# Manastir

**Manastir** (grč. *monasterion* (μοναστήριον): kuća monaha, pustinjakova ćelija, prema *monastein*: živjeti sam, od *monos*), u istočnom hrišćanstvu, zajednička nastamba u kojoj, prema utvrđenim pravilima, žive monasi ili monahinje; u užem riječi pravoslavni **samostan**, crkva sa zgradama. Duhovno i kulturno središte istočnog hrišćanskog svijeta.

Načinom gradnje može biti pećinski, skitski (šatorski) i zidani (lavra).

Prvi cenobitski manastiri (život u zajednici) nastali su u IV. stoljeću.

U srednjem vijeku nastali su mnogobrojni monumentalni manastiri u Makedoniji (Nerezi), Srbiji (Dečani), Bugarskoj (Rilski manastir) i Rusiji (Kirilo-bjelozerski manastir).

## Naziv

Riječ manastir ima nekoliko pokrajinskih oblika, npr. *namastir* (kod Vuka) i *monastir*.

Riječ **samostan** doslovan je prijevod grčke riječi *monasterion* (μοναστήριον). Upotrebljava se od XIX. stoljeća u Katoličkoj crkvi umjesto starih sinonimnih naziva manastir (namastir), klaustar (ili kloštar), konvenat, koludrište ili stanište. Historijski Rječnik JAZU ima, na primjer, samo 4 potvrde za riječ **samostan** (od toga tri rječničke), za razliku od riječi **manastir**, koja je obilno potvrđena u djelima starih hrvatskih pisaca.

## Budistički manastiri

U Budino doba i tokom vekova posle njegove smrti, pripadnici Reda (sanghe) lutali su bez stalnog prebivališta proseći. Pre no što su istekla dva veka od Budine smrti ustalio se običaj zajedničkog življenja u skloništima, poznatijim kao avase. Ove avase su prvobitno predstavljale utočišta u koja su monasi mogli da se povuku u doba monsunskih kiša, kada je putovanje bivalo otežano ili nemoguće. Avase su se postepeno razvile u stalne naseobine, prozvane lenama, pri čemu su lene naseljavali stalni monasi, dok su ranije avase bile svratišta bez stalnog broja žitelja.

Tikse manastir u Ladahu, Indija.
U Vinaja-pitaki, prema kojoj se upravlja zajednički život budističkog Reda, pod zajedničkim terminom lena se pominje pet različitih vrsta prebivališta. Od ovih su najvažnija dva: vihara (kuća za monahe) i guha (pedna). To su dva najranija oblika nastanjenih manastira. U ravnicama severne Indije vihara sagrađena od opeke, postala je monaška institucija; u predelima Indije južno od planina Vidhja, guha je postala uobičajeno monaško pećinsko obitavalište. Ove pećine su ispočetka bile prilično jednostavne, ali, kasnije postaju velika i uređena monaška prebivališta, koja se sastoje od prostranih celina sa odajama, dvoranama, svetilištima itd. Pošto su bile manje izložene vremenskim neprilikama i osvajačkim pohodima od vihara izdvojenih po ravnicama, mnoge su se održale, naročito u zapadnim krajevima Indije (oko hiljadu). Neke od značajnijih otkrivenih celina su Adžanta, Elefanta, Elora, Kanheri i Karle; danas je poznato ukupno četrdeset četiri takva središta, raštrkana širom južne i zapadne Indije. Neki od njih su bili naseljeni hiljadama godina, i moguće je uočiti prelaz sa pećinskih manastira uklesanih u stenama, ka kasnijim zasebnim, kamenim građevinama. Još jedna promena karakteristična za indijske manastire od 8. veka nadalje, bio je prelaz sa brojnih, malih „parohijskih“ manastira, koji su služili kao središta budističkog učenja i posvećenosti za jedno ili više sela, ka prostranim, velelepnim središtima podučavanja koja su više nalikovala školama ili univerzitetima - poput Nalande, Odantapure (u Biharu), Vikramasile (u zapadnom Bengalu), Amaravatija i Nagarđunakonde (u Andra Pradešu). Moguće je i da su izvršile i izvestan uticaj na asketske zajednice po istočnom Sredozemlju, pošto se između Indije i Sredozemlja tokom prvih vekova hrišćanske ere odvijala živa kulturna razmena.

Ki manastir na Himalajima.
Velike manastiri severne Indije predstavljale su bogat i lak plen turskim muslimanskim osvajačima u 11. i 12. veku; do tada je preostalo tek nekoliko starijih, manjih manastira, a do 13. veka budističko monaštvo je već skoro potpuno iščezlo iz Indije. Monaške institucije su se do tada ustalile na Cejlonu, u jugoistočnoj Aziji, Kini, Koreji, Japanu i Tibetu. Monasi koje su muslimanska osvajanja lišila manastira otputovali su iz Indije na sever i istok, naročito na Tibet. Procvat tibetanskih manastira se nastavio, čineći dominantnu crtu tibetanskog društva sve do modernog doba (vidi: Tibetanski budizam).

Trag neprekidne tradicije monaškog života od 3. veka p. n. e. sve do današnjih dana uočljiv je na Cejlonu, a u kontinentalnom delu jugoistočne Azije od 5. veka n. e. U jugoistočnom azijskom arhipelagu manastiri su postojali od 7. veka, ali većina njih se nije održala do današnjih dana. Pored manastira budističke Kine, Koreje i Japana, gde su budizam i monaška tradicija pretrpeli razvojne promene specifične za istočnu Aziju, budističko monaštvo se u većoj meri održalo u obliku koji nalikuje ranom obliku monaštva na Cejlonu i kontinentalnim zemljama jugoistočne Azije (Burmi, Tajlandu, Kambodži i Laosu).

Tipičan manastir obrazuje grupa građevina sa dvorištem ograđenim bedemom; bedem koji opasuje manastir omogućava neophodan stepen izdvojenosti. U okviru kompleksa građevina koje zajednički sačinjavaju budistički manastir jugoistočne Azije, najvažniji elementi su:

Gangti manastir, Butan.
* oltarna odaja ili svetilište, gde se obično nalazi velika Buda-rupa, i gde se održavaju uposatha bogosluženja i zaređivanja, a monasi izgovaraju Patimokhu;
* saborna dvorana, obično otvorena sa sve četiri strane, u kojoj su smeštene ostale Buda-rupe i gde stanovnici u tokom budističkih praznika dolaze da slušaju monaške besede;
* kućice ili sobice u kojima su smešteni monasi (ili gosti), uglavnom jednostavne sobe u drvetu skoro bez nameštaja, izuzev trščanih asura za spavanje koje se smotavaju, malog oltara i možda jedne ili dve slike;
* u mnogim manastirima postoji i školska zgrada za seosku decu;
* jedna ili više stupa, ili pagoda na zemljištu koje se obično nalazi u blizini svetilišta.

Broj, veličina i dorađenost elemenata razlikuje se od manastira do manastira, kao i između gradskih i seoskih sredina. Takođe se razlikuje i sam naziv manastirskog kompleksa. Na Cejlonu je to **vihara** ili **sangharama**, na Burmi **phongji-čuang**, tj. kuća za monahe (*phongji*: „velika slava“ je burmanska reč za monahe); na Tajlandu, Kambodži i Laosu to je **vat**, reč koja je verovatno izvedena iz primitivnog naziva za manastir, tj. avasu.

## Manastir kao kulturna institucija

Manastir Svete Katarine na planini Sinaj, rani 6. vek.
Manastir predstavlja značajan kulturni centar. On je u prošlosti bio škola i univerzitet, onaj koji stvara i čuva književnu baštinu i nadahnuće umetnosti i arhitekture. Kaluđeri su gotovo potpuno sami očuvali književnu baštinu klasičnog i ranog hrišćanskog doba, kopirajući i prepisujući tekstove, čuvajući ih onda kada je kultura gotovo zamrla.

Irski i engleski kaluđeri-misionari doneli su hrišćanstvo u područja severne Evrope i upoznali nemačke narode s latinskom kulturom. Kaluđeri su bili pesnici, istoričari, hroničari, teolozi, gramatičari i propovednici. Oni su takođe podsticali i nadgledali gradenje religijskih građevina u Evropi i na Srednjem istoku. Kaluđeri, a posebno kaluđerice, uneli su veliku umetničku veštinu u iluminaciju dragocenih rukopisa. Oni su takode u velikoj meri obogatili liturgiju. Veliki manastiri bili su pokrovitelji veštih umetnika i zanatlija u svim medijima. Benediktinski kaluđeri bili su školski učitelji Evrope od 700. do 1100. godine, i oni još i danas vode škole i koledže, dok manastirske radionice, štamparije i muzičari nastavljaju stare tradicije i stvaraju nove.

Značaj budističkog manastira kao nosioca i transformatora kulture teško da se može prenaglasiti. Nalanda i drugi veliki indijski manastirski univerziteti privlačili su učenike iz raznih delova Azije i predstavljali značajne centre filozofskog i književnog razvoja. Budistički kaluđeri Azije pisali su hronike i traktate, komentare i gramatike, poeziju i priče. Pravili su skulpture Bude i oslikavali zidove, uredivali vrtove i aranžiranje cveća su pretvorili u umetnost. Budistički kaluđeri su u Kinu i Tibet doneli indijske kulturne i religijske tradicije. Kaluđeri iz Koreje i Kine doneli su svoje kulturne i religijske tradicije u Japan. Uticaj koji je budizam izvršio posredstvom manastira zapravo je toliko sveprožimajući da je teško i zamisliti kako bi bez njega izgledale kulture južne i istočne Azije.

## Manastir kao ekonomska institucija

Kraljevski Manastir San Lorenzo de El Escorial, Španija.
Manastir je u odredenim razdobljima bio veliki zemljoposednik i značajna ekonomska i politička snaga. Manastiri su takode predstavljali značajne delove privrede krajeva u kojima su se nalazili – na primer, cisterciti u srednjovekovnoj engleskoj trgovini vunom i nemački manastiri sa svojim velikim zemljišnim posedima.

## Toponimi

Od riječi manastir su nastali i neki toponimi u Hrvatskoj: **Manastirine** (obično za položaje gdje su ruševine nekog manastira ili crkve), **Manastir** (otok u Pološkom blatu zapadno od Imotskog), **Manastirska kosa** (zapadno od Gvozda, **Manastirski brijeg** (između Križevaca i Koprivnice), **Mojster** (otočić kod Pirovca), **Mojstir** (Pag).

Naziv grada Belog Manastira nastao je od mađarskog naziva *Pelmonoštor* zamjenom mađarskog oblika *monoštor* oblikom *manastir*, dok je prezime *Pel* zamijenjeno pridjevom *beli* koji se slično izgovara. Makedonski grad Bitolj (Bitola) Turci su od XVI. stoljeća nazivali *Toli* ili *Toli-Monastir*, a i danas ga tako nazivaju Albanci s Kosova.

## Literatura

* *HE*,
* *HER*,
* *EJ, s.v. Bitolj*,
* *Sinonimi*,
* *Atlas Hrvatske*

## Izvori

## Vanjske veze