Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Malisheva (općina)

| Mališevo
 |
| --- |
| Osnovni podaci
 |
| Država
 |  Srbija
 |
| Pokrajina
 | Kosovo i Metohija
 |
| Upravni okrug
 | Prizrenski
 |
| Opština
 | Mališevo
 |
| Stanovništvo
 |
| Geografija
 |
| Koordinate
 | ﻿ / ﻿ |
|  MališevoMališevo na karti Srbije
 |

**Opština Mališevo** je opština na centralnom Kosovu i Metohiji koja je nastala od delova opština Klina, Orahovac, Glogovac i Suva Reka i obuhvata 44 naselja. Opština je u današnjem obimu prvi put uspostavljena 1960. godine, da bi 1965. godine bila ukinuta, ponovo je formirana 1985. godine (Sl. list Sap Kosova; 48/85) i opet ukinuta 03. avgusta 1991. godine po zakonu Srbije (Sl. glasnik Republike Srbije; 47/91), ali je UNMIK administracija ponovo formirala u julu 2000. godine. U vreme 1991-2000. godine dok nije postojala zvanična opština, postojale su paralelene opštinske strukture Albanaca. U opštini, po rezultatima popisa stanovništva 2011. godine na Kosovu, živi 54.613 stanovnika, od toga Albanaca ima 54.501 ili čak 99,79%.

Danas je opština Mališeva skoro potpuno jednonacijalna opština. U opštinskom središtu živi malobrojna Romska zajednica sa oko 65 Roma, koja je prema izvorima Evropskog centra za manjine na Kosovu, gotovo potpuno integrisana u društvo, zbog čega se „ne suočavaju sa neprijateljsvom usmerenim ka njima“ i mogu „čak da slobodno putuju po opštini“, a o njihovoj sigurnosti se brinu Kosovska policija, KFOR, Švajcarska direkcija za zaštitu i spasavanje.

Do sukoba na Kosovu u ovoj opštini je bilo i oko 450 Srba, posebno u selima Kijevo i Mlečane, ali prema istim izvorima od 1999. nije zabeležen ni jedan povratak, odnosno:

> 30 srpskih porodica je otišlo i nikada nisu pokušali da se vrate, niti su pokazali želju za tim.
>
> – Evropski centar za manjine na Kosovu i Metohiji, finansiran od strane Saveznog ministarstva inostranih poslova Švajcarske, Etno politička mapa

## Zaposlenost

Opština Mališevo je jedna od najsiromašnijih na Kosovu i Metohiji. U 2010. godini, bilo je 7.099 nazaposlenih, od čega 70% Albanaca i 99% Roma. Iste godine u javnom sektoru bilo je 135 zaposlenih Albanaca i 2 Roma.

## Zdravstvo

U opštini postoji jedan dom zdravlja u centru grada i šest podjedinica u selima Kijevo, Belanica, Trpeza, Pagarusa, Panorac i Vlaški Drenovac, i 10 jedinica zdravstvene zaštite „ambulanti“ u drugim selima. Opštinski zdravstveni sektor zapošljava 126 osoba (20 doktora, 75 medicinskih sestara i 31 administrativnog radnika).

## Napomene

## Reference
# Opština Mamuša

**Opština Mamuša** (albanski: *Mamushë, Mamusha*, turski: *Mamuşa*) je varošica na Kosovu i Metohiji 19 km udaljena od Prizrena. 13. septembra 2005. godine Specijalni predstavnik UN-a je predstavio Opštinu Mamušu kao probnu opštinu (pilot projekat), a punopravan status opštine je stekla 2. oktobra 2008. godine po zakonima institucija Kosova. 1. decembra 2008. godine je donet Statut opštine Mamuša. Po zakonima Republike Srbije i po važećem *Zakonu o teritorijalnoj organizaciji Republike Srbije* naselje Mamuša je u sastavu opštine Prizren. Ovo je najmanja opština na Kosovu i Metohiji po površini, koja iznosi 1094 ha. Značajnu činjenicu u dobijanju statusa opštine, čini podatak da je ovo jedino naselje sa turskom etničkom većinom na Kosovu i Metohiji. Opštinu čini jedno naseljeno mesto i to sama Mamuša, graniči se sa opštinom Prizren na jugu, opštinom Suva Reka na severoistoku i opštinom Orahovac na severozapadu. 22. maja 2009. godine je otvorena zgrada opštine Mamuša.

Populacija:

* popis stanovništva 1961.:UKUPNO: 1.590 od toga Turci: 1.220
* popis stanovništva 1971.: UKUPNO: 2.038 od toga Turci: 1.794
* popis stanovništva 1981.: UKUPNO: 2.752 od toga Turci: 2.372
* popis stanovništva 1991.: UKUPNO: 2.939 od toga Turci 2.752
* popis stanovništva 2011.: UKUPNO: 5.507 od toga Turaka 5.128 (93,12%) i 327 Albanaca (5,94%).
# Opština Parteš

**Opština Parteš** je opština na Kosovu i Metohiji. Formirana je po Zakonu o administrativnim granicama opština Skupštine Kosova, od 20. februara 2008. godine. Obuhvata naseljena mesta i katastarske opštine: Donja Budriga, Parteš i Pasjane. Izbori za lokalni parlament trebalo je da se održe 15. novembra 2009. godine, ali su odloženi za 6 meseci. Ova je opština formirana po planu Martija Ahtisarija za decentralizaciju na Kosovu i Metohiji i trebalo je da stvori opštinu sa srpskom etničkom većinom na području opštine Gnjilane. Vlada Srbije ne priznaje ovu opštinu po važećem *Zakonu o teritorijalnoj organizaciji Republike Srbije* od 27. decembra 2007. godine. Površina opštine je 28,65 km².

|  |
| --- |
| **Površina naselja i broj stanovnika naselja opštine Parteš.** |
| **naselje** | **površina u ha** | **1948.** | **1953** | **1961.** | **1971.** | **1981.** | **1991.** |
| Donja Budriga
 | 531
 | 617
 | 689
 | 801
 | 983
 | 1018
 | 1178
 |
| Parteš
 | 807
 | 775
 | 878
 | 1009
 | 1203
 | 1274
 | 1513
 |
| Pasjane
 | 1527
 | 1325
 | 1448
 | 1508
 | 1845
 | 1974
 | 2030
 |
| **ukupno Opština Parteš** | **2865** | **2717** | **3015** | **3318** | **4031** | **4266** | **4721** |
# Opština Ranilug

Mapa opštine Ranilug
**Opština Ranilug** je opština na Kosovu i Metohiji. Formirana je po Zakonu o administrativnim granicama opština Skupštine Kosova, od 20. februara 2008. godine. Obuhvata naseljena mesta i katastarske opštine: Ranilug, Boževce, Veliko Ropotovo, Glogovce, Gornje Korminjane, Domorovce, Donje Korminjane, Drenovce, Malo Ropotovo, Odevce, Pančelo, Rajanovce i Tomance. Izbori za lokalni parlament su održani 15. novembra 2009. godine. Ova je opština formirana po planu Martija Ahtisarija za decentralizaciju na Kosovu i Metohiji i trebalo je da stvori opštinu sa srpskom etničkom većinom na području opštine Kosovska Kamenica. Vlada Srbije ne priznaje ovu opštinu po važećem *Zakonu o teritorijalnoj organizaciji Republike Srbije* od 27. decembra 2007. godine. Površina opštine je 77,62 km².

|  |
| --- |
| **Površina naselja i broj stanovnika naselja opštine Ranilug.** |
| **naselje** | **površina u ha** | **1948.** | **1953** | **1961.** | **1971.** | **1981.** | **1991.** |
| Boževce
 | 828
 | 638
 | 691
 | 774
 | 793
 | 643
 | 436
 |
| Veliko Ropotovo
 | 753
 | 560
 | 620
 | 722
 | 796
 | 770
 | 829
 |
| Glogovce
 | 531
 | 319
 | 357
 | 380
 | 420
 | 406
 | 521
 |
| Gornje Korminjane
 | 667
 | 509
 | 529
 | 568
 | 572
 | 545
 | 545
 |
| Domorovce
 | 1020
 | 703
 | 736
 | 766
 | 743
 | 591
 | 577
 |
| Donje Korminjane
 | 828
 | 684
 | 745
 | 784
 | 741
 | 659
 | 641
 |
| Drenovce
 | 420
 | 397
 | 414
 | 443
 | 409
 | 393
 | 361
 |
| Malo Ropotovo
 | 345
 | 214
 | 221
 | 254
 | 254
 | 218
 | 233
 |
| Odevce
 | 362
 | 237
 | 215
 | 265
 | 258
 | 189
 | 122
 |
| Pančelo
 | 257
 | 237
 | 249
 | 302
 | 375
 | 410
 | 380
 |
| Rajanovce
 | 431
 | 366
 | 383
 | 455
 | 469
 | 428
 | 325
 |
| Ranilug
 | 1050
 | 975
 | 1062
 | 1145
 | 973
 | 977
 | 894
 |
| Tomance
 | 270
 | 205
 | 229
 | 264
 | 285
 | 217
 | 193
 |
| **ukupno Opština Ranilug** | **7762** | **6044** | **6451** | **7122** | **7088** | **6446** | **6057** |
# Gradska opština

**Gradska opština** u Srbiji je deo teritorije grada u kojoj se vrše određeni poslovi lokalne samouprave utvrđeni Statutom grada. Grad je definisan Zakonom o teritorijalnoj organizaciji Republike Srbije.

Građani učestvuju u vršenju poslova gradske opštine preko izabranih odbornika u skupštinu gradske opštine, putem građanske inicijative, zbora građana i referenduma, u skladu sa Ustavom, zakonom, Statutom grada i aktima gradske opštine.

Broj, naziv i područje gradske opštine se određuje Statutom grada u skladu sa Zakonom o lokalnoj samoupravi. Gradske opštine nisu određene Zakonom i stoga su interno pitanje organizacije svakog grada.

## Reference

## Povezano

* Opština
* Opštine Srbije
* Istorija opština Srbije
* Beogradske opštine
# Severna Kosovska Mitrovica (općina)

**Opština Severna Mitrovica** (poznata i samo kao **opština Severna Mitrovica**; alb. *Komuna e Mitrovicës Veriore*) je opština na Kosovu i Metohiji. Obuhvata severni deo grada Kosovska Mitrovica, kao i dva obližnja sela.

## Historija

Opština je administrativno formirana je po Zakonu o administrativnim granicama opština Skupštine Kosova, od 20. februara 2008. godine. Kako je lokalno stanovništvo bojkotovalo sve lokalne izbore koje su sprovodile instutucije Republike Kosovo, opština nije konstituisana i nema organe vlasti (skupštinu lokalnu vlast) i njeno punopravno formiranje će biti obavljeno posle *Lokalnih izbora na Kosovu* 03. novembra 2013. godine. Ova je opština nastala po planu Martija Ahtisarija za decentralizaciju na Kosovu i Metohiji i trebalo je da stvori opštinu sa srpskom etničkom većinom na području opštine Kosovska Mitrovica. Opština Severna Mitrovica ne postoji po važećem *Zakonu o teritorijalnoj organizaciji Republike Srbije* od 27. decembra 2007. godine, ali je Vlada Srbije podržala izlazak na izbore i formiranje ove opštine po kosovskim zakonima.

## Naselja

Opština obuhvata delove sledećih naseljenih mesta: Kosovska Mitrovica, Gornji Suvi Do i Donji Suvi Do. Ova naselja se nalaze na delovima katastarskih opština Kosovska Mitrovica i Suvi Do koja su ušla u sastav ove opštine.

## Demografija

Prema zvaničnim procena *Agencije za statistiku Kosova* opština ima 12.326 stanovnika, od tog broja Albanaca ima 867 (7,03%), a Srba i ostalih nacionalnosti 11.459 (92.97%)..
Međunarodna organizacija OSCE daje drugačiju procenu broja stanovnika opštine, po ovoj organizaciji opština ima 29.460 stanovnika od tog broja Srba ima 22.530 (od tog broja 5.000-7.000 čine interno raseljena lica), Albanaca 4.900, Bošnjaka 1.000, Goranaca 580, Turaka 210, Roma 200 i 40 Aškalija..

## Reference
# Krater

**Krater** može značiti:

* Udarni krater, kružna udubina na površini nebeskih tijela nastala sudarom sa drugim tijelima (meteori, kometi)
* Vulkanski krater, kružna udubina na površini nebeskih tijela, vulkanskog porijekla
* Kratersko jezero
* Krater (general), makedonski general iz 4. vijeka pne.

**Ostala značenja Krater (vaza), starogrčka keramička posuda za miješanje vina i vode
* Crater je latinski naziv za zviježđe Pehar
# Tektit

Uobičajeni oblici tektita.
Moldavit, vrsta tektita.
Australit, vrsta tektita.
**Tektit** (prema grčkom *τηϰτός*: rastopljen, tekući) je manje tijelo (manje od 10 centimetara), stijena staklaste građe i različitih, većinom zaobljenih oblika, često u obliku kaplje. Sadrži iznimno malo vode (oko 0.005%). Može se naći samo u blizini mjesta pada većih izvanzemaljskih tijela (na primjer planetoida ili asteroida). Nakon mnogih rasprava o podrijetlu tektita, smatra se da potječu od zemaljskih stijena, koje su se zbog udara rastalile, raspršile i brzo skrutile.

## Astroblem

Astroblem (*astro*: zvijezda + grč. *βλῆμα*: rana) je udarni krater na Zemlji nastao padom manjega nebeskog tijela. Astroblemi su obično prekriveni mlađim geološkim slojevima pa ih se teško prepoznaje. Nađeno ih je više od stotine, promjera 1 do 100 kilometara.

### Astroblemi tektiti

I na Zemlju su padali planetoidi. No razmjerno malo ima kratera koji su slobodno izloženi i uočljivi. Takav je, na primjer, Đavolji kanjoj, meteoritni udarni krater u Arizoni. U promjeru ima 1 200 metara, dubok je 180 metara, a materijal mu je na rub nabačen 40 metara iznad okolne ravnice. Ukupno je pronađeno do stotinu kružnih i prstenastih tvorevina kojima se mjere kreću od nekoliko kilometara do više stotina kilometara, a nedvojbeno su ostaci udara iz svemira. Pretežno su sačuvani u starijim geološkim slojevima, kao što je kanadski štit ili euroazijska nizina. Veličina nekih astroblema usporediva je i s manjim Mjesečevim morima! Tako je i Hudsonov zaljev, luk kojega odgovara promjeru od 440 km, možda ostatak udarnog kratera. Udari planetoida morali su utjecati na geološki razvoj Zemljine kore; koliki je taj utjecaj, ima tek da se istraži.

S astroblemima povezana je pojava[tektita. To su staklasta tijela (grč. *tektos*: rastopljen) nalik meteoritima. Nalaze se na tlu, ali su sasvim drugog sastava nego što ga ima okolno tlo. Dimenzije su im od mikroskopskih do veličine lopte. Pretežni dio obujma otpada na staklasti silicijev dioksid. Po kemijskom sastavu slični su eruptivnoj stijeni andezitu, ali su za razliku od drugih stijena vrlo dehidrirani. Tamno su zeleni i smeđi i najrazličitijih oblika. No oblik im svjedoči da su se morali gibati atmosferom s velikom brzinom, od 6 do 11 km/s. Staklasta građa upućuje na to da su nastali brzim hlađenjem. Rješenje zagonetke njihova postanka dao je raspored njihova nalazišta. Uvijek su povezani s astroblemima. U sudaru nebeskog tijela i stijene dolazi do eksplozije, stijena se tali, a njeni odlomci u letu hlade. Dakle, i tektiti su "pali s neba", ali su pritom potekli od materijala izbačenog u sudaru meteorita i Zemljine površine. Poznati su tektiti moldaviti, australiti i drugi.

## Izvori
# Termosfera

Položaj termosfere u atmosferi
**Termosfera** je najveći sloj u Zemljinoj atmosferi između mezosfere i egzosfere. Nalazi se na visini 90–500 km. Temperatura u termosferi raste do čak 1500 °C radi ionizacije zraka (atomi u zraku postaju ioni zbog djelovanja Sunčevog zračenja). Sloj u kojem se nalazi ionizirani zrak zove se ionosfera. U termosferi je zrak izrazito rijedak, tako da se značajke atmosfere vrlo slabo osjete (najveći dio se nalazi iznad Kármánove crte na visini od 100 km na kojoj se smatra da počinje svemir). Međunarodna svemirska postaja ima stabilnu putanju u termosferi, negdje između 320 km i 380 km. Polarna svjetlost se javlja u termosferi.

U termosferi, na tim velikim visinama, ostaci atmosferskih plinova se raspoređuju slojevito, prema molekularnim masama. Temperatura se povećava sa visinom i znatno ovisi o Sunčevoj aktivnosti. Ionizirane čestice u termosferi omogućuju prijenos radio valova na velike udaljenosti.

Iako temperatura tih razrijeđenih plinova u termosferi može narasti i do 2500 °C, ne može se osjetiti ta vrućina, zato što je tlak skoro kao u vakuumu i nema dovoljno sudaranja atoma i molekula, da bi se mogao ostavariti prijenos topline. Normalni termometar bi očitavao temperature daleko ispod 0 °C. Atmosferski sloj na visini od 120 km smatra se granicom rasipanja svjetlosti koja određuje boju neba. Iznad te visine nebo se čini sasvim crno. U slojevima iznad 160 km, vlada vječna tišina, jer se zvuk ne rasprostire na daljinu. Smatra se da prilike u termosferi djelomično odgovaraju uvjetima koji vladaju u svemiru. Dio Zemljine atmosfere zaključno s termosferom u kojemu se slojevi određuju na osnovi promjena tempetarure prema visini naziva se još i unutrašnja sfera. Iznad nje počinje vanjski dio atmosfere - egzosfera.

## Reference
# Magnituda (astronomija)

**Magnituda** (m) zvijezde, planeta ili drugog nebeskog tijela je mjera njegova sjaja. Razlikujemo prividnu i apsolutnu magnutudu.

Ljestvica kojom se mjeri magnituda potječe iz helenskih vremena kad su se zvijezde vidljive golim okom dijelile u šest *magnituda*. Najsvjetlije zvijezde bile su prve magnitude (*m* = +1), a najtamnije šeste magnitude (*m* = +6), što je granica ljudske moći opažanja (bez pomoći teleskopa). Svaki stupanj magnitude smatrao se dvaput svjetljijim od sljedećeg. Ovaj ponešto grub način označavanja sjaja zvijezda popularizirao je Ptolomej u svom *Almagestu*, a općenito se smatra da ga je izmislio Hiparh. Ovaj originalan sustav nije mjerio magnitudu Sunca. Kako je osjetljivost oka na svjetlost logaritamska, rezultirajuća ljestvica također je logaritamska.

Norman Robert Pogson je 1856 formalizirao sustav definirajući tipičnu zvijezdu prve magnitude kao zvijezdu koja je stoput svjetlija od tipične zvijezde šeste magnitude; stoga je zvijezda prve magnitude oko 2,512 puta svjetlija od zvijezde druge magnitude. Stotinu puta manje sjajan objekt ima magnitudu otprilike za pet veću; 2,512 puta tamniji objekt ima magnitudu za jedan veću. Taj broj, peti korijen iz 100 (=2,512), poznat je kao Pogsonov omjer.

Pogsonova ljestvica originalno je fiksirana tako da Sjevernjača ima magnitudu 2. Astronomi su kasnije otkrili da je Sjevernjača blago varijabilna zvijezda pa su najprije prešli na Vegu kao referentnu zvijezdu, da bi danas definirali nultu točku prema čitavom nizu zvijezda. Magnituda ovisi o valnoj duljini svjetlosti.

Moderni sustav više nije ograničen na 6 magnituda. Izuzetno svijetli objekti imaju *negativne* magnitude. Na primjer, Sirius, najsvjetlija zvijezda neba, ima prividnu magnitudu od -1.44 do -1.46. Teleskopi Hubble i Keck zabilježili su zvijezde s magnitudama od +30.

## Povezano

* Prividna magnituda
* Apsolutna magnituda
# Sublimacija

Sublimacija Kamfora.
**Sublimacija** je prelazak supstance iz čvrstog u gasovito agregatno stanje bez tečnog međustanja. Sublimacija je (u fizici) jedan od faznih prelaza.

## Uslovi

Od četiri agregatna stanja, pri normalnom pritisku, supstance se, na različitim temperaturama, nalaze u jednom od tri stanja. Pritom, prelazak iz čvrstog u gasovito stanje zahteva tečno međustanje. Kod sublimacije se ono ne javlja. Supstance koje lako sublimuju po pravilu imaju visok napon pare i pri normalnim uslovima.

## Značaj

Ova osobina se primenjuje u hemiji za prečišćavanje supstanci, osobito kada je kristalizacijom to znatno otežano.

## Metode

Aparatura za sublimaciju.
**1** dovod hladne vode **2** odvođenje hladne vode **3** vakuum **4** posuda za sublimaciju **5** supstanca koja se kristalizira **6** supstanca koja sublimiše **7** vanjsko zagrijavanje
U najprostijem slučaju sublimacija se može izvesti sa dva sahatna stakla iste veličine. Između njih stavi se hartija za cijeđenje nešto većeg prečnika i po sredini izbušena. Željena supstanca se stavi na donje staklo i oba stakla se pričvrste štipaljkom. Donje se staklo polako zagreva na peščanom ili vodenom kupatilu pri čemu se para supstance u dodiru sa hladnom površinom sahatnog stakla pretvara u sitne kristale. Veći efekt se postiže kada se gornje staklo hladi vlažnom hartijom ili krpom. Postavljena hartija sprečava da kristali padnu na donje vrelo staklo.

Veće količine supstance se prečišćavaju tako što se umesto sahatnih stakala koriste porcelanske posude, epruvete, lončići, retorte i drugo posuđe.

## Primjeri

U laboratoriji se često vrši sublimacija sumpora, joda, amonijum-hlorida i drugih supstanci.
Neke supstance sublimuju pri normalnim uslovima. Primeri za to su jod i ugljenik-dioksid (suvi led - CO2 u čvrstom stanju - prelazi u plin bez topljenja). To se događa i sa običnim ledom, (odnosno zaleđenom vodom).

## Veze

* Disocijacija
* Jonizacija
* Kristalizacija

## Literatura

* Nešić, S. & Vučetić, J. 1988. Neorganska preparativna hemija. Građevinska knjiga: Beograd.
* Čeloner, Dž. 2001. Vizuelni rečnik fizike. „NNK International“: Beograd.

## Vanjske veze
# Natrij

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |
| --- |
| **Na** - Mg
 |
|   Li **Na** K
 |
|  periodni sistem
 |

 |
| **Opšti podaci**  |
| Ime, simbol, atomski broj
 | Natrijum, Na, 11
 |
| Pripadnost skupu
 | alkalnih metala
 |
| grupa, perioda
 | IA, 3
 |
| gustina, tvrdoća
 | 968 kg/m3, 0,5
 |
| Boja
 | srebrnobela ,  |
| **Osobine atoma** |
| atomska masa
 | 22,989770 u
 |
| atomski radijus
 | 180 (190) pm
 |
| kovalentni radijus
 | 154 pm
 |
| van der Valsov radijus
 | 227 pm
 |
| elektronska konfiguracija
 | 1s2 2s2]2p63s1 |
| e- na energetskim nivoima
 | 2, 8, 1
 |
| oksidacioni broj
 | 1
 |
| Osobine oksida
 | jako bazni
 |
| kristalna struktura
 | centrirano kubno telo
 |
| **Fizičke osobine** |
| agregatno stanje
 | čvrsto
 |
| temperatura topljenja
 | 370,87 K (97,72 °C)
 |
| temperatura ključanja
 | 1156 K (883 °C)
 |
| molska zapremina
 | 23,78×10-3 m3/mol
 |
| toplota isparavanja
 | 96,96 kJ/mol
 |
| toplota topljenja
 | 2,598 kJ/mol
 |
| pritisak zasićene pare
 | 1,43×10-5 Pa (1234 K)
 |
| brzina zvuka
 | 3200 m/s (293,15 K)
 |
| **Ostale osobine** |
| Elektronegativnost
 | 0,93 (Pauling)
 1,01 (Alred)

 |
| specifična toplota
 | 1230 J/(kg\*K)
 |
| specifična provodljivost
 | 21×106 S/m
 |
| toplotna provodljivost
 | 141 W/(m\*K)
 |
| I energija jonizacije
 | 495,8 kJ/mol
 |
| II energija jonizacije
 | 4562 kJ/mol
 |
| III energija jonizacije
 | 6910,3 kJ/mol
 |
| IV energija jonizacije
 | 9543 kJ/mol
 |
| V energija jonizacije
 | 13354 kJ/mol
 |
| VI energija jonizacije
 | 16613 kJ/mol
 |
| VII energija jonizacije
 | 20117 kJ/mol
 |
| VIII energija jonizacije
 | 25496 kJ/mol
 |
| IX energija jonizacije
 | 28932 kJ/mol
 |
| X energija jonizacije
 | 141362 kJ/mol
 |
| **Najstabilniji izotopi** |
|

| izotop
 | zast.
 | v.p.r.
 | n.r.
 | e.r. MeV
 | p.r.
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 22Na
 | (veš.)
 | 2,602 godina
 | w.e.
 | 2,842
 | 22Ne
 |
| 23Na
 | **100%** | stabilni izotor sa 12 neutrona
 |
| 24Na
 | (veš.)
 | 14,97 sati
 | β- |  | 24Mg
 |

 |
| Tamo gde drugačije nije naznačeno, upotrebljene su SI jedinice i normalni uslovi.
 |
| Objašnjenja skraćenica: zast.=zastupljenost u prirodi,
 v.p.r.=vreme polu raspada, n.r.=način raspada,
 e.r.=energija raspada, p.r.=proizvod raspada, z.e=zarobljavanje elektrona
 |

**Natrij** ili **Natrijum** (**Na**, latinski- *natrium*) je element IA grupe. Jedini stabilni izotop mu je 23Na.

Zastupljen je: u gornjim slojevima Zemlje oko 2,30% u obliku jona Na+ u okeanima i u obliku minerala - NaAlSi3O8 , čilske šalitre(NaNO3)i kuhinjske soli (NaCl).

Otkrio ga je engleski hemičar Sir Humphry Davy 1807 elektrolizom masne sode-Na(OH)

Važnija jedinjenja su natrijum oksid, natrijum hidroksid koji je veoma jaka baza; kao i razne soli. Sapun je natrijumova so određenih masnih kiselina. Skoro sve natrijumove soli su rastvorne u vodi.

Katjoni natrijuma su najvažnijim unutarćelijski katjoni i neophodni su za održanje ćelijske membrane.
Katjoni Na+ pripadaju V grupi katjona i boje plamen u intenzivno žutu boju.
# Šum

Termin **šum** ima više značenja.

* Šum (elektronika)
* Buka (audio), rezidualni niski nivo "šištanje",
* Buka (radio), smetnje u vezi sa radio signala,

ili

* Šum (Struga), naselje u opštini Struga, Republika Makedonija.
# Električni izolator

**Izolator** je dielektrični materijal koji pruža vrlo veliki električni otpor prolazu slobodnih elektrona (ili jona).

Materijali koji su dobri električni izolatori su vakuum, vazduh, staklo, keramika, plastika, guma i drugi. Zbog toga se izolacija električnih žica i kablova najčešće pravi od gume ili plastike, a visokonaponski vodovi nemaju nikakvu izolaciju osim vazduha. Za metalne, betonske i drvene stubove su povezani preko keramičkih izolatora.

Značajne osobine izolatora su njegov otpor (tipično reda gigaoma) i naponska izdržljivost (otpornost na napon prije probijanja iskre).

Na nivou atomske strukture, izolatori imaju vrlo malo slobodnih elektrona, i više od 4 valentna elektrona u posljednjoj elektronskoj ljusci.

## Nadzemne mreže elektroenergetskih vodova

Izolatori su elementi nazdemne mreže elektro energetskih vodova koji služe da omoguće fizičko odvajanje provodnika i stuba i istovremeno omogućavaju montažu provodnika na stub. Izolatori se rade od porcelana, stakla i u novije vrijeme od sintetickih materijala.

Razlikujemo izolatore za:

* niski
* srednji i
* visoki napon.

Izolatori se na stub montira preko nosača i može se mehanički i električno pojačati. Mehanički pojačati izolator znači umjesto jednog upotrijebiti dva ili više, a električno pojačati izolator znači povećati jednominutni podnosivi napon po kiši pri frekvenciji od 50 Hz, za 15 % u odnosu na jednominutni podnosivi napon preostalog dijela voda

Izolatori za niski napon:

* U upotrebi su izolator za noseći stub Ņ95 i izolator za zatezni stub N80
* U srednjenaponskim vodovima (10, 20, 35 kV) upotrebljavaju se potporni i viseći izolatori. Potporni izolatori se pričvršćuju čvrsto u stubnu konstrukciju, a viseći se upotrebljavaju u obliku izolatorskog lanca i slobodno se njišu oko tačke vješanja.
* Potporni izolatori se primjenjuju smao u vodovima srednjeg napona dok se viseći upotrebljavaju i u vodovima srednjeg i visokog napona.

Najpoznatiji potporni izolatori su: Ps i LSP. Ps izolatori su ređe upotrebljavaju u odnosu na LSP, jer su LSP izolatori znatno bolje mehaničke čvrsoće i izolacione moći i mogu da idu na sve vrste regulisanog i ne regulisanog terena.

## Literatura

* Principles of Electric Circuits, 7th edition, Thomas I. Floyd, Prentice Hall, ISBN 0-13-098576-7, strane 25 do 27

## Povezano

* Električni provodnik
* Poluprovodnik

## Vanjske veze