# Etrursko pismo

| **Historija pisma** |
| --- |
| srednje brončano doba 19. – 15. v. pne.* Kanaansko-feničko 14. v. pne.
	+ paleohebrejsko 10. v. pne.
	+ aramejsko 9. v. pne.
		- brahmi i indijska 6. v. pne.
			* tibetansko 7. v.
			* kmersko/javansko 9. v.
		- hebrejsko 3. v. pne.
		- sirsko 2. v. pne.
			* nabatejsko 2. v. pne.
				+ arapsko 4. v.
		- avestičko 4. - 6. v.
	+ grčko 9. v. pne.
		- etruščansko 8. v. pne.
			* latinično 7. v. pne.
			* rune 2. v.
			* ogamsko 4. v.
		- gotsko 4. v.
		- armensko 405.
		- glagoljičko 862.
		- ćirilično 10. v.
	+ samaritansko 6. v. pne.
	+ iberska 6. v. pne.
* južnoarapsko 9. v. pne.
	+ etiopsko 5. – 6. v. pne.
 |
| meroitičko 3. v. pne.
 |
| Geneologija |

Natpis na "jetri iz Piacenze", vidi haruspex.
**Etruščansko pismo** (**rasensko pismo**) je izvedeno iz eubejske ("crvene") varijante grčkog pisma. Od Etruščana (Rasena) su pismo vjerojatno preuzeli Rimljani, što je dalo današnju latinicu. Za pisanje brojeva su postojali posebni simboli, nalik slovima.

## Općenito

Pismo je izvedeno od "crvenog" grčkog alfabeta (eubejskog pisma) u kojoj su simboli **Χ** i **Ψ** imali drugačiju upotrebu nego u suvremenom grčkom pismu, a postojali su i simboli digama, kopa i san. Smjer pisanja je uglavnom bio zdesna nalijevo. U literaturi se uglavnom pojedina slova nazivaju odgovarajućim nazivima za grčka slova.

Interesantno svojstvo pisanja je upotreba različitih znakova za isti glas, npr. **C**, **Q** i **K** su označavali /k/. To je preuzeto u latinski, pa se i danas odražava na mnoge pravopise.

Čini se da etruščanski jezik nije razlikovao zvučne-bezvučne parove (/b/ – /p/) već samo neaspirirane-aspirirane (/p/ – /ph/), tako da zapravo između delta i pi nije bilo nikakve razlike. U kasnijim natpisima se takvi redudantni simboli (beta i delta) manje koriste.

Glas /f/ se pisao na različite načine (**F**, **FH**), a kasnije je kreiran simbol vrlo sličan brojci **8**.

Sjeverni krajevi su koristili druge simbole za sibilante (koji su bili vjerojatno slični hrvatskim *s* i *š*) nego južni; neki autori različito transliteriraju takvu dvojaku upotrebu.

Pretpostavlja se da latinični nazivi slova (*a*, *be*, *de*...) potječu iz etruščanskog pisma; za neka slova nazivi počinju samoglasnikom (*el*, *em*, *en*, *es*).

Postojao je poseban sustav pisanja brojeva, načelno vrlo sličan rimskim brojevima.

## Slova

Neka slova su imala više varijanti, koje su u ovoj tablici prikazane usporedno:

| Etr. slovo
 | Grčko slovo
 | Lat. slovo
 | Transliteracija
 | vj. izgovor
 | napomene
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Α alfa
 | A
 | *a* | /a/
 |  |
|  | Β beta
 | B
 | *b*, *p* | /p/
 |  |
|  | Γ gama
 | C, G
 | *c*, *k* | /k/
 | ispred *e* i *i* |
|  | Δ delta
 | D
 | *d*, *t* | /t/
 |  |
|  | Ε epsilon
 | E
 | *e* | /e/
 |  |
|  | Ε epsilon
 |  | *ê* | neka varijanta /e/?
 | pojavljuje se na *Cortonskom natpisu* |
|  | digama
 | F
 | *v* | /w/
 | u starijim natpisima i /f/
 |
|  | Η zapadno eta
 | H
 | *h* | /h/
 |  |
|  | Ι jota
 | I
 | *i* | /i/, /j/
 |  |
|  | Κ kapa
 | K
 | *k*, *c* | /k/
 | ispred *a* |
|  | Λ lambda
 | L
 | *l* | /l/
 |  |
|  | Μ mi
 | M
 | *m* | /m/
 |  |
|  | Ν ni
 | N
 | *n* | /n/
 |  |
|  | Ο omikron
 | O
 | *u*, *o* | /u/, /o/
 | etruščanski nije imao izvorno /o/
 |
|  | Π pi
 | P
 | *p* | /p/
 |  |
|  | Ϙ kopa
 | Q
 | *q*, *c* | /k/
 | ispred *u* |
|  | Ρ ro
 | R
 | *r* | /r/
 |  |
|  | Σ sigma
 | S
 | *σ́* (Rix), *ś* | /ʃ/
 | sjeverni krajevi
 |
| *s* | /s/
 | južni krajevi
 |
|  | Τ tau
 | T
 | *t* | /t/
 |  |
|  | Υ ipsilon
 | V
 | *u* | /u/
 |  |
|  | Χ zapadno ksi
 | X
 | *ks*, *x* | /ks/
 |  |
|  | Ζ zeta
 | Z
 | *z* | / t͡ʃ / ili / t͡s /?
 |
|  | Φ fi
 |  | *φ* | /pʰ/ (aspir. /p/)
 |  |
|  | Θ theta
 |  | *θ* | /tʰ/ (aspir. /t/)
 |  |
|  | Ψ zapadno hi
 |  | *χ* | /kʰ/ (aspir. /k/)
 |  |
|  |  |  | *f* | /f/
 | u kasnijim natpisima
 |
|  | san
 |  | *ś* (Rix), *s* | /s/
 | sjeverni krajevi
 |
| *σ* (Rix), *ś* | /ʃ/
 | južni krajevi
 |

Urna u muzeju u Perugiji s natpisom (fotografirao: Giovanni Dall'Orto)
Napomene uz tablicu:

* *sjeverni krajevi* su Vetulonia, Populonia, Volterra, Fiesole, Arezzo, Chiusi, Perugia, Cortona; također i na Lanenoj knjizi;
* *južni krajevi* se odnosi na gradove Tarquinia, Veii, Volsinii, Vulci, Rusellae i pokrajinu Kampaniju;
* Helmut Rix u svojoj knjizi *Etruskische Texte* koristi detaljnu transliteraciju, označenu u tablici s (Rix)

U ranim zapisima se glas /f/ pisao dvoslovom **FH** (ilustriran je i smjer pisanja s desna nalijevo):

a kasnije je uveden simbol sličan arapskoj brojci **8**.

Između riječi se pisala točka u sredini visine slova; rečenice, a ponekad i riječi su odvajane i dvotočkom.

## Brojevi

Koristili su se posebni simboli za 1, 5, 10, 50 i 100, po principu vrlo sličnom rimskim brojevima:

| Simb.
 | Vrijednost
 |
| --- | --- |
|  | 1
 |
|  | 5
 |
|  | 10
 |
|  | 50
 |
|  | 100
 |

Simboli su najvjerojatnije simbolički povezani: 1 je jednostavna crta, 5 izgleda kao donja polovica od 10, a 50 kao donja polovica od 100.

## Reference

## Drugi projekti Wikimedije

|  |  |
| --- | --- |
|  | U Wikimedijinoj ostavi ima još materijala o temi: **etruščansko pismo** |

## Vanjske veze

* Etruscan Texts Project Arhivirano 2005-03-30 na Wayback Machine-u: baza etruščanskih natpisa ((eng.))
* Old Italic Unicode ((eng.))
* The Etruscan alphabet (Omniglot) ((eng.))
* Old Italic alphabets (Omniglot) ((eng.))
* Etruscan (Ancient Scripts) ((eng.))