# 1843.

*Ovo je članak o godini 1843.*

|  |  |
| --- | --- |
| Milenijum:
 | 2. milenijum
 |
| Vjekovi:
 | 18. vijek – **19. vijek** – 20. vijek
 |
| Decenija:
 |  1810-e  1820-e  1830-e  – 1840-e –  1850-e  1860-e  1870-e  |
| Godine:
 | 1840 1841 1842 – **1843** – 1844 1845 1846
 |

1843.. po kalendarima
| Gregorijanski
 | 1843.. (MDCCCXLIII) |
| Ab urbe condita
 | 2596.
 |
| Islamski
 | 1258–1259.
 |
| Iranski
 | 1221–1222.
 |
| Hebrejski
 | 5603–5604.
 |
| Bizantski
 | 7351–7352.
 |
| Koptski
 | 1559–1560.
 |
| Hindu kalendari
 |
| • *Vikram Samvat* | 1898–1899.
 |
| • *Shaka Samvat* | 1765–1766.
 |
| • *Kali Yuga* | 4944–4945.
 |
| Kineski
 |
| • Kontinualno
 | 4479–4480.
 |
| • 60 godina
 | Yin Voda Zec (od kineske Ng.) |
| Holocenski kalendar
 | 11843.
 |
| p • r • u |
| Podrobnije: Kalendarska era |

Godina **1843.** (**MDCCCXLIII**) bila je redovna godina koja počinje u nedjelju po gregorijanskom, odn. redovna godina koja počinje u petak po 12 dana zaostajućem julijanskom kalendaru (linkovi pokazuju godišnje kalendare).

## Događaji

### Januar/Siječanj – Mart/Ožujak

* 1. 1. - Prvi i poslednji izbor za kneza (hospodara) Vlaške: Gheorghe Bibescu (do 1848).
* 2. 1. - Praizvedba Wagnerove opere "Leteći Holanđanin" u Drezdenu.
* 3. 1. - U Kini izašao "Ilustrovani traktat o pomorskim kraljevinama", prvo značajno kinesko delo o Zapadu.
* 3. 1. - Praizvedba Donizettijeve opere "Don Pasquale" u Parizu.
* 11. 1. - Po traženju bana Hallera i nakon žalbe carigradske Porte na ilirsku agitaciju među bosanskim katolicima, kralj Ferdinand zabranjuje ilirsko ime - Gajeve "Ilirske novine" postaju "Narodne novine" a Ilirska stranka Narodna; uvedena stroga cenzura štampe koju vrši profesor Mátsik.
* 13. 1. - Osmanske snage ušle nakon opsade u ranije poluautonomni irački grad Karbala, stradalo nekoliko hiljada stanovnika.
* januar - Počinje feljtonsko objavljivanje Dickensovog *Martina Chuzzlewita* (do jula 1844).
* januar - Knez Adam Jerzy Czartoryski sastavio memorandum *Conseils sur la conduite à suivre par la Serbie*, viziju unutrašnje i spoljne politike Kneževine Srbije (→ Načertanije iz sledeće godine).
* januar? - Porta pristala preduzeti mere za poboljšanje položaja raje u današnjoj južnoj Srbiji (nakon ustanka iz 1841. mnogo hajdučije u Zaplanju i prokupačkom kraju).
* 20. 1. - Honório Hermeto Carneiro Leão faktički postaje prvi premijer Brazilskog Carstva.

Spomenik prvoj kocki šećera
* 23. 1. - Jacob Christoph Rad dobio austrijski patent za presu kojom se proizvode kocke šećera.
* 3. 2. - Tokom Urugvajskog građanskog rata počinje Velika opsada Montevidea (do 1851); grad brani i Giuseppe Garibaldi sa Italijanskom legijom.
* 8. 2. - U zemljotresu razoren grad Pointe-à-Pitre na Guadeloupei.
* 25. 2. - Pod pritiskom kapetana Pauleta, kralj Kamehameha III stavio Kraljevinu Havaji pod britansku vlast ("Privremena predaja Havajskih ili Sandwichkih ostrva") - poništeno 31. jula.
* 7. 3. - Velika kometa 1843. dostiže najveći sjaj, vidljiva je i danju, ali bolje sa južne hemisfere.
* 8. 3. - Danska vlada obnovila skupštinu Althing na Islandu kao konsultativno telo (prvi sastanak 1845).
* 16. 3. - Osnovan Petrópolis u Brazilu.
* 21. 3. - Prošao prvi termin smaka sveta koji je objavio William Miller (→ Millerizam).
* 23. 3. - Paul-Émile Botta otkrio ruševine Dur Sharrukina (Korzabad).
* 24. 3. - Bitka kod Hyderabada je britanska pobeda nad talpurskim emirima koja im donosi Sindh.
* 25. 3. - Otvoren *Thames Tunnel*, delo Marca Isambarda Brunela, prvi tunel ispod plovne reke.

### April/Travanj – Jun/Lipanj

* april - Eta Carinae je privremeno druga najsvetlija noćna zvezda.
* 22. 4. - Hrvatski sabor u Zagrebu odgođen za dva dana zbog dolaska mnogo seljačkog plemstva, mađaronskih saveznika; izabrani poslanici za Ugarski sabor s uputom da brane hrvatska prava i da se služe samo latinskim jezikom.
* proljeće - Pošto je Mehmed Husrev-paša počeo sakupljati mladiće za nizam i tražiti predaju oružja, dolazi do muslimanske pobune u Bosanskoj krajini (vezir će biti smjenjen).
* 2. 5. - Ivan Kukuljević Sakcinski održao u Saboru prvi zastupnički govor na hrvatskom jeziku, za kojeg traži da se uvede kao "diplomatički" u Hrvatskoj i Slavoniji (saborski, uredovni i nastavni) umjesto latinskog - pozdravljeno ali se smatra preuranjenim.
* 4. 5. - Proglašena britanska Kolonija Natal - anektirana burska Republika Natalija (traje do 1910).
* 14. 5. - Sazvan Ugarski sabor u Požunu (1843-44). Hrvatski zastupnici ne žele govoriti na mađarskom a patrijarh Rajačić će održati besedu u kojoj se žali na to što se pravoslavci ne uzimaju u državnu službu, kojima tako ostaje samo logor (tj. vojska) ili manastir.
* 22. 5. - "Velika migracija": prva veliki konvoj kola (*wagon train*) kreće Oregonskom stazom prema britansko-američkoj Zemlji Oregon. Ove godine nastaje i Kalifornijska staza.
* 23. 5. - Čile uzeo u posjed Magellanov tjesnac.
* 17. 6. - Afera Wairau, sukob Maora i britanskih naseljenika na novozelandskom Južnom ostrvu.
* 20. 6. - Mađarizacija: zaključak na Ugarskom saboru da se ubuduće govori drže na mađarskom - hrvatski predstavnici, Ožegović i Klobučarić, napustili sabornicu. Sabor kasnije odlučuje da jedino mađarski može biti službeni i nastavni u Ugarskoj i Hrvatskoj, a od 1853. i u Hrvatskoj će mađarski biti uslov za činovnike i svećenike.
* 26. 6. - Ratifikacija Nankinškog ugovora između Kine i Velike Britanije - trgovina i Hong Kong.
* 27. 6. (15. 6. po j.k., Vidovdan) - Skupština u Topčideru, započeta 4/16. 6., ponovo izabrala kneza Aleksandra Karađorđevića - ponovni izbor je zahtevala Rusija, koja za utehu dobija ostavku Tome Vučića Perišića i Avrama Petronijevića.
	+ Nakon Vučića, unutrašnje poslove preuzima Ilija Garašanin (do 1852).

### Jul/Srpanj – Septembar/Rujan

* jul - U Skoplju počinje Albanski ustanak (1843-44), poznat i kao ustanak Derviša Care. Protiv njih će ratovati Omer-paša Latas. Najviše stradaju područja vranjske, kumanovske, gnjilanske i skopske kaze.
* 29. 7. - Pokušaj sastanka Njegoša sa Turcima Ali-paše Rizvanbegovića, nepoverenje dovodi do sukoba - Pokolj na Bašinoj Vodi, sumnjalo se da Ali-paša hoće ubiti Njegoša, Crnogorci ubili deo turskih poslanika (i inače se ne poštuje ugovor od prošlog septembra).
* 30. 7. - Suočen s pobunom, regent Španije Baldomero Espartero napušta zemlju.
* avgust? - Albanci napali jedno crnogorsko pogranično selo.
* 9. 8. (28. 7. po j.k.) - Skupština u Kragujevcu nerado daje pristanak za udaljavanje Vučića i Petronijevića iz Srbije.
* 19. 8. - Berlinska opera stradala u požaru.
* 6. 9.? - Osmanska vojska organizovana u pet armija, npr. Prva je u Carigradu, a Treća je zadužena za Rumeliju i ima sedište u Monastiru (Bitolju).
* 14. 9. - Na Kalemegdanu pročitan kneževski berat, čime je okončano pitanje izbora kneza Srbije.
* 15. 9. (3. 9. po j.k.) - Revolucija 3. septembra u Grčkoj: vojska i narod protiv apsolutističke vladavine kralja Ota, koji pristaje dati ustav. Andreas Metaksas postaje prvi predsednik vlade.
* septembar? - Fra Ivan Franjo Jukić šalje pismo Iliji Garašaninu (Poljaci utiču na bosanske franjevce, nastoje ih vezati za Srbiju).
* septembar - Prvi broj *The Economist*-a.
* 28 - 29. 9. (16 - 17. 9. po j.k.) - Hercegovački Turci napadali Crnogorce kod Grahova; s druge strane Crnogorce napao novi skadarski paša Osman-paša Skopljak sa Albancima i zauzeo ostrva Lesendro, Vranjina i Grmožur.

### Oktobar/Listopad – Decembar/Prosinac

* 1. 10. - Izlazi prvi broj *News of the World* (traje do 2011).
* 3. 10. - Potpisan Humenski ugovor, dopuna Nankinškom - ekstrateritorijalnost i status najpovlašćenije nacije Britaniji.
* 12. 10. - Kraljevo rješenje dozvoljava poslanicima da na Ugarskom saboru govore bilo latinski bilo mađarski.
* 15. 10. - Rajnska železnica (*Rheinische Eisenbahn-Gesellschaft*) otvorila sekciju do belgijske granice, čime je nastala veza Keln-Antverpen i prva međunarodna železnička linija.
* 16. 10. - Pod pseudonimom Johannes de silentio, Søren Kierkegaard objavljuje filozofsko delo "Strah i trepet".
* oktobar - U Srbiju stigao František Zach, koji će imati uticaja na politiku Srbije (Načertanije).
* 27. 10. (15. 10. po j.k.) - *Ustrojenije poštanskog zavedenija* - u Srbiji uspostavljena državna pošta (→ Pošta Srbije).
* 8. 11. - Španski Kortes proglašava 13-godišnju Izabelu II punoletnom.
* 11. 11. - Objavljene "Nove bajke" Hansa Christiana Andersena, među kojima i "Ružno pače".
* novembar - U austrijskom Kotoru potpisan mirovni ugovor između Crne Gore i Hercegovine - Grahovo će Turcima plaćati harač i rentu za korišćenje zemljišta.
* novembar - Albanski ustanici zauzeli Gostivar.
* 28. 11. - Velika Britanija i Francuska zvanično priznale nezavisnost Kraljevine Havaji.
* 1. 12. - Hrvatski poslanici onemogućeni govoriti na latinskom u Ugarskom saboru.
* 19. 12. - Izašla Dickensova novela *A Christmas Carol*. Ove godine su poslate i prve komercijalno proizvedene božićne čestitke.

### Kroz godinu

* Bosanski vezir zabranjuje pristup biskupu fra Rafi Barišiću u Bosnu (u toku je spor između bosanskih i hercegovačkih katolika).
* Početak turizma u Opatiji nakon izgradnje ceste prema Rijeci.
* Dragojla Jarnević se popela na Okić (Plešivica) s južne, strmije strane.
* 1843-48 - U Beogradu izlazi časopis "Podunavka", urednik Miloš Popović.
* Mnogi đaci iz Karlovačke i Novosadske gimnazije prelaze u luteranske gimnazije u Ugarskoj radi učenja mađarskog jezika, neophodnog za državnu službu; sarađuju sa Slovacima u odupiranju mađarizaciji.
* U bugarskom gradu Elena otvorena prva škola sa razredima, nazvana Daskalolivnica.
* Društveni otoci postali francuski protektorat.
* Sanusi se nastanio u Kirenaici, osnovao zaviju u Beidi.
* Nauka i tehnika
	+ James Prescott Joule izneo mehanički ekvivalent toplote.
	+ Otkriveni elementi erbijum i terbijum (Carl Gustaf Mosander).
	+ Ada Lovelace prevela Menabreine beleške o Babbageovoj Analitičkoj mašini, uključujući algoritam za izračunavanje Bernoullijevih brojeva, što se smatra prvim kompjuterskim programom.
	+ Richard March Hoe izmislio rotacionu štamparsku presu.
	+ William Rowan Hamilton opisao kvaternione.

* "Kraljica Viktorija", Winterhalter
* "Dve sestre", Chassériau
* "Muzidora: Kupačica 'Sumnjivim povetarcem uznemirena'", Etty
* "Grčka robinja", Hiram Powers
* "Soba za čitanje", Hasenclever
* "Bulevari u Parizu", Henry Fox Talbot

## Karte

* "Kraljevina Ilirija i Ugarsko primorje" (113.39 MB)
* Evropska Turska (J. & C. Walker)
* Bosna
* Srbija

## Rođenja

* 15. 1. - Louis Léger, slavista († 1923)
* 21. 1. - Émile Levassor, pionir automobilizma († 1897)
* 24. 1. - Josip Stadler, vrhbosanski nadbiskup († 1918)
* 29. 1. - William McKinley, američki političar i predsjednik († 1901)
* 22. 2. - Rudolf Montecuccoli, austrougarski admiral († 1922)
* 22. 2. - Milutin Garašanin, srpski političar († 1898)
* 28. 2. - Đorđe Simić, srpski političar i diplomata († 1921)
* 24. 3. - Petko Karavelov, bugarski političar († 1903)
* 25. 4. - Princess Alice of the United Kingdom, treće dete kraljice Viktorije, tašta cara Nikolaja II († 1878)
* 27. 4. - Nikanor Ružičić, episkop niški († 1916)
* 21. 5. - Charles Albert Gobat, švicarski političar, nobelovac († 1914)
* 29. 5. - Ivan Banjavčić, hrvatski političar i dobrotvor († 1913)
* 3. 6. - Frederik VIII, kralj Danske († 1912)
* 9. 6. - Bertha von Suttner, austrijska književnica i pacifista, nobelovka († 1914)
* 15. 6. - Edvard Grieg, kompozitor († 1907)
* 16. 6. - Adolf Waldinger, slikar i crtač († 1904)
* 2. 7. - Milan Makanec, hrvatski političar († 1883)
* 7. 7. - Camillo Golgi, fiziolog, nobelovac († 1926)
* 17. 8. - Mariano Rampolla del Tindaro, kardinal († 1913)
* 1. 10. - Tadija Smičiklas, povjesničar († 1914)
* 13. 10. - Otto Lueger, inženjer, izdavač Leksikona tehnologije († 1911)
* 18. 10. - Josip Eugen Tomić, književnik († 1906)
* 20. 10. - Kosta Trifković, književnik († 1875)
* 11. 12. - Robert Koch, lekar, mikrobiolog, nobelovac († 1910)
* ? - Adam Bogosavljević, srpski političar († 1880)

## Smrti

* 11. 1. - Francis Scott Key, pesnik američke himne (\* 1779)
* 17. 2. - Eustahija Arsić, prva srpska (moderna) spisateljica (\* 1776)
* 13. 4. - Georgije Bakalović, srpski slikar (\* 1786)
* 14. 5. - Ljubica Obrenović, srpska kneginja (\* 1785 ili '88)
* 28. 5. - Noah Webster, leksikograf (\* 1758)
* 7. 6. - Friedrich Hölderlin, pesnik (\* 1770)
* 22. 6. - Georgije Hranislav, bački episkop (\* 1775)
* 2. 7. - Samuel Hahnemann, osnivač homeopatije (\* 1755)
* avgust - Sequoyah, pronalazač čirokijevskog silabara (\* ca. 1770)
* 19. 9. - Gaspard-Gustave Coriolis, matematičar, fizičar (\* 1792)
* 12. 12. - Willem I, bivši nizozemski kralj (\* 1772)
* 19. 12. - Vlaho Stulić (*Stulli*), dubrovački pisac (\* 1768)

## Fikcija

* Radnja Matavuljeve pripovetke "Pilipenda".

## Reference

Literatura
* *Istorija srpskog naroda*, Od Prvog ustanka do Berlinskog kongresa 1804-1878, Beograd 1981
	+ Peta knjiga prvi tom (V-1)
	+ Peta knjiga drugi tom (V-2)
* Šišić, Ferdo. *Povijest Hrvata Pregled povijesti hrvatskoga naroda 1526.-1918.* drugi dio. Marjan tisak 2004.