Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kaledonska orogeneza

**Kaledonska orogeneza** je događaj kojim su nastale planine i brda sjeverne Škotske, Irske, Engleske, Walesa i zapadne Norveške. Ovaj događaj se dogodio tokom perioda silur i devon paleozojske ere, prije otprilike 444 do 416 mil. godina. Ova orogeneza je nazvana po Kaledoniji, latinskom imenu za Škotsku.

Era mezozoik je bila obilježena postojanjem jednog superkontinenta, Pangee, u kome je veći dio kopna bio spojen u jedan veliki kontinent okružen velikim oceanom, Pantalasom. Kaledonski masiv je već postojao i nalazio se uz pretka sadašnjih Apalačkih planina u Sjedinjenim Državama.

Nastanak Kaledonskog masiva dogodio se ranije, tokom nastajanja Pangee, konvergencijom još starijih ploča. U prethodnom periodu, ordoviciju, prije oko 488 do 444 miliona godina, najveći kontinent Gondvana koji se sastojao od ploča buduće Afrike, Južne Amerike i Antarktika, nalazio se između Južnog pola i ekvatora. Druga kopnena masa, Laurencija, koja se sastojala od budućeg sjeveroistočnog dijela Sjeverne Amerike, prostirala se oko ekvatora. Na sjeveroistoku je bio Sibirski štit s još jednim kontinentom, Sibirom, koji je bio odvojen od Gondvane Uralskim oceanom. Na jugoistoku, Baltički štit s kontinentom Baltikom je od Gondvane bio odvojen oceanom Japet. Mali kontinent poput arhipelaga, Avalonija (koji se sastojao od današnje Nove Engleske, Nove Škotske i dijela zapadne Evrope uključujući Britanski arhipelag), nalazio se zapadno od Baltike, odvojen od nje oceanom Tornkvist. Rejski ocean je ležao između Avalonije i Baltike na sjeveru, odnosno Gondvane na jugu.

U ordovicijumu, Rejski ocean se počeo otvarati gurajući Baltiku i Avaloniju u pravcu Laurencije širenjem morskog dna. Baltika i sjeverna Avalonija su se prve sudarile, izazvavši kaledonsku orogenezu silura. Krajem silura i u kasnijem devonu, sudario se i ostatak Avalonije, prouzrokujući Akadsku orogenezu Sjeverne Amerike, koja je izdigla rane Apalačke planine.

## Veze

* Orogeneza
* Skandinavske planine

## Vanjske veze

* *Srednji ordovicijum* (mapa kontinenta)
* *Srednji silur* (mapa kontinenta)
* Redefinisanje Kaledonije
* Kaledonija u Šetlandu Arhivirano 2006-03-14 na Wayback Machine-u
* Formiranje Britanije Arhivirano 2007-05-28 na Wayback Machine-u
# Perm (geologija)

**Perm** ili permij je geološko doba paleozoika, koji je trajao od oko prije 280 do prije 248 miliona godina. Ime je dobilo po Permskoj oblasti u Rusiji, gdje se nalazi najviše nalaza iz tog doba. Trajalo je 21 miliona godina, a u tom vremenu su se događali veliki tektonski pomaci. U Permu je nadvladalo kopno nad morem, što je prouzročilo velike klimatske promjene. Na južnoj hemisferi na je na području ekvatora nastalo ledeno doba, na severnoj hemisferi je prevladavala pustinjska klima, što je imalo značajnog efekta na organski svijet. Uvjeta života u suhoj i hladnoj klimi nisu bili pogodni za mnoge vrste, pa su cijeli rodovi živih bića izumrli. Na sjevernoj hemisferi su postojala dva velika kontinenta, na južnoj hemisferi kontinent Gondvana, a između njih Centralno sredozemno more- Tetis. Završilo je prije 250 milijuna godina kada se dogodilo Perm-Trijas izumiranje, najveće masovno izumiranje u povijesti Zemlje koje se pripisuje najjačoj vulkanskoj aktivnosti ikada zabilježenoj.

## Velik opseg mora Tetis

More Tetis se u to doba prostiralo od Malajskog otočja preko današnjega područja Himalaje, Kine, Rusije, te je tada nastao ugljen koji se danas eksploatira u Donjeckem bazenu, te temelji današnjih Alp, a tragovi tog mora su rasprostranjeni po današnjem Balkanu. Večina naslage rude u današnjoj Evropi je iz tog doba. U Njemačkoj su tada nastale naslage soli, bakra, a u Bosni naslage željezne rude u Ljubiji i mnogim drugim rudnicima.

## Biljke u permiju

Flora na južnoj hemisferi je bila bujnija nego na sjevernoj. Na Gondvani suu rasle paprati Glossopteris- (grčki glossa- jezik), a u sjevernim predjelima golosjemenjače, Kordaiti i Walchia. Prvi oblici insekata su također iz tog perioda.

## Galerija

* *Eryops* (vodozemac)
* *Seymouria* (Reptiliomorpha)
* *Dimetrodon* (Pelycosauria)
* *Anteosaurus* (Dinocephalia)
* *Inostrancevia* (Gorgonopsia)
* *Diictodon* (Dicynodontia)
* *Procynosuchus* (Cynodontia)

## Vanjske veze

* Karta kopna i mora Tetis u permu na engl. [1]

| Permski period
 |
| --- |
| Cisural
 | Gvadalupij
 | Loping
 |
| Aselij
 | Sakmar
 | Roadij
 | Vordij
 | Vukjapingij
 |
| Artinsk
 | Kungur
 | Kapitan
 | Čangsingij
 |

| Paleozoička era
 |
| --- |
| Kambrij
 | Ordovicij
 | Silur
 | Devon
 | Karbon
 | Perm
 |
# Ardeni

**Ardeni** (francuski: *l’Ardenne, les Ardennes*, od keltskog *Arduenna*, uzvišenje) su planine na jugoistoku Belgije i Luksemburgu, dok rubnim delovima pripadaju Nemačkoj (oblast Ajfel) i Francuskoj (departman Ardeni).

Tipičan pejzaž u Ardenima
Ardeni su oblast starih, erodiranih planina i šumovitih brda. Kroz ovu oblast protiču reke Mozel, Sambr i Meza, koje teku ka dolini Rajne, odnosno ravnicama Holandije. Najviši vrh Ardena je na 652 metara nadmorske visine, dok je srednja visina 550 metara.

Oblast Ardena je slabo naseljena. Jedina dva veća grada (više od 50.000 stanovnika) su Vervije u Belgiji i Šarlvil Mezijer u Francuskoj.

Iako se ova planinska oblast smatrala nepovoljnom za vojne prodore, ovuda se nemačka vojska brzo prebacila u napadu na Francusku u oba svetska rata. U ovoj oblasti se odigrala bitka s kraja Drugog svetskog rata, poznata kao Bitka u Ardenima. To je bila poslednja nemačka kontraofanziva u ovom ratu. Trajala je od decembra 1944. do januara 1945. i završila se pobedom savezničkih trupa.

## Vanjske veze
# Pays de la Loire

| Regija Loire Pays de la Loire |
| --- |
|  |
| Departmani | Loire-Atlantique (44) Maine-et-Loire (49) Mayenne (53) Sarthe (72) Vendée (85)
 |
| Prefektura | Nantes
 |
| Ukupno stanovnika | 3 571 495 stanovnika (2010.) |
| Gustoća | 111,3 stanovnika/km²
 |
| Površina | 32 082 km²
 |
| Broj okruga | 17
 |
| Broj kantona | 192
 |
| Broj općina | 1 503
 |
| Predsjednik regionalnog vijeća | Jacques Auxiette (PS) |

**Regija** ili **Zemlja Loire** (fra. *Pays de la Loire*) je regija na zapadu Francuske. Sastoji se od pet departmana.

## Historija

Regija Loire je umjetno stvorena u 20. stoljeću i nije nasljednica nikoje povijesne provincije Francuske. Regija je stvorena kao zona utjecaja za grad Nantes.
Regija se sastoji od dijelova slijedećih povijesnih provincija Francuske:

* departmana Loire-Atlantique koji je dio povijesne provincije Bretanje i koji čini otprilike 20% te povijesne provincije. Ostataklih 80% se nalazi u regiji Bretanji.
* Anjou: Maine-et-Loire departman. Cijela bivša provincija Anjou se danas nalazi u Regiji Loire.
* Maine: Mayenne i Sarthe departmani. Cijela bivša provincija Maine se danas nalazi u Regiji Loire.
* dio provincije Poitou: departman Vendée. Veći dio bivše provincije Poitou je danas u regiji Poitou-Charentes
* dio provincije Perche: sjeveroistočni dio departmana Sarthe. Ostatak ove provincije je u regijama Donja Normandija i Centre.
* mali dio provincije Touraine: jugoistok departmana Maine-et-Loire. Ostatak ove provincije je u regiji Centre.

Regija je dobila ime po rijeci Loire koja teče kroz regiju i koja je najduža rijeka u Francuskoj.

## Politika i administracija

Regija je poznata po tradicionalnom katoličkom konzervativizmu. Kao takva, regija je bila snažno uporište desnih stranaka Francuske. Ipak, na lokalnim izborima 2004. vlast je dobila Socijalistička stranka, što je prvi put u povijesti regije da je izbore dobila neka ljevičarska stranka.

## Geografija

Karta Pays-de-la-Loire
Regija Loire se prostire na 32 082 km². Regija je dobila ime po rijeci Loire, koja prolazi kroz ovu pokrajinu i ulijeva se u Atlantski ocean. Ostale veće rijeke koje prolaze kroz ovu regiju su: Sarthe, Mayenne, Maine, Thouet i Erdre. Ukupno kroz regiju prolazi 18.000 kilometara vode. Najviša točka regije je Mont des Avaloirs (417 metara), u departmanu Mayenne.

Regija ima 368 km dugu obalu na Atlantskim oceanom. Dva važnija otoka u regiji su Noirmoutier i Île d'Yeu.

## Kultura

Budući da je ova regija stvorena umjetno, departmani Regije Loire nemaju zajedničku povijest ni kulturu. Iako je regija dobila ime po rijeci Loire, povijesni dvorci Loire se ne nalaze u ovoj regiji nego u pokrajini Centre. Također u regiji postoji problem departmana Loire-Atlantique, koji se želi odvojiti od ove regije i pripojiti Bretanji kojoj povijesno pripada. U ovom departmanu je vrlo jak pokret za pripajanje Bretanji, međutim male su naznake da će se ovo otcjepljenje dogoditi.

## Vanjske veze

* Službena stranica regionalnog vijeća Regije Loire

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Portal FrancuskaDeo Vikipedije posvećen temama vezanim za **Francusku.** |
# Girona

| Girona
 |
| --- |
| Panorama gradaPanorama grada |
|  |
| Koordinate: ﻿ / ﻿ |
| **Država** |  Španjolska
 |
| **Autonomna zajednica** | Katalonija
 |
| **Provincija** | Gerona
 |
| **Specijalni okrug (comarca)** | Gironés
 |
|  |
| **Vlast**  |
|  - **gradonačelnik** | Marta Madrenas
 |
|  |
| **Površina**  |
|  - **Ukupna** | 212 km²
 |
| **Visina** | 155 m
 |
|  |
| **Stanovništvo** (2017.)
 |
|  - **Grad** | 99,013
 |
|  - **Gustoća** | 2,541 stan. / km²
 |
|  |
| **Vremenska zona** | UTC+1 (UTC+2)
 |
| **Poštanski broj** | 17000–17099
 |
| **Pozivni broj** | 972
 |
| Karta
 |
| Gironaclass=notpageimage| Pozicija Léride u Španjolskoj
 |

**Girona** (španski: *Gerona*) jest grad od 99.013 stanovnika na sjeveroistoku Španjolske. Administrativni je centar provincije Girona i katalonske comarce *Gironés*.

## Geografija

Girona je smeštena na nadmorskoj visini od 155 metara na ušću rijeke Onyar u Ter, udaljena četrdesetak kilometara od obale Mediterana i Costa Brave.

Girona je poznata po Aerodromu Girona-Costa Brava, koji služi i kao drugi barcelonski. Udaljen je 13 km jugozapadno od centra grada.

## Historija

Kuće uz rijeku Onyar
Zbog svog strateškog položaja na obalnom putu od Galije do Pirinejskog poluotoka Girona je bila iberska fortifikacija. O tome svjedoče ostaci bedema iz 4. i 5. vijeka pr. n. e. Za Rimljane se grad zvao **Oppidum Gerunda**. Nakon njih gradom su vladali Vizigoti, a 714. ga osvajaju Mauri, koji su ga zvali **Jerunda**.

Gironu 785. zauzimaju Franci predvođeni Karlom Velikim, ali ga 793. ponovno zauzimaju Mauri. Godine 797. grad je zauzeo vojvoda Akvitanije, a poslije je uklopljen u Kraljevinu Aragon.

Do početka Španjolske inkvizicije Girona je imala velik židovski kvart, ali su oni 1492. protjerani. Girona je bila prva linija fronta u ratovima vođenim tokom 17. i 18. stoljeća između Španjolske i Francuske. Tad je bila više puta opsjedana.

## Znamenitosti

Od historijskih građevina grad ima gotičku katedralu, čija je izgradnja započela 1292. Katedrala je poznata po svom brodu, jednim od najširih na svijetu, sa svojih 23 m. Girona ima arheološki muzej i univerzitet koji je osnovao Alfonso V 1446.

## Privreda

Girona je industrijski grad. Njene tvornice proizvode tkanine od lana i pamuka, prehrambene proizvode, papir i elektroniku.

## Gradovi pobratimi

|  |  |
| --- | --- |
| * Reggio Emilia, Italija
* Albi, Francuska
* Bluefields, Nikaragva
 | * Farsia, Zapadna Sahara
* Nueva Gerona, Kuba
* Nashville, Tennessee, Sjedinjene Američke Države
 |

## Reference

## Vanjske veze

* *Girona* (`es`)
# Guadalquivir

| Guadalquivir  |
| --- |
| Rijeka kod estuarija |
| Lokacija |
| Države |  Španjolska |
| Pokrajine | Andaluzija |
| Gradovi | Córdoba, Sevilla |
| Hidrografija |
| Izvor   – aps. visina | Sierra Cazorla (Betički Kordiljeri) 1.600 m |
| Ušće   – aps. visina   – koordinate   – vrsta | Kadiški zaljev (Atlanski ocean) 0 m 36°47′N 6°21′W estuarij |
| Dužina | 657 km |
| Pritoke | lijeve; Guadiana Menor, Guadalbullón, Guadajoz, Genil, Corbones, Guadaira desne; Guadalimar, Jándula, Yeguas, Guadalmellato, Guadiato, Bembézar, Viar, Rivera de Huelva, Guadiamar |
| Hidrologija |
| Protok   – srednji |  164.3 m³/s |
| Sliv   – površina | atlanski 57,803 km² |
| Transport |
| Plovnost | od zaljeva do Seville |
| Karta |
|  Sliv rijeke |

**Guadalquivir** (od arapskog: *Wadi Al-Kabīr* = Velika rijeka) je rijeka na jugu Španjolske, koja je svojom dužinom od 657 km, i slivom od 57,803 km² najveća rijeka Andaluzije i južne Španjolske.

## Karakteristike

Guadalquivir se formira na obroncima Masiva Cazorla (dio Betičkih Kordiljera) kod naselja Quesada u Provinciji Jaén na nadmorskoj visini od 1,600 metara. Od izvora teče od sjeveroistoka prema jugozapadu do ušća u Atlanski ocean, kod grada Sanlúcar de Barrameda u Provinciji Cádiz.

Ustanovljeno je da Guadalquivir prima vode od 52 ponornice.

Guadalquivir je uz Ebro, Tajo i Guadianu najduža rijeka Iberijskog poluotoka, karakteristična po neobično bogatoj flori i fauni, što
je čini gotovo najbogatijom evropskom rijekom. Uz Guadalquivir egzistira gotovo polovica evropskih vrsta, ali i brojne sjevernoafričke.
Okolne planine većinom su obrasle šumama bora i hrasta, ali više od trećine ukupnog sliva je pod maslinicima.

Ispočetka nakon izvora teče prema sjeveru oko 48 km, kroz usku kotlinu. Nakon što prođe akumulaciono jezero El Tranco de Beas, mijenja smjer i ostatak toka teče prema jugozapadu. Između Andújara i Montora teče kroz usko korito. Nakon što prođe grad Córdobu, protiče kroz plodne regije Posadasu i Lore del Río, a zatim dotiče do Seville. Odatle rijeka lijeno meandrira kroz vruću obalnu ravnicu, gdje formira najveće španjolske močvare Las Marismas, prije nego što doteče do ušća na istočnom kraju Kadiškog zaljeva.

Čak se 80 do 85% vode Guadalquivira troši na navodnjavanje, nekih 665.000 hektara (procjena iz 1999.) od toga na oko 35.000 hektara uzgaja se riža u močvarama pored mora.
Najduža i glavna pritoka Guadalquivira od njih 800 je rijeka Genil, koja dotiče sa Sierra Nevade i uvire u rijeku kod Palme del Río.

Za rimskih vremena (kad su brodovi bili manji) rijeka je bila plovna do Córdobe, a danas je samo do Seville.

## Reference

## Vanjske veze

* *4. Guadalquivir* (`es`)
# Dinaridi

Mapa Dinarida
Orjen sa tipičnom odlikom Dinarida – kraškim reljefom
**Dinaridi** (Dinarski Alpi) jesu planinski venac u južnoj Evropi, koji se proteže zapadnim delom Balkanskog poluostrva kroz Hrvatsku, Bosnu i Hercegovinu, Srbiju, Crnu Goru i Albaniju.

## Ime

Golija zimi
Dinaridi su dobili ime po planini Dinari, koja se nalazi na granici Dalmacije, Bosanske Krajine i Hercegovine.

## Položaj

Venac Dinarskih planina se pruža pravcem severozapad–jugositok, prateći jadransku obalu. Na severozapadu on se ne dotiče s obroncma Julijskih Alpa na Krasu i u Istri (Ćićarija i masiv Učke koje nek autori pokušavaju ugurati pod Dinaride), a na jugoistoku Šarsko-pindski planinski venac. Dužina Dinarskog lanaca je 645 km. Najviša planina su Prokletije sa Jezerskim vrhom na 2.692 metra nadmorske visine, a prosečna visina planina je 1.500–2.200 m, dok su planine na obodu niže.

## Geologija i geomorfologija

Geološki gledano ovaj planinski masiv sastoji se od krečnjačkih oblika, formiranih u doba mezozoika. U svakodnevnom govoru to su kraški oblici reljefa. Dinarski kraj je najbolji primer krasa u Evropi. Po geološkom sastavu Dinarski region je potpuno posebna pojava u srednjoj europi i na Balkanu. Oblici delovanja lednika su retki i zastupljeni su samo na najvišim planinama (Durmitor, Orjen, Prenj, Prokletije). Ledničkom erozijom nastala su jezera, koja danas znamo kao gorske oči.

Najznačajniji oblici reljefa nastali u ovom krečnjačkom kraju su: strme i visoke planine, bez velikog uticaja erozije, i strme i teško prohodne klisure i kanjoni rečnih korita, poput Tare, Morače, Vrbasa, Neretve. Svi ovi oblici reljefa nastali su delovanjem vode , koja spira materijal i nosi ga sa sobom kroz porozni krečnjak. Ova voda se nakuplja u podzemnim šupljinama i lavirintima.

## Planine

Lovćen je planina sa veoma primetnim kraškim reljefom
Pogledati stranice: Planine Srbije i Planine Crne Gore

Najpoznatije planine Dinarskog sistema su:

Jezero Đurići na Tari
Jahorina je najpoznatiji zimski turistički centar u Bosni i Hercegovini.
* Bijela gora
* Biokovo
* Bjelašnica
* Velebit
* Visitor
* Golija
* Dinara
* Durmitor
* Zlatar
* Zlatibor
* Igman
* Jahorina
* Kamešnica
* Lovćen
* Ljubišnja
* Orjen
* Prokletije
* Romanija
* Rumija
* Sinjajevina
* Tara
* Trebević
* Treskavica
* Crna gora
* Čvrsnica
* Prenj
# Elbrus

| Elbrus  |
| --- |
|  |
| Visina
 | 5642 m
 |
| Planinski masiv | Kavkaz
 |
| Lokacija
 |
| Država
 |  RUS  GRU Kabardsko-Balkarska
 |
| Planinarenje
 |
| Prvi uspon | **Zapadni vrh** 1874.  Florence Crauford Grove  Frederick Gardiner  Horace Walker  Peter Knubel Ahija Sottajev (vodič) **Istočni vrh** 1829.  Hillar Hahirov
 |
| Najlakša staza | južni prijevoj i dolina Azau
 |

**Elbrus**, najviši evropski i kavkaski vrh sa 5642 metra visine.

Elbrus je neaktivni vulkan, smješten na zapadnom Kavkazu, u ruskoj republici Kabardsko-Balkarska, nekoliko kilometara od granice sa Gruzijom. Elbrus ima dva vrha: istočni i zapadni. Zapadni vrh je i najviši, odnosno 5642 metra (18.513 stopa), dok je istočni nekoliko metara niži, tj. 5621 metar (18.442 stopa).

Iako tehnički uspon na vrh nije prezahtjevan, Elbrus je jedna od najsmrtonosnijih svjetskih planina. Na Elbrusu je 2004. godine poginulo 48 penjača.

Na zapadni vrh Elbrusa prvi su se popeli, 1874. godine, Florence Crauford Grove, Frederick Gardiner, Horace Walker, Peter Knubel i vodič Ahija Sottajev. Na istočni vrh prvi se popeo Hillar Hahirov, 1829. godine.

Elbrus 3D
## Veze

* Alborz

## Vanjske veze

* Elbrus info Arhivirano 2005-04-02 na Wayback Machine-u (`en`)
* Elbrus na SummitPost-u (`en`)

Ostali projekti

|  |  |
| --- | --- |
|  | U Wikimedijinoj ostavi ima još materijala o temi: **Elbrus** |
# Finski zaljev

Baltičko more i Finski zaljev
**Finski zaljev** (finski: *Suomenlahti*, ruski: Финский залив, švedski: *Finska viken*, estonski: *Soome laht*) je zaljev na istočnoj strani Baltičkog mora. Nalazi se između Finske na sjeveru, Estonije na jugu i Rusije na istoku na zapadu je povezan sa Baltičkim morem. Površina zaljeva iznosi 30.000 km2, dugačak je 400 km, a širok od 70 do 130 km.

## Izvor

## Vanjske veze

* ESA satelitske snimke Finskog zaljeva

|  |  |  |  |
| Obala u blizini Saint Petersburga
 | Otok kod Helsinkija
 | Pogled na zaljev iz Tallinna
 | Ribari u Finskom zaljevu
 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
| Kronštat zimi
 | Panorama rijeke Neve
 | Pogled na otoke Hogland i Kotka
 |
# Riški zaljev

| Riški zaljev Rīgas Jūras Līcis / Liivi laht / Рижский залив |
| --- |
| Koordinate: ﻿ / ﻿ |
| **Država** |  Letonija  Estonija
 |
|  |
| **Površina**  |
|  - **Ukupna** | 18.000 km²
 |
|  |
| Karta
 |
| Pozicija Riškog zaljeva na karti sjeverne Evrope Pozicija Riškog zaljeva na karti sjeverne Evrope |

**Riški zaljev** (latvijski: *Rīgas Jūras Līcis*, estonski: *Liivi laht*, ruski: *Рижский залив*) je veliki zaljev u Baltičkom moru imeđu Letonije i Estonije.

## Geografija

Riški zaljev velik je oko 18.000 km², sa sjevera je omeđen obalom Estonije i brojnim otocima (Saaremaa, Hiiumaa, Muhu...), a sa juga i zapada obalom Letonije. Veći dio zaljeva pripada Letoniji, a manji dio Estoniji.

Najveća dubina zaljeva je 54 m, a obale zaljeva su niske i pjeskovite. S Baltičkim morem je povezan brojnim tjesnacima od kojih je najveći Irbe. Najveći grad na zaljevu je Riga po kojem je dobio ime. Ostali veći gradovi su Jūrmala u Letoniji te Pärnu i Kuressaare u Estoniji. Najveća rijeka koja se ulijeva u zaljev je Zapadna Dvina (Daugava) koja se ulijeva kod Rige, ostale veće rijeke su Gauja i Pärnu.

Riški zaljev se ledi od decembra do aprila.

## Reference

## Vanjske veze

* *Gulf of Riga* na portalu Encyclopædia Britannica (`en`)
# Bijelo more

Zemljopisni položaj Bijelog mora
**Bijelo more** (ruski: *Белое море*, finski: *Vienanmeri*), zaljev je Sjevernog ledenog mora i nalazi se između poluotoka Kola na sjeveru i poluotoka Kanin na sjeveroistoku. U cjelosti pripada teritoriji Rusije, Republika Karelija. Površina mu je oko 95 000 km2.

Bjelomorsko-baltičkim kanalom je povezan s Baltičkim morem.

## Hidrografija

Najveći zaljevi su Kandalakšanski, Oneški, Dvinski i Mezenski. Uz nekoliko manjih otoka najznačajniji su Solovetcki otoci. Prosječna dubina mora je 67 m dok je najveća dubina od 340 m izmjerena u Kandalakšanskom zaljevu. Temperatura Bijelog mora je vrlo niska. Vrlo brzi prijelaz između ljeta i zime odražava se i na toplinskim odnosima voda. Srednja temperatura u siječnju iznosi od -10 C° do -13° C dok su u srpnju temperature od 8 °C do 15 °C.

Petroglifi na Onjega jezeru i Bijelom moru| Svjetska baština UNESCO-a |
|  |
|  Rusija |
| Registriran | 2021. |
| Vrsta | Kulturno dobro |
| Mjerilo | iii |
| Ugroženost | no |
| Referenca | UNESCO |

## Svjetska baština

Pored Bijelog mora, u okrugu Belomorski, nalazi se jedno od najvećih nalazišta sa petroglifima u Evropi koji dokumentuju neolitsku kulturu u Fenoskandiji. Zajedno sa petroglifima na obalama Onjega jezera proglašeni su za svjetsku baštinu

Lokalitet sadrži 3.411 figura raspoređenih u 11 grupa. Petroglifi Bijelog mora uglavnom se sastoje od rezbarija koje prikazuju scene lova i jedrenja, uključujući njihovu pripadajuću opremu, kao i životinjske i ljudske otiske. Pokazuju značajne umjetničke kvalitete i svjedoče o stvaralaštvu kamenog doba. Petroglifi su povezani sa ostalim arheološkim nalazištima kao što su ostaci naselja i groblja.

U glavnom gradu Karelije, Petrozavodsku, nalazi se nacionalni muzej Karelije sa posebnim odjelom u kojem je kamenje sa originalnim potroglifima i opisom.

## Izvori
# Koljski poluotok

| Koljski poluotok Кольский полуостров |
| --- |
|  Karta Koljskog poluostrva Karta Koljskog poluostrva
 |
|  |
| Koordinate: ﻿ / ﻿ |
| **Država** |  Rusija
 |
| **Federalni okruzi** | Sjeverozapadni federalni okrug
 |
| **Oblast** | Murmanska oblast
 |
|  |
| **Površina**  |
|  - **Ukupna** | 100.000 km²
 |
|  |

**Koljski poluotok** (ruski: Кольский полуостров) je veliki poluotok na krajnjem sjeverozapadu Rusije, u Murmanskoj oblasti u Sjeverozapadnom federalnom okrugu.

## Geografija

Kola ima površinu od 100.000 km², isturen je nekih 305 km u pravcu sjever-jug, tako da dobar dio poluotoka leži unutar Arktičkog kruga i nekih 400 km u pravcu istok-zapad. Kola razdvaja Bijelo od Barentsovog mora na sjeveru. Geološki poluotok Kola je produžetak Baltičkog štita, sastavljen od prekambrijskih granita i gnajsa, starih više od 540 miliona godina.

Teren poluotoka je jako isprekidan rasjedima, procijepima, brdima i kotlinama. Dva lakolitna planinska masiva, formirana uzdizanjem eruptivnih stijena, su najviše točke poluotoka. To su Hibini (1201 m) i Lovozorske tundre (1191 m) koje se prostiru od zapada prema istoku. Sjeverne obale polotoka počinju od visokih kamenih litica, pa se prema jugu blago spuštaju do visoravni, nakon nje se visina smanjuju i dalje prema jugu sve do niske močvarne obale uz Zaljev Kandalakša. Istočne obale poluotoka, zvane Terski, oblikuju niske litice, one okružuju uski ulaz u Bijelo more, poznat kao Grlo Bijelog mora (Горло Белого моря).

Poluotok Kola poznat je po brojnim jezerima (Imandra, Umbozero, Lovozero) i rijekama s brzacima (Niva), velikog hidropotencijala, pa se planira izgradnja nekoliko hidroelektrana.

## Klima

Bez obzira na to što se nalazi unutar Arktičkog kruga, Kola ima relativno blagu klimu, zbog toplih atlantskih struja, tako da je srednja januarska temperatura oko -10 °C, a majska oko 10 °C. Flora poluotoka je oskudna, na sjeveru je prekriven tajgom a na jugu tundrom. Najveće naselje, administrativni centar i glavna luka je grad Murmansk.

## Reference

## Vanjske veze

* *Kola Peninsula* na portalu Encyclopædia Britannica (`en`)