# 1654.

*Ovo je članak o godini 1654.*

|  |  |
| --- | --- |
| Milenijum:
 | 2. milenijum
 |
| Vjekovi:
 | 16. vijek – **17. vijek** – 18. vijek
 |
| Decenija:
 |  1620-e  1630-e  1640-e  – 1650-e –  1660-e  1670-e  1680-e  |
| Godine:
 | 1651 1652 1653 – **1654** – 1655 1656 1657
 |

Perast se odbranio od Turaka

1654.. po kalendarima
| Gregorijanski
 | 1654.. (MDCLIV) |
| Ab urbe condita
 | 2407.
 |
| Islamski
 | 1064–1065.
 |
| Iranski
 | 1032–1033.
 |
| Hebrejski
 | 5414–5415.
 |
| Bizantski
 | 7162–7163.
 |
| Koptski
 | 1370–1371.
 |
| Hindu kalendari
 |
| • *Vikram Samvat* | 1709–1710.
 |
| • *Shaka Samvat* | 1576–1577.
 |
| • *Kali Yuga* | 4755–4756.
 |
| Kineski
 |
| • Kontinualno
 | 4290–4291.
 |
| • 60 godina
 | Yang Drvo Konj (od kineske Ng.) |
| Holocenski kalendar
 | 11654.
 |
| p • r • u |
| Podrobnije: Kalendarska era |

Godina **1654** (**MDCLIV**) bila je redovna godina koja počinje u četvrtak po gregorijanskom kalendaru odn. redovna godina koja počinje u nedjelju po 10 dana zaostajućem julijanskom kalendaru.

## Događaji

### Januar/Siječanj – Mart/Ožujak

* 5. 1. - Sastanak posavskih pobunjenika i povjerenika hrvatskog sabora u Božjakovini bez rezultata.
* januar - Pošto je odbio Turke od Posedarja, Janko Mitrović sa Ilijom Smiljanićem napao Bosnu gde su "izvršili velike pokolje".

Kozački hetmanat se priklonio Rusiji
* 18. 1. (8. 1. po j.k.) - Perejaslavski sporazum: zaporoški kozaci se zakleli na vernost ruskom caru (sporazum zaključen u martu) - prelazak Ukrajine iz poljske u rusku sferu i kasnije uključenje u Rusiju.
* 28. 1. - Holanđani izgubili i poslednji posed u Brazilu.
* siječanj - Siščani, kaptolski kmetovi, dolazili u Zagreb tražiti "stare pravice" od kanonika.
* 4. 3. - Hrvatski sabor u Varaždinu - kralj poručuje da je odredio povjerenike za mirno rješenje Posavske bune, ako to ne uspije, neka ban upotrijebi oružanu silu.
* 18. 3. - Varaždinski sporazum Posavaca i vlastelina Mirka Erdeda - određene obaveze i amnestija (ali ubrzo dolazi do novih nesuglasica).
* 20. 3. - Neuspešna mletačka opsada Knina: Turci opkolili i razbili Mlečane u dolini Butišnice - dolazi do rasula u kome su Mlečani i papski vojnici imali velike gubitke. Bosanski Fazli-paša poslao sultanu 200 hrišćanskih glava i 220 zarobljenika.

### April/Travanj – Jun/Lipanj

* april - Constantin Șerban je novi knez Vlaške (do 1658).
* 15. 4. - Westminsterski ugovor okončava Prvi anglo-holandski rat.
* proleće - Švedske trupe konačno napuštaju Vechtu u severozapadnoj Nemačkoj.
* proljeće? - Štibrenci, kmetovi zagrebačkog Kaptola, digli bunu u selu Hrušćica na Savi - banska i krajiška vojska opljačkala i spalila selo. Nastavlja se pobuna sisačkih kmetova, tokom godine ulaze u savez sa Pokupskom, Posavskom i Ivanićkom krajinom.
* januar - maj? - Prvo veće preseljenje hercegovačkih hajduka u mletačku Boku kotorsku pod Perast (moguće nakon pohare zijameta Ibrahim-bega Ljubovića), koja postaje treće ratno područje na jadranskoj obali, odakle hajduci napadaju turske posede, naročito novskih aga.

Guerickeov eksperiment sa Magdeburškim hemisferama
* 8. 5. - Otto von Guericke demonstrirao pred carem i Rajhstagom snagu atmosferskog pritiska i vakuuma putem Magdeburških polulopti.
* 15. 5. - Kandijski rat: malobrojniji Peraštani pobijedili Turke.
* maj - Istovremeno sa napadom Mehmed-age Rizvanagića na Perast, ulcinjske i novske fuste napadaju druga mletačka mesta u Boki.
* 15. 5. - Na Kaptolu smaknuti Tomo Kuzmić i Matej Dolenjak, vođe pobune u Hrušćici.
* 16. 5. - Prva Dardanelska bitka je turska pobeda nad Mlečanima.
* 20. 5. - Kurlandski brod stiže na karipsko ostrvo Tobago i uspostavlja koloniju - najmanja zemlja koja je imala koloniju u Amerikama.
* 7. 6. - Krunisan Luj XIV.
* lipanj - Siščani pokušali glađu iznuditi predaju tvrđave u Sisku ali kaptol poslao hrane za tri godine, nakon čega kmetovi počinju s nasiljem.
* jun - Uskoci se zaleteli do Knina, rasterali inženjere i minirali podignute zidove - Turci odgovaraju haranjem u Ravnim kotarima, poginuo sin Ilije Smiljanića. U ovo vreme potisnuta mletačka straža iz Makarske.
* 16. 6. - Švedska kraljica Kristina abdicira, novi kralj je Karl X Gustav (do 1660).
* 16 - 17. 6. - Turci pljačkaju mletačko uporište Tenos u Egeju.
* jun - Počinje Rusko-poljski rat (1654-67).

### Jul/Srpanj – Septembar/Rujan

* 9. 7. - Nakon što je Ferdinand IV., hrvatsko-ugarski kralj umro od boginja, naslednik habsburške kuće postaje Leopold (1640-1705).
* avgust, početkom - Zbor morlačkih predvodnika u Grusima kod Zadra doneo statut (kratki zakonik).
* kolovoz, početkom - Seljaci ubili Miju Jantolčića, bivšeg sisačkog kaštelana.
* avgust/septembar? - Ilija Smiljanić se sa družinom sveti selu Ondiće kod Udbine u kome je živeo ubica njegovog sina.
* 5. 9. - Ilija Smiljanić poginuo pri povratku iz Like na velebitskom Vučjaku - glava će biti osam dana izložena u Livnu a zatim poslata u Carigrad. Njegov brat Filip postaje novi harambaša.
* septembar - Na mletačku teritoriju prešlo 500 morlaka sa porodicama, krajem meseca napadaju Turke blizu Knina.
* septembar - U Engleskoj se sastaje neplodni Prvi protektoratski parlament.

### Oktobar/Listopad – Decembar/Prosinac

* 3. 10. (23. 9. po j.k.) - Rusi definitivno uzimaju Smolensk Poljacima.
* 12. 10. - Eksplozija barutane u Delftu razara veći deo grada.
* oktobar - Odred Filipa Smiljanića upada u Bosnu. U ovo doba: Janko Mitrović doveo 50 porodica iz Like u Ljubač kod Zadra.
* 28. 10. - Novi veliki vezir postaje Ibšir Mustafa-paša, alepski paša, sultanov zet i nećak starog dželalijskog pobunjenika Abaza Mehmet-paše - njegove spahijske pristalice pljačkaju prestonicu.
* 23. 11. - Naučnik Blaise Pascal doživeo religijsku viziju nakon koje se posvećuje teologiji i filozofiji.
* 28. 11. - Okončan Prvi bremensko-švedski rat.
* decembar? - Antonio Zen je novi generalni providur u Dalmaciji.
* 24. 12. - Bivša švedska kraljica Kristina u Briselu tajno prešla u katoličanstvo.
* 25. 12. - Sisački pobunjenici ponavljaju prisegu uzajamne vjernosti.

### Kroz godinu

* Obnovljena utvrda Gvozdansko.
* Knez Juraj Frankopan razbio Turke kod Popovića, zarobljen Kariman, aga iz Todorova.
* Prvi put kao mletački saveznik se javlja Bajo Pivljanin (operiše u Hercegovini i južnoj Dalmaciji).
* Crkveni sabor u Morači, žalbe na turske zulume zbog veza sa Zapadom.
* Patrijarh Gavrilo je u Rusiji, a među srpskim sveštenstvom jača opozicija koja želi sprečiti uniju i srediti odnose sa turskom državom; u ovo doba proteran crnogorski vladika Visarion koji je bio zagovornik unije.
* Urađene freske u hopovskoj priprati.
* Antoine Gombaud skrenuo pažnju Pascalu na problem podele dobitaka, ovaj zatim u prepisci sa Fermaom postavlja osnove računa verovatnoće.
* januar-oktobar - Veliki vezir Kodža Derviš Mehmed-paša dobio zvaničnu rezidenciju od sultana - od kasnog 18. veka ova institucija će biti prozvana Visoka porta.
* Mehmed IV Geraj je novi krimski kan (do 1666).
* Osnovana tvrđava Nerčinsk u Zabajkalskom kraju.

## Rođenja

* 4. 5. - Kangxi, car Kine († 1722)
* 9. 7. - Reigen, japanski car († 1732)
* ? - Constantin Brâncoveanu, knez Vlaške († 1714)

## Smrti

* 9. 4. - Matei Basarab, knez Vlaške (\* 1588)
* 9. 7. - Ferdinand IV., hrvatsko-ugarski kralj (\* 1633)
* 28. 8. - Axel Oxenstierna, visoki kancelar Švedske (\* 1583)
* 30. 10. - Go-Kōmyō, japanski car (\* 1633)
* 1. 12. - Jakov Mikalja, jezikoslovac, leksikograf (\* 1601)
* 2. 12. - Alvise Mocenigo, mletački admiral (\* 1583)
* ? - Islam III Geraj, krimski kan (\* 1604)

## Reference

Literatura
* Rudolf Horvat, *Ban Nikola Zrinski mladji* (hr Wikisource)
* Gábor Ágoston; Bruce Alan Masters. *Encyclopedia of the Ottoman Empire*. Infobase Publishing; 1 January 2009. ISBN 978-1-4381-1025-7.
* Kenneth Meyer Setton. *Venice, Austria, and the Turks in the Seventeenth Century*. American Philosophical Society; 1991. ISBN 978-0-87169-192-7.
* *Historija naroda Jugoslavije II*, Školska knjiga Zagreb, 1959
* *Istorija srpskog naroda*, Treća knjiga, prvi tom, Srbi pod tuđinskom vlašću 1537-1699, SKZ Beograd 1993, ISBN 86-379-0383-5