# 1770.

*Ovo je članak o godini 1770.*

|  |  |
| --- | --- |
| Milenijum:
 | 2. milenijum
 |
| Vjekovi:
 | 17. vijek – **18. vijek** – 19. vijek
 |
| Decenija:
 |  1740-e  1750-e  1760-e  – 1770-e –  1780-e  1790-e  1800-e  |
| Godine:
 | 1767 1768 1769 – **1770** – 1771 1772 1773
 |

Bostonski masakr.

1770.. po kalendarima
| Gregorijanski
 | 1770.. (MDCCLXX) |
| Ab urbe condita
 | 2523.
 |
| Islamski
 | 1183–1184.
 |
| Iranski
 | 1148–1149.
 |
| Hebrejski
 | 5530–5531.
 |
| Bizantski
 | 7278–7279.
 |
| Koptski
 | 1486–1487.
 |
| Hindu kalendari
 |
| • *Vikram Samvat* | 1825–1826.
 |
| • *Shaka Samvat* | 1692–1693.
 |
| • *Kali Yuga* | 4871–4872.
 |
| Kineski
 |
| • Kontinualno
 | 4406–4407.
 |
| • 60 godina
 | Yang Metal Tigar (od kineske Ng.) |
| Holocenski kalendar
 | 11770.
 |
| p • r • u |
| Podrobnije: Kalendarska era |

Godina **1770** (**MDCCLXX**) bila je redovna godina koja počinje u ponedjeljak po gregorijanskom kalendaru odn. redovna godina koja počinje u petak po julijanskom kalendaru.

## Događaji

### Januar/Siječanj – Mart/Ožujak

* početkom godine - Bosanska vojska počinje odbijati polazak na rusko ratište, s opravdanjem da tri godine nije dobila platu - iz Carigrada stižu kese dukata.
	+ Takođe ove godine: neredi žena i dece u Sarajevu zbog oskudice, rasterani su toljagama.
* 10. 1. - U Beču je izvedena prva Salijerijeva opera, *Le donne letterate*.
* 15. 1. (4. 1. po j.k.) - Rusko-turski rat (1768–1774): Bitka kod Fokšana u Moldaviji (u ruskoj vojsci su i srpske jedinice, kao i kod Braile i Đurđe).
	+ Ruska kuga 1770-72: Ruske trupe u Focșanu u Moldaviji nailaze na kugu, koja će se proširiti Rusijom.
* januar - Starovlaški knez Avram Rašković i bosanski Josif Hadži-Lazić pišu grofu Rumjancevu da pruži pomoć srpskom narodu - jedno od pisama pravoslavnog stanovništva Osmanskog carstva.
* 18. 1. - Velika aurora borealis je vidljiva do severne Afrike.
* 19. 1. - "Bitka na Zlatnom brdu": konfrontacija između Sinova slobode i britanskih vojnika u gradu New Yorku.
* 20. 1. - Otvorena je obnovljena zgrada pariskog pozorišta Palais-Royal - ali i ova zgrada će izgoreti 1781.
* 28. 1. - Pošto je vojvoda od Graftona dao ostavku, između ostalog zbog Korzikanske krize (francuske aneksije tog otoka), novi britanski premijer je lord North (do 1782).
* 29. 1. - Stoffelnovi Rusi su pokušali zauzeti tvrđavu Brailu, ali im nedostaju opsadni topovi - pale varoš i mnoga sela u okolini.
* 7. 2. - Louis XV formalno traži ruku nadvojvotkinje Marije Antoanete od carice Marije Terezije - venčanje preko posrednika je obavljeno 19. aprila u Beču. Ovo je najnoviji u nizu brakova austrijskih nadvojvotkinja i burbonskih vladara.
* 14. 2. - Josef von Kurzböck je dobio od carice povlasticu za srpsku štampariju u Beču - štampaju se prvenstveno školske i crkvene knjige, smanjuje se zavisnost od ruskih knjiga.
* 15. 2. - Štofelnovi Rusi nisu uspeli zauzeti tvrđavu Giurgiu, zapalili su varoš i okolna sela.
* 22. 2. - Dečak Christopher Seider je ubijen u Bostonu od strane britanskog carinskog službenika, koji je pucao u gomilu koja je razbijala prozore jednog lojaliste. Velika sahrana doprinosi gnevu stanovništva, u gradu u kome je napeto od dolaska britanske vojske u oktobru 1768.

Rusi u Egeju 1770
* 28. 2. - Rusko-turski rat: Dolazak ruske pomorske ekspedicije pod grofom Orlovom pred obale Peloponeza potiče lokalno grčko stanovništvo da digne Orlovljev ustanak protiv turske vlasti (→ Grčki projekt). Inače, jedan od komandanata ruske flote je Marko Ivelić iz Risna.

Mesto Bostonskog masakra (krug kaldrme)
* 5. 3. - Bostonski pokolj: uveče, iz pojedinačne svađe sa vojnikom u napetom gradu, dolazi do okupljanja agresivne gomile u koju su britanski vojnici pucali, ubivši pet osoba, a što predstavlja jednu od važnih eskalacija u sukobu koji će dovesti od Američke revolucije 1775.
* 9. 3. ? - Wolfgang von Kempelen je Mariji Tereziji prikazao "Mehaničkog Turčina", navodni automat za igranje šaha. Kempelen od prošle godine radi i na mašini za govor.
* mart - Grof Rumjancov se obraća Srbima s pozivom na zajedničku borbu protiv Turaka. Ali narod je razoružan, prisutno je mnogo Turaka koji vrše represalije, a front je daleko.
* 25. 3. (kal.?) - Daskalojanis započinje ustanak na Kritu - nakon početnih uspeha dolazi bekstvo u planine i represalije nad selima.

Cook je mapirao obale Novog Zelanda
* 27. 3. - Prvo putovanje Jamesa Cooka: pošto je u februaru oplovljeno Severno ostrvo Novog Zelanda, sada je i Južno. Cook smatra da nema Južnog kontinenta, bar ne severno od 40. paralele, 31-vog odlučuje da krene na zapad, prema istočnoj obali Nove Holandije/Australije, odn. Van Diemenovoj zemlji/Tasmaniji.

### April/Travanj – Jun/Lipanj

* 11. 4. - Mladi Wolfgang Amadeus Mozart je sa ocem u Rimu, tokom putovanja u Italiji, navodno je nakon jednog slušanja zapisao Allegrijev *Miserere*.
* 12. 4. - Formalno su opozvani Townshendovi zakoni, kojima su uvedeni porezi i propisi na uvoz nekih artikala u američke kolonije - ali ostao je najvažniji, na čaj.
* april - "Neka se zna kako 12. aprila 1770. godine Dunav potopi nemačku zemlju, Beograd i Karovlašku i bi veliki potop." U Zagrebu je ove godine plavio Medveščak, pominje se i Sava.
* april - Velika poplava rijeke Garonne u Francuskoj.
	+ U češkim zemljama je velika glad 1770-71. zbog bolesti žita i jakih kiša.
* 20. 4. - Cookova ekspedicija je prva videla obalu istočne Australije - Point Hicks na jugoistoku, zatim nastavlja na sever.
* 20. 4. - Bitka kod Aspindze na jugu Gruzije: kralj Erekle II je porazio brojnije osmanske snage, mada ga je napustio ruski general Tottleben - ovaj je u saradnji sa Erekleovim protivnicima pokušao zauzeti Tbilisi.
* 21. 4. - Rusi zauzeli Navarin kod Pylosa na Peloponezu.
* 29. 4. - Britanski istraživač James Cook se iskrcava na tlo današnje Australije na području kome daje ime Novi Južni Vels, u zaljevu Botany Bay (britansko naseljavanje će ovdje početi 1788).
* proleće - U Lionu je izvedena Rusoova prozna poema "*Pygmalion*", jedna od prvih melodrama, u glazbenom smislu.
* 5. 5. - Johann Friedrich Struensee, dvorski ljekar danskog kralja Christiana VII, koji je nekoliko mjeseci prije započeo ljubavnu vezu sa kraljicom Karolinom Matildom, imenovan kraljevskim savjetnikom.
* 14. 5. - Janičarske snage su prekinule rusku opsadu Modonija, zatim idu ka Navarinu.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
| Dofen
 |  | Marija Antoaneta
 |

Versajska opera
* 16. 5. - Austrijska princeza Marie Antoinette (14) udaje se za francuskog prijestonasljednika Louisa (15) - vladarski par 1774-92.
* 16. 5. - Povodom venčanja je otvorena Kraljevska opera u Versaju.
* maj - Velika bengalska glad: u oblasti pod dvojnom mogulsko-kompanijskom upravom umiru milioni; takođe i od epidemije boginja.
* 30. 5. - Vatromet je vrhunac svadbenih svečanosti u Parizu - kada dođe do požara, u stampedu ogromne mase gine, zvanično, 132 ljudi, nezvanično 1.200 ili čak 3.000.
* 3. 6. - Osnutak Monterey, California: franjevac Junípero Serra je osnovao katedralu sv. Karla Boromea u okviru prezidija kojeg je podigao Gaspar de Portolá.
* 3. 6. - Nakon potresâ u januaru i aprilu, Port-au-Prince na francuskom Santo Domingu, tj. Haitiju, pogođen je razornim zemljotresom - stradalo je 250 ljudi, ali 15.000 robova zatim umire od gladi nakon kolapsa ekonomije, možda još toliko od zagađenog mesa kupljenog od španskih trgovaca.
* 3. 6. - Orlov je digao u vazduh navarinsku tvrđavu i napustio Peloponez. Grčki ustanak je ubrzo ugušen.
* 10. 6. - Falklandska kriza: Španske snage iz Buenos Airesa zauzimaju britansku bazu Port Egmont na Falklandima.
* 10. 6. - Ruski general Štofeln je umro od kuge u Jašiju, velika smrtnost je i u njegovim jedinicama.

Kengur
* 11. 6. - Pošto se Cookov brod *Endeavour* nasukao na Velikom grebenu, opravke se do avgusta vrše u današnjem Cooktown, Queensland, na ušću reke Endeavour. Ovde je 24-og prvi put opažen kengur (*gangurru* na jeziku Guugu Yimithirr, "veliki sivi kengur").
* 28. 6. - Bitka kod Rjabe Mogile: Turci su zarobili majora Simeona Zorića.

### Jul/Srpanj – Septembar/Rujan

* 1. 7. - Lexellov komet prošao pokraj Zemlje na udaljenosti od svega 2.200.000 km, što predstavlja najbliži susret planete sa jednim kometom u zapisanoj ljudskoj povijesti.

Pomorska Bitka kod Češme
* 7. 7. - Rusko-turski rat: Bitka kod Češme, u Hioskom moreuzu, u kojoj ruska flota grofa Alekseja Orlova potpuno razbija tursku flotu u Egejskom moru (jedan od Dana vojničke slave u Rusiji).
	+ Gomila je u Smirni ubila najmanje 200 Grka.
* 7. 7. - Bitka na Largi u Moldaviji, u kojoj ruske snage pod Pjotrom Rumjancevom uništavaju vojsku Krimskog Kanata.
* jul - Dansko-alžirski rat: dansko-norveška flota je bombardovala grad Alžir, ali i sama trpi od alžirskog oružja i tifusa.

"Rumjancevljeva pobeda nad Turcima"
* 1. 8. - Bitka kod Kagula/Kahula: Ruska vojska Pjotra Rumjanceva potpuno razbija višestruko nadmoćnije turske snage u južnoj Moldaviji. Najvažnija bitka ovog rata i jedna od većih u 18. stoleću.
	+ Petar Tekelija je za zasluge dobio Orden Svete Ane I stepena, unapređen je u čin general-majora.
* 5. 8. - Rusi Nikolaja Repnina ušli u Izmail (biće vraćen Turskoj 1774).
* 6. 8. - Ruski general Totleben je u Imeretiju, zapadnoj Gruziji, pomogao kralju Solomonu I povratiti prestonicu Kutaisi. Kasnije neuspešno opseda Poti, ušao je u šeme sa Solomonovim protivnicima, u januaru će biti opozvan iz Gruzije.
* kolovoz - Šćepan Mali doživio neko sakaćenje. Ove godine je glavarski zbog potvrdio guvernadursku titulu Jovanu Radonjiću.
* 21. 8. - Immanuel Kant brani drugu doktorsku tezu, nakon što je imenovan za redovnog profesora logike i metafizike na Königsberškom univerzitetu.
* 22. 8. - Cook je stigao do severnog vrha poluotoka Yorke - Australija i Nova Gvineja nisu povezani.
* 1. 9. - Repninovi Rusi zauzeli Kiliju nakon 11 dana opsade.
* 3 - 7. 9. - Fridrih Veliki je u uzvratnoj poseti Josipu II, u Mahrisch-Neustadt/Uničovu.
* 15. 9. - Johann Friedrich Struensee, dvorski ljekar danskog kralja Christiana VII izvodi dvorski puč kojim je smijenjen dotadašnji glavni ministar grof Bernstorff, umjesto koga kao kraljev "tajni savjetnik" preuzima de facto vlast i pokreće niz dalekosežnih reformi u duhu Prosvjetiteljstva,
* 16. 9. - Rusi Pjotra Panina zauzeli Bender nakon dvomesečne opsade.
* c. septembar - U Strazburu su se sreli Herder i Goethe, prvi utiče na drugog.
	+ Početak pokreta *Sturm und Drang* se datira krajem 1760-tih ili 1770.
* 17. 9. - Jaka magnetska oluja izaziva crvenu auroru u istočnoj Aziji.
* 24. 9. (kal.?) - Ruski general Romanus, iz Bergovog korpusa, napao Tatare ispred Perekopa i potisnuo ih iza tog mesta.
	+ Promene u Krimskom kanatu ove godine: Devlet IV Geraj je smenjen jer nije uspeo sprovesti mobilizaciju; Kaplan II pregovara sa Rusima, na kraju je postavljen Selim III Geraj (druga vlada), koji abdicira sledeće godine.
	+ Nogajski Tatari iz hordi u Budžaku, Jedisanu, Jedičkulu i Džambulaku su nakon pregovora ove godine prešli pod rusko pokroviteljstvo.
* 27. 9. - *Regulamentum privilegorium*: Habsburški dvor izdaje Regulament, kojim je karlovačkom patrijarhu ukinuta svetovna vlast i propisani prihodi. Uz pristanak sinoda je smanjen broj praznika. Povreda povlastica izaziva veliko nezadovoljstvo u narodu. Ovo je svojevrsno ukidanje privilegija u pravno-političkom smislu, jer se svode na verska pitanja.

### Oktobar/Listopad – Decembar/Prosinac

* 9. 10. - Rusko-turski rat: Igelstromovi Rusi zauzeli Akerman nakon 15 dana opsade.
* 14. 11. - James Bruce i družina su videli izvor Plavog Nila.
* novembar - Ruso je završio autobiografsko delo "Ispovesti" koje će biti objavljeno posthumno, 1782, ali narednih meseci priređuje nekoliko javnih čitanja.
* novembar - Britanski parlament zahteva akciju na Falklandima, izgleda kao da će doći do rata tri sile jer francuski državni ministar Étienne-François de Choiseul mobilizuje snage za podršku Španiji.
* 20. 11. - Turci napuštaju Brailu, nakon što su se Glebovljevi Rusi, ranije odbijeni, vratili s pojačanjem.
* 9. 12.? - Pod izgovorom uspostave sanitarnog kordona, habsburške trupe zauzimaju poljske staroste Nowy Targ, Czorsztyn i Stary Sącz, nakon što su prošle godine zauzeli Spiš - anticipacija Prve podjele Poljske 1772.
* decembar - U Moskvi je primećena kuga, velika epidemija kreće na proleće.
* 24. 12. - Luj XV ne želi rat, pa je smenio ministra Šoazela, Falklandska kriza će biti rešena španskim ustupkom. Novi francuski prvi ministar je René-Nicolas de Maupeou (do 1774).
* 26. 12. - Mozart je u Milanu izveo operu *Mitridate, re di Ponto*.
* potkraj godine - Carica/kraljica Maria Theresia izdaje odluku o načinu oporezivanja u Hrvatskoj: ubuduće na ugarski način po "portama", koje se sastoje od četiri sesije, umjesto po "dimovima". Visina poreza po dimu je odjednom skočila sa 45 na 99 forinti i 6 krajcara, tj. isto kao u Ugarskoj. Poresko opterećenje Banske Hrvatske je 104.033 forinti. Sužena su prava Hrvatskog sabora glede proračuna.
	+ Reforme u Habsburškoj monarhiji: uz praktičnu namjenu, povećanje stajaće vojske i državnih prihoda, počinju mjenjati karakter pod utjecajem fiziokratizma.

### Kroz godinu

Orfelin: Sv. Petar i Pavle i Donja crkva u Sr. Karlovcima
* Hrvatska:
	+ Vino je glavni proizvod Hrvatske, kako kaže sabor, proizvodnja u provincijalu krajem stoljeća se cijeni na preko milijun vjedara, u novcu je vrijednija od žita (27 vjedara po jutru godišnje u civilnoj Hrvatskoj, duplo manje u Krajini; vjedro je blizu 57 lit.).
	+ Željezara u Brodu na Kupi.
	+ Srez Topusko je podvrgnut plaćanju 400 forinti poreza, nakon što su bili pošteđeni od 1741 - Srbi odbijaju plaćanje do 1773.
	+ U glavnim rječnim lukama na Savi postoje uređene navigacione kapetanije. Žito postaje glavni predmet trgovine u Karlovcu, nakon otvaranja trgovačkih putova rijekama i cestama. Računa se da je platežna bilanca Slavonije negativna za milijun forinti godišnje - polovinu iznose plemići a ostalo grčki i cincarski trgovci.
	+ Baltazar Adam Krčelić: "Povijest zagrebačke stolne crkve, prvi svezak, prvi dio" i "Prethodne napomene o kraljevstvima Dalmacije, Hrvatske i Slavonije".
	+ Julije Bajamonti: oratorij “Prijenos sv. Dujma”, prvo djelo ove vrste na hrvatskom tlu.
* Mletački konzul u Solunu piše da oko 800 dezertera namjerava ući u grad kako bi pljačkali sa lokalnim elementima. Vrbovanje albanskih gorštaka se sveti Porti, jer ovi pustoše sela i gradove u Grčkoj i Makedoniji. Prespanski Memet-bej sa odredom od 500 Albanaca pljačka i pali u vodenskom kraju, nakon što se oglušio o poziv Porte da ode na ruski front. Albanac Kjor Ibrahim je sa svojom bandom napao ostrovsku kazu.
* 1769-70 - Proizveden je metal Britannia, vrsta pjutera, tvrdog kositra (legiranog kalaja).
* Na vulkanu Santa Ana u današnjem Salvadoru nastaje vulkan Izalco, skoro je neprekidno u erupciji do 1958. pa ga nazivaju "Svetionikom Pacifika".
* Crkve: župna crkva sv. Josipa zaručnika Blažene Djevice Marije u Vuki.
* Jemeljan Pugačov je dezertirao iz ruske vojske, postaje odmetnik (diže pobunu 1773).
* Baron d'Holbach je anonimno objavio materijalističko delo *Système de la nature*.
* U Mađarskoj je umro poslednji govornik kumanskog jezika.

* Lotterova karta Mediterana
* Lotterova karta rusko-turskog bojišta
* Janvierova karta Ugarske

## Rođenja

* 1. 1. - Mihovil Mihaljević, habsburški general († 1845)
* 14. 1. - Adam Jerzy Czartoryski, poljski i ruski državnik († 1861)
* 2. 3. - Louis-Gabriel Suchet, maršal Francuske († 1826)
* 7. 3. - Gabriel Molitor, maršal Francuske († 1849)
* 20. 3. - Friedrich Hölderlin, pesnik i filozof († 1843)
* 2. 4. - Alexandre Pétion, predsednik Haitija († 1818)
* 3. 4. - Theodoros Kolokotronis, grčki general († 1843)
* 7. 4. - William Wordsworth, engleski pjesnik († 1850)
* 9. 4. - Thomas Johann Seebeck, fizičar († 1831)
* 10. 5. - Louis Nicolas Davout, maršal Francuske († 1823)
* 3. 6. - Manuel Belgrano, argentinski general († 1820)
* 7. 6. - Robert Jenkinson, britanski premijer († 1828)
* 1. 8. - William Clark, istraživač († 1838)
* 3. 8. - Fridrik Vilim III., pruski kralj († 1840)
* 4. 8. - François Étienne de Kellermann, francuski konjanički general († 1835)
* 23. 8. - Mojsije Mioković, episkop gornjokarlovački († 1823)
* 27. 8. - George Wilhelm Friedrich Hegel, njemački filozof († 1831)
* 10. 10. - Adam Johann von Krusenstern, ruski admiral i istraživač († 1846)
* 20. 10. - Janko Drašković, hrvatski političar, preporoditelj, prvi predsjednik Matice hrvatske († 1856)
* 12. 11. - Gedeon Petrović, episkop bački († 1832)
* 16. 12. - Ludwig van Beethoven, kompozitor († 1827)
* Atanasije Čarapić, gročanski vojvoda, Vasin brat († 1810)
* Tomo Milinović, ustanik, književnik († 1846)
* c. Stevan Sinđelić, vojvoda Prvog srpskog ustanka († 1809)
* c. Vukolaj Radonjić, crnogorski guvernadur († 1832)
* c. Petar Jokić, ustanik, historiograf († 1852)

## Smrti

* 7. 1. - Carl Gustaf Tessin, švedski diplomat, mecena (\* 1695)
* 26. 2. - Giuseppe Tartini, kompozitor, violinista (\* 1692)
* 27. 3. - Giovanni Battista Tiepolo, italijanski slikar (\* 1696)
* 28. 4. - Marie-Anne de Camargo, plesačica (\* 1710)
* 28. 4. - Jeremijaš Šoštarić, gradišćanskohrvatski pisac (\* 1714)
* 5. 5. - Baro Bošković, pjesnik, isusovac, Ruđerov brat (\* 1699)
* 30. 5. - François Boucher, slikar (\* 1703)
* 25. 8. - Thomas Chatterton, engleski pjesnik (\* 1752)
* Jovan Apostolović, prvi Srbin doktor medicine (\* >1730).
* Dimitrije Bačević, barokni ikonopisac
* Ilija Drekalović, kučki vojvoda

## Reference

Literatura
* *Historija naroda Jugoslavije II*, Školska knjiga Zagreb, 1959
* *Istorija srpskog naroda*, Četvrta knjiga, prvi tom, Srbi u XVIII veku, SKZ Beograd 1986 (IV-1), drugi tom (IV-2)