# 1845.

*Ovo je članak o godini 1845.*

|  |  |
| --- | --- |
| Milenijum:
 | 2. milenijum
 |
| Vjekovi:
 | 18. vijek – **19. vijek** – 20. vijek
 |
| Decenija:
 |  1810-e  1820-e  1830-e  – 1840-e –  1850-e  1860-e  1870-e  |
| Godine:
 | 1842 1843 1844 – **1845** – 1846 1847 1848
 |

1845.. po kalendarima
| Gregorijanski
 | 1845.. (MDCCCXLV) |
| Ab urbe condita
 | 2598.
 |
| Islamski
 | 1260–1262.
 |
| Iranski
 | 1223–1224.
 |
| Hebrejski
 | 5605–5606.
 |
| Bizantski
 | 7353–7354.
 |
| Koptski
 | 1561–1562.
 |
| Hindu kalendari
 |
| • *Vikram Samvat* | 1900–1901.
 |
| • *Shaka Samvat* | 1767–1768.
 |
| • *Kali Yuga* | 4946–4947.
 |
| Kineski
 |
| • Kontinualno
 | 4481–4482.
 |
| • 60 godina
 | Yin Drvo Zmija (od kineske Ng.) |
| Holocenski kalendar
 | 11845.
 |
| p • r • u |
| Podrobnije: Kalendarska era |

Godina **1845** (**MDCCCXLV**) bila je redovna godina koja počinje u srijedu po gregorijanskom, odn. redovna godina koja počinje u ponedjeljak po 12 dana zaostajućem julijanskom kalendaru (linkovi pokazuju godišnje kalendare).

## Događaji

### Januar/Siječanj – Mart/Ožujak

* 3. 1. - Kralj Ferdinand dopustio Hrvatima upotrebu ručnim pismom ilirskog imena, ali samo u literaturi .
* 14. 1. - U Berlinu osnovano Nemačko fizičko društvo.
* 23. 1. - Kongres SAD ustanovio redovan datum za federalne izbore, prvi utorak nakon prvog ponedeljka u novembru (2 - 8. novembra).
* 29. 1. - Prvi put objavljen "Gavran" Edgara Allana Poea.
* 7. 2. - Pijani posetitelj razbio Portlandovu vazu u Britanskom muzeju.

James K. Polk, pristalica ekspanzije na Zapad
* 1. 3. - Aneksija Teksasa: odlazeći predsednik John Tyler potpisao zakon o aneksiji Republike Teksas.
* 1. 3. - U Brazilu posle skoro deset godina završen Farraposki rat, republikanska pobuna na jugu zemlje.
* 3. 3. - Florida postaje 27. država SAD.
* 3. 3. - Kongres SAD prvi put prevazišao predsednički veto.
* 4. 3. - Demokrata James K. Polk je novi predsednik SAD (do 1849).
* 6. 3. - U Ekvadoru zbačen predsednik Juan José Flores, inače poznat kao "Osnivač republike".
* 11. 3. - Na Novom Zelandu počinje Hone Hekeov rat (ili *Flagstaff War*), prvi od Novozelandskih ratova (1845-72) između Maora i doseljenika.
* 13. 3. - Praizvedba Mendelssohnovog violinskog koncerta u e-molu u Leipzigu.
* 17. 3. - Stephen Perry patentirao gumicu (*rubber band*) u Britaniji.
* 30. 3. - Pošto sledi astronomsko pravilo za određivanje Uskrsa, zaostalo iz perioda švedskog kalendara, Finska je jedina zemlja u kojoj je danas Uskrs (katoličko-protestantski je 23. marta a pravoslavni 27. aprila).
* mart-april - Stoletna poplava na Elbi (nadmašena tek 2002).

### April/Travanj – Jun/Lipanj

* 10. 4. - Veliki požar uništio trećinu Pittsburgha.
* 20. 4. - Amadu II nasleđuje Carstvo Massina u današnjem Maliju (do 1852).
* 2. 5. - Katastrofa visećeg mosta u Great Yarmouthu, stradalo 79-toro, uglavnom dece.
* maj - Vuk Karadžić na sednici Društva srpske slovesnosti uspeva da se obustavi akcija za stvaranje nove srpske terminologije (predlagane su mnoge kovanice za koje je smatrao da nisu u duhu narodnog jezika).
* maj - U Bostonu objavljena "Priča o životu Fredericka Douglassa, američkog roba".
* 19. 5. - Franklinova izgubljena ekspedicija kreće iz Engleske u istraživanje Sjeverozapadnog prolaza - posljednji put su viđeni krajem srpnja.

Posledice plamenjače krompira (*Phytophthora infestans*)
* maj - Krvavi sukobi između Druza i Maronita u osmanskom Libanu.
* 24. 6. - Danski brod Galathea kreće na naučnu ekspediciju na Nikobarska ostrva (trenutno pod danskim suverenitetom).

### Jul/Srpanj – Septembar/Rujan

* 1. 7. - U Baselu izdata prva višebojna poštanska markica, nazvana Bazelska golubica.
* 4. 7. - Uveden javni gradski saobraćaj u Novom Sadu.
* 9. 7. - Sukob hrvatskih i bosanskih krajišnika kod Podzvizda, sa hrvatske strane zapovjeda pukovnik i zapovjednik Prve banske pukovnije Josip Jelačić.
* 26. 7. - General Zachary Taylor ulazi u Teksas po predsednikovom naređenju i uspostavlja bazu kod Corpus Christija, na južnoj obali reke Nueces koju Meksiko smatra granicom.
* 26. 7. - 10. 8. - *SS Great Britain* je prvi brod sa propelerom koji je prešao Atlantik.
* jul - Francuski istraživač Eugène Maizan ubijen u današnjoj Tanzaniji.

Spomenik Srpanjskim žrtvama
* 23. 7. - Emerih Lindenmajer postaje šef saniteta u Srbiji (do 1859).
* 28 - 29. 7. - Na izborima ("restauracija") za Zagrebačku županiju pobijedili mađaroni uz pomoć turopoljskih glasova - za podžupana izabran Josip Žuvić; poslije završenog izbora dolazi do slijeda događaja koji se završavaju krvoprolićem.
* 29. 7. - Srpanjske žrtve: krvoproliće na protumađaronskim prosvjedima u Zagrebu.
* 30. 7. - Brodom *Fatel Razack* na Trinidad stiže 227 najamnih radnika iz Indije. Indijci ove godine dovezeni i na Jamajku.
* 5. 8. - Velika skupština Zagrebačke županije, pod mađaronskom kontrolom - da se obustave "Narodne novine", vrati kajkavština a štokavština ograniči na Požegu i Osijek "jer zajednički hrvatskoslavonski jezik ne postoji", potvrdila zakone sa Požunskog sabora (što je kompetencija samo sabora).
* 4. 9. - Britanski brod *Cataraqui* potonuo kod Tasmanije, stradalo 400 ljudi.
* 9. 8. - Aberdeenov zakon ovlašćuje britansku mornaricu da pretražuje brazilske brodove kako bi se sprečila trgovina robljem.
* 18. 8. (6. 8. po j.k.) - Osnovano Rusko geografsko društvo.
* 28. 8. - Prvo broj časopisa *Scientific American*.

Saborna crkva u Beogradu
* septembar - Nakon Severne Amerike i Evrope, plamenjača krompira (*Phytophthora infestans*) stigla i u Irsku, gde će izazvati Veliku glad. Poljoprivredna kriza će 1845-47. zahvatiti celu Evropu i doprineti Revolucijama 1848–1849.
* 18. 9. - Formalno objavljena Anglo-francuska blokada Rio de la Plate protiv Argentinske Konfederacije, u korist Koloradosa u Urugvajskom građanskom ratu (traje do 1850).
* 22 - 25. 9. - Francusko osvajanje Alžira: Bitka kod Sidi Brahima je alžirski uspeh.
* 23. 9. - Osnovan jedan od prvih bejzbol timova, *New York Knickerbockers*.
* 23. 9. - 14. 10. - Hrvatski sabor u Zagrebu, bez mađarona i seljačkog plemstva; mjesto i glas dobili pravoslavni episkopi, od kralja se traže samostalna vlada, sveučilište, nadbiskupija.

### Oktobar/Listopad – Decembar/Prosinac

* 1. 10. - Pojavila se pripovjetka Prospera Mériméea *Carmen*.
* 9. 10. - Lider Oxfordskog pokreta John Henry Newman prešao u katoličanstvo.
* 10. 10. - U Annapolis, Maryland otvorena Mornarička škola, kasnije Mornarička akademija u Annapolisu.
* ca. 14. 10. - Ban Franjo Haller odstupio, banski namjesnik je ponovo zagrebački biskup Juraj Haulik.
* 19. 10. - Praizvedba Wagnerove opere *Tannhäuser* u Dresdenu.
* 20. 11. (8. 11. po j.k.) - Osvećena Saborna crkva u Beogradu.
* 20. 11. - Pomorska Bitka kod Vuelta de Obligado: anglo-francuske snage nadjačale argentinske, ali Argentina dobija podršku u Južnoj Americi (danas Dan nacionalnog suvereniteta u Argentini).

SAD nakon prijema Floride i Teksasa
* 2. 12. - U govoru Kongresu, predsednik Polk traži da se princip Monroeove doktrine strogo sprovodi i da bi se SAD trebale širiti na zapad (→ Manifest destiny).
* 4. 12. - George Tupou I postaje kralj Tonge (do 1893).
* 10. 12. - Robert William Thomson patentirao u Britaniji pneumatsku gumu.
* 11. 12. - Sedam katoličkih švajcarskih kantona formiralo Sonderbund sa seoskim, zemljoposedničkim i federalističkim karakterom (traje do 1847).
* 21 - 22. 12. - Prvi anglo-sički rat: Bitka kod Ferozeshaha je teško dobijena britanska pobeda nad Sikima.
* 27. 12. - Američki novinar John L. O'Sullivan piše u vezi Oregonskog graničnog spora: Sjedinjenim Državama treba dozvoliti "ispunjenje naše očigledne sudbine [*the fullfillment of our **manifest destiny] da prekrijemo kontinent dodeljen proviđenjem za slobodan razvoj naših svake godine umnožavajućih miliona".
* 29. 12. - Teksas postaje 28. država SAD.

### Kroz godinu

Pariska moda
* Vuk Karadžić izdao u Beču Srpske narodne pjesme, knjiga druga.
* Turski ferman o "đumručkim" (carinskim) odnosima Srbije - za nju važe Portini carinski ugovori, samo 3% za uvoz iz Austrije.
* Njegoševa "Luča mikrokozma" i "Ogledalo srpsko" I; ove godine napisana i pesma "Noć skuplja vijeka", objavljena 1913.
* Njegoš je od strane ruskog Sinoda proizveden u dostojanstvo mitropolita, i dobio je pravo nošenja bijele panakamilavke, kao i drugi ruski mitropoliti.
* 1844-45 - Mošti svetog Arsenija Sremca prebacivane iz manastira Dovolje u Moraču pa u Kuče (Drekaloviće).
* Austrijsko carstvo dalo neke carinske povlastice Crnoj Gori.
* Skadarski sandžakbeg Osman-paša Skopljak pokušao da ubije vladiku Njegoša.
* 1845 ili '46 - Izgrađena Njegoševa zavjetna kapela na Lovćenu.
* Vuk Karadžić formuliše ideale književnog jezika Srba i Hrvata, tako ujednačenog "da se svaka knjiga može od slova do slova preštampati od Latinskijeh slova Slavenskima i od Slavenskijeh Latinskima".
* Stefan Herkalović, Srbin iz Hrvatske, osnovao u Beogradu Kasinu, klub i čitalište strane štampe sa jugoslovenskim tendencijama. Dogodine će biti osnovano i Čitalište beogradsko koje će prevazići Kasinu.
* Ilija Garašanin šalje agente za prikupljanje podataka o balkanskim pokrajinama od Bosne do Bugarske, kontaktira sa lokalnim ljudima.
* Opljačkani Pećka patrijaršija i manastir Dečani, ubijeni neki kaluđeri (jer albanski ustanak nije našao odjeka kod Srba).
* U Rijeci izgrađen prvi paromlin na hrvatskom području.
* Metel Ožegović imenovan tajnikom Ugarske dvorske kancelarije.
* Friedrich Engels objavio "Položaj radničke klase u Engleskoj", kao i zajedničko delo sa Marxom, "Sveta porodica". Marx ove godine piše i "Teze o Feuerbachu", objavljene 1888.
* Britanska istočnoindijska kompanija kupila od Danske njene kontinentalne posede u Indiji.
* Nauka i tehnika:
	+ Christian Friedrich Schönbein otkrio bezdimni barut (nitrocelulozu, praskavi pamuk).
	+ C. H. D. Buys Ballot dokazao Doplerov efekat u akustici.
	+ William Parsons napravio Parsonstownski levijatan, reflektorski teleskop od 180 cm, najveći teleskop na svetu do 1917. (zapravo do kraja upotrebe 1890).

* "Osvajanje Beograda", Katarina Ivanović
* "Portret grofice d'Haussonville", Ingres
* "Lov na bizone na jugozapadnim prerijama", John Mix Stanley
* "Trgovci krznom silaze niz Misuri", George Caleb Bingham
* "Dolazak kralja Louis-Philippea u zamak Windsor", Édouard Pingret
* "Sultan Maroka", Delacroix
* "Soba s balkonom", Adolph Menzel
* "Očajnik", Courbet

## Rođenja

* 7. 1. - Ludwig III., poslednji kralj Bavarske († 1921)
* 3. 3. - Georg Cantor, matematičar († 1918)
* 10. 3. - Aleksandar III., ruski car († 1894)
* 27. 3. - Wilhelm Röntgen, fizičar, nobelovac († 1923)
* 16. 4. - Nikodim Milaš, dalmatinski episkop († 1915)
* 22. 4. - Izidor Kršnjavi, slikar, političar († 1927)
* 12. 5. - Ilija Ognjanović Abukazem, književnik († 1900)
* 15. 5. - Ilja Mečnikov, mikrobiolog, nobelovac († 1916)
* 30. 5. - Amadeo I, kralj Španije († 1890)
* 2. 6. - Toša Jovanović, glumac i reditelj († 1893)
* 26. 7. - Franjo Marković, književnik i filozof († 1914)
* 25. 8. - Ludwig II Bavarski († 1886)
* 3. 9. - Lazar Tomanović, crnogorski pravnik i političar († 1932)
* 26. 11. - Mihailo Ilić, major srpske vojske, poginuo na Javoru († 1876)
* 18. 12. - Nikola Pašić, državnik i političar († 1926)
* 24. 12. - Đorđe I Grčki, kralj († 1913)

## Smrti

* 11. 3. - Johnny Appleseed, američki pionir (\* 1774)
* 17. 3. - Kiril Pejčinović, bugarski prosvetitelj (\* 1770)
* 20. 4. - Seku Amadu, osnivač Carstva Massina (\* ca. 1776)
* 11. 5. - Carl Filtsch, vunderkind pijanista (\* 1830)
* 12. 5. - August Wilhelm Schlegel, pjesnik, prevoditelj (\* 1767)
* 8. 6. - Andrew Jackson, bivši predsednik SAD (\* 1767)
* 13. 7. - Avram Maksimović, sveštenik i edukator (\* 1772)
* 2. 9. - Bernardino Rivadavia, prvi argentinski predsednik (\* 1780)
* ? - Ahmet Bauk, junak, guslar
* ? - Jovan Berić-Popović, pesnik, pedagoški pisac (\* 1786)

## Reference

Literatura
* *Istorija srpskog naroda*, Od Prvog ustanka do Berlinskog kongresa 1804-1878, Beograd 1981
	+ Peta knjiga prvi tom (V-1)
	+ Peta knjiga drugi tom (V-2)
* Šišić, Ferdo. *Povijest Hrvata Pregled povijesti hrvatskoga naroda 1526.-1918.* drugi dio. Marjan tisak 2004.