačke operacije bila je okruženje partizanskih snaga forsiranim prodiranjem na pravcu Ljubovija-Užice i Kraljevo-Čačak-Užice.

## Angažovane snage

Glavna nemačka udarna snaga operacije protiv Užičke republike nisu bile tri divizije (i pomoćne snage) koje su do tada držale okupaciju Srbije i do tada pretrpele ozbiljne udarce. Dovedene su dve elitne divizije i jedan ojačani puk koji su potpomogli postojeće okupacione snage.

Nemačke divizije su bile pomognute od lokalnih snaga:

* Srpski dobrovoljački korpus
* Srpska državna straža
* Ruski zaštitni korpus
* Legalizovani četnici Pećanca i Mihailovića

## Tok borbi

### I faza nemačke ofanzive

Streljani taoci u Kraljevu 1941. godine.
U prvoj fazi ofanzive, koja je počela napadom 342. divizije na Mačvanski partizanski odred 28. septembra i trajala do 20. novembra, Nemci i kvislinzi uspeli su da potisnu partizanske odrede, koji su operisali severno i istočno od linije Loznica, Valjevo, Kragujevac, Kraljevo. Naročito teške borbe vođene su u Mačvi na drumu Valjevo-Loznica, kod Obrenovca, Rudnika, Kragujevca i Kraljeva.

U toku ovih borbi nemačke jedinice počinile su mnoge zločine. Tako su u Mačvi jedinice 342. divizije, prema nemačkim podacima, streljale 1.968, u logore oterale 22.558 ljudi, te spalile veći broj sela i varošicu Krupanj. Posebno težak zločin Nemci su izvršili u Kragujevcu (kragujevački oktobar), gde su 20. i 21. oktobra streljali više hiljada građana, među kojima više stotina đaka gimnazije zajedno sa profesorima. Istog dana u Kraljevu su streljali 2.000 ljudi.

Nemačke i kvislinške snage koje su operisale u istočnoj Srbiji razbile su i nanele teške gubitke partizanskim jedinicama, te ponovo osigurale nesmetanu eksploataciju borskih rudnika. Partizanske snage koje su preostale, i dalje su bile izložene teškim napadima neprijatelja.

Za to vreme, četnički odredi Draže Mihailovića nudili su saradnju okupatoru protiv partizana. Uoči završnog nemačkog udara, četnici su masovno napuštali front, tvrdeći da njih Nemci neće napadati, već samo partizane:

> Svuda kuda su prolazili, širili su paniku i govorili kako će partizani platiti ceh, jer Nemci neće napadati četnike.
>
> – Dragojlo Dudić, dnevnički zapis od 26. oktobra 1941.

Vrhovni štab NOVJ je i dalje pokušao da sa pukovnikom Mihailovićem postigne dogovor o zajedničkom nastupanju protiv Nemaca, ali je ovaj izbegavao direktan sporazum.

### Četnički napad na Užičku republiku

Prva neprijateljska ofanziva

|  |
| --- |
| **Operacije Narodnooslobodilačke vojske tokom Narodnooslobodilačke borbe 1941-1945** |
|  |
| **1941. godina** |
|  Trinaestojulski ustanak |
|  Užička republika |
|  Prva neprijateljska ofanziva |
|  Povlačenje u Sandžak i Pljevaljska bitka |
| **1942. godina** |
|  Druga neprijateljska ofanziva i Igmanski marš |
|  Treća neprijateljska ofanziva i Bitka za Kozaru |
|  Pohod u Bosansku krajinu; Napadi na Kupres, Jajce i Udbinu |
|  Bihaćka operacija i Bihaćka republika |
| **1943. godina** |
|  Četvrta neprijateljska ofanziva (*Bitka na Neretvi*) |
|  Peta neprijateljska ofanziva (*Bitka na Sutjesci*) |
|  Napad na Vlasenicu i Zvornik |
|  Oktobarska ofanziva |
|  Šesta neprijateljska ofanziva |
|  Limsko-drinska operacija |
|  Prva banjalučka operacija |
| **1944. godina** |
|  Desant na Korčulu |
|  Sedma neprijateljska ofanziva (*Desant na Drvar*) |
|  Andrijevička i Durmitorska operacija |
|  Prodor u Srbiju |
|  Druga banjalučka operacija |
|  Niška i Kosovska operacija |
|  Beogradska operacija; Sremski front i Batinska bitka |
|  Kninska operacija |
| **1945. godina** |
|  Mostarska i Sarajevska operacija |
|  Karlovačka i Riječka operacija |
|  Završne i Tršćanska operacija |

Protest protiv bratoubilačke borbe, Čačak novembar 1941.
28. oktobra pukovnik Dragoljub Mihailović se ponudio Nemcima kao saradnik u borbi protiv komunista. Već 1. novembra, naredio je opšti četnički napad na Užičku republiku. U noći između 1. i 2. novembra 1941. godine četnici pod komandom Glišića i Ignjatovića napali su na Užice. Iste noći na Ivanjicu su napali četnici Bože Ćosovića "Javorca". Četnički napad na Užice planiran je iz četiri pravca:

1. **Čajetina-Užice**: jugozapadnim pravcem, sa Zlatibora, od Čajetine preko Mačkata ka Užicu
2. **Mokra Gora-Stapari-Užice**: zapadni pravac, od Kremana i Bioske preko Stapara ka gradu
3. **Kosjerić-Užice**: severoistočnim pravcem, od planine Crnokose preko Karana ka gradu
4. **Požega-Užice**: istočnim pravcem, od Požege preko brda Trešnjica ka Užicu.

Izgovor četnika je bi da "ne mogu dalje gledati kako nestaju jedan po jedan srpski život u borbi za političku vlast koju žele da uzmu nekoliko ljudi", te radi zaštite ljudi u Užicu, će ući u Užice. U zapovesti komandanta Požeškog četničkog odreda od 1. novembra 1941. za napad na Užice se naređuje: "U radu biti odlučan, hrabar i energičan kao što to dolikuje srpskim četnicima", a potom "**U noćnim borbama najbolje je sve iznenadno i bez larme likvidirati**."

Napad na Užice izvršio je Požeški četnički odred 2. novembra 1941. u ranim jutarnjim časovima. Napad četnika nije se odvijao prema planu. Ribaševinski četnički odred je bio razbijen 1. novembra ujutro od Dragačevskog bataljona i delova Užičkog partizanskog odreda. Dejstva Zlatiborskog četničkog odreda i Kremanske četničke grupe bila su sprečena vojnim, političkim i drugim merama koje su Vrhovni Štab NOPOJ i Štab Užičkog NOPO preduzeli na osnovu pouzdanih podataka da četnici pripremaju napad na Užice. U odbrani grada učestvovali su Užički NOPO, Dragačevski bataljon Čačanskog NOPO, Železnička i Odbornička četa i sami građani koji su se prihvatili oružja i stupili u partizanske jedinice. Posle žestokih borbi tokom dana u rejonu Trešnjice, četnici su bili razbijeni.

Nastavljajući gonjenje četničkih snaga posle njihovog neuspelog napada na Užice, partizanske snage su 3. novembra 1941. posle podne zauzele Požegu. Nakon toga je Vrhovni štab NOPOJ četnicima ponudio pregovore radi sklapanja sporazuma čije su osnovne tačke bile: obustavljanje neprijateljstava, formiranje zajedničke komande i obrazovanje mešovite komisije za ispitivanje uzroka i krivaca za sukob. Na toj osnovi sklopljeni sporazum Draža Mihailović je otkazao i 5. novembra uputio ultimatum VŠ NOPOJ da partizani napuste Požegu. VŠ NOPOJ nije prihvatio četnički ultimatum, već je svojim jedinicama naredio da nastave čišćenje požeškog i užičkog sreza od četnika.

4. novembra 1941. godine četnici su ubili blizu Ravne Gore oko 30 partizana, koje su bili na prevaru zarobili, među kojima je bilo 18 devojaka koje su bile upućene u Užice za bolničarke.

6. novembra, četnici koji su se par dana ranije povukli sa fronta kod Kraljeva, napali su prvo na partizansku tenkovsku jedinicu i partizansku artiljeriju i uništili posadu, a zatim napali na Čačak. Istog dana, četnički odred kapetana Račića izvršio je drugi napad na Užice, a četnički odred kapetana Neška Nedića i poručnika Voje Popovića napao je Kolubarski partizanski bataljon na položajima kod Valjeva, koji je vodio borbe protiv Nemaca.

9. novembra Mihailović je komandantu bosanskih četničkih odreda naredio opšti prelazak ka Užicu i napad na partizane:

> Situacija je takva da sve naše trupe iz Bosne najbržim načinom povučete na Bajinu Baštu, usput i kod Vas sve partizane razoružavati i naoružavati naše ljude, na koji način povećavati Vaše odrede. Čim dođete u Bajinu Baštu, jedan deo snaga uputite pravcem ka Užicu a drugi na Kosjerić, da napadaju na partizane, da ih razoružavaju i naoružavaju naše. Najnužnije čete ostaviti samo u Bosni, ali samo najnužnije.
>
>

Istovremeno, Mihailović je napao partizane u Čačku i drugim gradovima. U to vreme su partizanske snage, pošto su odbile napad četnika na Užice i Čačak, produžile dejstva protiv četničkih snaga koje su se povlačile ka Ravnoj gori, i stezale obruč oko štaba Draže Mihailovića. Partizanski odredi su potukli četnike i opkolili Mihailovićev štab na Ravnoj gori. Na Mihailovićevu molbu, Vrhovni štab je obustavio partizanske akcije protiv četnika, kako bi se sprečila daljnja bratoubilačka borba.

Ipak, nekoliko dana kasnije u selu Divci kod Valjeva, Mihailović se 11. novembra sastao sa Nemcima radi dogovora o zajedničkoj borbi protiv partizana i kao dokaz svoje vernosti im predao 350 zarobljenih partizana, koje su ovi potom streljali.

Četnička operacija imala je za jednu od posledica da nije bilo izvršeno odgovarajuće grupisanje partizanskih snaga za odbranu i njihovo utvrđivanje. No najvažnije što je četnička operacija sprečila blagovremeno formiranje pokretnih jedinica tj. Prve proleterske, a možda još takvih brigada.

### Sabotaža užičke fabrike oružja

Nekoliko dana uoči nemačkog napada, neki nemački agent je uspeo da u fabrici pušaka i municije u Užicu, koja se nalazila u trezorima užičke filijale Narodne banke, podmetne paklenu mašinu, koja je prouzrokovala strašnu eksploziju i preko 100 ljudskih žrtava, većinom radnika i radnica, žena i dece, koji su u trezorima tražili zaštitu od neprekidnih nemačkih vazdušnih napada.

### Nemački napad na Užičku republiku

U nemačkoj naredbi za gušenje ustanka od 18. novembra stoji da četnike treba tretirati kao ratne zarobljenike, a partizane ubijati:

> Gde god se pojave komunističke bande treba ih uništiti. Sve četničke formacije Draže Mihailovića razoružati i zarobiti.
>
>

Poslednja odbrana Užica, novembra 1941.
Pošto su operacijama uspeli da smanje partizansku teritoriju i pošto im je u pomoć pristigla 113. Divizija, Nemci su pokrenuli drugu fazu ofanzive. Njihove snage počele su da nadiru od Ljubovije, Valjeva, Kragujevca i Kruševca koncentrično prema Užicu.

> U Užice sam otišao po pozivu, na referisanje. Tito mi je tom prilikom saopštio da situacija postaje dramatična i naložio mi da preuzmem odbranu grada. Imao sam na raspolaganju male, slabo opremljene i slabo organizovane jedinice. Nismo mogli ništa učiniti.
>
> – Koča Popović

U odbrani „Užičke republike" partizani nisu primenili strategiju gerilskog rata, da se slobodna teritorija ne brani frontalno. Vrhovni štab je izvršio pogrešnu procenu snaga Nemaca, na osnovu dotadašnje žilave odbrane slobodne teritorije, zadržavanjem jedinica 342. divizije kojoj nije uspelo da slomi otpor „Užičke republike". Na sastanku u Užicu 26. novembra 1941. Vrhovni štab NOPOJ odlučio je da se oslobođena teritorija brani po svaku cenu. Partizanske snage su već bile iznurene prethodnim borbama sa četnicima. Pored toga, krajem oktobra na tlu Srbije se našla još jedna nemačka operativna jedinica, 113. divizija.

Za svega pet dana od početka završne ofanzive, nemačke operativne divizije zauzele su centar Užičke republike. Ljubovija je pala 25, Čačak 28. a Užice 29. novembra 1941. godine. Pod udarom nadmoćnijih snaga, partizanski odredi su počeli da se povlače prema Sandžaku. Odbrambene akcije više su bile žrtvovanje nego što su nanele štete nemačkim trupama.

>
> Videli smo Nemce sa brda kao na dlanu; dolazili su do raskrsnica puteva za Užice i Užičku Požegu i mesta gde smo prokopali put i ukopali mine; silazili su s motora, pretraživali dogledima šumu u kojoj smo mi, vraćali se prema selu Karanu.
>
>
> Opet nasta tišina koja potraja samo pola sata. Potom začusmo huku motorizacije. Motocikli, kamioni i tenkovi pojaviše se iza okuke. Dolazili su do mesta gde smo prekopali put. Odjednom začu se naša komanda: „Pali!“
>
>
> Nemci kao da su bili iznenađeni, kao da nas nisu očekivali ovde. Čitava njihova kolona podpade pod našu vatru. Nemci napustiše kamione i pobegoše na drugu stranu puta. Tenkovi uperiše mitraljeske i topovske cevi na naše položaje. Vatra 'šaraca' i teških mitraljeza slila se u jedan tutanj. Nemci već dva sata nisu mogli da maknu.
>
>
> Najednom začuše se motori iznad naših glava. Pojaviše se i „štuke“! Pikirale su na naše položaje, bacale bombe i mitraljirale nas. Odjeknuše detonacije avionskih bombi, a mitraljeski rafali postadoše sve žešći. Mi nismo prestajali da dejstvujemo, zauzimali smo skrovitije položaje u šumi i nismo dozvoljavali Nemcima koji su bili napustili kamione da ponovo dođu do njih. Neki kamioni već su bili u plamenu.
>
>
> Vatra se začu i iza naših leđa. Naše dve čete pođoše u susret novom neprijatelju. Kuriri obavestiše komandanta bataljona da sporednim putem Karan – Užice nastupa nemačka konjica. Našli smo se između dve vatre.
>
>
>
> Avioni ponovo naiđoše. Mitraljeska paljba je bila takva da ni glavu nismo mogli da dignemo.
>
> – Svedočenje borca Milivoja Jeličića o borbama

U bici na Kadinjači je 29. novembra, braneći odstupanje Vrhovnog štaba, izginuo ceo Radnički bataljon, dok su Nemci imali samo dva mrtva. Iz Užica se Tito jedva spasio. Sam Tito je mnogo godina kasnije rekao da nije pomišljao da će Nemci ići „kao nož kroz sir".

Partizanski ranjenici su uhvaćeni i poubijani. Evakuacijom ranjenika iz Užica rukovodili su dr Gojko Nikoliš, dr Dejan Popović, dr Boris Andersen i student medicine Mika Pavlović. Ranjenici su prevezeni na Zlatibor do 29. novembra. Nemci su tenkovima izbili na Zlatibor 30. novembra. Streljano je oko 100-120 ranjenika.

Do 1. decembra Nemci su ovladali preostalim delovima oslobođene teritorije. 1. XII 1941. partizani se povlače preko Uvca u Sandžak, a tamo ih gone Mihailovićevi komandanti Vučko Ignjatović i Miloš Glišić, ovaj put kao legalizovani Nedićevi odredi. Vrhovni štab je sa oko 1.500 boraca prešao Uvac i našao se u Sandžaku.

U Srbiji su ostale manje partizanske snage, koje su uz pomoć snaga iz Sandžaka čitave zime 1942. godine vodile teške borbe i s vremenom bile razbijene.

## Posledice

Nakon izvršene operacije protiv Užičke republike Nemci su konstatovali da je ona "neočekivano" pogodila ustanike da se partizanski ustanak u Srbiji može smatrati kao privremeno potučen:

>
> Operacija 342. i 113. peš. div. neočekivano je pogodila komunističke ustanike u rejonu Užice — Čačak (oko 10.000 ljudi). Istina, glavnina je uspela da pobegne prema jugu i jugoistoku, na hrvatsku teritoriju koju poseduju italijanske jedinice, ali su gubici ustanika ipak veoma veliki, ukupno oko 2000 ljudi. Ta činjenica, kao i dolazak zime, dopušta da se komunistički ustanički pokret na srpskoj teritoriji može privremeno smatrati kao potučen. I dalje treba računati sa pojedinačnim sabotažama i prepadima koje će vršiti razbijeni delovi.
>
> – Izveštaj operativnog odeljenja Komandanta Srbije Komandantu Jugoistoka o rezultatima operacija protiv ustanika od 5. decembra 1941.

### Povlačenje dela partizana u Sandžak

> Povlačenje partizanskih jedinica iz Užica i nekih drugih mjesta ne predstavlja neki osjetniji vojni poraz. Partizanske jedinice sačuvale su svoju živu snagu, dok su istovremeno zadale jake udarce neprijatelju — a to je glavni cilj partizanskog ratovanja.
>
> – Tito u pismu Pokrajinskom komitetu KPJ za Srbiju, 14. decembra 1941.

Očekujući brzi slom Vermahta nakon kontraofanzive Crvene armije pod Moskvom, komunisti su verovali da će ustanak u Srbiji ponovo buknuti u proleće. Stoga se Tito uporno držao Drine sve do juna 1942. godine, kada su partizanske snage istisnute iz istočnih delova Jugoslavije, krenule u zapadnu Bosnu. Iako su srpski partizani nastojali da se sa Vrhovnim štabom vrate u Srbiju, osovinske snage su ih sve više potiskivale ka zapadu. Tada je nastala deviza „da put na istok vodi preko zapada".

### Četničko preuzimanje vlasti u varošima

Legalizovani četnici čuvaju nemački logor Metino brdo kod Kragujevca 1942.
Još 30. novembra 1941, dok je bila u toku njemačka ofanziva u zapadnoj Srbiji, Draža Mihailović je održao konferenciju s potčinjenim mu komandantima i izdao im uputstva za »legalizaciju« jedinica. Tako su se četnički odredi kao Nedićeve formacije legalizovali kod okupatora, stupivši time u njegovu službu. Narednih dana, i pored sporazuma o saradnji, četnici Draže Mihailovića su se otvoreno uključili u progon partizana u Srbiji:

> Po povlačenju glavnine partizanskih odreda... spustio se u rejon Ljubića i našao Rakovića sa odredom od 100 ljudi. Kad sam ušao u avliju video sam oko 70 seljaka. Pitao sam: „Šta je to". Saopštio mi je da su to partizani. Ja sam ga pitao da li zna da je sporazum sa partizanima potpisan 27 novembra, našta mi je on odgovorio da zna, ali da **ima nova naredba Draže Mihailovića da se ostaci partizana progone i da se razoružavaju na teritoriji Srbije**.
>
> – Radoslav Đurić

Brzo nemačkom uspehu doprineli su četnici Draže Mihailovića, koji su saradnjom olakšali Nemcima da ovladaju oslobođenom teritorijom, pokolebali jedan deo naroda i oslabili njegovu volju za borbu protiv okupatora. Međutim, nakon obračuna sa partizanima u novembru, Nemci su stavili Dražu Mihailovića na poternicu i početkom decembra pokrenuli operaciju protiv njega. Nakon toga, pukovnik Mihailović se skrivao, a svojim odredima je naložio legalizaciju kod okupatora. 8. decembra 1941. Mihailovićev delegat Rudolf Perhinek piše komandantu Rasinsko-bistričkog bataljona o povoljnom razvoju situacije za četnike u Srbiji:

> Situacija je u Srbiji ovakva: cela Srbija, koja je bila od komunista mestimično posednuta očišćena je pomoću Nedićevaca i naših četnika Draže Mihailovića i svi komunisti razbijeni, razoružani i pohvatani. **U svim varošima postavljena je vlast četnika Jugoslovenske vojske, to jest Dražinih četnika.**
>
> – Pismo delegata Draže Mihailovića od 8. decembra 1941. komandantu četničkog Rasinsko-bistričkog bataljona o situaciji u Srbiji

### Raspuštanje partizanskih jedinica

Kod nekih preostalih snaga u Zapadnoj Srbiji i Šumadiji nastupila je demoralizacija izazvana uverenjem da je nastupio krah ustanka. To je rezultovalo rasformiranjem dva bataljona Čačanskog odreda, jednog bataljona Prvog šumadijskog odreda, kao i Račanskog bataljona Užičkog odreda, dakle ukupne snage jedne partizanske brigade i to vrlo iskusnih boraca. Sva ta raspuštanja su izvršena na osnovu procena okružnih komiteta KPJ koji su imali vezu sa Pokrajinskim komitetom Srbije. Pripadnici rasformiranih odreda su uglavnom pohvatani u svojim selima i poslati u logore ili streljani.

Treći bataljon 1. šumadijskog odreda je raspušten u Gornjoj Trešnjevici 4. decembra 1941. Nekoliko starešina i boraca je prešlo u ilegalnost, a većina ostalih je uhapšena i predata Nemcima, koji su ih u Kragujevcu držali u logoru na Metinom brdu. Nakon nemačkog proglasa ustanicima da predaju oružje, u Topoli se prvi predao Panta Stojanović iz Vinče, borac 3. bataljona 1. šumadijskog odreda, a za njim kao najstarijim i najpoznatijim, i ostali borci. Policiji su pali u ruke gotovo svi borci devete čete, mahom iz sela Vinča, koji su se razišli po kućama. Većina ih je streljana u logoru na Metinom brdu u Kragujevcu, a Panta Stojanović je sproveden u logor Banjica. Nemci su streljali sve one za koje su utvrdili da su se borili protiv njih.

### Masovna deportacija pristalica NOP u logore

Banjički logor 1942.
Nakon sloma ustanka, vladao je nezapamćen teror u Srbiji. Nemci su srpskim kvislinzima postavili glavni cilj - ne dozvoliti da se partizani ponovo organizuju, naročito im onemogućiti politički rad u selima. Svim državnim službenicima je naređeno da partizane i njihove pristalice odmah šalju u koncentracione logore, pod pretnjom smrtne kazne za neizvršenje:

>
> Prema naređenju Feldkomandanture 816 u Šapcu naredite svim predsednicima opština da odmah sprovedu u lager svako lice koje je komunista ili je sumnjivo da je komunista. Ako se utvrdi da je neki predsednik opštine propustio da po ovome naređenju postupi biće streljan!
>
> – Pismo srpske vlade koje je 29. novembra 1941. dobilo svako selo u Tamnavi i Posavini

### Zimske borbe u Srbiji 1941/1942

Poslednji otpor srpskih partizana - borci Kolubarskog odreda izlaze na položaj na Rajcu, marta 1942.
Nakon sloma Užičke republike, radi konačnog uništenja preostalih partizanskih oružanih snaga u Srbiji sprovedene su još tri operacije:

* operacija u Zapadnoj Srbiji, protiv tzv. Valjevske grupacije
* operacija u Istočnoj Srbiji
* operacija u Južnoj Srbiji

Prvo je preduzeta nemačka operacija protiv partizanske grupacije u Zapadnoj Srbiji, iako je ona bila najmanja a ona u Južnoj Srbiji najveća. Verovatno je Zapadna Srbija imala prioritet radi izolacije partizana Srbije od Crne Gore, Sandžaka i Istočne Bosne. Osim toga, cenilo se da držanje Šumadije i Zapadne Srbije omogućava držanje cele Srbije, a da njeno držanje ima odlučujući značaj za držanje cele Jugoslavije. Takođe, u tom kraju je bila najjača teritorijalna organizacija Draže Mihailovića, odnosno nedićevsko-četnička vlast, što znači da se moglo ostvariti vojnopolitičko okruženje.

Valjevsku grupaciju su sačinjavali Valjevski odred, Podrinjski (ili Mačvanski) odred i Posavo-tamnavski bataljon. Krajem januara 1942. godine Kosmajski odred sa oko 180 boraca se probio iz Sandžaka nazad. Ukupna jačina Valjevske grupacije iznosila je najpre oko 1200, a sa dolaskom Kosmajskog odreda oko 1400 boraca.

Najteža i najdugotrajnija bila je osovinska operacija protiv Valjevske partizanske grupacije. Trajala je oko 4 meseca te predstavlja najdugotrajniju defanzivnu operaciju NOVJ u čitavom ratu. U njoj je, pored jedne nemačke divizije, upotrebljeno 3/4 Nedićevih, Ljotićevih, Pećančevih i Mihailovićevih snaga u Srbiji, kako bi srpski partizani bili uništeni do proleća 1942. Od nemalog značaja je činjenica da je vladala izuzetno oštra zima kakve se ne javljaju decenijama. Tome treba dodati i oskudicu u municiji koja se stalno povećavala. Stoga je iscrpljivanje u municiji bila glavna taktička linija antipartizanskih snaga. Tako je poslednji otpor partizana Zapadne Srbije slomljen 18. marta 1942. godine, kada je uništen Suvoborski odred.

Protiv partizana u Južnoj Srbiji Nemci su angažovali bugarske snage u jačini jednog okupacionog korpusa, koje su 1. januara 1942. godine otpočele pripreme za ofanzivu sa snagama Nedića i Pećanca. Ova operacija je izazvala izvesno slabljenje partizanskih odreda. Neke rezervne jedinice otišle su svojim kućama, ali su čitavog rata bile spremne da se pri svakom pozivu ponovo priključe. Uprkos ogromnoj vojnoj nadmoći, ova bugarsko-nemačko-kvislinška operacija nije dovela ni do kakvih ozbiljnijih rezultata. Tako je Južna Srbija ostala glavni oslonac NOR-a u Srbiji.

## Posleratno suđenje Mihailoviću

Optuženi Dragoljub Mihailović pred vojnim sudom u Beogradu 1946.
Na beogradskom procesu 1946. godine Mihailoviću je, između ostalog, suđeno što je pomogao Nemcima u slamanju ustanka u Srbiji 1941. godine. Optuženi Mihailović se branio kako napad na Užice nije njegovo delo već su to njegovi podređeni učinili na svoju ruku:

Pretsednik: Je li vam poznato da su noću između 1 i 2 novembra četnici pod komandom Glišića i Ignjatovića napali na Užice?
Optuženi Mihailović: Poznato mi je.
Pretsednik: Kako je došlo do tog napada četnika pod komandom Glišića i Ignjatovića na Užice koje su tada držali partizani?
Optuženi: Ja smatram da su Glišić i Ignjatović to izvršili na svoju ruku.
(...)

Pretsednik: Da li vam je poznato da je u toku te iste noći između prvog i drugog novembra, kada su Ignjatović i Glišić napadali na Užice, vršen napad na Ivanjicu od strane Bože Javorca?
Optuženi: Ja to iz optužnice znam, inače mogu da kažem da Boža Javorac nije bio moj. Čak kada je došao pod moju komandu, kada je naredbom nateran da dođe u Crnu Goru, ni onda nije izvršavao naređenja. On nije bio ni Pećančev. On je bio divlji.
(...)

Pretsednik: Da li vam je bila poznata borba Neška Nedića i poručnika Voje Popovića protiv kolubarskog partizanskog odreda?
Optuženi: Oni su učestvovali, ja te detalje ne znam.
Optuženi Mihailović je svoju odbranu zaključio rečima:

> Pravile su se greške. Ja ne kažem ko je pravio greške, jer su ih svi pravili. Sve je to dovelo do napada na Užice potpuno bez moje volje i učešća.
>
>

Uprkos ovakvoj Mihailovićevoj odbrani, sudsko veće je presudilo da je kriv:

> Pošto je izvršio pripreme za opšti napad na partizane, Mihailović je prekršio sporazum o zajedničkoj borbi četnika i partizana protiv okupatora zaključen oktobra 1941. godine, te 1. novembra 1941. godine izdao naređenje svim komandantima da povuku sve odrede sa frontova prema Nemcima i pređu u opšti napad na partizane. Izvršujući ovo naređenje svi njegovi odredi u Srbiji napustili su frontove prema Nemcima, otvarajući slobodan put za prodor na oslobođenu teritoriju i prešli u opšti napad na partizane.
>
> – Presuda Dragoljubu Mihailoviću i ostalima

## Tumačenja

Radivoje Jovanović Bradonja, jedan od preživelih vođa srpskih partizana, smatra da ovaj nemački strategijski poduhvat NOP nije sačekao dovoljno spreman ni u strategijskom ni u operativnom pogledu. Po njemu, nemačku ofanzivu je trebalo dočekati sa sistemom pokretnog ratovanja, što je kvalitet partizanskih jedinica u Srbiji i Crnoj Gori omogućavao. Ovako usitnjena teritorijalna organizacija mnogobrojnih odreda dozvoljavala je da neprijatelj izvodi operacije za tučenje po delovima. Bradonja zaključuje, mada je nemačka ofanziva ustanku nanela teške udare (u čemu je izdaja odigrala glavnu ulogu) ipak nije postignut krajnji cilj, tj. uništenje NOP-a u Srbiji. Taj cilj je, uglavnom, postignut u Zapadnoj Srbiji, ali ne u Južnoj niti Istočnoj.

## Literatura

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Portal Narodnooslobodilačke borbe Jugoslavije
 |

* Dudić, Dragojlo (1957). *Dnevnik 1941*. Beograd: Prosveta.
* **Enciklopedija Jugoslavije** (knjiga šesta). „Jugoslavenski leksikografski zavod“, Zagreb 1965. godina.
* **Vojna enciklopedija** (knjiga sedma). Beograd 1974. godina.
* Broz, Josip (1979). *Sabrana djela, tom VIII, 29. novembar 1941. – 17. februar 1942.*. Beograd.
* Broz, Josip (1982). *Sabrana djela, tom IX, februar – april 1942.*. Beograd.
* Jovanović, Radivoje (1998). *Uvod u kritičku analizu strategije NOR-a Jugoslavije 1941-1945.*. Beograd: SUBNOR.

## Izvori

## Povezano

* Ustanak u Srbiji
* Užička republika
* Napad četnika na Užice novembra 1941.
* Bitka na Kadinjači
* Kragujevački oktobar
* Povlačenje partizana u Sandžak