# 5. vijek pr. n. e.

|  |  |
| --- | --- |
| Milenijum: | 1. milenijum pne. |
| Vjekovi: | 6. vijek pne. • 5. vijek pne. • 4. vijek pne. |
| Decenije: | 490-e pne. 480-e pne. 470-e pne. 460-e pne. 450-e pne. 440-e pne. 430-e pne. 420-e pne. 410-e pne. 400-e pne. |
| Kategorije: | Rođenja – Smrti Nastanci – Prestanci
 |

**5. vijek pne.** je započeo na prvi dan 500. pne. a završio na posljednji dan 401. pne.

## Pregled

Partenon u Ateni
5. vijek pne. je karakterističan po tome što ga je na području Grčke i Mediterana došlo do procvata helenske civilizacije, odnosno brojnih novih dostignuća na polju kulture, umjetnosti, književnosti i filozofije na kojima se temelji današnja zapadna civilizacija.

Vijek je započeo kada se Perzijsko Carstvo u svom širenju na zapad sukobilo s grčkim polisima. Sukob je započeo kao jonski ustanak a potom prerastao u duge grčko-perzijske ratove u kojima je Grčka uspjela očuvati svoju nezavisnost. Među grčkim polisima je najveće bogatstvo i politički uticaj stekla Atena koja postaje glavno kulturno središte antičkog svijeta, u kojem u to vrijeme počinje klasični period. Atenska politička hegemonija je, s druge strane, izazvala reakciju drugih polisa kao što su Korint i Sparta, te je druga polovica vijeka obilježena dugotrajnim peloponeskim ratom koji je završio atenskim porazom, odnosno završetkom zlatnog doba Atene.

Srbija
U periodu 525 - 480. pne. kod Dardanaca i Tribala se prvi put javljaju proizvodi iz grčkog sveta što vodi helenizaciji elite. U isto vreme je uspostavljena i veza Tribala i Skita.
Tribali su u naglom usponu od kraja 6. veka, o čemu svedoči nakit i grčki luksuz. Zanemaruju zemljoradnju i bave se pljačkaškim ratovanjem (najpoznatiji je upad u Trakiju oko 424. pne. kada je poginuo i tamošnji kralj Sitalk).

Na prelazu 6. u 5. vek nastala je dardanska (glasinačka?) kneževska humka ispod dan. Petrove crkve u Novom Pazaru

Nasuprot tome Glasinačka kultura (Autarijati, zahvata i jugozapadnu Srbiju) je konzervativna, kao i ona Ilira u užem smislu u jugozapadnoj Metohiji. Zajednice u dan. Vojvodini su nerazvijene i slične posavskoj kulturi Donja Dolina i oltenijskoj Feriđile.

## Događaji

* 499. pne. - Počinje jonski ustanak, a s njim i grčko-perzijski ratovi.
* 494. pne. - Bitka kod Lade i gušenje jonskog ustanka.
* 492. pne. - Prva neuspjela invazija Perzijanaca na Grčku.
* 490. pne. - Maratonska bitka kojim je zaustavljena druga perzijska invazija Grčke.
* 480. pne. - Perzijski kralj Kserkso prodire u Grčku, ali je zaustavljen u bitci kod Salamine.
* 479. pne. - Bitka kod Plateje kojom je slomljena perzijska invazija Grčke.
* 477. pne. - Osnovan Delski savez.
* 449. pne. - Kalijin mir.
* 432. pne. - Počinje peloponeski rat.
* 430. pne. - Atenska kuga.
* 424. pne. (pribl.) - Tribali upali u Trakiju, u okršaju s njima poginuo kralj Sitalk.
* 413. pne. - Propast sicilijanske ekspedicije.
* 404. pne. - Završava peloponeski rat.
* 400. pne. - Pohod Deset hiljada.

## Izumi, pronalasci i otkrića

* Lijevano željezo se prvi put koristi u kineskom Kraljevstvu Wu zahvaljujući pronalasku visokih peći, te se počinje širiti za izradu oružja i poljoprivrednih alata u Zaraćenim državama.
* Sljedbenici kineskog filozofa Mozija prvi koriste trebuše.
* Grci pronalaze sidro.
* Grci počinju koristiti čekrke za izradu i tovarenje brodova.
* Grci pronalaze linearnu perepsektivu.
* Grci usavršavaju metode lijevanja bronce.
* Kineski hidralički inženjer Ximen Bao (西門豹) uvodi veliki sistem irigacijskih kanala koje je dao napraviti za Markiza Wena od Weija (文侯) (445. pne.–396. pne.).
* Kineski filozof Li Kui piše *Knjigu Zakona* (Fajing, 法经) 407. pne., koji je poslužio kao osnova zakonodavstva dinastije Qin i dinastije Han.

## Decenije i godine

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **500-e pne.** | 509. pne.
 | 508. pne.
 | 507. pne.
 | 506. pne.
 | 505. pne.
 | 504. pne.
 | 503. pne.
 | 502. pne.
 | 501. pne.
 | 500. pne.
 |
| **490-e pne.** | 499. pne.
 | 498. pne.
 | 497. pne.
 | 496. pne.
 | 495. pne.
 | 494. pne.
 | 493. pne.
 | 492. pne.
 | 491. pne.
 | 490. pne.
 |
| **480-e pne.** | 489. pne.
 | 488. pne.
 | 487. pne.
 | 486. pne.
 | 485. pne.
 | 484. pne.
 | 483. pne.
 | 482. pne.
 | 481. pne.
 | 480. pne.
 |
| **470-e pne.** | 479. pne.
 | 478. pne.
 | 477. pne.
 | 476. pne.
 | 475. pne.
 | 474. pne.
 | 473. pne.
 | 472. pne.
 | 471. pne.
 | 470. pne.
 |
| **460-e pne.** | 469. pne.
 | 468. pne.
 | 467. pne.
 | 466. pne.
 | 465. pne.
 | 464. pne.
 | 463. pne.
 | 462. pne.
 | 461. pne.
 | 460. pne.
 |
| **450-e pne.** | 459. pne.
 | 458. pne.
 | 457. pne.
 | 456. pne.
 | 455. pne.
 | 454. pne.
 | 453. pne.
 | 452. pne.
 | 451. pne.
 | 450. pne.
 |
| **440-e pne.** | 449. pne.
 | 448. pne.
 | 447. pne.
 | 446. pne.
 | 445. pne.
 | 444. pne.
 | 443. pne.
 | 442. pne.
 | 441. pne.
 | 440. pne.
 |
| **430-e pne.** | 439. pne.
 | 438. pne.
 | 437. pne.
 | 436. pne.
 | 435. pne.
 | 434. pne.
 | 433. pne.
 | 432. pne.
 | 431. pne.
 | 430. pne.
 |
| **420-e pne.** | 429. pne.
 | 428. pne.
 | 427. pne.
 | 426. pne.
 | 425. pne.
 | 424. pne.
 | 423. pne.
 | 422. pne.
 | 421. pne.
 | 420. pne.
 |
| **410-e pne.** | 419. pne.
 | 418. pne.
 | 417. pne.
 | 416. pne.
 | 415. pne.
 | 414. pne.
 | 413. pne.
 | 412. pne.
 | 411. pne.
 | 410. pne.
 |
| **400-e pne.** | 409. pne.
 | 408. pne.
 | 407. pne.
 | 406. pne.
 | 405. pne.
 | 404. pne.
 | 403. pne.
 | 402. pne.
 | 401. pne.
 | 400. pne.
 |
| **390-e pne.** | 399. pne.
 | 398. pne.
 | 397. pne.
 | 396. pne.
 | 395. pne.
 | 394. pne.
 | 393. pne.
 | 392. pne.
 | 391. pne.
 | 390. pne.
 |

| Milenijum | Vijek
 |
| --- | --- |
| **4. pne.**:
 | 40. pne.
 | 39. pne.
 | 38. pne.
 | 37. pne.
 | 36. pne.
 | 35. pne.
 | 34. pne.
 | 33. pne.
 | 32. pne.
 | 31. pne.
 |
| **3. pne.**:
 | 30. pne.
 | 29. pne.
 | 28. pne.
 | 27. pne.
 | 26. pne.
 | 25. pne.
 | 24. pne.
 | 23. pne.
 | 22. pne.
 | 21. pne.
 |
| **2. pne.**:
 | 20. pne.
 | 19. pne.
 | 18. pne.
 | 17. pne.
 | 16. pne.
 | 15. pne.
 | 14. pne.
 | 13. pne.
 | 12. pne.
 | 11. pne.
 |
| **1. pne.**:
 | 10. pne.
 | 9. pne.
 | 8. pne.
 | 7. pne.
 | 6. pne.
 | 5. pne.
 | 4. pne.
 | 3. pne.
 | 2. pne.
 | 1. pne.
 |
| **1.**:
 |   1.
 |   2.
 |   3.
 |   4.
 |   5.
 |   6.
 |   7.
 |   8.
 |   9.
 | 10.
 |
| **2.**:
 | 11.
 | 12.
 | 13.
 | 14.
 | 15.
 | 16.
 | 17.
 | 18.
 | 19.
 | 20.
 |
| **3.**:
 | 21.
 | 22.
 | 23.
 | 24.
 | 25.
 | 26.
 | 27.
 | 28.
 | 29.
 | 30.
 |
| **4.**:
 | 31.
 | 32.
 | 33.
 | 34.
 | 35.
 | 36.
 | 37.
 | 38.
 | 39.
 | 40.
 |

## Reference