# 1889.

|  |  |
| --- | --- |
| Milenijum:
 | 2. milenijum
 |
| Vjekovi:
 | 18. vijek – **19. vijek** – 20. vijek
 |
| Decenija:
 |  1850-e  1860-e  1870-e  – 1880-e –  1890-e  1900-e  1910-e  |
| Godine:
 | 1886 1887 1888 – **1889** – 1890 1891 1892
 |

1889.. po kalendarima
| Gregorijanski
 | 1889.. (MDCCCLXXXIX) |
| Ab urbe condita
 | 2642.
 |
| Islamski
 | 1306–1307.
 |
| Iranski
 | 1267–1268.
 |
| Hebrejski
 | 5649–5650.
 |
| Bizantski
 | 7397–7398.
 |
| Koptski
 | 1605–1606.
 |
| Hindu kalendari
 |
| • *Vikram Samvat* | 1944–1945.
 |
| • *Shaka Samvat* | 1811–1812.
 |
| • *Kali Yuga* | 4990–4991.
 |
| Kineski
 |
| • Kontinualno
 | 4525–4526.
 |
| • 60 godina
 | Yin Zemlja Vo(l) (od kineske Ng.) |
| Holocenski kalendar
 | 11889.
 |
| p • r • u |
| Podrobnije: Kalendarska era |

Godina **1889** (**MDCCCLXXXIX**) bila je redovna godina koja počinje u utorak po gregorijanskom, odn. redovna godina koja počinje u nedjelju po 12 dana zaostajućem julijanskom kalendaru (linkovi pokazuju godišnje kalendare).

## Događaji

### Januar/Siječanj

* 1. 1. - Prvi broj Glasnika Zemaljskog muzeja BiH.
* 1. 1 - Osnovana Socijaldemokratska partija Austrije, prvi lider je Victor Adler.
* 1. 1. Indijanac Wovoka iz Nevade imao religioznu viziju tokom pomračenja Sunca, iz čega će nastati Ples duhova.
* 3. 1. (22. 12. 1888. po julijanskom kalendaru) -  U Srbiji usvojen novi Ustav (poznat kao Ustav iz 1888., po starom kalendaru), kojim je u Srbiji uveden parlamentarizam.

† Rudolf
* 3. 1. - Niče doživeo mentalni kolaps u Torinu. Ove godine je objavljena njegova knjiga "Sumrak idola".
* 8. 1. - Herman Hollerith dobio patent za mašinu za obradu podataka sa bušenim karticama.
* 15. 1. - Osnovana *The Coca-Cola Company*, manje od tri godine nakon pronalaska pića.
* 30. 1. - Nadvojvoda Rudolf, nasljednik Austro-Ugarskog prijestolja, pronađen mrtav u dvorcu Mayerling zajedno s ljubavnicom Marijom Vetsera; novi prestolonaslednik postaje njegov stric Karl Ludwig (do 1896).

### Februar/Veljača

* 4. 2. - Bankrotstvo francuske Kompanije Panamskog kanala (afera Panamskih skandala izbija 1892).
* 9. 2. - Potpisan protokol o Tajnoj konvenciji između Srbije i Austrougarske (produženo važenje i pojašnjena neka pitanja).
* 11. 2. - Donet Meiji Ustav Japana (na snazi 1890 - 1947).
* 22. 2. - Predsednik SAD Grover Cleveland potpisuje zakon kojim se omogućuje prijem teritorija Severna Dakota, Južna Dakota, Montana i Washington u uniju (u novembru).

### Mart/Ožujak

Aleksandar Obrenović (kralj 1889-1903)
* 3. 3. - Kralj Milan saopštava ministrima nameru abdikacije, predsednik vlade Nikola Hristić odstupa.
* 4. 3. - Republikanac Benjamin Harrison je novi predsednik SAD (do 1893).
* 5. 3. - General Kosta S. Protić predsednik vlade Srbije.
* 6. 3. (22. 2. po j.k.) - **Kralj Milan Obrenović objavio silazak sa prestola**, novi kralj je njegov maloletni sin **Aleksandar Obrenović**. Kraljevski namesnici su Jovan Ristić, gen. Kosta S. Protić i gen. Jovan Beli-Marković.
* 7. 3. (23. 2. po j.k.) - Predsednik srpske vlade je opet gen. Sava Grujić (radikalska vlada).
* 10. 3. - Car Johanes IV Etiopski poginuo u Bitci kod Gallabata sa sudanskim mahdistima - nasleđuje ga Menelik II (do 1913).
* 14. 3. - Praizvedba Strindbergove "Gospođice Julije".
* 15. 3. - Samoanska kriza: nemački brodovi granatirali selo na Samoi i uništili američku imovinu - taman što su u luku uplovili američki brodovi kako bi ih napali, Apijski ciklon 1889. potopio i nemačke i američke brodove.
* 23. 3. - Mirza Ghulam Ahmad osnovao versku zajednicu Ahmadiyya u provinciji Punjab, Britanske Indije.
* 31. 3. - Predstavljen Ajfelov toranj, sa 324m najviša građevina na svijetu do 1930 (za javnost otvoren 6. 5.). Prvobitno je bilo predviđeno da toranj bude demontiran 1909.

### April/Travanj

* 1. 4. - General Georges Boulanger pobegao iz Pariza, suočen s nalogom za hapšenje zbog zavere.
* 1. 4. - U prodaji se pojavila prva mašina za pranje suđa.
* 22. 4. - *Oklahoma Land Run*: oko 50.000 ljudi juriša na 8.000 km2 Nedodeljenih zemalja u Oklahomi; osnovani gradovi Oklahoma City i Guthrie.
* proleće - Nikola Pašić se vratio u Srbiju (u izgnanstvu od 1883).

### Maj/Svibanj

Ajfelova kula i Svetska izložba
* 2. 5. - Ugovor iz Wuchalea: etiopski car Menelik II potpisao sporazum sa Italijom, kojom joj predaje zemlje ih kojih će nastati Italijanska Eritreja.
* 3. 5. - 6. 6. - Generalni štrajk rudara u Nemačkoj - spor između kancelara Bizmarka, koji je za oštre mere, i cara Wilhelma koji je pomirljiv.
* 6. 5. - 31. 10. - *Exposition Universelle* u Parizu. Ajfelova kula je ulazni luk, *Galerie des machines* ima najveći unutrašnji prostor na svetu,
* 7. 5. - Kod Grejačke železničke stanice iskliznuo voz zbog loše noćne službe - povod da Srbija preuzme železnice od francuske firme.
* 8. 5. - Vincent van Gogh stigao u azil u Saint-Rémy-de-Provence (do sledećeg maja).
* maj - Draga Ljočić, prva žena lekar u Srbiji, obraća se ministru i traži ravnopravnost u službi, ali će biti otpuštena.
* 26 - 27. 5. (14 - 15. 5. po j.k.) - Majski neredi u Beogradu - kamenovan zbor naprednjaka u Velikoj pivari, neredi u gradu, napadi na naprednjake, vandalizovana "Kasina", jedan mladi napadač ubijen, policija neodlučna.
* 28. 5. - Braća André i Édouard Michelin osnovali firmu *Michelin*.
* 30. 5. (18. 5. po j.k.) - Ukaz o povratku Mitropolita Mihaila u Srbiju i na položaj.
* 31. 5. - Havarija brane izaziva poplavu u gradu Johnstown, Pennsylvania koja odnosi preko 2.200 života.
* 31. 5. - Naval Defence Act 1889: britanski Parlament određuje da Royal Navy ima bar toliko bojnih brodova koliko i sledeće dve najjače mornarice zajedno (tada francuska i ruska).

### Jun/Juni/Lipanj

Van Gogova "Zvjezdana noć"
* jun, početkom? - Ekspedicija H. M. Stanleyja videla planine Rwenzori na istoku Afrike.
* 1. 6. (20. 5. po j.k.) - Srpska država ukazom preuzela železnice od stranog društva (negativne reakcije na strani).
* 6. 6. - Veliki požar u Seattlu uništio centar grada, niko nije poginuo.
* 9. 6. - U Rimu otkriven spomenik Đordanu Brunu.
* 12. 6. - Železnička nesreća kod Armagh na severu Irske, 80 mrtvih, od čega dosta dece.
* 14. 6. - Nemačka, Velika Britanija i SAD dogovorile da Samoa bude neutralno područje pod zaštitom sila.
* jun - Vincent van Gogh naslikao *Zvjezdanu noć*.
* jun - Napuljski pekar Raffaele Esposito navodno izmislio Pizzu Margherita, nazvanu po kraljici Margheriti Savojskoj.
* jun - Mihajlo Pupin doktorirao u Berlinu nakon čega se vraća u New York i postaje predavač na Columbia University.
* 22. 6. - Zakon o starosnom i invalidskom osiguranju u Nemačkoj.
* 26. 6. - Osnovan grad Bangui, početak francuske penetracije na prostor današnje Centralnoafričke republike (Ubangi-Šari).
* 27. 6. (15. 6. po j.k., Vidovdan) - Proslava 500. godišnjice Kosovske bitke, glavne priredbe u Kruševcu.
* 29. 6. (17. 6. po j.k.) - Za punoletnog proglašen Danilo, nasljednik crnogorskog prijestola.

### Jul/Juli/Srpanj

* 2. 7. (20. 6. po j.k., Dan nezavisnosti Srbije) - Miropomazanje kralja Aleksandra Obrenovića u manastiru Žiča.
* jun po j.k. - Odeljenje za crkve i škole van Srbije (tzv. "PP" tj. "ПП" odeljenje) prebačeno iz ministarstva prosvete u ministarstvo inostranih dela.
* 6. 7. - Skandal u ulici Cleveland: londonska policija otkrila homoseksualni bordel, u slučaj su umešani neki visoki plemići (homoseksualnost je ilegalna).
* 8. 7. - Prvi broj *The Wall Street Journal*-a.
* 8. 7. - John L. Sullivan postaje poslednji bokserski šampion u borbi bez rukavica, u Misissipiju je pobedio Jakea Kilraina u 75. rundi.
* 13. 7. - Dekret odobrava slobodno naseljevanje ruskih seljaka na severu Kazahstanaa.
* 14. 7. - U Parizu osnovana Druga Internacionala, traje do 1916.
* 20. 7. - Ubistvo i samoubistvo Elvire Madigan i grofa Sparrea u Danskoj.

### Avgust/August/Kolovoz

* 1. 8. - Umro Ivan Kukuljević Sakcinski, predsjednik Matice hrvatske, slijedi mu Tadija Smičiklas (do 1901).
* 3. 8. - Mahdistički rat: Bitka kod Toskija je ubedljiva anglo-egipatska pobeda na jugu Egipta.
* 3. 8. - Italijani zauzeli Asmaru, biće glavni grad njihove Eritreje.
* 3. 8. - Osnovan grad Novo-Mariinsk, kasnije Anadir, najistočniji grad Rusije.
* 6. 8. - U Londonu otvoren luksuzni Hotel Savoy, prvi sa električnim svetlima i liftovima, kupatilima u većini soba i stalnom hladnom i toplom vodom.
* 7. 8. (26. 7. po j.k.) - Crnogorska kneginjica Milica Petrović se udala za velikog kneza Petra Nikolajeviča Romanova, brata od strica cara Aleksandra III.
* 10. 8. - Počela gradnja Svetosavskog doma u Beogradu (Dušanova 13, na mestu bivše "Pirinčane").
* 10. 8. - Otvoren Dvorski muzej prirodne istorije u Beču.
* 14. 8. - Londonski dokeri započinju 32-dnevni štrajk za minimalnu satnicu od šest penija - uspeh označava početak Novog sindikalizma u Britaniji.
* avgust - Nikola Pašić u polutajnoj misiji u Sofiji, razgovara sa Stambolovim o Makedoniji i knezu Ferdinandu, kome se Rusija protivi.
* 26. 8. - Zakon o zaštiti dece prvi put uvodi krivičnu odgovornost za zlostavljanje dece u Britaniji.

### Septembar/Rujan

* 1. 9. - U Nišu osnovano Udruženje pravoslavnih sveštenika, iz svih krajeva u kojima žive Srbi.
* 10. 9. - Albert I novi knez Monaka (do 1922).
* septembar - Objavljeno drugo izdanje Bellamyjevog utopijskog SF romana *Looking Backward: 2000–1887* - izuzetno popularan, inspiriše masovni politički pokret "Nacionalističkih klubova" (za nacionalizaciju industrije).
* 17. 9. - Povodom 500-godišnjice Kosovske bitke ustanovljen Orden Svetog kneza Lazara (nacrt Mihajlo Valtrović), kojeg su mogli da nose samo vladar i punoletni prestolonaslednik.
* 23. 9. - Osnovan *Nintendo*, proizvodi hanafuda karte za igranje.
* 26. 9. (14. 9. po j.k.) - Vanredni izbori u Srbiji, radikali dobili preko 80% glasova.
* 29. 9. (17. 9. po j.k.) - Kraljica Natalija se vratila u Beograd, protivno željama namesništva i vlade.

### Oktobar/Listopad

* 2. 10. - Ministar vanjskih poslova SAD James G. Blaine otvorio je u Washingtonu *prvu panameričku konferenciju* na kojoj je donesena odluka o osnivanju *Ureda međunarodne unije američkih republika* sa sjedištem u tom gradu. SAD su tako postigle svoj cilj - šifrenje političkog i privrednog utjecaja u Latinskoj Americi.
* 6. 10. - Osnovan kabare *Moulin Rouge*.
* 6. 10. - Hans Meyer i Ludwig Purtscheller su prvi Evropljani na Kilimanjaru.
* 11. 10. - Mwanga II se vratio na presto Bugande, raniji vladar Kalema i muslimanska stranka su pobegli u Bunyoro, da bi sledećeg meseca povratili glavni grad Bugande.
* oktobar 1889 - februar 1890 - Knez Petar Karađorđević živeo u Dubrovniku.
* 19. 10. - Carlos I je novi kralj Portugala (do ubistva 1908).
* 23. 10. - U Argentini osnovano jevrejsko naselje Moisés Ville.
* 24. 10. - Tenterfieldska oracija: premijer Novog Južnog Velsa Henry Parkes predložio stvaranje Australijske federacije (ostvareno 1901).
* 29. 10. - Britanska južnoafrička kompanija dobila kraljevsku povelju, jedan od direktora je Cecil Rhodes.

### Novembar/Studeni

* 2. 11. - Severna Dakota i Južna Dakota postaju 39. i 40. država SAD.
* 7. 11. - U Nemačku se vratila Planktonska ekspedicija, prva posvećena ovim bićima.
* 8. 11. - Montana postala 41. država SAD.
* 11. 11. - Washington postao 42. država SAD (zakon o prijemu ove i prethodne tri države potpisan 22. 2.).
* 14. 11. - Novinarka Nellie Bly (Elizabeth Cochrane) započela uspješan pokušaj putovanja oko svijeta u manje od 80 dana (72 dana, 6 sati, 11 minuta).
* 15. 11. -   Maršal Deodoro da Fonseca izveo vojni udar kojim je zbačen car Pedro II i okončana monarhija u Brazilu; Fonseca je prvi predsednik (do 1891), car i porodica su 17. 11. napustili zemlju. "Stara republika" traje do 1930, nominalno je demokratska i oligarhijska (→ koronelizam).
* oktobar, zadnja dekada - Ruski grip: epidemija se javlja u evropskom delu Rusije, naročito Sankt Petersburgu, narednih meseci se širi severnom hemisferom, do kraja decembra zahvaćena skoro cela Evropa.
* 23. 11. - Louis Glass, direktor Pacific Phonograph Co. predstavio u palači Royal Saloon u San Franciscu prvi *musicbox*. Sastojao se od aparata za snimanje te aparata za reprodukciju muzike s 4 slušalice. Aparat se aktivirao ubacivanjem kovanica. Svaku slušalicu koristila bi jedna osoba.
* 27. 11. - Osnovana Duvanska industrija Niš.

### Decembar/Prosinac

* 7. 12. (25. 11. po j.k.) - Novi Zakon o opštinama u Srbiji - dozvoljene manje opštine.
* 15. 12. - Okončan Abuširijev ustanak protiv Nemaca u Istočnoj Africi, nakon što je vođa uhvaćen i pogubljen.

### Kroz godinu

* Izbori za Dalmatinski sabor: Narodna stranka 26, Srpska stranka 9, Autonomaška 6 mandata.
* Otvoreni srpski konzulati u Bitolju i Prištini. Pisar u Bitolju je Branislav Nušić (ove godine mu je postavljen komad "Protekcija").
* 1888-89 - "Narodne pjesme Muhamedovaca u Bosni i Hercegovini", objavio Kosta Hörmann.
* "Posle milijon godina" Dragutina Ilića.
* Gracija Kotorski proglašen blaženim.
* Opatija (Abbazia) proglašena prvim morskim klimatskim lječilištem na Jadranu.
* Osnovan Botanički vrt Prirodoslovno-matematičkog fakulteta Sveučilišta u Zagrebu.
* Osnovan Komitet osmanskog jedinstva, kasnije Komitet jedinstva i progresa, čiji su deo Mladoturci.
* Britanci priznali Francuzima suverenitet u području Obali Slonovače, za titularnog guvernera postavljen Marcel Treich-Laplène.
* U Torinu završena zgrada Mole Antonelliana visine 167,5 metara, najviša na svetu od nearmirane cigle.
* Najezda skakavaca prešla preko Crvenog mora i uništila useve u dolini Nila.
* Nauka i tehnika
	+ Prvi put opisani dinosauri triceratopsi (Othniel Charles Marsh).
	+ Englez Frederick Abel izmislio propelant kordit (zamena za barut).
	+ Jedna italijanska kompanija primenila sistem visokonaponske istosmjerne struje švicarskog inženjera Renéa Thuryja.
	+ Kilogram i metar definisani u odnosu na međunarodni prototipski kilogram odn. metar, objekte napravljene od iridijuma i platine.

### Književnost

* *Die Waffen nieder!*, Berthe von Suttner.
* Objavljen Ničeov Sumrak idola.
* "Mrtvi kapitali" Josipa Kozarca.

## Rođenja

### Januar/Siječanj – Mart/Ožujak

* 12. 1. - Mirza Basheer-ud-Din Mahmood Ahmad, kalif ahmadija († 1965)
* 14. 1. - Marko Vujačić, književnik, političar († 1974)
* 2. 2. - Jean de Lattre de Tassigny, francuski posmrtni maršal († 1952)
* 3. 2. - Carl Theodor Dreyer, filmski režiser († 1968)
* 4. 2. - Viktor Novak, istoričar, publicista, akademik († 1977)
* 19. 2. - Ernest Marsden, fizičar († 1970)
* 23. 2. - Victor Fleming, filmski režiser († 1949)
* 10. 3. - Jozo Kljaković, hrvatski slikar († 1969.)

### April/Travanj – Jun/Lipanj

Čarli Čaplin
Adolf Hitler
* 14. 4. - Augustin Čičić, hrvatski pjesnik i književni kritičar († 1955.)
* 14. 4. - Arnold J. Toynbee, istoričar († 1975)
* 16. 4. - Charlie Chaplin, američki glumac britanskog porijekla († 1977)
* 20. 4. - Adolf Hitler, nemački i austrijski političar, vođa Trećeg Reicha. († 1945.)
* 24. 4. - Ljubov Popova, slikarka († 1924)
* 26. 4. - Ludwig Wittgenstein, filozof († 1951.)
* 28. 4. - António de Oliveira Salazar, portugalski diktator († 1970)
* 11. 5. - Maksimilijan Vanka, hrvatski slikar i kipar († 1963.)
* 18. 5. - Thomas Midgley Jr., supronalazač tetraetilolova i freona († 1944)
* 25. 5. - Igor Sikorski, ruski konstruktor helikoptera. († 1972.)
* 25. 5. - Günther Lütjens, nemački admiral († 1941)
* 23. 6. - Ana Ahmatova, pesnikinja († 1966)

### Jul/Srpanj – Septembar/Rujan

* 5. 7. - Jean Cocteau, umetnik († 1963)
* 14. 7. - Ante Pavelić, poglavnik NDH († 1959)
* 22. 7. - James Whale, engleski reditelj († 1957)
* 30. 7. - Juan Bielovucic Cavalie, zrakoplovac († 1949)
* 30. 8. - Mile Budak, pisac, odvjetnik, ustaški ideolog († 1945)
* 3. 9. - Isak Samokovlija, bosanski književnik († 1955)
* 8. 9. - Robert A. Taft, američki političar († 1953)
* 26. 9. - Martin Heidegger, njemački filozof († 1976)

### Oktobar/Listopad – Decembar/Prosinac

* 25. 10. - Abel Gance, filmski režiser († 1981)
* 31. 10. - Carl von Ossietzky, nemački pacifista, nobelovac († 1938)
* 1. 11. - Philip Noel-Baker, britanski političar, diplomat, humanista i sportaš († 1982.)
* 3. 11. - Ivan Pernar, hrvatski političar († 1967)
* 14. 11. - Jawaharlal Nehru, premijer Indije († 1964)
* 14. 11. - Fehim Bajraktarević, filolog, orijentalist († 1970)
* 15. 11. - Manuel II, poslednji kralj Portugala († 1932)
* 20. 11. - Edwin Hubble, astronom. († 1953.)
* 2. 12. - Dominik Mandić, franjevac, povjesničar († 1973)
* 4. 12. - Juraj Šutej, hrvatski političar († 1976)
* 15. 12. - Osman Kulenović, političar u NDH († 1947)
* 20. 12. - Božidar Širola, skladatelj († 1956)

### Kroz godinu

* Danilo Ilić, član Mlade Bosne († 1915)
* Azem Galica, kačak († 1924)
* Heinrich Dankelmann, nemački general († 1947)
* Aleksandar Cincar-Marković, političar († 1952)
* Đuro Salaj, društveno-politički radnik († 1958)
* Miladin Zarić, spasilac Starog savskog mosta u Beogradu († 1976)

## Smrti

### Januar/Siječanj – Jun/Lipanj

* 14. 1. - Ema Pukšec, sopranistica (\* 1834)
* 30. 1. - Rudolf, krunski princ Austrougarske (\* 1858)
* 30. 1. - Marija Vetsera, Rudolfova ljubavnica (\* 1871)
* 3. 2. - Belle Starr, odmetnica sa Divljeg zapada (\* 1848)
* 4. 2. - Carl Leverkus, nemački preduzetnik (\* 1804)
* 26. 2. - Mićo Ljubibratić, hercegovački vojvoda (\* 1839)
* 9. 3. - Johanes IV, car Etiopije (\* 1837)
* 16. 3. - Wilhelm Tempel, astronom (\* 1821)
* 20. 3. - Janko Jurković, književnik, novinar (\* 1827)
* 9. 4. - Michel Eugène Chevreul, hemičar, teoretičar boje (\* 1786)
* 15. 4. - Otac Damien, svećenik leproznima, svetac (\* 1840)
* 10. 5. - Mihail Saltikov-Ščedrin, književnik (\* 1826)
* 15. 6. - Mihai Eminescu, pesnik (\* 1850)

### Jul/Srpanj – Decembar/Prosinac

* 5. 7. - Jakov Ignjatović, srpski pisac (\* 1822)
* 26. 7. - Franjo Klein, arhitekt (\* 1828)
* 1. 8. - Ivan Kukuljević Sakcinski, hrvatski političar, književnik i povjesničar (\* 1816.)
* 6. 8. - Adolf Veber Tkalčević, hrvatski filolog, književnik, književni kritičar i estetičar (\* 1825.)
* 6. 8. - Josip Filipović, austrijski general (\* 1818)
* 8. 8. - Benedetto Cairoli, bivši premijer Italije (\* 1825)
* 24. 8. - Kornilije Stanković, bivši episkop žički (\* 1820)
* 22. 9. - Antun Knežević, bosanski fratar (\* 1834)
* 11. 10. - James Prescott Joule, engleski fizičar (\* 1818.)
* 17. 10. - Nikolaj Černiševski, filozof, aktivista (\* 1828)
* 19. 10. - Luis I, kralj Portugala (\* 1838)
* nov. - Abdallah III. ibn Faisal, saudijski emir, vahabitski imam
* 6. 12. - Jefferson Davis, jedini predsednik KAD (\* 1808)
* 10. 12. - Ante Kovačić, hrvatski književnik (\* 1854.)
* 28. 12. - Teresa Cristina, bivša carica-supružnica Brazila (\* 1822)
* 31. 12. - Ion Creangă, književnik (\* 1837-39)

## Reference