Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Leiden

| Lajden Leiden
 |
| --- |
|  Stara Rajna u Lajdenu |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
| Osnovni podaci
 |
| Država
 |  Nizozemska
 |
| Provincija
 | Južna Holandija
 |
| Stanovništvo
 |
| Stanovništvo (2007.) | 117.363
 |
| Gustina stanovništva
 | 5.337 st./km²
 |
| Položaj
 |
| Koordinate
 | ﻿ / ﻿ |
| Površina
 | 23,16 km²
 |
|  |
| Ostali podaci
 |

**Lajden** (nizozemski: *Leiden*, ranije *Leyden*, latinski: *Lugdunum Batavorum*) je grad u holandskoj provinciji Južna Holandija.

Grad ima oko 117.000 stanovnika, 254.000 sa predgrađima. Nalazi se na reci Staroj Rajni blizu Haga i Harlema.

U Lajdenu se nalazi najstariji Univerzitet u Holandiji, osnovan 1575.

## Historija

Na mestu današnjeg Lajdena postojala je rimska tvrđava u 4. vijeku. Gradu Lajdenu se pripisuje rimsko ime *Lugdunum Batavorum*, mada je ono pripadalo današnjem gradu Katwijku.

Godine 860., pominje se naselje Leiton (*Leithon*) koje je preteča današnjeg grada. Gradske privilegije Lajden je dobio 1266.

Lajden je naročito prosperirao u 16. i 17. veku. Grad je bio poznat po proizvodnji tkanina i štamparstvu.

Godine 1572., Lajden se priključio holandskoj pobuni protiv španske vlasti. Pod španskom opsadom je bio do oktobra 1574. Opsada je probijena tako što su brane razvaljene, tle poplavljeno, pa su brodovi sa zalihama doplovili do grada. Kao nagradu za herojski otpor, Viljem I Oranski je osnovao Univerzitet u Lajdenu.

Godine 1606. u Lajdenu je rođen čuveni slikar Rembrandt van Rijn.

Tokom 17. veka, grad je napredovao zahvaljujući dolasku izbeglica iz Flandrije. Iako je izgubio trećinu od 15.000 stanovnika tokom opsade 1574., 1622. imao je 45.000 stanovnika, i blizu 70.000 oko 1670. Tokom Zlatnog doba Holandije, Lajden je bio drugi grad Holandije, posle Amsterdama.

Kasnije, Lajden je stagnirao usled opadanja značaja tekstilne industrije. Broj stanovnika je pao na 30.000 1811., a 1904. bio je 56.044.

Holandski ustav je napisao Johan Rudolf Torbeke aprila 1848. u Lajdenu.

Danas je Lajden značajan kao istorijski i univerzitetski grad.

## Slike grada

* Mlin *De Valk*
* Stara Rajna
* Gradska većnica
* Gradski kanal i stara opservatorija

## Vanjske veze

* Internet prezentacija grada (hol, en)
* City Of Leiden Arhivirano 2015-08-01 na Wayback Machine-u
* Kultura u Lajdenu Arhivirano 2021-04-12 na Wayback Machine-u (hol)
* Prirodnoistorijski muzej (hol, en)
* Univerzitet u Lajdenu (hol, en)
* Slike grada Arhivirano 2007-03-11 na Wayback Machine-u
# Göttingen

| Göttingen
 |
| --- |
| Ulica Johannisstrasse u centru gradaUlica Johannisstrasse u centru grada |
|  |
|

|  |
| --- |
|  **Grb** |

 |
| Koordinate: ﻿ / ﻿ |
| **Država** |  Njemačka
 |
| **Pokrajina** | Donja Saksonija
 |
|  |
| **Vlast**  |
|  - **Gradonačelnik** | Rolf-Georg Köhler
 |
|  |
| **Površina**  |
|  - **Ukupna** | 116 km²
 |
| **Visina** | 150 m
 |
|  |
| **Stanovništvo** (2003)
 |
|  - **Grad** | 122.883
 |
|  |
| **Vremenska zona** | UTC+1 (UTC+2)
 |
| **Poštanski broj** | 37001–37085
 |
| **Pozivni broj** | 0551
 |
| **Službene stranice** www.goettingen
 |
| Karta
 |
| Göttingenclass=notpageimage| Göttingen na karti Njemačke |

**Göttingen** (na lokalnom donjonjemačkom: *Chöttingen*) je grad od 122.883 stanovnika u njemačkoj pokrajini Donjoj Saksoniji. Poznat je po svom Univerzitetu Georg-August.

## Geografija

Göttingen leži na rijeci Leine, udaljen oko 100 km južno od Hanovera i oko 55 km sjeverno od Kassela.

## Historija

Göttingen se prvi put spominje 953. pod imenom Gutingi, a status grada dobio je negdje oko 1211. godine. U 14. vijeku Göttingen je bio jedan od moćnijih gradova Hanzetske lige. Nakon što je 1531. prihvatio protestantizam grad je trpio zbog vjerskih ratova kroz period od 16. do 17. vijeka. Engleski kralj George II, koji je tad istovremeno bio i elektor (vladar) Saksonije, osnovao je 1737. Univerzitet Georg-August. On je uskoro poznao toliko poznat da je Göttingen po drugi put doživio prosperitet. Ipak, to nije trajalo predugo, samo do 1837. kada je nakon političkih razmimoilaženja isključeno 7 profesora poznatih kao Göttinger Sieben. Nakon tog kvalitet univerziteta se srozao, pa je i grad upao u krizu. Univerzitet se oporavio tek krajem 19. vijeka i to zahvaljujući svojim fakultetima matematike i fizike koji su tada zahvaljujući svom radu bili među vodećim u svijetu.

## Znamenitosti

Göttingen je jedan od rijetkih njemačkih gradova koji nije pretrpio nikakve štete za vrijeme Drugog svjetskog rata tako da ima potpuno očuvanu historijsku jezgru sa puno kuća građenih sa drvenom konstrukcijom (kanatna konstrukcija) kakva je i gradska vijećnica iz 14. vijeka, uz to ima i nekoliko gotičkih crkava. Grad je poznat i po svom botaničkom vrtu.

## Privreda

Pored Univerziteta Georg-August koji je danas jedan od najpoznatijih u Njemačkoj (univerzitetska biblioteka je jedna od najbogatijih), Göttingen je i snažni industrijski centar. U gradu se proizvode optički i visokoprecizni instrumenti, te mikroelektronika. Snažna je i kemijska, štamparska i industrija plastičnih materijala.

## Reference

## Vanjske veze

* Službene stranice grada (`de`)
* *Göttingen* na portalu Encyclopædia Britannica (`en`)
# Prostorvreme

Zakrivljenost prostorvremena
U teoriji relativnosti, **prostorvrijeme** je prostor koji se uz tri prostorne koordinate opisuje i četvrtom koordinatom razmjernom vremenu. Dok ono što se mjeri kao prostor i kao vrijeme ovisi o gibanju promatrača i za različite je opažače različito, prostor–vrijeme svakomu je isto.

U klasičnome, Newtonovu pogledu na svijet, prostor i vrijeme su apsolutni, vječni i nepromjenjivi, potpuno neovisni jedno o drugomu. Međutim, 1905. godine Albert Ajnštajn je zasnovao svoj rad o specijalnoj relativnosti na dva postulata:

1. zakoni fizike su invarijantni (identični) u svim inercijalnim sistemima (tj. neubrzavajućim u odnosu na referentno telo);
2. brzina svetlosti u vakuumu ista je za sve posmatrače, bez obzira na kretanje izvora svetlosti.

Logična posledica ovih postulata je nerazdvojnost četiri dimenzije prostora i vremena, koje su do tada smatrane nezavisnim. Pojavljuju se mnoge kontraintuitivne posledice: pored nezavisnosti od kretanja izvora svetlosti, brzina svetlosti ima istu brzinu bez obzira na referentni okvir u kome se meri; rastojanja se menjaju kada se mere u različitim inercijalnim referentnim okvirima i linearna aditivnost brzina više ne važi.

Ajnštajova teorija predstavljala je napredak u odnosu na Lorencovu teoriju o elektromagnetnim fenomenima iz 1904. godine i Poenkareovu teoriju elektrodinamike. Iako su te teorije uključivale jednačine identične onima koje je Ajnštajn uveo (tj. Lorencovu transformaciju), one su u suštini *ad hoc* modeli predloženi za objašnjavanje rezultata eksperimenata - uključujući poznati Majkelson-Morlijev eksperiment - koji su bili izuzetno teški za uklapanje u postojeće paradigme.

Godine 1908. Herman Minkovski, nekadašnji profesor matematike mladog Ajnštajna u Cirihu - predstavio je geometrijsku interpretaciju specijalne relativnosti koja je spojila vreme i tri prostorne dimenzije prostora u jedinstveni četvorodimenzionalni kontinuum, sada poznat kao prostor Minkovskog. Ključna karakteristika ovog tumačenja je formalna definicija intervala prostor-vreme. Iako se mere razdaljine i vremena između događaja razlikuju od mera napravljenih u različitim referentnim okvirima, interval prostor-vreme je nezavisan od inercijalnog referentnog okvira u kojem su merenja napravljena.

Geometrijska interpretacija relativnosti Minkovskog bila je bitna za Anštajnov razvoj opšte teorije relativnosti 1915. godine, gde je pokazao kako masa i energija zakrivljuju ravno prostor-vreme. Dijagrami Minkowskog mogu se koristiti za vizualizaciju relativističkih efekata.

## Reference

## Povezano

* Zakrivljenost
* Teorija relativnosti
* Apsolutni prostor i vreme
# Niels Bohr

|  |
| --- |
|  **Niels Bohr** |
|  |
|  |
| Rođenje
 | (1885-oktobra-07)7. oktobra 1885. Kopenhagen, Danska
 |
| Smrt
 | 18. novembra 1962. (dob: 77) Kopenhagen, Danska
 |
| Polje
 | fizika
 |
| *Alma mater* | Univerzitet u Kopenhagenu
 |
| Akademski mentor
 | Christian Christiansen
 |
| Istaknuti studenti
 | Hendrik Anthony Kramers
 |
| Poznat po
 | * Kopenhagenska interpretacija
* komplementarnost
* Bohrov model
* Sommerfeld–Bohrova teorija
* BKS teorija
* Debate Bohr-Einstein
* Bohrov magneton
 |
| Istaknute nagrade
 | * Nobelova nagrada za fiziku (1922)
* Franklinova medalja (1926)
* Orden slona (1947)
* Nagrada Atomi za mir (1957)
 |

**Niels Hendrik David Bohr** (7.10. 1885. - 18.11. 1962.) je danski fizičar poznat po otkriću kvantne mehanike.

Završio je univerzitet i doktorirao u Kopenhagenu, a zatim je 1911. godine otišao u Mančester. Tamo je sa Ernestom Raderfordom izučavao strukturu atoma. Posle pet godina rada u Engleskoj, vraća se u Kopenhagen i postaje direktor danskog Instituta za teorijsku fiziku. Godine 1922. dobio je Nobelovu nagradu za fiziku. Potom je niz godina izučavao nuklearnu fiziku, a od 1939. godine posebno je proučavao uran.

Kada su 1940. godine Nemci okupirali Dansku, Bor je izbegao u SAD gde je učestvovao u istraživanjima koja su kasnije omogućila izradu prve nuklearne bombe.

Po završetku Drugog svetskog rata, Bor se vratio u Kopenhagen gde je izabran za predsednika Danske akademije nauka. Zauzimao se za ograničenje nuklearnog naoružanja i zabranu korišćenja atomskih bombi.

## Doprinosi fizici

* Model atoma
* Princip korespondencije
* Kopenhagenska interpretacija kvantne mehanike.
* Princip komplementarnosti: pojava može biti posebno analizirana kao da ima nekoliko kontradiktornih osobina na primer, talasno-čestični dualizam.

## Vanjske veze

* Arhiva Nilsa Bora
* Nobelova fondacija: Nils Bor Arhivirano 2004-08-31 na Wayback Machine-u
* O Nilsu Boru
# Epistemologija

**Teorija saznanja** (takođe **epistemologija** ili **gnoseologija**) je oblast filozofije koja istražuje mogućnosti, korene nastanka i krajnje domete ljudskog saznanja. Iako pokušaji razvoja odgovarajuće teorije saznanja potiču još iz Antike i Platonove filozofije, epistemologija je zvanično počela da dominira Zapadnom filozofskom mišlju tek od Dekarta i Loka, kao posledica rasprava između racionalista i empirista o važnosti koncepata »a priori« i »a posteriori« prilikom sticanja saznanja o nečemu. Savremeni postmoderni mislioci, uključujući mnoge feminističke filozofe, su postavili, ili predložili kontekstualizaciju saznanja kao deo intersubjektivnog procesa.

## Istorija epistemologije

Epistemologija se oduvjek vrtila oko pitanja koja se tiču prirode, obuhvatnosti, izvora i ispravnosti saznanja. Tokom istorije filozofije, pojedini filozofi su se koncentrisali na jedno ili dva od tih pitanja i isključivali ostala. Rijetko koji filozof je u svom djelu obuhvatio svako od njih. Centralna pitanja epistemologije su:

* (1) Šta je saznanje - koja je to korektna analiza ili definicija koncepta saznanje?
* (2) Šta sve obuhvata naše saznanje - od kojih sve stvari potiče naše saznanje?
* (3) Koji su to izvori saznanja - na koji način je stečeno određeno saznanje?
* (4) Postoji li iskonsko saznanje?

Prvo pitanje je postalo predmet interesovanja filozofa od polovine dvadesetog vijeka, ali je takođe razmatrano do određene granice u antičko doba. Drugom pitanju je prvi pažnju posvetio Platon. Sa nekoliko prekida drugo pitanje je prisutno kroz istoriju filozofije sve do danas. Treće pitanje je takođe imalo istaknuto mjesto u antičkoj filozofiji, ali je takođe činilo centralnu okosnicu epistemoloških diskusija u srednjovjekovnom i ranom modernom periodu. Četvrto pitanje proizlazi iz skepticizma, i predstavlja temu koja je takođe predmet epistemoloških diskusija počev od antičke filozofije pa sve do danas, iako postoje periodi u kojima su preokupacije skeptika bile ignorisane.

Pokušaji davanja odgovora na ova pitanja kroz istoriju filozofije, neminovno su doveli do pojave dodatnih, više prirodnijih pitanja. Glavno od tih dodatnih pitanja je slijedeće:

* (5) Šta je to opravdano vjerovanje - pod kojim uslovima se određeno vjerovanje može smatrati opravdanim?

U istoriji filozofije filozofi su se tek sporadično zanimali za ovo posljednje pitanje, ipak ono postaje od krucijalne važnosti za mnoge filozofe dvadesetog vijeka.

## Epsitemološki pravci

Epsitemološki pravci (saznajni) se razlikuju u zavisnosti od izvora saznanja. Tu spadaju

* racionalizam
* iracionalizam
* empirizam
* senzualizam
* kriticizam
* intuicionizam
* dogmatizam
* skepticizam

## Povezano

* Filozofija
* Saznanje

## Vanjske veze

* Datoteke u vezi s temom Epistemologija na Wikimedijinoj ostavi
# Gilbert N. Lewis

| Gilbert Njuton Luis |
| --- |
| Gilbert Njuton Luis |
| Rođenje | 23. oktobar 1875. Vejmut, SAD  |
| Smrt | 23. mart 1946. Berkli, SAD |

**Gilbert Njuton Luis** (engleski: *Gilbert Newton Lewis*; Vejmut, 23. oktobar 1875 — Berkli, 23. mart 1946) je bio američki fizikohemičar.

## Školovanje

Studije hemije je započeo na Univerzitetu Nebraska, a na Harvardu je diplomirao 1896. i doktorirao 1899.

## Naučni rad

Studije (posledoktorske) nastavio je kod slavnih fizikohemičara toga doba, Vilhelma Osvalda u Lajpcigu i Valtera Nernsta u Getingenu.

Godine 1908. objavio je prvi rad iz serije o relativnosti, gde je izveo vezu između mase i energije drukčije od Ajnštajna. Takođe je uveo termodinamički koncept fugasnosti u radu, "The osmotic pressure of concentrated solutions, and the laws of the perfect solution," *J. Am. Chem. Soc.* **30**, 668-683 (1908).

Godine 1916. formulisao je ideju da kovalentnu vezu obrazuju zajednički elektronski parovi. Njegove ideje o hemijskoj vezi proširio je Irving Langmjur što je inspirisalo Polinga da započne ispitivanje prirode hemijske veze. Te godine je objavio ono što danas nazivamo Luisovim strukturama i model kubičnog atoma.

Godine 1919, ispitivanjem magnetnih osobina rastvora kiseonika u tečnom azotu, našao je da dolazi do obrazovanja molekula O4 što je bio prvi dokaz o postojanju četvoroatomskog kiseonika.

Godine 1923. formulisao je elektronsku teoriju kiselo-baznih reakcija što danas znamo kao Luisovu teoriju: Luisova baza je akceptor (primalac) elektrona a Luisova baza" donor (davalac) elektrona.

Iz radova Vilarda Gibsa, bilo je poznato da se hemijske reakcije odvijaju do dostizanja ravnoteže određene slobodnom energijom reaktanata. Luis je proveo 25 godina određujući slobodne energije različitih supstanci. Godine 1923. objavljivanjem tih rezultata sa Randalom Luis je hemijsku termodinamiku uveo kao modernu naučnu disciplinu.

Godine 1926, smislio je termin „foton" za najmanju jedinicu energije zračenja.

Luis je prvi napravio deuterijum oksid (tešku vodu) 1933. godine.

## Reference

## Literatura

* Coffey, Patrick (2008) *Cathedrals of Science: The Personalities and Rivalries That Made Modern Chemistry*. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-532134-0

## Vanjske veze

* Gilbert Newton Lewis (1875–1946) and Irving Langmuir (1881–1957) Arhivirano 2007-02-03 na Wayback Machine-u - Chemical Achievers
* Key Participants: G. N. Lewis Arhivirano 2012-11-22 na Wayback Machine-u - *Linus Pauling and the Nature of the Chemical Bond: A Documentary History*
* Eric Scerri, *The Periodic Table, Its Story and Its Significance*, Oxford University Press, 2007, see chapter 8 especially
* National Academy of Sciences Biographical Memoir
# Determinizam

**Determinizam** je filozofsko učenje po kojem je sve što postoji povezano kauzalnim, uzročno-posledičnim vezama, materijalne ili nematerijalne prirode. Prema ovoj doktrini, nema slučajnosti, proizvoljnosti, niti slobodnog čina u univerzumu, već je sve unapred određeno prethodnom istorijom zbivanja.

## Napomene

## Vanjske veze

* Determinizam i filozofija slobode Arhivirano 2008-05-16 na Wayback Machine-u
# Paulijev princip isključenja

|  |
| --- |
| **Kvantna fizika** |
|  |
| *Kvantna mehanika* |
|
Uvod u...
Matematička formulacija...

 |
| *Fundamentalni koncepti* |
|
Dekoherencija · Interferencija
Neodređenost · Isključenje
Teorija transformacije
Ehrenfestov teorem · Mjerenje

 |
| *Eksperimenti* |
|
Eksperiment s dvostrukom pukotinom
Davisson-Germer eksperiment
Stern–Gerlach eksperiment
EPR paradoks ·
Popperov eksperiment
Schrödingerova mačka

 |
| *Jednadžbe* |
|
Schrödingerova jednadžba
Paulijeva jednadžba
Klein-Gordonova jednadžba
Diracova jednadžba

 |
| *Napredne teorije* |
|
Kvantna teorija polja
Kvantna elektrodinamika
Kvantna kromodinamika Kvantna gravitacija
Feynmanov dijagram

 |
| *Interpretacije* |
|
Kopenhagenska ·
Kvantna logika
Skrivene varijable ·
Transakcijska
Mnogo-svjetova ·
Ansambl
Konzistentne povijesti · Relacijska
Svijest uzrokuje kolaps
Orkestrirana objektivna redukcija

 |
| *Znanstvenici* |
|
Planck · Schrödinger
Heisenberg · Bohr · Pauli
Dirac · Bohm · Born
de Broglie · von Neumann
Einstein · Feynman
Everett · Drugi

 |
| Ova kutijica: pogledaj • razgovor • uredi |

U kvantnoj mehanici, **Paulijev princip isključenja** ili jednostavno **princip isključenja** je princip koji govori da dva identična fermiona (čestice s polucjelobrojnim spinom) ne mogu zauzimati isto kvantno stanje istovremeno. Princip se zove po fizičaru Wolfgangu Pauliju.

Jedna od posljedica principa isključenja jest činjenica da postoje razni kemijski elementi, jer kada on ne bi vrijedio, tada bi svi elektroni u atomu zauzeli najniže energetsko stanje, te bi po kemijskim svojstvima bili identični. Elektroni atoma težih od helijevih ne zauzimaju najniže energetsko stanje, jer dva elektrona u istom atomu ne mogu imati sva četiri kvantna broja (*n*, *l*, *ml* i *ms*) jednaka, što znači da ne mogu biti opisana jednakom valnom funkcijom.
# Kvantno stanje

**Kvantno stanje** je u kvantnoj mehanici niz brojeva koji u potpunosti definišu i opisuju kvantni sistem. Ovi brojevi se nazivaju kvantnim brojevima sistema i kako je kvantna teorija nedeterministička, brojevi su samo pridruženi merenim parametrima sistema. Kvanti brojevi ne daju konkretnu vrednost neke merene veličine (na primer energije).

U klasičnoj mehanici čestica može biti opisana pomoću položaja i impulsa. U kvantnoj fizici, zbog Hajzenbergovog principa neodređenosti ove dve veličine ne mogu u isto vreme tačno da se izmere, pa se zato čestice opisuju pomoću kvantnih brojeva koji su specifični za opisivani sistem. Na primer, stanje ili položaj jedne čestice koja se nalazi u jednodimenzionalnoj kutiji mogu se definisati jednim kvantnim brojem koji je pridružen energiji te čestice.

Potpuno definisano kvantno stanje može se opisati pomoću vektora stanja, talasne funkcije ili potpunim nizom kvantnih brojeva za određeni sistem.

## Literatura

* Isham, Chris J (1995). *Lectures on Quantum Theory: Mathematical and Structural Foundations*. Imperial College Press. ISBN 978-1-86094-001-9.
* Bratteli, Ola; Robinson, Derek W (1987). *Operator Algebras and Quantum Statistical Mechanics 1*. Springer. ISBN 978-3-540-17093-8. 2nd edition.  In particular, see Sec. 2.3.
# Schrödingerova mačka

Šredingerova mačka: mačka je zajedno sa bočicom u kojoj se nalazi otrov i izvor radioaktivnosti zatvorena u zapečaćenu kutiju zaštićenu od svih spolja indukovanih kvantnih dekohenrecija. Ako unutrašnji Gajgerov brojač detektuje radijaciju, znači da je bočica razbijena, što oslobađa otrov koji ubija mačku. Kopenhagenska interpretacija kvantne mehanike implicira da je nakon nekog vremena, mačka istovremeno živa i mrtva. Međutim, ako pogledamo u kutiju, možemo da vidimo da je mačka ili živa ili mrtva, ne istovremeno živa ili mrtva.
**Šredingerova mačka** je misaoni eksperiment koji je uobičajeno opisan kao paradoks austrijskog fizičara Ervina Šredingera, koji je izveden 1935. Eksperiment ilustruje kako je on video, problem Kopenhagenske interpretacije kvantne mehanike, koja je primenjena na svakodnevne objekte. U ovom eksperimentu mačka može biti živa ili mrtva, u zavisnosti od prethodnih nasumičnih događaja. Mačkin paradoks je takođe često bio predmet teorijske rasprave i interpretacije kvante mehanike.

Najčešće pominjana interpretacija kvantne mehanike je kopenhagenska interpretacija. U ovom tumačenju, sistem prestaje biti superpozicija stanja i postaje ili jedno ili drugo, u zavisnosti od promatrača. Ovaj misaoni eksperiment upućuje na činjenicu da priroda merenja ili opažanja nije dobro definirana u kopenhagenskoj interpretaciji. Schroedingerov eksperiment se može tumačiti tako da dok je kutija u kojoj se nalaze mačka i radioaktivni element zatvorena, sistem istovremeno postoji u superpoziciji "raspadnuto jezgro / mrtva mačka" i "čitavo jezgro / živa mačka". Ukoliko se otvori kutija, za promatrača postoji samo jedno stanje - mrtva ili živa mačka.

Međutim, jedan od glavnih znanstvenika povezanih s kopenhagenskim tumačenjem, Niels Bohr, nikada nije imao na umu promatrača koji bi izazvao kolaps talasne jednačine, tako da Schrödingerova mačka nije predstavljala nikakvu zagonetku za njega. Mačka je mrtva ili živa prije nego što promatrač otvori kutiju.
# Spin

*Za ostale upotrebe, pogledajte Spin (razvrstavanje).*
**Spin** je osnovna osobina elementarne čestice, poput mase i naelektrisanja. Pošto je kvantno-mehaničke prirode ne može se opisati makroskopski. Najpribližnije se može shvatiti kao mehanički moment, tj, kao da se čestica ponaša kao mala čigra.

Spin ima dimenzije dejstva, a izražava se kao umnožak Plankove konstante WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 i spinskog kvantnog broja.

Pored elementarnih čestica spin mogu posedovati i njihove kombinacije, recimo, atomska jezgra pa se onda govori o nuklearnom spinu. Nuklearni spin je kombinacija spinova protona i neutrona od kojih je jezgro načinjeno.

Isto tako, orbite elektrona u atomima i molekulima mogu imati spin.

Čestice sa celobrojnim spinskim kvantnim brojem su bozoni, a sa polucelim fermioni.

## Literatura

* S. Macura, J. Radić-Perić, ATOMISTIKA, Službeni list, Beograd, 2004. str. 144.
* Cohen-Tannoudji, Claude; Diu, Bernard; Laloë, Franck (2006). *Quantum Mechanics* (2 volume set izd.). John Wiley & Sons. ISBN 978-0-471-56952-7.
* Condon, E. U.; Shortley, G. H. (1935). „Especially Chapter 3”. *The Theory of Atomic Spectra*. Cambridge University Press. ISBN 0-521-09209-4.
* Hipple, J. A.; Sommer, H.; Thomas, H.A. (1949). *A precise method of determining the faraday by magnetic resonance*. DOI:10.1103/PhysRev.76.1877.2.
* Edmonds, A. R. (1957). *Angular Momentum in Quantum Mechanics*. Princeton University Press. ISBN 0-691-07912-9.
* Jackson, John David (1998). *Classical Electrodynamics* (3rd izd.). John Wiley & Sons. ISBN 978-0-471-30932-1.
* Serway, Raymond A.; Jewett, John W. (2004). *Physics for Scientists and Engineers* (6th izd.). Brooks/Cole. ISBN 0-534-40842-7.
* Thompson, William J. (1994). *Angular Momentum: An Illustrated Guide to Rotational Symmetries for Physical Systems*. Wiley. ISBN 0-471-55264-X.
* Tipler, Paul (2004). *Physics for Scientists and Engineers: Mechanics, Oscillations and Waves, Thermodynamics* (5th izd.). W. H. Freeman. ISBN 0-7167-0809-4.
* Sin-Itiro Tomonaga, The Story of Spin, 1997

## Vanjske veze

* "Spintronics. Feature Article" in *Scientific American*, June 2002.
* Goudsmit on the discovery of electron spin.
* *Nature*: "Milestones in 'spin' since 1896."
* ECE 495N Lecture 36: Spin Online lecture by S. Datta
# Bozon

**Bozoni** su čestice koje tvore simetrično sastavljena kvantna stanja. Za njih važi Bose-Einsteinova statistika. Bozoni su čestice sa celim spinom, za razliku od fermiona koji imaju polovni spin.

Naziv su dobili po indijskom fizičaru Satyendri Nathu Boseu.

Bozoni su sledeće čestice:

* gluoni
* fotoni
* fononi
* W+,W- bozon
* Z0 bozon
* gravitoni

Sve čestice su ili bozoni ili fermioni. Bozon je nosilac osnovnih interakcija. Za Bozone ne važi Paulijev princip isključenja, zato može jedno kvantno stanje zauzimati više bozona.

## Povezano

* Elementarne čestice
* Bozonov gas
* Maksvelova statistika
* Boze-Ajnštajnova statistika
* Fermi-Dirakova statistika