# 4. milenijum pr. n. e.

|  |  |
| --- | --- |
| **Milenijumi:** | 5. milenijum pne. • 4. milenijum pne. • 3. milenijum pne. |
| **Vijekovi:** | 40. vijek pne. • 39. vijek pne. • 38. vijek pne. • 37. vijek pne. • 36. vijek pne. • 35. vijek pne. • 34. vijek pne. • 33. vijek pne. • 32. vijek pne. • 31. vijek pne. |

U **4. milenijumu pne.** dogodile su se važne promjene u ljudskoj kulturi. Tada je počelo brončano doba, kao i korištenje pisma. Ustanovljeni su, a potom procvali gradovi-države u Sumeru te kraljevstvo u Egiptu. Poljoprivreda se rasprostrla širom Eurazije. Stanovništvo svijeta se kroz milenijum udvostručilo, od otprilike 7 do 14 miliona ljudi.

Stanovništvo zapadne Eurazije prvo raste 4000 - 3600 pne. a zatim brzo opada 3450 - 3000 pne (*Neolithic decline*). Kao faktor u Skandinaviji je predložena kuga.

## Događaji

* Sumerski grad Ur u Mezopotamiji (40. vijek pne.); Sumerska hegemonija u Mezopotamiji, s otkrićem pisma, matematike temeljene na broju 60, astronomije i astrologije, građanskog prava, kompleksne hidrologije, jedrilica, kotača i grnčarskog kotača, 4000 – 2000. pne..
* c. 3900. pne. - Prvi farmeri stižu u Skandinaviju; raniji lovci, sakupljači i ribari uglavnom nestaju u nekoliko generacija (poslije nešto više od 1000 godina i ovi farmeri će biti zbrisani od strane stočara povezanih sa Jamna kulturom).
* epoha modernog židovskog kalendara otpočela 7. 10. 3761. pne..
* židovska kronologija navodi da je svijet stvoren 25.9. ili 29.3. 3760. pne..
* U Kolumbiji se oko 3600. pne. napravljena umjetnička djela u u Chiribiqueteu (Caqueta).
* 4500 - 3500 pne. - Kavkasko-donjevolška eneolitska populacija, izvor 80% porekla Jamne kulture (3300-2600 pne., Pontsko-kaspijske stepe) i bar 10% porekla Anadolaca Bronzanog doba, tj. Hetita – pretpostavljena poveznica anadolskih i ostalih indoevropskih jezika.
* Mezopotamija:
	+ Prva, druga i četvrta dinastija u Kišu. (?)
	+ Uručki period, ca. 4000–3100. pne.; Period Džemdet Nasr, jug ca. 3100 – 2900 pne;
* Ötzi Ledeni čovjek umire u blizini današnje austrijsko-italijanske granice cca. 3200. pne., da bi ga godine 1991. otkrili u ledenjaku Ötztalskih Alpa. Vjeruje se da je uzrok smrti bilo ubojstvo.
* Neolitski stanovnici Irske grade 250.000 tona tešku opservatoriju Newgrange cca. 3200. pne..
* Neolitsko naselje sagrađeno kod Skara Braea na Orkneyskim Otocima, Škotska.
* ca. 3100. pne – Počinje širenje Jamne kulture u Evropu i Centralnu Aziju, do 1500. pne. "stepsko poreklo" se javlja širom Evroazije.
* 3000. pne. – Menes ujedinjuje Gornji i Donji Egipat, i gradi novu prijestolnicu u Memfisu.
	+ Egipat u 4. mileniju: Amratska kultura ca. 4000-3600 u Gornjem Egiptu; Maadi kultura ca. 4000–3500 u Donjem Egiptu; Gerzeanska kultura ca. 3650-3300, Nakada III ca. 3300-2900, Prva dinastija ca. 3100-2900 pne.
* 3000. pne. – Proto-Indo-Iranci se dijele na iranske narode (koji putuju na zapad od Indije) i Indoarijece.
* 3000. pne. – Prema nekim pretpostavkama u ovo doba je napisana Rig Veda.
* Otkriće srebra.
* Počeci iberske civilizacije, s time da dolazak ljudi na poluotok datira do oko 4000. pne.
* Oko 3000. pne. - Prva grnčarija u Kolumbiji kod Puerto Hormiga (Magdalena), se smatra jednim od prvih primjera grnčarije u Novom svijetu. Prvo naselje kod Puerto Badela (Departman Bolivar).

### Ekološke promjene

Prema studijama glaciologa Lonnieja Thompsona (profesora na Državnog univerziteta Ohioa i istraživača u Byrdovom polarnom istraživačkom centru) [1] Arhivirano 2008-01-15 na Wayback Machine-u niz dokaza upućuje da je prije 5200 godina došlo do globalnih klimatskih promjena:

* Klima se naglo promijenila uz drastične posljedice.
* Biljke zakopane u Ledenoj kapi Quelccaya u peruanskim Andama ukazuju da se klima promijenila tako naglo da je led zarobio i do danas sačuvao biljke.
* Čovjek zarobljen u alpskom ledenjaku (“Oetzi”) je ostao zamrznut do otkrića 1991.
* Godovi drveća u Irskoj i Engleskoj ukazuju da je to bio njihov najsuši period.
* Ledena jezgra, odnosno omjer dva izotopa kisika s ledenih polja na vrhu afričkog Kilimanjara, koji jasno ukazuje kakva je bila temperatura za vrijeme padanja snijega.
* Velike promjene u biljnom polenu otkrivenom na dnu jezera u Južnoj Americi.
* Najniže razine metana otkrivene iz ledenih polja u Grenlandu i Antarktici.
* Početak dezertifikacije Sahare (35. vijek pne.). Sahara se od naseljenog područja pretvara u golu i suhu pustinju.

## Kulture

* Mezopotamija
	+ Sumer
	+ Proto-Elamiti
* Neolitska Evropa i Zapadna Eurazija
	+ Kreta: Početak minojske civilizacije.
	+ Kultura Yamna (“Kurganska kultura”), naslijeđuje kulturu Srednjeg Stoga te predstavlja početak Proto-Indoevropljana prema kurganskoj hipotezi
	+ Majkopska kultura na Kavkazu, suvremenik kurganske kulture, je mogući prvi proizvođač bronze odnosno začetnik brončanog doba.
	+ Kultura Vinča
* Indijski podkontinent
	+ Mehrgarh III–VI
* Afrika
	+ Kultura Naqada na Nilu, 4000–3000. pne. Prvi hijeroglifi se pojavljuju oko 3500 pne. te su pronađeni na grobu vladara u Abydosu.
	+ Kultura Nok, smještena na ušću rijeke Benue u Niger.

## Značajne osobe

* Ötzi Ledeni čovjek živio cca. 3300. pne..
* Predinastički faraoni, Tiu, Thesh, Hsekiu, Wazner
* Rani dinastički faraoni, Ro, Serket, Narmer

## Pronalasci, otkrića i prve pojave

* Započinje vjerovanje da državni poglavari predstavljaju zemaljske bogove.
* Sumeri počinju urbanizaciju Mezopotamije .
* Prvi gradovi u Egiptu (35. vijek pne.).
* Prvo pismo u gradovima Uruk i Susa (klinasto pismo). Hijeroglifi u Egiptu.
* Kurganska kultura u današnjoj Rusiji i Ukrajini pripitomljava konje.
* Grnčarski kotač se koristi na Bliskom Istoku.
* Jedra se koriste na Nilu.
* U Engleskoj sagrađen Sweet Track, prva umjetna cesta na svijetu.
* Sistemi za odvodnjavanje i kanalizaciju u Indiji
* Brane, kanali i kamene skulpture se prave u Sumeru uz pomoć strme ravni i poluge.
* Bakar se koristi za proizvodnju oruđa i oružja.
* Bronca se koristi, pogotovo od Majkopske kulture.
* Mastabe, prethodnice egipatskih piramida
* najranija faza stonehengeoskog spomenika (kružno kamenje i jarci) datira oko 3100. pne.
* Razvija se Céide Fields u Irska, po nekim izvorima najstariji sistem polja na svijetu.

## Mitologija

* Kalendar Maja datira stvaranje Zemlje na 11.8. i 13.8. 3114. pne. (ustanovnivši taj datum kao nulti dan dugog slijeda 13.0.0.0.0).
* Korejska mitologija: Prema Baku Jesangu, proučavatelju Sille države (박제상) i Hwanguk (桓國) su propale oko 3898. pne..
* Prema hindu mitologiji, epoha Kali Yuge se dogodila u ponoć (00:00) 18.2. 3102. pne., u trenutku tradicionalne smrti Krishne.

## Vijekovi

* 40. vijek pne.
* 39. vijek pne.
* 38. vijek pne.
* 37. vijek pne.
* 36. vijek pne.
* 35. vijek pne.
* 34. vijek pne.
* 33. vijek pne.
* 32. vijek pne.
* 31. vijek pne.

## Napomene

## Vanjski izvori

* 3200 BC Climate Change Arhivirano 2008-01-15 na Wayback Machine-u

**Milenijumi**

|  |
| --- |
| 1. | 2. | 3. | 4. | 5. | 6. | 7. | 8. | 9. | 10. | 11. i dalje
 |
| •
 |
| 11. pne. i ranije | 10. pne. | 9. pne. | 8. pne. | 7. pne. | 6. pne. | 5. pne. | 4. pne. | 3. pne. | 2. pne. | 1. pne.
 |