# 1776.

*Ovo je članak o godini 1776.*

|  |  |
| --- | --- |
| Milenijum:
 | 2. milenijum
 |
| Vjekovi:
 | 17. vijek – **18. vijek** – 19. vijek
 |
| Decenija:
 |  1740-e  1750-e  1760-e  – 1770-e –  1780-e  1790-e  1800-e  |
| Godine:
 | 1773 1774 1775 – **1776** – 1777 1778 1779
 |

Drugi kontinentalni kongres prilikom proglašavanja nezavisnosti SAD.

1776.. po kalendarima
| Gregorijanski
 | 1776.. (MDCCLXXVI) |
| Ab urbe condita
 | 2529.
 |
| Islamski
 | 1189–1190.
 |
| Iranski
 | 1154–1155.
 |
| Hebrejski
 | 5536–5537.
 |
| Bizantski
 | 7284–7285.
 |
| Koptski
 | 1492–1493.
 |
| Hindu kalendari
 |
| • *Vikram Samvat* | 1831–1832.
 |
| • *Shaka Samvat* | 1698–1699.
 |
| • *Kali Yuga* | 4877–4878.
 |
| Kineski
 |
| • Kontinualno
 | 4412–4413.
 |
| • 60 godina
 | Yang Vatra Majmun (od kineske Ng.) |
| Holocenski kalendar
 | 11776.
 |
| p • r • u |
| Podrobnije: Kalendarska era |

Godina **1776** (**MDCCLXXVI**) bila je prijestupna godina koja počinje u ponedjeljak po gregorijanskom kalendaru odn. prijestupna godina koja počinje u petak po julijanskom kalendaru.

## Događaji

### Januar/Siječanj

* 1. 1. - Američki rat za nezavisnost, Paljenje Norfolka: nešto britanska mornarica, a više Patrioti su zapalili Norfolk, Virginia, poslednje uporište lojalista i britanskih vlasti u Virdžiniji.
* 5. 1. - New Hampshire je prva od 13 kolonija koja je izglasala svoj ustav.
* 10. 1. - Američki revolucionar Thomas Paine objavljuje znameniti pamflet pod nazivom *Common Sense*, kojim se zalaže za samostalnost Trinaest kolonija.
* januar - Francuski prvi ministar Turgot predstavlja Kraljevom savetu Šest edikata: predlog ukidanja kuluka i privilegija cehova, kao i deklarisanje cilja da svi staleži plaćaju poreze - ovo izaziva jaku opoziciju.
* 25. 1. - Plemenita povorka artiljerije: Henry Knox stiže nakon 70 dana sa artiljerijom iz Fort Ticonderoge do kontinentalnog logora ispred opkoljenog Bostona.

### Februar/Veljača

Grbovnica Severinske županije
* 14. 2. - Reskriptom Marije Terezije osnovana Severinska županija sa središtem u Mrkoplju pa Karlovcu (ukinuti su Tršćanska intendanca i Trgovačka provincija). Zrinsko-frankapanski posjedi su tako ponovno u okviru Hrvatske (županija je 1786. priključena Zagrebačkoj).
* 17. 2. - Objavljen prvi tom znamenitog Gibbonovog historijskog djela *The History of the Decline and Fall of the Roman Empire*.
* 27. 2. - Bitka na Moore's Creek Bridgeu: razbijeni lojalisti u Severnoj Karolini, gde je britanska vlast uglavnom okončana.

### Mart/Ožujak

Gadsdenova zastava, usvojena krajem prošle godine, koriste je Esek Hopkins, komandant Kontinentalne mornarice i Kontinentalni marinci
Kontinentalne boje, prva zastava SAD (do 1777)
* 2 - 3. 3. - Bitka pirinčanih brodova: džordžijske i južnokarolinske trupe su porazile britanske trupe i brodove koji su došli da kupe rižu za garnizon u Bostonu - ovim je uglavnom okončana britanska vlast u Džordžiji.
* 3 - 4. 3. - Napad na Nassau: američka flota zauzima Fort Montagu blizu Nassaua na Bahamima da bi se snabdeli barutom - prva ambfibijska operacija SAD, sa Kontinentalnim marincima.
* 4. 3. - Opsada Bostona: pat-pozicija je prekinuta kada su Amerikanci zauzeli Dorčesterske visove iznad grada, gde su postavili artiljeriju.
* 9. 3. - U Londonu, škotski ekonomist Adam Smith objavljuje svoju znamenitu knjigu *Bogatstvo naroda*.
* 12. 3. - Turgotovi edikti su registrovani putem *lit de justice*, ali suočen je s opštom opozicijom.

Wattova parna mašina (Britannica, 1797)
* mart - James Watt, tj. firma *Boulton and Watt* počinje komercijalizaciju parne mašine: ovog proleća za rudnik u Tiptonu i železaru u Broseleyu i još jedan na leto u Stratfordu u Londonu. Precizne cilindre im pravi John Wilkinson svojom novom bor mašinom.
* 17. 3. - Kraj opsade Bostona: mornarica je evakuisala britansku vojsku i mnoge lojaliste.
* 28. 3. (17. 3. po j.k.) - Boljšoj teatar nastaje kada je carica dala dozvolu za osnivanje trupe.
* 28. 3. - Ekspedicija Juana Bautiste de Anze i oca Pedra Fonta locirala mesto na kome će kasnije tokom godine biti osnovan San Francisco.

### April/Travanj

* 12. 4. - Odluke iz Halifaxa: rezolucija Severne Karoline je prvi zvanični zahtev za nezavisnost.
* 22. 4. - Umro je Yeongjo od Joseona, nakon skoro 52 godine na prijestolju. Nasljeđuje ga unuk Jeongjo (do 1800).
* 25 - 27. 4. - U požaru je stradalo 80% Varaždina. Kraljevsko vijeće, ban i ostali odlaze, tako da više nije glavni grad Hrvatske.

### Maj/Svibanj

* 1. 5. - Adam Weishaupt osniva Iluminate u Bavarskoj (zabranjeni 1784).
* 12. 5. - Francuski prvi ministar Turgot je prinuđen na ostavku - njegove reforme su nepopularne, protivi se mešanju u američki rat. Nasleđuje ga grof de Maurepas (do 1781).
* 15. 5. - Peta Virdžinijska konvencija objavljuje kraj vlade kralja Georgea III, nalaže svojim delegatima u Kongresu da predlože nezavisnost.
* maj - Kul-čauš Ali-aga odlazi iz Bosne, i "njegov naslednik nastavio je da bašama udara degeneke, da ih zatvara i smiče". Janičari ove godine podstakli neke nerede u tuzlanskoj oblasti.

### Jun/Juni/Lipanj

* 7. 6. - "Leejeva rezolucija": Richard Henry Lee iz Virdžinije predlaže u Kongresu Rezoluciju za nezavisnost - nezavisnost kolonija, formiranje stranih alijansi i priprema plana konfederacije. Glasanje se odlaže jer predstavnici nekih kolonija još nemaju ovlasti.

Komitet petorice na zabatu Džefersonovog spomenika
* 11. 6. - Imenovan je Komitet petorice koji sastavlja američku Deklaraciju nezavisnosti, predatu Kongresu 28. juna.
* 12. 6. - Kongres je imenovao komitet od 13 predstavnika kolonija za pripremu nacrta ustava novog saveza.

Presidio San Francisco 1817
* 17. 6. - Španski kolonisti osnivaju Presidio San Francisco, misija San Francisco de Asís je osnovana sledećeg oktobra.

Moultriejeva zastava, istaknuta na Fort Sullivanu
* 28. 6. - Bitka na Sullivanovom otoku: neuspješni britanski pokušaj osvajanja Charleston, South Carolina (osvojiće ga 1780).
* 29. 6. - Bitka u Turtle Gut Inletu, pored New Jerseya: američka pomorska pobeda, koji su uspeli proturiti barut pored britanske blokade.
* jun/jul - Britanska flota i veliki broj vojnika pod Howeom stižu do Staten Islanda i iskrcavaju se bez otpora - uvod u New Yoršku i New Jerseysku kampanju.
* jun/jul - Počinju Čiroki-američki ratovi: Čirokiji napadaju granice američkih kolonija, kao i Prekoplanince u današnjem Tenesiju. Ovaj sukob traje s prekidima do 1794.

### Jul/Juli/Srpanj

* 2. 7. - Kongres je izglasao prvi deo Leejeve rezolucije, o nezavisnosti kolonija (John Adams je mislio da će Drugi jul biti veliki praznik budućnosti).
* 4. 7. - Odobrena je Deklaracija o nezavisnosti SAD kojom predstavnici trinaest britanskih kolonija u Sjevernoj Americi objašnjavaju zašto su se odlučili na nezavisnost od matice zemlje i stvaranje novog entiteta pod nazivom Sjedinjene Američke Države.
* 8. 7. - Deklaracija nezavisnosti je prvi put javno pročitana, u Filadelfiji uz zvonjavu zvona, moguće i Zvona slobode, kao i u Easton, Pennsylvania i Trenton, New Jersey.
* 9. 7. - U gradu New Yorku je pročitana Deklaracija nezavisnosti, Sinovi slobode su srušili kraljev spomenik u Bowling Greenu. Provincijski kongres New Yorka u White Plainsu podržava kontinentalnu deklaraciju nezavisnosti i proglašavaju nezavisnost svoje države.
* 12. 7. - Komitet 13-ice je podneo nacrt ustava novog saveza Kontinentalnom kongresu - Članci konfederacije će biti usvojeni u novembru sledeće godine (na snazi 1781-89).
* 12. 7. - James Cook kreće na treću ekspediciju, zvanično da vrati Omaia kući, ali Admiralitet mu je naložio da potraži Sjeverozapadni prolaz.
* jul - Hrvatsko kraljevsko vijeće je preneseno iz Varaždina u Zagreb - glavni grad Hrvatske.
* 16. 7. - *Theresianische Judenordnung*: novi porezi i zakonska ograničenja za austrijske Židove. U Banatu ograničena trgovina a i boravak.
* 18 - 19. 7. - Agent Kongresa Silas Deane stupa u kontakt sa Pierreom Beaumarchaisom radi nabavke naoružanja i opreme za američku vojsku - pošto Francuska još nije u ratu, stvar se od proletos tajno izvodi preko lažne firme "Roderigue Hortalez i kompanija".
* 22. 7. - Američki rat za nezavisnost: Bitka na Long Islandu, u kojoj britanske trupe nanose poraz Kontinentalnoj vojsci Georgea Washingtona.
* 25. 7. - Mletački dužd je dao dozvolu za gradnju crkve manastira Savine (završena 1799).
* 29. 7. - novembar - Domínguez–Escalanteova ekspedicija: dvojica franjevaca pokušavaju naći put između Santa Fe, New Mexico i Monterey, California, u oktobru su prvi Evropljani na Velikom kanjonu od 1540.

### Avgust/August/Kolovoz

* 1. 8. - Španjolsko Vicekraljevstvo Río de la Plata je izdvojeno iz Perua (faktički okončano 1811/14, formalno 1825). Glavni grad je Buenos Aires.
* 2. 8. - Većina delegata Kongresa je danas potpisala Deklaraciju nezavisnosti.
* 5. 8. - Caričinim/Kraljičinom reskriptom, briga za školstvo u Hrvatskoj i Slavoniji (*districtus studiorum zagrabiensis*) stavljena je u dužnost posebne školske komisije, vrhovni ravnatelj je Nikola Škrlec Lomnički. Ranija isusovačka akademija je pretvorena u Kraljevsku akademiju s fakultetima teološkim, filozofskim i pravnim.
* 9. 8. - Poveljom Marije Terezije, Rijeka je neposredno pridružena ugarskoj kraljevini kao *Corpus separatum hungaricum*, nakon čega je grad izdvojen iz sastava Austrijskog primorja. Riječki status postoji do 1848. kada Jelačićevi panduri okupiraju Rijeku.
* 12. 8. - Washington je unapredio Thomasa Knowltona u potpukovnika i naredio mu da okupi jedinicu za izviđačke misije - Knowltonovi rendžeri se smatraju prvom obaveštajnom i prvom specijalnom jedinicom američke vojske.

Karta Manhattana iz 1781
* 27. 8. - Bitka na Long Islandu je britanska pobeda koja im omogućava zauzimanje New Yorka - ovo je bila prva bitka u kojoj su u britanskoj vojsci bile hesenske pomoćne snage, pristigle ranije tokom meseca.
* 31. 8. - Tadeusz Kościuszko se priključio Kontinentalnoj armiji - radi na fortifikacijama u Nju Džerziju, u oktobru je proizveden u inžinjerijskog pukovnika.

### Septembar/Rujan

* 6. 9. - Uragan pogađa zaliv Pointe-à-Pitre na Guadeloupei, stradalo je 6.000 ljudi. Prethodno je pogodio Antigvu i Martinik, stradala je većina brodova jednog franko-holandskog trgovačkog konvoja.
* 7. 9. - Američki rat za nezavisnost: Ezra Lee bez uspjeha pokušava sa improviziranim podvodnim plovilom *Turtle* potopiti britanski linijski brod HMS Eagle, a što predstavlja prvi podmornički napad u historiji.
* 9. 9. - Kontinentalni kongres odlučuje da će se Sjedinjene Kolonije zvati Sjedinjene Države.
* 15. 9. - Američki rat za nezavisnost: Britanske trupe se iskrcavaju u Kip'sovom zaljevu na Manhattanu, zauzimaju New York, tada samo južni vrh otoka, ostaju do kraja rata 1783.
* septembar - Američki kontranapad u ratu sa Čirokijima: državne milicije su uništile preko 50 varoši
* 16. 9. - Bitka na Harlemskim visovima na gornjem Menhetnu je prvi Washingtonov ratni uspeh; ali poginuo je Thomas Knowlton.
* 17. 9. - Španci osnovali *presidio* San Francisco, na ulasku u zaliv u Gornjoj Kaliforniji.
* 20/21. 9. - Veliki požar u Njujorku, možda i četvrtina grada je uništena, mnoge ostale zgrade su opljačkane
* 22. 9. - U Njujorku je obešen Nathan Hale zbog špijuniranja za Amerikance.
* 24. 9. - Prva konjska trka St. Leger Stakes, najstarija od pet britanskih klasika.

### Oktobar/Listopad

* 7. 10. - Ruski prestolonaslednik Pavle, pet meseci nakon smrti prethodne supruge, ženi se po drugi put, Sofijom Dorotejom od Virtemberga, sada Marijom Fjodorovnom (vladarski par 1796-1801).
* 11. 10. - Bitka kod otoka Valcour na jezeru Champlain: Britanci su potukli američke brodove gen. Arnolda, ali im je napredovanje usporeno.
* 18. 10. - Bitka na Pell's Pointu u njujorškom Bronxu: britanska pobeda ali Washington je izbegao opkoljavanje.
* 21. 10. - Washington se povlači s Menhetna, odlazi u White Plains.
* 22. 10. - Jacques Necker je imenovan za direktora kraljevskog trezora, jer kao protestant ne može biti kontroler. Tokom prvog ministarstva, do 1781, pokušava namaći novac zajmovima i lutrijom umesto podizanjem poreza - ali dugovi rastu, pogotovu jer treba finansirati i američki rat.
* 26. 10. - Benjamin Franklin je poslat u Pariz (do 1785).
* 28. 10. - Pošto je poražen kod White Plainsa, Washington se povlači dalje na sever.

### Novembar/Studeni

* 2. 11. - Školski ustav za pravoslavne trivijalne male škole u provincijalnom delu Banata: treba osnovati narodne škole za srpsku i rumunsku decu u svim opštinama gde postoji pravoslavna crkva. Škole su oduzete iz ruku sveštenika i pretvorene u državne ustanove.
	+ Teodor Janković-Mirijevski: *Ručnaja knjiga potrebnaja magistrom* - prerađeno delo J. I. Felbigera, sadrži i moderna ćirilična slova za "ћ/ć" i "џ/dž". On radi na reformi u Banatu, za pet godina je upetostručen broj škola i učenika.
* 4. 11. - Počela nastava na Pravnom fakultetu u Zagrebu.
* 16. 11. - Bitka za Fort Washington na severnom kraju Manhattana: Hesenci zarobljavaju garnizon od 3.000 Amerikanaca.
* 16. 11. - "Prvi pozdrav": američki brik *Andrew Doria* je pozdravljen topovskim salvama na holandskom otoku Sint Eustatius na način kako dolikuje suverenoj državi, što bi značilo prvo priznanje SAD (otok je rijetko mjesto gdje Amerikanci mogu kupiti naoružanje i municiju).
* 19. 11. - Bitka za Fort Lee: Britanci i Hesenci prelaze rijeku Hudson i invadiraju New Jersey, američke snage se evakuiraju sutradan.

### Decembar/Prosinac

* 5. 12. - Na koledžu William & Mary u Williamsburg, Virginia osnovano je najstarije počasno studentsko društvo u SAD, Phi Beta Kappa (ΦΒΚ), prvo sa grčkim slovima.
* 13. 12. - Cook je imenovao Otoke princa Edwarda, između Afrike i, još neotkrivenog, Antarktika.
* 18. 12. - Sjeverna Karolina je dobila prvi ustav.
* 19. 12. - Thomas Paine je objavio prvi u nizu pamfleta "Američka kriza", kojima želi podstaći moral Amerikanaca ("Ovo su vremena koja iskušavaju ljudske duše: letnji vojnik i sunčani patriota će, u ovoj krizi, ustuknuti od službe svojoj zemlji; ali onaj koji je sada postojan, zaslužuje ljubav i zahvalnost čoveka i žene").
* 25/26. 12. - George Washington vodi jednu kolonu vojske iz Pensilvanije u Nju Džerzi preko zaleđene reke Delaware.

"Washington prelazi Delaware" (Emanuel Leutze, 1851)
* 26. 12. - Američki rat za nezavisnost: Bitka kod Trentona, u kojoj Kontinentalna vojska pod Georgeom Washingtonom iznenadnim napadom razbija hesenske najamnike u britanskoj službi - poticaj klonulom moralu Amerikanaca.
* 31. 12. - U okviru Virginije je formiran okrug Kentucky (zasebna država 1792).

### Kroz godinu

* Prva kupališna zgrada u Stubičkim Toplicama. U Novom Marofu nastaje Dvorac obitelji Erdődy.
* Knjige:
	+ Pavle Đulinac "preveo prvo djelo iz lijepe književnosti", Marmontelovog "Velizarija".
	+ Ivan Krstitelj Lalangue: *Medicina ruralis iliti Vračtva ladanjska*.
	+ Zaharije Orfelin: *Novjejšija slavjanskija propisi* - uputstva o tehnici ispisivanja slova.
	+ Jovan Rajić: "Katihizis mali" - objavljen na narodnom jeziku, po zahtevu državnih vlasti.
	+ Ivan Lovrić napisao "Opaske" na Fortisovo djelo o Dalmaciji.
	+ Rajmund Kunić preveo Ilijadu na latinski.
	+ Filip Lastrić: drugo, dopunjeno izdanje u Ankoni *Epitome vetustatum Provinciae Bosniensis*.
* Zdravstvene prilike u mletačkoj Istri "vrlo žalosne", zbog malarije.
* U Parizu osnovana masonska loža *Neuf Sœurs* ("Devet sestara").
* 1776-90 - Ubrzano naseljavanje Nemaca u Baranji, smanjuje se udeo Srba.
* Grad Guatemala se nalazi na novoj lokaciji, nakon što je Antigua Guatemala stradala u zemljotresu 1773.
* Afganski vladar Timur Šah Durani prebaciju prestonicu iz Kandahara u Kabul.
* U islamskoj revoluciji je zbačeno Carstvo Veliki Fulo (Denanke), osnovan je Imamat (Almamijat) Futa Toro na srednjem toku Senegala, jedna od fulanskih džihadijskih država (pod francuskom vlašću 1859).

## Rođenja

* 24. 6. - E.T.A. Hoffmann, njemački pisac, kompozitor i slikar († 1822)
* 11. 2. - Joannis Capodistrias, grčki državnik († 1831)
* 15. 2. - Jean-Pierre Boyer, predsednik Haitija († 1850)
* 9. 3. - Josip Austrijski, ugarski palatin († 1847)
* 10. 3. - Luise von Mecklenburg-Strelitz, pruska kraljica († 1810)
* 14. 3. - Eustahija Arsić, prva srpska spisateljica († 1843)
* 11. 6. - John Constable, britanski umjetnik († 1837.)
* 9. 8. - Amedeo Avogadro, italijanski kemičar († 1856)
* 12. 11. - Luka Didak Frano Sorkočević, književnik († 1865)
* 15. 11. - Pehr Henrik Ling, pionir švedske gimnastike († 1839)
* 16. 12. - Johann Wilhelm Ritter, fizičar († 1810)
* 27. 12. - Nikolaj Kamenski, ruski general († 1811)
* Mehmed-beg Kulenović, bosanski kapetan († 1806)
* Miloš Stojićević Pocerac, ustanički vojvoda († 1811)
* Mihajlo Živković, slikar († 1824)
* Mitropolit beogradski Melentije († 1833)
* Sima Milosavljević Paštrmac, učesnik ustanaka († 1836)

## Smrti

* 6. 3. - Đuro Bane, pisac (\* 1742)
* 24. 3. - John Harrison, tvorac marinskog hronometra (\* 1693)
* 25. 8. - David Hume, škotski filozof (\* 1711)
* 5. 9. - Anton de Haen, lekar inovator (\* 1704)
* 22. 9. - Nathan Hale, američki pomorac i revolucionar (pogubljen) (\* 1755)
* 17. 11.. - James Ferguson, škotski astronom (\* 1710)
* Sveti novomučenik Nikola - pravoslavni svetitelj

## Reference

Literatura
* *Historija naroda Jugoslavije II*, Školska knjiga Zagreb, 1959
* *Istorija srpskog naroda*, Četvrta knjiga, prvi tom, Srbi u XVIII veku, SKZ Beograd 1986 (IV-1), drugi tom (IV-2)