# 1832.

*Ovo je članak o godini 1832.*

|  |  |
| --- | --- |
| Milenijum:
 | 2. milenijum
 |
| Vjekovi:
 | 18. vijek – **19. vijek** – 20. vijek
 |
| Decenija:
 |  1800-e  1810-e  1820-e  – 1830-e –  1840-e  1850-e  1860-e  |
| Godine:
 | 1829 1830 1831 – **1832** – 1833 1834 1835
 |

1832.. po kalendarima
| Gregorijanski
 | 1832.. (MDCCCXXXII) |
| Ab urbe condita
 | 2585.
 |
| Islamski
 | 1247–1248.
 |
| Iranski
 | 1210–1211.
 |
| Hebrejski
 | 5592–5593.
 |
| Bizantski
 | 7340–7341.
 |
| Koptski
 | 1548–1549.
 |
| Hindu kalendari
 |
| • *Vikram Samvat* | 1887–1888.
 |
| • *Shaka Samvat* | 1754–1755.
 |
| • *Kali Yuga* | 4933–4934.
 |
| Kineski
 |
| • Kontinualno
 | 4468–4469.
 |
| • 60 godina
 | Yang Voda Zmaj (od kineske Ng.) |
| Holocenski kalendar
 | 11832.
 |
| p • r • u |
| Podrobnije: Kalendarska era |

Godina **1832** (**MDCCCXXXII**) bila je prijestupna godina koja počinje u nedjelju po gregorijanskom kalendaru odn. prijestupna godina koja počinje u petak po 12 dana zaostajućem julijanskom kalendaru.

## Događaji

### Januar/Siječanj – Mart/Ožujak

Pad kuće Radonjić
* 16. 1. - Bivši guvernadur Vukolaj Radonjić osuđen i zatočen sa bratom, a njihovi rođaci proterani iz Crne Gore.
* januar - Tomos vaseljenskog patrijarha Konstantije I daje autonomiju pravoslavnoj crkvi u Srbiji - nezavisno unutrašnje uređenje crkve (Beogradska mitropolija, šabačka, užička i timočka episkopija).
* januar - Usled revolucionarne agitacije, austrijske trupe Radetzkog zauzimaju papsku Romagnu.
* januar/februar? - Unijati u Dalmaciji: parosi Petar Krička i Marko Busović prihvataju uniju.
* 10. 2. - Franjo Vlašić imenovan hrvatskim banom i zapovijedajućim generalom u Hrvatskoj i Slavoniji (do 1840).
* 12. 2. - Ekvador anektirao Otočje Galápagos od Španjolske.
* februar - Epidemija kolere u Londonu odnosi najmanje 3.000 žrtava, tokom godine se širi u Francusku i Severnu Ameriku.
* februar - Njegoš, još uvek arhimandrit, sa Crnogorcima i katoličkim Albancima Malisorima neuspešno napada Podgoricu.
* 21. 2. - Kapetan John Biscoe otkrio Grahamovu zemlju na Antarktiku.
* 28. 2. - U čitalištu Gligorija Vozarovića osnovana prva srpska nacionalna biblioteka (danas Dan Narodne biblioteke Srbije).
* 5. 3. - Prva knjiga iz Knjaževske srpske pečatnje, prve moderne štamparije u Beogradu i Srbiji - "Sabor istine i nauke" Jovana Stejića.
* 12. 3. - Balet *La Sylphide* sa Marie Taglioni - ples na vrhovima prstiju s estetskim smislom i "skandalozno" kratka suknja.
* mart - Francuske trupe zauzele Ankonu (do 1838).
* 24. 3. - Rafael Barišić imenovan apostolskim vikarom za BiH.

### April/Travanj – Jun/Lipanj

* april - Vuk Karadžić u pismu knezu Milošu kritikuje njegov način vladavine i traži pravnu državu.
* april - U japanskom gradu Gifu je završena velika statua Bude, visine 13,7 metara.
* proleće - Za novog bosanskog pašu sultan imenovao Kara Mahmud-pašu, koji će poraziti Gradaščevićevu vojsku kod Prijepolja, na Goraždu i na Palama.
* 5. 5. - Njegoševa pesma "Udarac na Martiniće" - napadnuto selo Martinići se odbranilo od turskog napada, Kuči zatim opljačkali Tuze.
	+ U ovo doba traju sukobi između Crnogoraca i spuških i podgoričkih Turaka, takođe i sa skadarskim Namik Ali-pašom.
* 7. 5. -  Londonska konferencija odlučuje da će Grčka biti kraljevina a kruna je data bavarskom princu Otu.
* 27. 5. - Tursko-egipatski rat (1831-33): Ibrahim Paša Egipatski uz pomoć maronita zauzeo Akru posle sedam meseci opsade.
* 27 - 30. 5. - Hambaški festival (*Hambacher Fest*): traži se nemačko jedinstvo, sloboda i demokratija.
* maj - jun - Poslednja šuanerija u Vandeji: vojvotkinja de Berry pokušava da digne pobunu protiv Julske monarhije u ime svog sina Anrija Burbona, ali odziv je slab.
* maj - avgust - Rat Crnog Jastreba u Ilinoisu i Teritoriji Mičigen, učestvuju i Abraham Lincoln i Jefferson Davis.

Sarajevski Stup
* 4. 6. - Bitka na sarajevskom Stupu - slom Velikog bosanskog ustanka uz pomoć hercegovačkih glavara Ali-age Rizvanbegovića i Smail-age Čengića.
* 5. 6. - Uveden belgijski franak.
* 5 - 7. 6. - Junska pobuna: pogreb generala Lamarquea se pretvorio u pobunu pariskih republikanaca (opisana u Hugovim *Les Misérables*).
* 7. 6. - *Reform Act 1832*: prošireno pravo glasa u Engleskoj i Velsu, mesta dobili novi industrijski gradovi a izgubili ih "truli okruzi".
* 14. 6. - Egipatske snage zauzele Damask (Ibrahim-paši pomaže libanski emir Bašir Šihab II).

### Jul/Srpanj – Septembar/Rujan

* 2. 7. - André-Michel Guerry predstavio Akademiji "Esej o moralnoj statistici Francuske", što je važan korak u razvoju društvenih nauka.
* 5. 7. - U Njemačkom Savezu nakon Hambaškog festivala zabranjena uptotreba političkih bedževa, naročito crno-crveno-zlatnih, još više sužene slobode štampe, okupljanja i udruživanja.
* 5. 7. - Pojavio se prvi plakat u Beogradu.
* 8. 7. - Egipćani porazili osmanske snage kod Homsa i sutradan zauzimaju grad - u sledeće tri nedelje padaju i Alep i Antiohija.
* 9. 7. - Portugalski građanski rat: bivši brazilski i portugalski vladar Pedro se bez otpora iskrcao u Portu u ime svoje kćeri - brat Miguel I ga zatim drži pod opsadom više od godinu dana.
* 13. 7. - Henry Schoolcraft identificirao jezero Itasca kao glavni izvor Misisipija.

Venčanje Leopolda I i Luize Orleanske (Court, 1837)
* jul? - Carigradski ugovor potvrđuje nezavisnost Grčke, ustanovljava granicu Arta - Volos i odštetu za Tursku - početak moderne Grčke.
* 28. 7. - Ibrahim paša porazio Osmanlije u Belenskom prolazu (Sirijskim vratima) što mu otvara put u Anadoliju - u par narednih dana zauzima Tars i Adanu.
* leto - Veliki vezir Rešid Mehmed-paša traži od Crnogoraca da se potčine, što Njegoš odbija.
* leto - Veliki vezir donekle popravlja položaj Srba u prištinskom i vučitrnskom kraju.
* 8. 8. - Grčka nacionalna skupština u Nafplionu izabrala Otona Bavarskog za kralja (on stiže u zemlju sledećeg februara).
* 9. 8. - Kralj Belgijanaca Leopold I se oženio francuskom princezom Louiseom Orléanskom, koja tako postaje prva kraljica Belgijanaca.
* 22. 9. - Drugo putovanje HMS Beagle: Charles Darwin pronašao svoje prve fosile u Argentini.
* 26. 9. - U Švedskoj otvoren Kanal Göta.
* 30. 9. - Dalmatinski episkop Josif Rajačić dobio odobrenje Dvorske školske komisije u Beču da se otvori verska škola u Šibeniku.

### Oktobar/Listopad – Decembar/Prosinac

Majstorska cesta: Kraljičina Vrata
* 1. 10. - Otvorena posljednja sekcija željeznice Saint-Étienne–Lyon.
* 4. 10. - Otvorena "Majstorska cesta" između Svetog Roka u Lici i Obrovca u Dalmaciji, prva savremena veza Hrvatske i Dalmacije.
* 11. 11. - Otvoren Hrvatski sabor za izbor predstavnika na Ugarskom saboru. Potkapetan kraljevine Juraj Rukavina Vidovgradski se na izboru zahvalio hrvatskim jezikom, što se smatra prvim hrvatskim govorom u Saboru (prije njega je bio podmaršal Vinko Knežević 1809.). Grof Janko Drašković pripremio za skup svoju "Disertaciju...".
* novembar - Tri brata Frenčevića iz Kruševca oteli dve srpske devojke iz Mozgova, što vodi ustanku u Župi i drugde na istoku Šest nahija, uz pomoć iz Srbije; Seljaci ove oblasti su ranije predali knezu Milošu spisak 766 zlodela u periodu 1830-32 (doba prevlasti braće Vrenčević i njihovih pristalica).

Egipatska ekspanzija 1832.
* 21. 11. - Ibrahim-paša Egipatski zauzeo Konyu.
* 21. 11. - Alžir: Abdelkader izabran za sultana tj. emira.
* 24. 11. - Južna Karolina smatra carinske stope SAD iz 1828. ("Gnusna carina") i ovogodišnju kompromisnu neustavnim i ništavnim - Kriza nulifikacije.
* 26. 11. - New York dobio tramvaj.
* 5. 12. - Andrew Jackson ubedljivo reizabran za predsednika SAD.
* 20. 12. - Car Franjo I otvorio Ugarski sabor u Požunu (Bratislavi).
* 21. 12. - Bitka kod Konije: Ibrahim Paša Egipatski postigao najveću pobedu porazivši i zarobivši velikog vezira Rešid Mehmed-pašu - otvoren put za osvajanje čitave Anadolije.
* 23. 12. - Opsada Antverpena okončana francuskim zauzećem ovog belgijskog grada od Holanđana.
* 25. 12. - U Stambol stiže ruska vojna misija, kao prethodnica vojne pomoći sultanu.
* decembar? - Dalmatinski namesnik Lilienberg zahteva od episkopa Rajačića da izbriše iz parohijalnih knjiga vernike koji su prihvatili uniju, što ovaj odbija smatrajući da se to dogodilo pod pritiskom - biće tužen kod cara.

### Kroz godinu

Ingres: "Portret gospodina Bertina"
* U Srbiji na Stratimirovićev zahtev zabranjena Vukova ćirilica (ograničenja uklonjena 1859-68).
* Hrvatske knjige: "Disertacija..." Janka Draškovića, "Pomochnik betegujuchéh y vumirajuchéh" Ignaca Kristijanovića, "Genius patriae..." Ivana Derkosa.
* Proglas dalmatinskog namjesnika Vettera von Lilienberga poziva na prikupljanje građe za muzej u Zadru.
* Britanski diplomata David Urquhart prvi put proputovao kroz Srbiju - desetak godina kasnije će uticati na Načertanije.
* Veliki vezir dozvolio, uz plaćanje u carsku kasu, gradnju crkve u Lijevču ali nakon njegovog odlaska iz Bosne Srbi opet izloženi progonima.
* Objavljen rad Jánosa Bolyaia o neeuklidskoj geometriji.
* Objavljeno Clausewitzevo delo "O ratu".
* c. Izmišljen fenakistoskop.
* Uspostavljena Azovska kozačka vojska (do 1862.).

## Karte

* Delamarcheova karta Grčke i Balkana
* Karta Tirola, Štajerske i Ilirije

## Rođenja

Lewis Carroll
Đura Jakšić

* 6. 1. - Gustave Doré, graver, ilustrator († 1883)
* 23. 1. - Édouard Manet, slikar († 1883)
* 27. 1. - Lewis Carroll, britanski književnik i matematičar († 1898)
* 13. 4. - Stevan Todorović, srpski slikar, akademik († 1925)
* 15. 4. - Wilhelm Busch, njemački slikar i književnik († 1908)
* 26. 5. - Dragutin Antun Parčić, filolog († 1902)
* 17. 6. - William Crookes, fizičar († 1919)
* 6. 7. - Maksimilijan I od Meksika, car († 1867)
* 3. 8. - Ivan Zajc, skladatelj i dirigent († 1914)
* 8. 8. - Đura Jakšić, književnik i slikar († 1878)
* 1. 9. - Ilarion Ruvarac, srpski istoričar († 1905)
* 17. 9. - Miroslav Tirš, češki filozof i osnivač Sokolskog pokreta († 1884)
* 21. 11. - Nićifor Dučić, istoričar, političar, arhimandrit († 1900)
* 8. 12. - Bjørnson Bjørnstjerne Martinus, književnik nobelovac († 1910)
* 15. 12. - Gustave Eiffel, francuski konstruktor († 1923)
* 20. 12. - Hadži Zeka, osnivač Pećke lige († 1902)
* ? - Osman Nuri-paša, osmanski feldmaršal († 1900)

## Smrti

Champollion
Goethe

* 4. 3. - Jean-François Champollion, francuski egiptolog (\* 1790)
* 11. 3. - Vinko Knežević, hrvatski barun (\* 1755)
* 18. 3. - Josip Đurkovečki, pisac i gramatičar (\* 1761-62)
* 22. 3. - Johann Wolfgang von Goethe, njemački književnik i mislilac (\* 1749)
* 13. 5. - Georges Cuvier, zoolog (\* 1769)
* 30. 5. - Vukolaj Radonjić, posl. crnogorski guvernadur (\* ca. 1770)
* 31. 5. - Évariste Galois, matematičar (\* 1811)
* 1. 6. - Jean Maximilien Lamarque, general i političar (\* 1770)
* 2. 6. - Atanasije Stojković, srpski pisac i naučnik (\* 1773)
* 6. 6. - Jeremy Bentham, filozof (\* 1748)
* jun - Jovan Bošković, trgovac u Smirni (\* 1761)
* 22. 7. - Napoleon II. (\* 1811)
* 21. 9. - Walter Scott, književnik (\* 1771)
* 14. 11. - Rasmus Rask, filolog (\* 1787)
* 15. 11. - Jean-Baptiste Say, ekonomista (\* 1767)

## Reference

Literatura
* Stanford J. Shaw; Ezel Kural Shaw. *History of the Ottoman Empire and Modern Turkey: Volume 2, Reform, Revolution, and Republic: The Rise of Modern Turkey 1808-1975*. Cambridge University Press; 27 May 1977. ISBN 978-0-521-29166-8.
* *Germany*. CUP Archive; GGKEY:4GK2SR0B9CK.
* Spencer C. Tucker. *A Global Chronology of Conflict: From the Ancient World to the Modern Middle East: From the Ancient World to the Modern Middle East*. ABC-CLIO; 23 December 2009. ISBN 978-1-85109-672-5.
* *Istorija srpskog naroda*, Od Prvog ustanka do Berlinskog kongresa 1804-1878, Beograd 1981
	+ Peta knjiga prvi tom (V-1)
	+ Peta knjiga drugi tom (V-2)