# 1540.

*Ovo je članak o godini 1540.*

|  |  |
| --- | --- |
| Milenijum:
 | 2. milenijum
 |
| Vjekovi:
 | 15. vijek – **16. vijek** – 17. vijek
 |
| Decenija:
 |  1510-e  1520-e  1530-e  – 1540-e –  1550-e  1560-e  1570-e  |
| Godine:
 | 1537 1538 1539 – **1540** – 1541 1542 1543
 |

1540.. po kalendarima
| Gregorijanski
 | 1540.. (MDXL) |
| Ab urbe condita
 | 2293.
 |
| Islamski
 | 946–947.
 |
| Iranski
 | 918–919.
 |
| Hebrejski
 | 5300–5301.
 |
| Bizantski
 | 7048–7049.
 |
| Koptski
 | 1256–1257.
 |
| Hindu kalendari
 |
| • *Vikram Samvat* | 1595–1596.
 |
| • *Shaka Samvat* | 1462–1463.
 |
| • *Kali Yuga* | 4641–4642.
 |
| Kineski
 |
| • Kontinualno
 | 4176–4177.
 |
| • 60 godina
 | Yang Metal Miš (od kineske Ng.) |
| Holocenski kalendar
 | 11540.
 |
| p • r • u |
| Podrobnije: Kalendarska era |

Godina **1540** (**MDXL**) bila je prijestupna godina koja počinje u četvrtak (1. jan./sij. po julijanskom kalendaru).

## Događaji

* 6. 1. - Henry VIII od Engleske se oženio Anom Klevskom (razvodi se već u julu).
* 12. 1. - Ivan Ungnad postavljen za vrhovnog kapetana Ferdinandovih četa u Slavoniji, nakon Nikole Jurišića; potvrđeno da Petar Keglević ostaje jedini ban u Hrvatskoj (što će postati uobičajeno).
* 14. 2. - Karlo V. ušao bez otpora u Ghent i pogubio vođe tamošnje pobune, gradu oduzete slobode.
* mart - Waltham Abbey je poslednji ugašeni priorat tokom engleskog Raspuštanja manastira.
* ožujak - Jače turske provale na posede Ivana i Nikole Zrinskog.
* 7. 4. - Totalno pomračenje Sunca vidljivo u Bačkoj, Slavoniji, Bosni i Lici, totalitet traje samo 20 do 25 sekundi.
* 22. 4. - Francisco Vázquez de Coronado stupio sa svojom velikom ekspedicijom u neistražene krajeve
* 17. 5. - Šer Šah Suri privremeno zbacio mogule (Humajuna) i uspostavio carstvo Surida (traje do 1557).
* lipanj-srpanj? - Stjepan Majlath se pobunio protiv Ivana Zapolje u Erdelju, Zapolja oboleo tokom opsade Fagaraša.
* srpanj, polovicom - Provala bosanskog (Gazi Husrev-beg) i kliškog (Murat-beg) sandžaka prema Uni, opsada Kostajnice i Zrinja; u protunapadu braća Zrinski spalili varoši pod Dubicom i Kamengradom .
* 22. 7. - Umro Ivan Zapolja, istočni kralj Ugarske, samo nekoliko dana nakon što je dobio sina Ivana Žigmunda (dječakov skrbnik je biskup Juraj Utišinović Martinušević, tu je i Petar Petrović).
* 28. 7. - Prvi ministar Henryja VIII Thomas Cromwell pogubljen pod optužbom za izdaju; kralj se istog dana oženio sa Katherine Howard.
* 28. 8. - Maloletni Francesco III Gonzaga je novi vojvoda Mantove.
* rujan, početkom - Berberski korsari sardinskog otpadnika Ali Hameta poharali Gibraltar i odveli mnoge u ropstvo; zbog ovoga će biti izgrađen Zid Karla V.
* 3. 9. - Gelawdewos je novi etiopski car (do 1559).
* rujan, polovicom - Sabor na Rakoškom polju, mali Ivan Žigmund proglašen ugarskim kraljem (protivno Velikovaradinskom miru iz '38. koji je predvideo Ferdinanda kao naslednika); za regenta određena njegova majka Izabela Jagelonska.
	+ Neki velikaši prilaze Ferdinandu, npr. Franjo Frankapan.
* 26. 9. - Hernando de Alarcón ušao brodom u rijeku Colorado.
* 27. 9. - Bulom *Regimini militantis Ecclesiae* papa Pavao III. odobrava Isusovce.
* 1. 10. - Bitka kod Alborána, Španci Bernardina de Mendoze porazili Ali Hametove korsare.
* 2. 10. - Mletačka Republika morala sklopiti separatni mir sa Turcima (→ Osmanske kapitulacije) - kraj Svete lige iz 1538.
	+ Uskoci od sada ne štede ni mletačke posede.
	+ Sa mletačkog područja će biti protjerani uskoci, zvani venturini, otići će u Senj.
* 9. 10. - Zapoljini poslanici kod sultana: on prepušta mladom kralju Ugarsku sa Erdeljem, uz godišnji danak od 50.000 dukata.
* listopad? - Turci zauzeli Novsku.
* 18. 10. - Ekspedicija Hernanda de Sota vodi tešku bitku sa Indijancima u današnjoj Alabami.
* 22. 10. - Ferdinandova vojska na čelu sa Leonardom Velsom se utaborila kod starog Budima (ranije tokom mjeseca zauzeo varoši Višegrad i Vac).
* 7. 11. - Osmanlije odlučuju da sultan ode u Jedrene i proglasi rat kralju Ferdinandu (čiji je poslanik Jeronim Laski umalo ostao bez nosa, ušiju i usana).
* 19. 11. - Leonard Vels napustio opsadu Budima: ostavio posadu u Pešti, zatim osvaja grad Višegrad i Tatu, Stolni Biograd mu se sam predao.
* 20. 11. - Kristofor Svetački predao sultanu četiri grada za godišnju platu od 600 forinti.

### Tokom/tijekom godine

* Mletačke vlasti dovele u Pulu 70 obitelji iz peloponeske Malvazije i Naupliona, ubrzo dolazi do sukoba oko zemlje i nadležnosti, stradaju i od malarije.
* Velika vrućina i suša u Evropi - Sena i Rajna presušile, hiljade umiru od dizenterije; s druge strane vino će biti dobro (Würzburger Stein).
* Istkan Ardabilski tepih, najstariji datirani persijski tepih.
* Poslije smrti Gašpara Ernušta, Petar Keglević preuzima njegove posjede u Međimurju, što će izazvati sukob sa kraljem Ferdinandom.

## Rođenja

* 3. 4. - Maria di Cosimo I de' Medici, († 1557)
* 3. 6. - Karl II. (Unutrašnja Austrija), († 1590)
* 7. 7. - Ivan Žigmund Zapolja, kralj istočne Ugarske († 1571)
* 5. 8. - Joseph Justus Scaliger, učenjak († 1609)
* Francis Drake, admiral, moreplovac († 1596)
* François Viète, matematičar († 1603)
* Dinko Zavorović, povjesničar († 1608)

## Smrti

* 27. 1. - Angela Merici, svetica (\* 1474)
* 22. 5. - Francesco Guicciardini, državnik i istoričar (\* 1483)
* 28. 7. - Thomas Cromwell, državnik (pogubljen) (\* ca. 1485)
* 24. 8. - Parmigianino, slikar (\* 1503)
* 28. 8. - Federico II Gonzaga, vojvoda Mantove (\* 1500)
* 2. 9. - Dawit II, etiopski car (poginuo) (\* ca. 1496)
* Francisco de Ulloa, moreplovac-istraživač
* Ivan Rabljanin, livac (\* 1470)
* Gašpar Ernušt, velikaš u Međimurju
* Trifun Bizanti, kotorski plemić, bivši biskup
* 1539-40 - Božidar Vuković, štampar
* pribl. - Tristão da Cunha, moreplovac (\* ca. 1460)
* pribl. - Johann Georg Faust, alhemičar

## Reference

* Vjekoslav Klaić, Svezak treći: dio prvi..... Prva knjiga: Doba kraljeva Ferdinanda I., Maksimilijana i Rudolfa (1527-1608) (archive.org)
* *Historija naroda Jugoslavije II*, Školska knjiga Zagreb, 1959