# 3. milenijum pr. n. e.

|  |  |
| --- | --- |
| **Milenijumi:** | 4. milenijum pne. • 3. milenijum pne. • 2. milenijum pne. |
| **Vijekovi:** | 30. vijek pne. • 29. vijek pne. • 28. vijek pne. • 27. vijek pne. • 26. vijek pne. • 25. vijek pne. • 24. vijek pne. • 23. vijek pne. • 22. vijek pne. • 21. vijek pne. |

**3. milenijum pne.** pokriva rano i srednje brončano doba. On predstavlja period kada je ojačao drevni imperijalizam, odnosno želja za osvajanjem, pogotovo kod gradova-države na Bliskom Istoku, dok su Indoevropljani počeli svoju ekspanziju prema Anatoliji, Evropi i Centralnoj Aziji. Civilizacija Drevnog Egipta je dosegla svoj vrhunac sa Starim kraljevstvom. Procjenjuje se da se stanovništvo svijeta udvostručilo i doseglo oko 30 miliona ljudi.

## Pregled

Prethodni milenijum je svjedočio pojavi napredne, urbanizirane civilizacije, nove metalurgije temeljene na bronci koja je povećala produktivnost poljoprivrede, te nove načine komunikacije u obliku pisma. U 3. milenijumu pne. je porast bogatstva, bilo intelektualnog ili fizičkog, postalo povodom nadmetanja i sukoba među gradovima, a vladari pokušavali akumulirati još više bogatstva i vlasti. Zajedno s time je došla pojava prvih oblika mega-arhitekture, imperijalizma, organiziranog apsolutizma i internih revolucija.

Civilizacije Sumera i Akada u Mezopotamiji su postale skup zavađenih gradova-država među kojima su bili česti ratovi. Sukobi bez prestanka su znali imati snažan utjecaj na resurse, energiju i stanovništvo. Manje gradove-države su počeli uništavati i osvajati veći, a osvajači postajali sve veći dok Sargon Akadski nije uspio proširiti svoj imperij na cijelu Mezopotamiju. Veličina te države neće biti premašena sve do Asirije 1500 godina kasnije.

U Starom kraljevstvu Egipta, ideja o aposlutnoj vlasti se dodatno širila kroz osvajanja. Vojne ekspedicije su slane kroz kraljevstvo s ciljem da se dovode na tisuće robova. The Egipatske piramide sagrađene tokom ovog milenijuma će tisučama godina ostati najviše i najveće ljudske građevine. U Egiptu su isto tako faraoni počeli sebe prikazivati kao bogove porijejla drukčijeg od ostalih ljudi. Čak i u Evropi, koja je u to doba još bila u neolitskom periodu, su graditelji megalita sebi stvarali slične spomenike. Na Bliskom Istoku i na Zapadu tokom 3. milenijuma pne. su tako vladari i arhitekti uvodili značajne novosti.

Pred kraj milenijuma je Egipat iskusio prvu narodnu revoluciju zabilježenu u historiji. Nakon dugotrajnih ratova Sumerani su shvatili prednosti ujedinjenja pod stabilnim političkim uređenjem, odnosno velikom državom, te su postali relativno miroljubiva, dobr organizirana i složena tehnokratska država koja se vezuje uz 3. dinastiju Ura. Ta se dinastija kasnije počela boriti s valovima nomadskih osvajača poznatijih kao Amoriti, i koji će igrati značajnu ulogu u regiji kroz slijedeće vijekove.

Mljekarstvo (sir), novi vidovi transporta (kola sa točkovima, konji) i upravljanja krdima omogućuju potpuno nomadski način života na Euroazijskoj stepi, → Jamna kultura. Kultura vrpčaste keramike nastaje oko 3000. pne: pojedinci iz istočne Evrope se šire, asimiliraju centralnoevropske žene. Afanasjevska kultura se oko 3000. pne. širi sa Altaja po istočnoj Evroazijskoj stepi i lovcima-sakupljačima donosi mlečno stočarstvo. Ovčarstvo je moglo imati ključnu ulogu u tom procesu.

## Događaji

* Sirija: Osnivanje grada Mari (29. vijek pne. )
* Irak: Stvaranje Kraljevstva Elam
* Nicanje stabla bristleconskog bora - "Metuzalema" oko 2700. pne., najstarijeg poznatog danas živućeg drva
* Dinastija Lagaš u Sumeriji
* Zlatno doba Ura u Mezopotamiji. (2474–2398. pne.)
* Rani dinastički period Egipta, 32. do 27. st. pne; Staro kraljevstvo, "Vrijeme piramida", od 27. do 22. st. pne.; Prvi prijelazni period, 22 - 21. st. pne; Srednje kraljevstvo, 21 - 17. st. pne.
	+ Dinastije: Prva i Druga (arhajske); Treća, Četvrta, Peta i Šesta (Staro kraljevstvo); Sedma i osma, Deveta i Deseta (prijelazne); Jedanaesta (prijelazna/Srednje kraljevstvo).
* Ujedinjena Civilizacija Doline Inda (2600. pne.)
* Indoevropljani prvi put napadaju Grčku (23. vijek pne.) Pojedinci iz severnog Egeja 2600–2000 pne. su značajno drugačiji nego u Ranom Bronzanom dobu, polovina njihovog porekla potiče iz Pontsko-kaspijske stepe, vrlo su slični današnjim Grcima.
* Megalitska, Kultura svezanog posuđa i Beaker cvatu u Evropi.
* sredina i kraj 3. milenijum, Helensko naseljavanje grčkog kopna.
* nakon ranog Bronzanog doba: velika kretanja stanovništva na Bliskom istoku, uključujući levantinske farmere u Jermenskim visijama.

## Ekološke promjene

* Masovna migracija ljudi iz Centralne Sahare u Zapadnu Afriku, moguće uzrokovana klimatskim promjenama koje su počele u 4. milenijum pne..
* Suša 22. vijeka pne.

## Značajne osobe

* Djoser, kralj Egipta, naručitelj Stepenaste piramide u Saqqari.
* Gilgameš, peti kralj Prve dinastije Uruka, postao besmrtan zahvaljajući prvom svjetskom književnom djelu Ep of Gilgamešu (cca. 26. vijek pne.)
* Khufu, kralj Egipta, graditelj Velike piramide u Gizi
* Urukagina, kralj Lagaša, tvorac prvog poznatog zakonika. (24. vijek pne.)
* Lugalsaggizi, kralj Uruka i Umme osvaja Lagaš (2371–2347. pne.)
* Sargon Veliki, osnivač carstva Akada i Sumerije (2371–2316. pne. srednja kronologija)
* Ur-Nammu osnivač 3. dinastije Ura (2112–2095. pne. srednja kronologija)
* Tri Uzvišena i Pet careva Kine

## Kulture

* Stari elamitski period (ca. 2700. pne. – 1600. pne.)
* Kultura svezanog posuđa (također Kultura bojnih sjekira ili Kultura jednog groba)
* kasna majkopska kultura
* kasna kultura Vinče
* late Funnelbeaker culture
* Badenska kultura (3600. do 2800. pne.)
* Vučedolska kultura, c. 3000 - 2200. pne.
* Kultura globularnih amfora
* rana kultura Beaker
* Jamna kultura, Kultura katakombi, mogući izvor indoevropske satemizacije.
* Sintashta-Petrovka-Arkaim kultura se stvara od kulture katakombi oko 2200. pne., mogući izvor Proto-Indoiranaca.

## Pronalasci, otkrića, pojave

* Grnčarija razvijena u Amerikama (30. vijek pne.)
* Kinezi bilježe komet
* Gradnja Velike piramideu Gizi (26. vijek pne.)
* Jedra korištena na brodovima (20. vijek pne.)
* Prvi zigurati sagrađeni u Sumeriji
* Civilizacije Bliskog Istoka ulaze u brončano doba oko 3000. pne.
* Pronađeno alfabetsko pismo na sirijskom lokalitetu Tell Umm-el Marra (c. 2400 pne.).
* Najstariji poznati šamanski krug sagrađen u Amerikama
* Bronza i metalurgija se pojavljuju u Irskoj.
* Kočije se pojavljuju u Centralnoj Aziji prije 2000. pne.

## Kulturni spomenici

* Dovršetak Velike piramide u Gizi
* Dovršetak prve faze stonehengeskog spomenika u Engleskoj
* Era piramide/opservatorije Buena Vista u Peruu

## Vijekovi

* 30. vijek pne.
* 29. vijek pne.
* 28. vijek pne.
* 27. vijek pne.
* 26. vijek pne.
* 25. vijek pne.
* 24. vijek pne.
* 23. vijek pne.
* 22. vijek pne.
* 21. vijek pne.

## Reference