# 1852.

*Ovo je članak o godini 1852.*

|  |  |
| --- | --- |
| Milenijum:
 | 2. milenijum
 |
| Vjekovi:
 | 18. vijek – **19. vijek** – 20. vijek
 |
| Decenija:
 |  1820-e  1830-e  1840-e  – 1850-e –  1860-e  1870-e  1880-e  |
| Godine:
 | 1849 1850 1851 – **1852** – 1853 1854 1855
 |

1852.. po kalendarima
| Gregorijanski
 | 1852.. (MDCCCLII) |
| Ab urbe condita
 | 2605.
 |
| Islamski
 | 1268–1269.
 |
| Iranski
 | 1230–1231.
 |
| Hebrejski
 | 5612–5613.
 |
| Bizantski
 | 7360–7361.
 |
| Koptski
 | 1568–1569.
 |
| Hindu kalendari
 |
| • *Vikram Samvat* | 1907–1908.
 |
| • *Shaka Samvat* | 1774–1775.
 |
| • *Kali Yuga* | 4953–4954.
 |
| Kineski
 |
| • Kontinualno
 | 4488–4489.
 |
| • 60 godina
 | Yang Voda Miš (od kineske Ng.) |
| Holocenski kalendar
 | 11852.
 |
| p • r • u |
| Podrobnije: Kalendarska era |

Godina **1852** (**MDCCCLII**) bila je prijestupna godina koja počinje u četvrtak po gregorijanskom odn. prijestupna godina koja počinje u utorak po 12 dana zaostajućem julijanskom kalendaru (linkovi pokazuju kalendare).

## Događaji

### Januar/Siječanj – Mart/Ožujak

* 1. 1. - Nakon Silvestrovskog patenta, car i kralj Franjo Josip počinje vladati apsolutistički (do 1867, a period do 1859. se naziva Bachov apsolutizam po ministru unutarnjih poslova).
* 1. 1. - U izdanju Matice ilirske izlazi prvi broj časopisa "Neven".
* 4. 1. - Britanski parobrod *RMS Amazon* se zapalio, eksplodirao i potonuo na prvom putovanju - 105 mrtvih.
* 6. 1. - U Rimu osnovana Pontifikalna komisija svete arheologije.

Danilo I Petrović Njegoš, knjaz CG 1852-60
* 13. 1. (1. 1. po j.k.) - Crnogorski Senat i skup glavara proglasili Danila I Petrovića Njegoša za vladara Crne Gore (pretendent je bio i Danilov stric Pero).
* 14. 1. - Stupio na snagu novi Ustav Francuske: predsedniku, Luju Napoleonu Bonaparti, mandat produžen na 10 godina, ima velika ovlašćenja.
* 17. 1. - Fra Ivan Franjo Jukić uhapšen u Sarajevu, u maju prognan u Carigrad.
* 17. 1. - Sand Riverska konvencija: Britanci priznali nezavisnost burske Južnoafričke Republike (Transvaal).
* 2. 2. - Svećenik Martín Merino y Gómez pokušao ubiti španjolsku kraljicu Izabelu II.
* 3. 2. - Platinski rat, Bitka kod Caserosa: argentinska opozicija uz pomoć Brazila porazila diktatora Juan Manuel de Rosasa koji zatim beži u Britaniju.
* 11. 2. - Pomorac Ivan Visin krenuo iz Antverpena na put oko sveta.
* februar - Sultan Abdulmedžid I predstavio kompromis oko pitanja pristupa "Latina", koje podržava Francuska, crkvama u Betlehemu; istovremeno tajno uverava Rusiju da se ništa neće izmeniti.
* 16. 2. - Braća Studebaker osnovala kovačko-livačku firmu u South Bend, Indiana.
* 17. 2. (5. 2. po j.k.) - Novi Ermitaž u Sankt Petersburgu otvoren javnosti.
* 26. 2. - Parobrod *HMS Birkenhead* potonuo kod Južne Afrike, oko 453 stradalih - vojnici viteški stajali da ne bi ugrozili čamce sa ženama i decom, prva poznata primena kodeksa "prvo žene i deca".
* 29. 2. - Izbori za Nacionalnu skupštinu u Francuskoj - uz državnu pomoć, pristalice predsednika dobijaju veliku većinu.
* 13. 3. (1. 3. po j.k.) - Senat odlučuje da Crna Gora postane nasljedno knjaževstvo, što podrazumjeva razdvajanje svetovne i duhovne vlasti.
* mart - Omer-paša Latas pokušava razoružati Hercegovce, što izaziva nezadovoljstvo i manje okršaje (en)
* 18. 3. - Osnovana firma Wells Fargo za poštanske i bankarske usluge u Kaliforniji, kasnije jedna od najvećih banaka.
* 20. 3. - Roman "Čiča Tomina koliba" objavljen u SAD u obliku knjige.
* 25. 3. - Otto von Bismarck imao dvoboj pištoljima sa Georgom von Vinckeom, bez povređenih.

### April/Travanj – Jun/Lipanj

* 5. 4. - Umro ministar-predsjednik austrijske vlade Felix zu Schwarzenberg, nasljeđuje ga saradnik Karl Ferdinand von Buol-Schauenstein kao predsjedavajući konferencije ministara (do 1859).
* april-decembar - Drugi anglo-burmanski rat dovodi do britanske aneksije Donje Burme.
* 14. 4. - Britanci zauzeli pagodu Shwedagon u Rangunu - ova pagoda nije opljačkana ali mnoge druge jesu.
* 22. 4. (10. 4. po j.k.) - U Carigradu umro Avram Petronijević, knežev predstavnik (premijer) u srpskoj vladi i ministar unutrašnjih poslova. Naslediće ga Ilija Garašanin.
* 22. 4. - U Beogradu i Srbiji veje sneg.
* 24. 4. - Sastanak narodnih glavara u hercegovačkom Grahovu povodom turskih naredbi o prikupljanju oružja od seljaka i traženja zaostalih poreza - odlučeno da se napravi dogovor sa crnogorskim knezom (ovaj se protivi ustupcima Turcima).
* 8. 5. - Londonski protokol: velike sile garantuju integritet Danske, ali Šlezvig i Holštajn ostaju zasebne jedinice.
* maj - U Londonu otvoren Viktorijin i Albertov muzej, kao Muzej manufaktura, posvećen primenjenoj umetnosti.
* 22. 5. - Porinut britanski bojni brod *HMS Agamemnon* (u službi od maja '53), prvi koji je od početka projektovan i građen kao parobrod (ali ima i jedra).

### Jul/Srpanj – Septembar/Rujan

* 3. 7. (21. 6. po j.k.) - Prvi broj "Srbskog dnevnika" u Novom Sadu (izlazi do 1864).
* jul - Adolf Anderssen i Jean Dufresne odigrali "Zimzelenu partiju" šaha u Berlinu.
* jul, polovinom - Francuski ambasador Lavalette stigao u Bosfor na topovnjači *Charlemagne*, protivno konvenciji iz 1841 - narednih meseci izdejstvovao da "Grci" načine ustupke "Latinima" u Betlehemu.
* jul - Franjo Josif posetio Novi Sad i neka druga mesta Vojvodine i Banata.
* 28. 7. - Parobrod *Henry Clay* se zapalio blizu New Yorka, među žrtvama su i neke ugledne ličnosti.
* 18. 7. (30. 7.?) - Ruskim aktom Danilo Petrović priznat kao svjetovni vladar Crne Gore.

Luka Vukalović
* leto - Turske operacije protiv ustanika u Hercegovini.
* 18. 8. - 27. 9. - Polemika Ante Starčevića (tokom odsutnosti Ljudevita Gaja iz Narodnih novina) sa novosadskim Srbskim dnevnikom i beogradskim Srbskim novinama oko naziva i postojanja hrvatskog odn. srpskog jezika.
* 10. 9. - Bečka vlada zabranila upotrebu hrvatske trobojnice, za Hrvatsku propisana bijelo-crvena a za Slavoniju bijelo-modra zastava, ispod crno-žute (obično se tvrdi da je raspored boja na dvobojnicama obrnut). Zastava Dalmacije je modro-zlatna.
* septembar - Ilija Garašanin imenovan za kneževog predstavnika (predsednika vlade) - u sukobu je sa knezom Aleksandrom, protivi se ruskom mešanju u unutrašnje poslove Srbije (smenjen sledećeg marta).
* 16. 9. - Zaplijenjen 38. broj zagrebačkog "Nevena" zbog pjesme "Domorodna utjeha" Ivana Filipovića - autor i urednik Mirko Bogović će dogodine u Beču biti osuđeni zbog ovoga; na udaru cenzure ove godine i "Katolički list".
* septembar - Sastanak narodnih predstavnika u hercegovačkim Zupcima: dogovoreno da se krene na ustanak protiv Turaka kada Luka Vukalović da znak za to (sledeće zime). Vukalovićev ustanak traje, u tri faze, do 1862.

 Model Giffardovog dirižabla
* 24. 9. - Henri Giffard leteo u Francuskoj prvim motorizovanim i upravljivim ("dirižabl") vazdušnim brodom (→ Giffardov dirižabl).

### Oktobar/Listopad – Decembar/Prosinac

* 2. 10. - Car i kralj Franjo Josip posjetio Zagreb - rodoljubi pokušali da se pred vladarem izvede hrvatska opera "Ljubav i zloba", ali nije dopušteno.
* 7. 10. - Kontraadmiral Jevfimij Putjatin kreće prema Japanu (stiže u avgustu '53).
* 16. 10. - Predsednik Bonaparta oslobodio Abdelkadera iz zatočenja - odlazi u Bursu pa u Damask.
* 23. 10. - Prvi put predložena teorema četiri boje (dokazana tek 1976).
* 2. 11. - Demokrata Franklin Pierce pobedio na predsedničkim izborima u SAD.
* 4. 11. - Grof Camillo Benso di Cavour postaje premijer Pijemont-Sardinije (1852-59 i 1860-61).
* 7. 11. - Francuski Senat izmenio ustav tako da je omogućeno uvođenje monarhije - potvrđeno plebiscitom 21-22. novembra.
* 11. 11. - Otvorena nova Westminsterska palača.
* 12. 11. - Okončan Kelnski komunistički proces protiv 11 članova Saveza komunista: sedmorica su osuđeni a Savez se raspustio 17. novembra.
* 23. 11. - Prvi samostojeći poštanski sandučići (*pillar box*) na Britanskim otocima postavljeni na Jerseyu, po ideji Anthony Trollopea.
* 23/24. 11. - Crnogorci na prepad zauzeli Žabljak, napuštaju ga nakon ruskog prekora; prije ovoga se knjaz Danilo obračunao sa kućama u Piperima koje su bile u vezama sa skadarskim vezirom (ili zato što su odbijali da plate porez).
* 24. 11. - Komodor Matthew C. Perry kreće na misiju prema Japanu (stiže u julu '53).

Napoleon III Bonaparte, car Francuske 1852-70
* 2. 12. - Predsednik Louis-Napoléon Bonaparte postaje car Francuza Napoleon III - Drugo Francusko Carstvo traje do 1870.
* 4. 12. - Pacifikacija Alžira: opsada Laghouata okončana francuskim zauzećem grada, navodno korišćen i gas hlor.
* 7. 12. - Belfiorski mučenici: Austrijanci pogubili petoricu italijanskih patriota u Mantovi (još četvorica pogubljena sledećeg marta).
* 11. 12. - Bulom pape Pija IX. *Ubi primum placiut* uspostavljena Zagrebačka nadbiskupija, Juraj Haulik nastavlja kao nadbiskup. Zagrebačkom nadbiskupu su kao sufragani podređeni senjski, križevački (unijatski) i đakovački biskup.
* decembar - Tajpinzi opseli Wuchang.
* decembar, krajem - Crnogorsko-turski rat (1852–1853) ili "Prva Omer-pašina vojna" - koncentričan napad na Crnu Goru iz pravca Podgorice, Nikšića i rejona Trebinja. Austrija u ovom ratu podržava Crnogorce, Đorđe Stratimirović je upućen kao poverenik dvora.
* 21. 12. (kalendar?) - Jagodinska pivara počela proizvodnju. Ove godine je u Jagodini prestala s radom Staklara Avramovac.
* 22. 12. - U Londonu je otvorena prva namenska izložba fotografija (*Exhibition of Recent Specimens of Photography*).

### Kroz godinu

Skulptura „Žetelica“ u Beogradu
* Izdato drugo izdanje Vukovog "Srpskog rječnika", sa 47.427 riječi. Ali unošenje ove knjige u Srbiju je sprečeno, pošto je ove godine zabrana Vukove azbuke u Srbiji proširena i na knjige štampane van zemlje.
* 1852-53 - Austrijski Opći građanski zakonik uveden u kraljevinama Ugarskoj, Hrvatskoj i Slavoniji te Srpskoj Vojvodini i Tamiškom Banatu (u Vojnoj krajini, Istri i Dalmaciji od 1812-20).
* Franjo Kulmer imenovan članom Carevinskoga vijeća i tajnim savjetnikom.
* Ljudevit Gaj otvorio Narodnu knjigarnicu u Zagrebu.
* Komisija Banskog veća u Hrvatskoj donela odluku da u nekim udžbenicima bude i ćiriličnih tekstova.
* U Sinju osnovana niža franjevačka gimnazija.
* U Bosni naređeno da "Srblje ne nosi pusata" tj. oružje.
* Rafael Barišić dobio dozvolu za osnivanje hercegovačke franjevačke kustodije (od 1892. provincija); prvi poglavar Anđeo Kraljević.
* Vasojevići se ponovo odmetnuli od Turaka.
* Osnovano izdavačko preduzeće *Éditions Larousse*.
* Otvorena kažnjenička kolonija na Đavoljem ostrvu (do 1953).
* Prvi pokušaj osmanske vlade da se zaduži u inostranstvu propada jer je sultan zaustavio već dogovoreni sporazum - ovo šteti kredibilitetu kod kreditora.
* Na Newfoundlandu viđena poslednja jedinka velike njorke.
* U St. Louis, Missouri osnovana pivarska firma *Anheuser-Busch*.
* George Gabriel Stokes opisuje Stokesov pomak apsorpcionog i emisionog spektra.
* Heinrich Gustav Magnus opisuje Magnusov efekat pomeranja rotirane lopte u struji fluida.

### Umetnost

* "Ofelija", J.E. Millais
* "Inauguracija Velike izložbe", Roberts
* "Seoske gospođice", Courbet
* "San Giorgio Maggiore i Salute, Venecija", E.W. Cooke
* Konjanička statua Andrewa Jacksona, Clark Mills (foto 1890-te)

### Karte

* Evropa
* Austrijske zemlje na Balkanu

## Rođenja

* 5. 1. - Franjo Vilhar Kalski, skladatelj († 1928)
* 12. 1. - Joseph Joffre, francuski general († 1931)
* 21. 1. - Ivan Broz, jezikoslovac, književni povjesničar († 1893)
* 26. 1. - Pierre Savorgnan de Brazza, istraživač Afrike († 1905)
* 16. 2. - Charles Taze Russell, protestantski reformator, evangelista († 1916)
* 26. 2. - John Harvey Kellogg, lekar, pronalazač *corn flakes*-a († 1943)
* 1. 3. - Théophile Delcassé, francuski političar († 1923)
* 10. 4. - Kosta Hristić, srpski političar, diplomata († 1927)
* 11. 4. - Bogdan Medaković, političar u Hrvatskoj († 1930)
* 12. 4. - Petar Ubavkić, vajar († 1910)
* 12. 4. - Ferdinand von Lindemann, matematičar († 1939)
* 13. 4. - Frank Winfield Woolworth, osnivač trgovačke kompanije († 1919)
* 14. 4. - Maximilian Berlitz, osnivač škola za učenje jezika († 1921)
* 22. 4. - Vilim IV., veliki vojvoda Luksemburga († 1912)
* 1. 5. - Calamity Jane, žena sa Divljeg zapada († 1903)
* 2. 5. - Pera Todorović, srpski novinar i političar († 1907)
* 4. 5. - Alice Liddell, možda inspiracija za Alisu u zemlji čuda († 1934)
* 31. 5. - Julius Richard Petri, mikrobiolog († 1921)
* 24. 6. - Victor Adler, austrijski socijalista († 1918)
* 25. 6. - Antoni Gaudí, arhitekta († 1926)
* 12. 7. - Hipólito Yrigoyen, predsednik Argentine († 1933)
* 10. 8. - Matko Laginja, hrvatski političar († 1930)
* 20. 8. - Firmilijan Dražić, skopski mitropolit († 1903)
* 23. 8. - Arnold Toynbee, ekonomski istoričar († 1883)
* 30. 8. - Jacobus Henricus van 't Hoff, fizičar, hemičar, nobelovac († 1911)
* 8. 9. - Gojong, vladar Koreje († 1919)
* 12. 9. - Herbert Henry Asquith, premijer Ujedinjenog Kraljevstva († 1928)
* 14. 9. - Simo Matavulj, književnik († 1908)
* 20. 9. - Marija Krucifiksa Kozulić, časna sestra, utemeljiteljica karitativnih ustanova († 1922)
* 28. 9. - John French, britanski general († 1925)
* 2. 10. - William Ramsay, hemičar, nobelovac († 1916)
* 9. 10. - Hermann Emil Fischer, hemičar, nobelovac († 1919)
* 10. 10. - Milan Jovanović Batut, lekar, utemeljivač Medicinskog fakulteta u Bg. († 1940)
* 10. 10. - Milan Grlović, novinar, publicist, prevoditelj († 1915)
* 3. 11. - Mutsuhito, car Meiji, japanski vladar († 1912)
* 11. 11. - Franz Conrad von Hötzendorf, austrougarski načelnik generalštaba († 1925)
* 15. 11.? - Teufik Paša Egipatski, vladar Egipta i Sudana († 1892)
* 28. 11. - Nikola Mašić, slikar († 1902)
* 15. 12. - Henri Becquerel, fizičar, nobelovac († 1908)
* 19. 12. - Albert A. Michelson, fizičar, nobelovac († 1931)
* ? - Gavro Vuković, crnogorski političar († 1928)
* ? - Aca Stanojević, srpski političar († 1947)
* ? - Badí‘, mučenik bahaizma († 1869)

## Smrti

* 6. 1. - Louis Braille, pronalazač pisma za slepe (\* 1809)
* 24. 1. - Ján Kollár, slovački književnik itd., ideolog panslavizma (\* 1793)
* 25. 1. - Fabian Gottlieb von Bellingshausen, ruski admiral (\* 1778)
* 3. 3. - Auguste de Marmont, maršal Francuske, vojvoda od Raguze (\* 1774)
* 4. 3. - Nikolaj Gogolj, književnik (\* 1809)
* 10. 3. - Stojan Simić, srpski političar, biznismen (\* 1797)
* 5. 4. - Felix zu Schwarzenberg, predsednik austrijske vlade (\* 1800)
* 17. 4. - Étienne Maurice Gérard, maršal Francuske (\* 1773)
* 22. 4. - Avram Petronijević, srpski državnik (\* 1791)
* 29. 4. - Luka Lazarević, sveštenik i vojvoda iz Prvog srpskog ustanka (\* 1774)
* 3. 5. - Sara Coleridge, spisateljica, prevodilac (\* 1802)
* 5. 5. - Hadži-Murat, kavkaski borac protiv Rusije (\* ca. 1816)
* 4. 6. - James Pradier, skulptor (\* 1790)
* 29. 6. - Henry Clay, bivši državni sekretar SAD (\* 1777)
* 25. 7. - Gaspard Gourgaud, francuski general (\* 1783)
* 15. 8. - Johan Gadolin, hemičar (\* 1760)
* 14. 9. - Arthur Wellesley, vojvoda od Wellingtona, britanski vojskovođa i državnik (\* 1769)
* 26. 9. - Mileta Radojković, knez jagodinske nahije (\* 1778)
* 27. 11. - Ada Lovelace, matematičarka, možda prvi programer (\* 1815)
* 29. 11. - Nicolae Bălcescu, vlaški revolucionar (\* 1819)

## Reference

Literatura
* Rudolf Horvat (hr Wikisource): *Najnovije doba hrvatske povjesti/Prelom s Ugarskom*
* *Istorija srpskog naroda*, Od Prvog ustanka do Berlinskog kongresa 1804-1878, Beograd 1981
	+ Peta knjiga prvi tom (V-1)
	+ Peta knjiga drugi tom (V-2)
* Šišić, Ferdo. *Povijest Hrvata Pregled povijesti hrvatskoga naroda 1526.-1918.* drugi dio. Marjan tisak 2004.