# 1853.

*Ovo je članak o godini 1853.*

|  |  |
| --- | --- |
| Milenijum:
 | 2. milenijum
 |
| Vjekovi:
 | 18. vijek – **19. vijek** – 20. vijek
 |
| Decenija:
 |  1820-e  1830-e  1840-e  – 1850-e –  1860-e  1870-e  1880-e  |
| Godine:
 | 1850 1851 1852 – **1853** – 1854 1855 1856
 |

1853.. po kalendarima
| Gregorijanski
 | 1853.. (MDCCCLIII) |
| Ab urbe condita
 | 2606.
 |
| Islamski
 | 1269–1270.
 |
| Iranski
 | 1231–1232.
 |
| Hebrejski
 | 5613–5614.
 |
| Bizantski
 | 7361–7362.
 |
| Koptski
 | 1569–1570.
 |
| Hindu kalendari
 |
| • *Vikram Samvat* | 1908–1909.
 |
| • *Shaka Samvat* | 1775–1776.
 |
| • *Kali Yuga* | 4954–4955.
 |
| Kineski
 |
| • Kontinualno
 | 4489–4490.
 |
| • 60 godina
 | Yin Voda Vo(l) (od kineske Ng.) |
| Holocenski kalendar
 | 11853.
 |
| p • r • u |
| Podrobnije: Kalendarska era |

Godina **1853** (**MDCCCLIII**) bila je redovna godina koja počinje u subotu po gregorijanskom, odn. redovna godina koja počinje u četvrtak po 12 dana zaostajućem julijanskom kalendaru (linkovi pokazuju godišnje kalendare).

## Događaji

### Januar/Siječanj – Mart/Ožujak

Pogled na Manastir Ostrog
* januar-februar - Crnogorsko-turski rat (1852–1853). Između ostalog, Omer-paša tokom devet dana opsedao u Ostrogu Crnogorce na čelu sa vojvodom Mirkom Petrovićem Njegošem (manastir opljačkan, Vasilijeve mošti bile na Cetinju do proleća). Đorđe Stratimirović poslat kao austrijski poverenik u Crnu Goru.
* 6. 1. - Železnička nesreća kod Andovera: u vozu u kojem je bila i porodica novoizabranog američkog predsednika Piercea, jedina žrtva je njegov sin.
* 6. 1. - Osnovana Despotovica (od 1859. Gornji Milanovac).
* 8. 1. - Tajpinški ustanak: Zeng Guofanu naređeno da pomogne guverneru Hunana u borbi protiv pobunjenika - okupiće armiju Xianga.
* 9. 1. - U razgovoru sa britanskim ambasadorom, ruski car Nikolaj I upotrebljava izraz "bolesnik" u vezi Osmanskog carstva; u narednih mesec dana Britanci stiču utisak da Rusija želi rasparčavanje Turske.
* 12. 1. - Tajpinška vojska zauzela Wuchang u provinciji Hubei, imaju kontrolu nad gornjim Jangceom.
* 13. 1. (1. 1. po j.k.) - Dubrovački sveštenik Georgije Nikolajević dobija brilijantski prsten od ruskog cara zbog čega je stavljen pod policijsku prismotru.
* 17. 1. - Britanska Kolonija Novi Zeland dobija samoupravu, ove godine sprovedeni i prvi skupštinski izbori.
* 19. 1. - Praizvedba Verdijeve opere *Il trovatore* u Rimu.
* 20. 1. - Britanci proklamovali aneksiju burmanske provincije Pegu, koju nazivaju Donja Burma.
* 21. 1. - U Berlinu osnovano luteransko-evangelsko društvo *Jerusalemsverein*.

Car Napoleon III i Eugénie de Montijo
* 30. 1. - Francuski car Napoleon III se oženio sa Eugénie de Montijo.
* 2. 2. - Patentom cara Franje Josipa službeno ukinuta crkvena desetina (u Hrvatskoj se ne ubire od 1848).
* 12. 2. (31. 1. po j.k.) - Austrijski izaslanik gen. Lajningen predao Turskoj ultimatum da obustavi dejstva protiv Crne Gore.
* 18. 2. - Atentat na Franju Josipa: mađarski nacionalista pokušao ubiti cara u Beču.
* 28. 2. - Ruski knez Aleksandar Sergejevič Menjšikov stigao ratnim parobrodom "Gromonosec" u Galatu, u diplomatskoj misiji na Visokoj porti: zahteva protektorat nad 12 miliona pravoslavnih hrišćana i kontrolu nad crkvenom hijerarhijom, pristup svetim mestima u Palestini u zamenu za tajni vojni savez; ubrzo iznudio smenu pro-francuskog ministra inostranih poslova.
* 2. 3. - Zakonom uvedena agrarna reforma u Hrvatskoj, otkupljivanje feudalnih prava, sitno plemstvo siromaši i traži državnu službu.
* 4. 3. - Franklin Pierce postaje 14. predsednik SAD (do 1857).
* 6. 3. - Praizvedba Verdijeve opere *La traviata* u Veneciji.
* 7. 3. - Papskom odlukom obnovljena katolička hijerarhija u Holandiji (pet dijeceza) - premijer Johan Rudolph Thorbecke to prihvata što izaziva Aprilski pokret i njegov pad.
* mart - Osnovana *Levi Strauss & Co.*.
* mart - Belfiorski mučenici: Austrijanci pogubili još četvoricu italijanskih patriota u Mantovi, pored petorice u decembru.
* mart - Turci proglasili amnestiju u Crnoj Gori i Hercegovini.
* 20. 3. - Tajpinški ustanak: velika pobunjenička vojska zauzima Nanking.
* 25. 3. - Francuska flota krenula iz Toulona ka Egeju.
* 26. 3. (14. 3. po j.k.) - Ilija Garašanin na ruski zahtev smenjen s položaja knjaževskog predstavnika (predsednika vlade), nasleđuje ga Aleksa Simić.

### April/Travanj – Jun/Lipanj

* 16. 4. - Početak Indijskih železnica: otvorena linija Bombay-Thane, dužine 36 km.
* 18. 4. - Umro potpredsednik SAD William R. King - predsednik Pierce neće imenovati novog, što ga čini jedinim predsednikom bez potpredsednika.

Orden Knjaza Danila I
* 23. 4. (kalendar?) - Ustanovljeno crnogorski Orden Knjaza Danila I.
* 1. 5. - U Srpskoj Vojvodini i Tamiškom Banatu stupio na snagu Opšti austrijski građanski zakonik. Takođe ove godine stvoreno namesništvo kao centralni organ vlasti u Vojvodini; viša zvanja zauzimaju Nemci i germanizovani Česi.
* 1. 5. - Donesen prvi ustav Argentine - federacija sa značajnom autonomijom provincija (buenosaireska provincija pristupa tek 1859).
* maj - U Londonskom zoo vrtu otvoren prvi javni akvarijum.
* maj - Epidemija žute groznice u New Orleansu od koje će stradati oko 7.800 ljudi.
* 21. 5. - Knez Menjšikov napustio Tursku; pod britanskim uticajem, sultan odbacuje ruske zahteve.
* 5. 6. - Britanska flota poslata u turske vode, u zaliv Bešik pred vratima Dardanela.
* 22. 6. - Georges Eugène Haussmann postavljen za prefekta departmana Sena, car Napoleon III ga zadužuje da Pariz učini zdravijim, prohodnijim i veličanstvenijim (→ Haussmannova rekonstrukcija Pariza).
* 27. 6. - Tajpinške severne ekspedicione snage uspele preći Žutu reku.
* jun - oktobar - Imam Šamil ratuje protiv Rusa u Dagestanu, kako bi sprečio koncentraciju protiv Turske.

### Jul/Srpanj – Septembar/Rujan

* 2. 7. - Nakon neuspele Menjšikovljeve misije, ruski car šalje vojsku u Moldaviju i Vlašku (okupacija traje do jula '54).

Komodor Matthew C. Perry
* 8. 7. - Perryjeva ekspedicija otvara Japan: komodor Matthew C. Perry stigao u Tokijski zaliv - nakon pretnje silom uspeva da 14. 7. preda pismo od predsednika Fillmorea, najavljuje da će se vratiti sledeće godine s većom eskadrom.
* c. 25. 7. - U Kaliforniji ubijen bandit, ili meksički patriota, Joaquin Murrieta.
* 14. 7. - U njujorškoj verziji Kristalne palate otvorena Izložba industrije svih nacija (traje do 14. nov.).
* 27. 7. - Fizički slabi Tokugawa Iesada postaje novi tokugawski šogun Japana (do 1858) - počinje Bakumatsu, završni period šogunata (1853-67).
* 28. 7. - Velike sile sastavile Bečku notu: sultan će reafirmirati ugovore iz Jedrena i Kučuk Kajnardže, a Rusija i Francuska će garantovati njihovo ispunjavanje - ruski car prihvata ali ne i sultan.
* leto - Pokret srpskih seljaka na konfiskovanim imanjima Husein-kapetan Gradaščevića u bosanskoj Posavini.

Krimski rat 1853-56
* 1. 8. (20. 7. po j.k.) - Mihailo Obrenović i Julija Hunjadi se venčali u Beču.
* 1. 8. - Izdavač "Nevena" Mirko Bogović i pjesnik Ivan Filipović okovani i zatvoreni nakon što ih je vrhovni sud u Beču osudio na dvije godine zatvora zbog prošlogodišnje pjesme "Domorodna utjeha" (bit će pomilovani sljedeće veljače).
* 12. 8. - Ruski admiral Jevfimij Putjatin stigao u japanski Nagasaki.
* avgust - U Evropi vidljiva kometa Klinkerfues (C/1853 L1, 1853 III).
* 23. 8. - U Briselu otvorena prva međunarodna meteorološka konferencija - početak Međunarodne meteorološke organizacije.
* 24. 8. - Prema popularnoj priči, George Crum iz Saratoga Springs, New York izmislio čips.
* 7. 9. - Nemački istraživač Heinrich Barth stigao u Timbuktu.
* c. 14. 9. - Kurban Bajram - Richard Francis Burton je na hadžiluku u Meki.
* 19. 9. - Engleski misionar Hudson Taylor otišao prvi put za Kinu (stigao u martu).
* 23. 9. - Britanska flota poslata u Carigrad, u podršku Turcima; u Dardanelima se nalazi i francuska flota.
* 24. 9. - Nova Kaledonija postala francuski posjed.

### Oktobar/Listopad – Decembar/Prosinac

Bitka kod Oltenice
* 4. 10. - U SAD porinut *Great Republic*, najveći drveni kliper (većim delom izgoreo u decembru, biće obnovljen u manjoj veličini).
* 4-5. 10. - Krimski rat: Osmansko carstvo objavilo rat Rusiji.
* 27. 10. (15. 10. po j.k.) - Prvo uspešno livenje topova u kragujevačkoj Topolivnici (danas Zastava Arms).
* 28. 10. - Turci prešli Dunav iz Vidina u Kalafat.
* 30. 10. - Tajpinški ustanak: Severne ekspedicione snage prišle na 5 km do Tianjina.

Bitka kod Sinopa
* 3. 11. - Avanturist William Walker zauzeo La Paz u meksičkoj Donjoj Kaliforniji i proglasio Republiku Donju Kaliforniju.
* 4. 11. - Bitka kod Oltenice u Vlaškoj je prvi okršaj Krimskog rata: Omer-paša Latas porazio Ruse.
* 15. 11. - Mladi Pedro V je novi kralj Portugala (do 1861), prvi iz kuće Sachsen-Coburg-Gotha.
* 25. 11. - Američki kapetan John Heard otkrio Otok Heard u južnom Indijskom oceanu.
* 30. 11. - Bitka kod Sinopa: ruska flota uništila turske brodove u luci - *casus belli* za Britaniju i Francusku.
* 18. 12. - Otvorena poslednja etapa železničke pruge Torino-Đenova, ukupno 169 km sa mnogim tunelima i mostovima.
* 30. 12. - Dogovorena Gadsdenova kupovina: SAD kupuje pojas zemlje od Meksika (današnji jug Arizone i jugozapad Novog Meksika) radi gradnje železnice.

### Kroz godinu

Parižani posmatraju kometu u avgustu
* Vuk Karadžić izdao u Beču "Srpske narodne pripovijetke".
* Ljudevit Gaj bio hapšen zbog navodnih veleizdajničkih veza sa Srbijom.
* Formirano Prirodno-tehničko odeljenje na Beogradskom liceju.
* Srbija dobila Zakonik o građansko-sudskom postupku - ali suđenja i dalje teku sporo a sporovi se nagomilavaju.
* Krimski rat i Srbija: Austrija okuplja vojsku na granici a Porta krajem godine potvrđuje naročitim fermanom autonoman položaj Srbije.
* Počinje kopanje uglja u Senjskom rudniku.
* U Topčideru otvorena Zemljodelska škola (do 1859).
* Izvanredni vladin komesar u Bosni Ćemil-paša zabranjuje pravoslavcima da se nazivaju Srbi, ali bez efekta.
* "Srpske novine" feljtonizirale "Čiča Tominu kolibu".
* "Zlatna godina" proizvodnje klavira: osnovane firme *C. Bechstein Pianofortefabrik*, *Blüthner* i *Steinway & Sons*
* Osnovana časovničarska firma *Tissot*.
* Nauka i tehnika:
	+ William John Macquorn Rankine pročitao *On the General Law of Transformation of Energy* - uveden pojam potencijalne energije.
	+ Charles Frédéric Gerhardt dobio acetilsalicilnu kiselinu.
	+ Charles Pravaz i Alexander Wood nezavisno jedan o drugog izmislili hipodermički špric.
	+ U iskopu Ašurbanipalove biblioteke, Hormuzd Rassam otkrio Ep o Gilgamešu (tablice preveo George Smith 1872).

### Umetnost

* "Portret Napoleona III", F.X.Winterhalter
* "Eugenie de Montijo, carica Francuske", Dubufe
* "Buđenje savesti", W.H. Hunt
* "Portret Amalije de Llano, kontese de Vilches", F. d. Madrazo
* "Princeza de Broglie", Ingres
* "Uspavani model", W.P. Frith
* "Florinda", F.X.Winterhalter
* "Konjski vašar", Rosa Bonheur
* "Kupačice", Courbet

### Karte

* Austrijsko carstvo
* "Evropska Turska"
* "Donja Danubija"

## Rođenja

* 28. 1. - José Martí, kubanski revolucionar († 1895)
* 28. 1. - Vladimir Solovjov (filozof) († 1900)
* 23. 3. - Mozafaradin-šah Kadžar, persijski vladar († 1907)
* 24. 3. - Đuro Arnold, književnik, filozof († 1941)
* 30. 3. - Vincent van Gogh, slikar († 1890)
* 6. 4. - Dragutin Hirc, prirodoslovac, učitelj († 1921)
* 11. 4. - Rikard Jorgovanić, književnik († 1880)
* 3. 6. - Flinders Petrie, arheolog, egiptolog († 1942)
* 11. 6. - Pera Dobrinović, glumac i reditelj († 1923)
* 4. 7. - Ernst Otto Beckmann, hemičar, farmaceut († 1923)
* 5. 7. - Cecil Rhodes, biznismen, kolonijalista († 1902)
* 18. 7. - Hendrik Lorentz, fizičar, nobelovac († 1928)
* 24. 7. - William Gillette, glumac, pisac († 1937)
* 27. 8. - Ivan Milčetić, povjesničar književnosti († 1921)
* 28. 8. - Vladimir Šuhov, inženjer, naučnik, arhitekta († 1939)
* 28. 8. - Franc I, knez Lihtenštajna († 1938)
* 29. 8. - Jovan Miodragović, prof. Učiteljske škole u Beogradu, pedagog († 1926)
* 31. 8. - Aleksej Brusilov, ruski general († 1926)
* 2. 9. - Wilhelm Ostwald, hemičar, nobelovac († 1932)
* 11. 9. - Katharina Schratt, glumica, družbenica cara Franje Josipa († 1940)
* 13. 9. - Hans Christian Gram, bakteriolog († 1938)
* 16. 9. - Albrecht Kossel, biohemičar, nobelovac († 1927)
* 17. 9. - Marko Leko, hemičar, akademik († 1932)
* 20. 9. - Chulalongkorn Rama V, kralj Sijama († 1910)
* 21. 9. - Heike Kamerlingh Onnes, fizičar, nobelovac († 1926)
* 5. 10. - Andra Nikolić, srpski političar, akademik († 1918)
* 30. 10. - Louise Abbéma, francuska slikarka († 1927.)
* 20. 11. - Oskar Potiorek, austrougarski general, guverner BiH († 1933)
* 16. 12. - Vid Vuletić Vukasović, književnik, povjesničar († 1933)
* 17. 12. - Émile Roux, lekar († 1933)
* 26. 12. - Wilhelm Dörpfeld, arheolog († 1940)
* ? - Golub Janić, srpski veletrgovac, dobrotvor, nacionalni radnik († 1918)

## Smrti

* 16. 1. - Rainer von Österreich, austrijski nadvojvoda, bivši vicekralj Lombardije-Venecije (\* 1783)
* 17. 3. - Christian Doppler, matematičar, fizičar (\* 1803)
* 28. 4. - Ludwig Tieck, književnik (\* 1773)
* 3. 6. - Cesare Balbo, italijanski političar i pisac (\* 1789)
* 30. 6. - Branko Radičević, srpski pesnik (\* 1824)
* 23. 7. - Andries Pretorius, burski političar (\* 1798)
* 27. 7. - Tokugawa Ieyoshi, japanski šogun (\* 1793)
* 3. 8. - Čolak Anta Simeonović, vojvoda iz Prvog ustanka (\* 1777)
* 21. 8. - Maria Quitéria, brazilska heroina (\* 1792)
* 29. 8. - Charles James Napier, britanski general, komandant u Indiji (\* 1782)
* 2. 10. - François Arago, naučnik, političar (\* 1786)
* 15. 11. - Marija II, kraljica Portugala (\* 1819)
* 16. 11. - Franjo Kulmer, hrvatski političar (\* 1806)
* 5. 12. - Jovan Stejić, srpski lekar i književnik (\* 1803)
* 15. 12. - Georg Friedrich Grotefend, lingvista (\* 1775)
* 25. 12. - Joseph von Radowitz, pruski general, političar (\* 1797)

## Reference

Literatura
* Rudolf Horvat (hr Wikisource): *Najnovije doba hrvatske povjesti/Prelom s Ugarskom*
* Gábor Ágoston; Bruce Alan Masters. *Encyclopedia of the Ottoman Empire*. Infobase Publishing; 1 January 2009. ISBN 978-1-4381-1025-7.
* *Istorija srpskog naroda*, Od Prvog ustanka do Berlinskog kongresa 1804-1878, Beograd 1981
	+ Peta knjiga prvi tom (V-1)
	+ Peta knjiga drugi tom (V-2)
* Šišić, Ferdo. *Povijest Hrvata Pregled povijesti hrvatskoga naroda 1526.-1918.* drugi dio. Marjan tisak 2004.