# Maljen

| Maljen  |
| --- |
| Pogled sa Crnog vrha
 |
| Visina
 | 1.104 m
 |
| Lokacija
 |
| Država
 |  Srbija
 |

**Maljen** je planina u Srbiji koja se nalazi u zapadnoj Srbiji, južno od Valjeva. Pruža se pravcem istok-zapad u dužini od oko 25 kilometara i čini dio kompleksa Valjevskih planina (Medvednik, Jablanik, Povlen i Maljen). Najpoznatije turističko mjesto na planini Maljen su Divčibare, na oko 980 metara nadmorske visine.

## Geologija

Maljen se sastoji od stijena različite starosti, u njegovoj građi najviše sudjeluju verfenski škrijevci, serpentini, trijaski vapnenci i eufotiti. Tu se javljaju i jurski (lijaski) vapnenci, jurska dijabaz-rožnjačka formacija, mafiti i ultramafiti. Ultramafiti su najviše rasprostranjeni na Maljenu i Suvoboru. Na obje ove planine rasprostranjene su kredne tvorevine. Od Lastre, preko Divčibara do najvišeg vrha Maljena zemljište je od serpentina i eufotita.

## Najviši vrhovi

* Kraljev sto (1.104 metara)
* Crni vrh (Maljen) (1.098 metara)
* Stražara (1.061 metara)
* Golubac (Maljen) (1.056 metara)
* Paljba (1.051 metara)
* Velika pleća (1.037 metara)
* Veliko brdo (1.036 metara)
* Vlasovi (1.033 metara)
* Zabalac (1.011 metara)

## Zaštićeno područje

Dio Maljena stavljen je pod zaštitu i proglašen zaštićenim područjem pod imenom "Maljen", kao prirodno dobro od regionalnog, odnosno velikog značaja i svrstava se u ΙΙ kategoriju zaštite, kao predio izuzetnih odlika.

Maljen je stavljen pod zaštitu kako bi se:

* očuvali riječni tokovi: Bukovska, Crna rijeka i Crna Kamenica sa lijevim pritokama Kozlica i Tinja,
* očuvalo geomorfološko nasleđe: klisure i kanjoni pomenutih rijeka, akumulativne terase Crne Kamenice i erozivno-akumulativne terase Bukovske rijeke kod ušća Crne rijeke,
* očuvalo hidrološko nasleđe: vodopad Skakalo, vrelo Manastirica, Ponornica ponora pod Pločom,
* očuvale šumske fitocenoze termofilnih hrastovih zajednica, ksero-mezofilne hrastove zajednice, mezofilne hrastovo-grabove zajednice, bukove šume, bukovo-jelove šume, šume crnog i bijelog bora, šume crnog jasena i crnog graba, brezove šume, šume vrbe i crne jove;
* očuvalo 474 biljnih taksona i to: planinski šafran (*Crocusveluchensis*), markgrafova žumenica (*Alyssum markgrafii*), češljica (*Silene roemeri*), devet Jugovića (*Epimedium alpinum*), vetrogon (*Eriophorum latifolium*), bršljan (*Hedera helix*), kločika (*Staphylea pinnata*), crni grab (*Ostrya carpinifolia*) i dr,
* očuvala fauna od 19 vrsta vodozemaca i gmizavaca, i to: šareni daždevnjak (*Salamandrasalamandra*), alpski mrmoljak (*Triturus alpestris*), obični mrmoljak (*Triturus vulgaris*), žutotrbi mukač (*Bombina variegate*), zelena krastava žaba (*Bufo viridis*), velika krastača (*Bufo bufo*), velika zelena žaba (*Rana kl. Esculenta*), livadska žaba (*Rana dalmatina*), riđa žaba (*Rana temporaria*) i pet vrsta zmija,
* očuvala fauna riba i to: dvoprugasta uklija, potočna mrena, krkuša, klen, balkanski vijun (Sabanejewia balcanica) i potočni rak (Austropotamobius torrentium)
* očuvala fauna sisara koja stalno ili povremeno obuhvata 52 vrste sisara, od čega strogo zaštićenih vrsta ima 25, a zaštićenih 21;
* očuvala fauna ptica koju čine 135 vrsta ptica i koja područje Maljena svrstava u popis područja za ptice od izuzetnog nacionalnog značaja sa evidentiranih 116 vrsta koje su strogo zaštićene i 18 vrsta koje su zaštićene.

### Režimi zaštite

Na području Predela izuzetnih odlika "Maljen", utvrđujeni se režimi zaštite I, II i III stepena.

| Predio izuzetnih odlika Maljen |
| --- |
| IUCN kategorija V (zaštićeni krajolik/morski pejzaž) |
|  |
| Najbliži grad | Valjevo,  Srbija |
| Površina | 101,04 km2 |
| Oznaka | Vrsta: Predio izuzetnih odlika Značaj: II kategorija Režim zaštite I, II i III stepena |
| Osnivanje | 1981, 2021. |

Režim zaštite I stepena, ukupne površine 108,66 ha, odnosno 1,08% površine zaštićenog područja, obuhvata slijedeće najvrednije lokalitete:

* Crna rijeka, na teritoriji grada Valjeva, 67,20 ha,
* Čalački potok, na teritoriji opštine Požega, 3,66 ha
* Velika Pleć - Vražiji Vir, na teritoriji opštine Požega, 30,81 ha,
* Vodopad Skakalo, na teritoriji opštine Mionica, 6,99 ha.

Režim zaštite II stepena, ukupne površine 1.453,46 ha, odnosno 14,38% površine zaštićenog područja, obuhvata sledeće lokalitete:

* Bela Stena, na teritoriji grada Valjeva i opštine Mionica, 623,19 ha,
* Bela Kamenica, nna teritoriji opštine Požega, 75,41 ha,
* Zabalac, na teritoriji opštine Mionica, 10,7 ha
* Manastirica, na teritoriji opštine Mionica, 298,75 ha
* Tinja, na teritoriji opštine Gornji Milanovac (KO Bogdanica i KO Planinica), površina ovog lokaliteta iznosi 185,82 ha
* Kozlica, na teritoriji opštine Požega, 144,50 ha,
* Crna Kamenica, na teritoriji opštine Požega, 115,73 ha.

Režim zaštite III stepena, ukupne površine 8.542,71 ha, odnosno 84,54% površine zaštićenog područja, obuhvata preostali dio zaštićenog područja koji nije obuhvaćen režimom zaštite I i II stepena.

### Zabrane

Osim zabrane radova i aktivnosti koje su kao takve utvrđene članom 35. Zakona o zaštiti prirode, zabranjuju se i:

* izgradnja hidrotehničkih objekata (brana - akumulacija), kao i izgradnja hidroelektrana na vodotocima ili njihovim delovima na čitavom zaštićenom području;
* eksploatacija mineralnih sirovina u zonama neposredne i uže zaštite izvorišta vodosnabdevanja, na područjima ili u blizini područja namenjenog turizmu, na području ili u blizini zaštićene okoline nepokretnih kulturnih dobara;

### Ostale zaštite

Predio izuzetnih odlika "Maljen", se preklapa (delimično ili u potpunosti) sa sledećim međunarodno značajnim područjima u Republici Srbiji:

* Emerald područje: Valjevske planine, SR 0000036;
* Značajno područje za ptice (IBA - Important Bird Areas): Valjevske planine, 018;
* Odabrano područje za dnevne leptire (PBA - Prime ButterflyAreas): Maljen-Suvobor, 039.
* Zaštićeno područje je deo ekološke mreže Republike Srbije (NATURA 2000).

## Literatura

* *Mala enciklopedija Prosveta*, Treće izdanje (1985); Beograd: „Prosveta“; ISBN 86-07-00001-2
* Jovan Đ. Marković (1990): *Enciklopedijski geografski leksikon Jugoslavije* Sarajevo: „Svjetlost“; ISBN 86-01-02651-6

## Vanjske veze

* „Planina Maljen stavljena pod zaštitu, biće bez MHE”. *Energetski portal*. Pristupljeno 7. 2. 2025.
* „Planina Maljen pod posebnim režimom zaštite, biće bez MHE”. *Nova ekonomija*. Pristupljeno 7. 2. 2025.
* „Maljen - O planini”. *Dinarsko gorje*. Pristupljeno 7. 2. 2025.

## Izvori