# 1854.

*Ovo je članak o godini 1854.*

|  |  |
| --- | --- |
| Milenijum:
 | 2. milenijum
 |
| Vjekovi:
 | 18. vijek – **19. vijek** – 20. vijek
 |
| Decenija:
 |  1820-e  1830-e  1840-e  – 1850-e –  1860-e  1870-e  1880-e  |
| Godine:
 | 1851 1852 1853 – **1854** – 1855 1856 1857
 |

1854.. po kalendarima
| Gregorijanski
 | 1854.. (MDCCCLIV) |
| Ab urbe condita
 | 2607.
 |
| Islamski
 | 1270–1271.
 |
| Iranski
 | 1232–1233.
 |
| Hebrejski
 | 5614–5615.
 |
| Bizantski
 | 7362–7363.
 |
| Koptski
 | 1570–1571.
 |
| Hindu kalendari
 |
| • *Vikram Samvat* | 1909–1910.
 |
| • *Shaka Samvat* | 1776–1777.
 |
| • *Kali Yuga* | 4955–4956.
 |
| Kineski
 |
| • Kontinualno
 | 4490–4491.
 |
| • 60 godina
 | Yang Drvo Tigar (od kineske Ng.) |
| Holocenski kalendar
 | 11854.
 |
| p • r • u |
| Podrobnije: Kalendarska era |

Godina **1854** (**MDCCCLIV**) bila je redovna godina koja počinje u nedjelju po gregorijanskom, odn. redovna godina koja počinje u petak po 12 dana zaostajućem julijanskom kalendaru (linkovi pokazuju godišnje kalendare).

## Događaji

### Januar/Siječanj – Mart/Ožujak

* 3. 1. - Krimski rat: britanski i francuski brodovi ulaze u Crno more, kao odgovor na Bitku kod Sinopa.
* 4. 1. - Kapetan William McDonald otkrio otočje McDonald.
* 10. 1. - Avanturist William Walker proglasio fiktivnu Republiku Sonoru u severozapadnom Meksiku.
* 21. 1. - Kliper *RMS Tayleur* se nasukao u Irskoj na svom prvom putovanju, stradalo preko 360 ljudi.
* 30. 1. - Počinje Epirski ustanak protiv Turske - ugušen do maja; pobuna ima i u Tesaliji, Kritu i Makedoniji.
* veljača - Car i kralj Franjo Josip dao opću amnestiju povodom svoje ženidbe, pomilovani i izdavač "Nevena" Mirko Bogović i pjesnik Ivan Filipović.
* februar - Sukob između Turaka i Vasojevića - žestoki bojevi na Polimlju, u Budimlji i na Polici.
* 23. 2. -  Osnovana burska Slobodna Država Oranje (traje do 1902).
* 27. 2. - Velika Britanija šalje ultimatum Rusiji da povuče trupe iz dunavskih kneževina Moldavije i Vlaške.
* 1. 3. - U Meksiku objavljen Plan iz Ayutle: traži se rušenje diktatora Santa Anne i novi ustav.
* 10. 3. - Deo britanske flote pod kontraadmiralom Napierom poslat u Baltik.
* mart - Britanski parobrod *SS City of Glasgow* nestao na Atlantiku sa oko 480 putnika i članova posade.
* 20. 3. - Antirobovlasnički aktivisti u SAD osnivaju Republikansku stranku, povod je suprotstavljanje Zakonu Kanzas-Nebraska.
* 27. 3. - Krimski rat: Velika Britanija objavljuje rat Rusiji a sutradan i Francuska.
* 27. 3. - Vojvoda Parme Karlo III umire nakon što ga je izbo anarhista, nasleđuje ga Robert I, poslednji vojvoda (do 1859).
* 31. 3. - Američki mornarički komodor Matthew C. Perry potpisuje Ugovor iz Kanagawe kojim su dve japanske luke otvorene američkoj trgovini; ovo je kraj japanske politike Sakoku ("zatvorena zemlja"), uvedene 1633-39.

### April/Travanj – Jun/Lipanj

Franjo Josip I. i Elizabeta od Bavarske
* 5. 4. - Započinje ruska opsada Silistre (do juna), grad brani Omer-paša Latas.
* 16. 4. - Carsko-kraljevskom odlukom, banska vlada u Hrvatskoj postaje "cesarsko kraljevsko namjesništvo" (*k. k. Statthalterei*) - proglašeno naredbom ministarstva unutarnjih poslova od 30. travnja.
* 16. 4. - Kod New Jerseya se nasukao brod *Powhatan*, stradalo preko 200 nemačkih doseljenika.
* 24. 4. - Vjenčanje Franje Josipa I. i Elizabete od Bavarske.
* 25. 4. - Gadsdenova kupovina: Senat SAD odobrio kupovinu zemlje od Meksika nakon što je smanjena kupljena površina kao ustupak severnjačkim senatorima (ugovor stupa na snagu 30. juna).
* maj, početkom - Anglo-francuska okupacija Pireja i embargo grčkih luka.
* 30. 5. - Zakon Kanzas-Nebraska stupa na snagu - stvorene teritorije Kanzas i Nebraska za koje bi stanovnici trebali odrediti hoće li biti robovlasničke (protivno Misuri kompromisu iz 1820. kojim je taj prostor određen kao slobodan).

Coltonova mapa Kanzasa i Nebraske
* 3. 6. - Austrijsko carstvo traži od Rusije da napusti Dunavske kneževine.
* 3. 6. - Hrvatska i Slavonija podjeljene u pet županija na čelu sa "ces. kralj. okružnim predstojnicima" umjesto vrhovnih župana (stupa na snagu 30. listopada, traje do 1861).
* 10. 6. - Diplomirala prva klasa na Mornaričkoj akademiji u Annapolisu.
* 14. 6. - Tursko-austrijski ugovor predaje Dunavske kneževine Austriji tokom rata - Rusija se pristaje povući iz kneževina.
* jun - Velika ekskurzija uglednih ličnosti SAD povodom otvaranja železničke veze između Čikaga i reke Misisisipi.
* 21. 6. - Oficir Charles Davis Lucas zaslužio prvi Viktorijin krst kada je sa palube broda kod Bomarsunda bacio rusku granatu.
* 24. 6. - Rusi napustili opsadu Silistre.

Gadsdenova kupovina
* 27. 6. - Kanađanin Abraham Pineo Gesner zaštitio patentom u SAD svoj pronalazak kerozin.

### Jul/Srpanj – Septembar/Rujan

* 4. 7. - James Ambrose Cutting prijavio prvi od tri patenta za poboljšani kolodijumski proces fotografije, što on naziva ambrotipija.
* 13. 7. - Egipatski valija Abas I ubijen, nasleđuje ga stric Said Paša (do 1863).
* 13. 7. - U Nemačkom Savezu zabranjene političke radničke organizacije, pojačan progon radničkih udruženja.
* 15. 7. - U Minhenskoj Staklenoj palati otvorena Prva opšta nemačka industrijska izložba.

*Semmeringbahn*
* 17. 7. - Počeo putnički saobraćaj na Semmerinškoj željeznici
* 17. 7. - Vojska i narod iznudili smenu umerenjačke vlade u Španiji - počinje *Bienio progresista*, dvogodišnja vladavina radikalnih liberala.
* leto - Knjaz Danilo Petrović sprovodi represalije prema Bjelopavlićima koji su spremali bunu.
* 7. 8. - Rusi porazili kod Kuruderea glavnu osmansku vojsku na kavkaskom ratištu.
* 9. 8. - Ivan je novi kralj Saske (do 1873).
* avgust - Austrijske snage okupirale Vlašku i Moldaviju (u Vlaškoj je grof Coronini, s njim je gen. Đuro Jelačić). Austrijska vojska se povlači sa srpske granice nakon ovoga.
* 16. 8. - Bitka za Bomarsund: Rusi predali ovu tvrđavu u Ålandskim ostrvima.
* 19. 8. - Grattanov masakr: odeljenje vojnika ušlo u logor Sijuksa kod Fort Laramieja u današnjem Wyomingu zbog ubijenog teleta: ubijen poglavica Conquering Bear na šta su Sijuksi ubili svih 30 vojnika - početak prvog Rata sa Sijuksima.
* 20. 8. - U Banatu puštena u saobraćaj prva železnička pruga na teritorijama današnje Srbije i Rumunije, od Oravițe do Baziașa na Dunavu preko Iama te Jasenova i Vračevog Gaja (kod Bele Crkve) - u početku teretni saobraćaj (ugalj do Dunava), putnički od 1856.
* 24. 8. - Stephan Steinberger se popeo na Königspitze u Ortlerskim Alpima.
* 27. 8. - Alfred Wills se sa družinom penje na Wetterhorn u Alpima, što se smatra početkom "Zlatnog doba alpinizma" (do 1865).
* 29. 8. - 7. 9. - Neuspešna anglo-francuska Opsada Petropavlovska na Kamčatki.

Česma bez ručice: spomenik lekaru Johnu Snowu
* 31. 8. - 8. 9. - Kolera: epidemija u Londonu čijim proučavanjem John Snow ustanovljava da se širi vodom; mnogo kasnije se saznalo da je Filippo Pacini ove godine izolovao *Vibrio cholerae*.
* 13. 9. - Anglo-francuske snage počinju iskrcavanje na Krim.
* 20. 9. - Bitka na Almi - prva kopnena pobjeda saveznika u Krimskom ratu. Prvi put se koristi Miniéov metak.
* 27. 9. - Sudar američkog parobroda *SS Arctic* i francuskog *SS Vesta* kod Njufaundlenda, stradalo preko 300 osoba, uključujući sve žene i decu.
* jesen - Počinju predavanja na njemačkom u višim razredima gimnazija u Hrvatskoj.

### Oktobar/Listopad – Decembar/Prosinac

Opsada Sevastopolja (1854-55)
* 4. 10. - Japan dogovorio ugovor o prijateljstvu sa Velikom Britanijom.
* 6. 10. - Veliki požar u Newcastleu i Gatesheadu, praćen ogromnom eksplozijom.
* 11. 10. - Tzv. Ostendski manifest: diplomate SAD u Evropi sastavili dokument u korist kupovine ili zauzimanja španske Kube - kada se za to sazna osudiće ga evropske vlade i protivnici robovlasništva u SAD.
* 17. 10. - Počinje 11-mesečna Opsada Sevastopolja.
* 17. 10. - S francuskim kapitalom osnovano Carsko i kraljevsko privilegirano austrijsko državno željezničko društvo (kratica StEG).
* 25. 10. - Bitka kod Balaklave - taktička pobjeda saveznika, ali ovjekovječena zbog katastrofalnog Juriša lake konjice.

Florence Nightingale
* novembar, početkom - Florence Nightingale stigla sa timom dobrovoljnih sestara u Üsküdar gde će se starati o ranjenicima.
* 5. 11. - Bitka kod Inkermana je neuspešni ruski pokušaj deblokade Sevastopolja - najkrvavija bitka u ratu.
* 14. 11. - Velika oluja potopila 21 transportni brod sa provijantom za saveznike na Krimu (teška zima i loša organizacija nanose velike gubitke Britancima).
* 30. 11. - Ferdinand de Lesseps dobio prvu licencu od Said Paše za gradnju i upravljanje Sueckim kanalom.
* 2. 12. - Decembarski savez Velike Britanije, Francuske i Austrije protiv Rusije.

Bezgrešno začeće Blažene Djevice Marije
* 3. 12. - Rudari zlata u australskoj Viktoriji dižu Pobunu u Eureki koja je odmah ugušena.
* 5. 12. - U Berlinu postavljen prvi reklamni stub, tamo nazvan Litfaßov stub.
* 8. 12. - Apostolska konstitucija *Ineffabilis Deus* pape Pija IX.: Blažena djevica Marija je bezgrešno začeta, tj. bez istočnog grijeha.
* 15. 12. - Umro kralj Havaja Kamehameha III, sledećeg meseca ga nasleđuje sin Kamehameha IV.

### Kroz godinu

* U Hrvatskoj se njemački jezik uvodi u sve državne urede, otpušteni činovnici koji su se tome usprotivili ili ne znaju jezik - u službu dolaze stranci. I u Srpskoj Vojvodini se uvodi nemački jezik u sve institucije.
* "Ilirska slovnica" Vjekoslava Babukića i "Gramatika ilirskog jezika" Andrije Torkvata Brlića.
* Baron Nikola Vranyczany-Dobrinović osnovao Karlovačku pivovaru.
* Otkriveni Brižinski spomenici, najstariji sačuvani pisani dokumenti pisani latinicom na nekom od slovenskih jezika (10-11. st.).
* Bivši samostan Lepoglava postaje kaznionica.
* Ignacy Łukasiewicz napravio u Poljskoj prvu naftnu bušotinu na svetu.
* Benjamin Silliman prvi na svetu izveo frakcionu destilaciju nafte.
* Gradnjom ruskog utvrđenja Vjernjij osnovan današnji kazahstanski grad Almati.
* Omanski sultan dao ostrva Kurija Murija Britancima
* U Parizu osnovana modna kuća *Louis Vuitton*.
* U Nikaragvi izbija građanski rat između liberala i konzervativaca.
* Ropstvo ukinuto u Venecueli i Peruu.
* André Adolphe Eugène Disdéri patentirao proces izrade fotografske vizit karte, naročito su se raširile od 1859.

### Umetnost

* "Susret", Courbet
* "Prebiračice", Jules Breton
* "Vejačice žita", Courbet
* "Ramsgateski pijesak", W.P. Frith

## Rođenja

* 1. 1. - James George Frazer, etnolog, filolog († 1941)
* c. 11. 1. - Samuel Liddell MacGregor Mathers, okultista († 1918)
* 26. 1. - Miša Dimitrijević, srpski glumac i reditelj († 1909)
* 12. 2. - Stefan Stambolov, premijer Bugarske († 1895)
* 16. 2. - Charles Webster Leadbeater, teozof († 1934)
* 17. 2. - Friedrich Alfred Krupp, industrijalac († 1902)
* 14. 3. - Paul Ehrlich, kemičar, nobelovac († 1915)
* 15. 3. - Emil Adolf von Behring, njemački liječnik i imunolog († 1917.)
* 15. 3. - Miloš Bogunović (četnik), narodni učitelj († 1937)
* 17. 3. - Paul von Rennenkampf, ruski general († 1918)
* 11. 4. - Bogdan Medaković, političar u Hrvatskoj († 1930)
* 28. 4. - Hertha Marks Ayrton, matematičarka, pronalazač († 1923)
* 29. 4. - Henri Poincaré, francuski matematičar i teorijski fizičar († 1912.)
* 6. 6. - Ante Kovačić, hrvatski književnik († 1889.)
* 7. 7. - Nikolaj Morozov, revolucionar, naučnik († 1946)
* 12. 7. - George Eastman, inovator fotografije, preduzetnik († 1932)
* 24. 7. - Konstantin Jireček, češki istoričar i slavista († 1918)
* 27. 7. - Vasil Radoslavov, premijer Bugarske († 1929)
* 3. 8. - Vladimir Matijević, trgovac, dobrotvor († 1929)
* 22. 8. - Milan Obrenović, vladar Srbije († 1901)
* 1. 9. - Engelbert Humperdinck, kompozitor († 1921)
* 11. 9. - Hinko Hinković, hrvatski političar († 1929)
* 27. 9. - Alois Lexa von Aehrenthal, austrougarski političar († 1912)
* 9. 10. - Mihajlo Pupin, srpsko-američki naučnik († 1935)
* 16. 10. - Oscar Wilde, irski književnik († 1900.)
* 16. 10. - Karl Kautsky, marksista († 1938)
* 20. 10. - Arthur Rimbaud, francuski pjesnik († 1891.)
* 21. 10. - Giacomo della Chiesa, papa Benedikt XV. († 1922)
* 26. 10. - Ksaver Šandor Gjalski, hrvatski književnik († 1935.)
* 30. 10. - Luka Ćelović Trebinjac, trgovac, dobrotvor († 1929)
* 5. 11. - Paul Sabatier, hemičar, nobelovac († 1941)
* 13. 12. - Tomislav Maretić, jezikoslovac († 1938)
* ? - Panta Mihajlović, pionir telekomunikacija u Srbiji († 1932)
* ? - Husein ibn Ali al-Hašimi, šerif Meke († 1931)

## Smrti

* 13. 1. - Fructuoso Rivera, prvi predsednik Urugvaja (\* 1784)
* 27. 3. - Karlo III, vojvoda Parme (\* 1823)
* 2. 4. - Dositej Novaković, episkop timočki (\* ca. 1774)
* 10. 5. - Konstantin Bogdanović, srpski političar, publicista, i književni kritičar iz Vojvodine (\* 1811)
* 31. 5. - Vatroslav Lisinski, hrvatski skladatelj (\* 1819.)
* 11. 4. - Carl von Basedow, lekar (\* 1799)
* 6. 7. - Georg Simon Ohm, njemački fizičar (\* 1789.)
* 13. 7. - Abas I Egipatski (\* 1812)
* 26. 7. - Milosav Zdravković, resavski vojvoda (\* ca. 1780)
* 12. 8. - Teodor Pavlović, sekretar Matice srpske, novinar (\* 1804)
* 20. 8. - Friedrich Wilhelm Joseph von Schelling, filozof (\* 1775)
* 11. 12. - Prota Matija Nenadović, književnik, diplomata, vojvoda, predsednik prve srpske vlade (\* 1777)
* 15. 12. - Kamehameha III, kralj Havaja (\* 1813)

## Reference

Literatura
* Rudolf Horvat (hr Wikisource): *Najnovije doba hrvatske povjesti/Prelom s Ugarskom*
* *Istorija srpskog naroda*, Od Prvog ustanka do Berlinskog kongresa 1804-1878, Beograd 1981
	+ Peta knjiga prvi tom (V-1)
	+ Peta knjiga drugi tom (V-2)