# 1815.

*Ovo je članak o godini 1815.*

|  |  |
| --- | --- |
| Milenijum:
 | 2. milenijum
 |
| Vjekovi:
 | 18. vijek – **19. vijek** – 20. vijek
 |
| Decenija:
 |  1780-e  1790-e  1800-e  – 1810-e –  1820-e  1830-e  1840-e  |
| Godine:
 | 1812 1813 1814 – **1815** – 1816 1817 1818
 |

Evropa posle Bečkog kongresa

1815.. po kalendarima
| Gregorijanski
 | 1815.. (MDCCCXV) |
| Ab urbe condita
 | 2568.
 |
| Islamski
 | 1230–1231.
 |
| Iranski
 | 1193–1194.
 |
| Hebrejski
 | 5575–5576.
 |
| Bizantski
 | 7323–7324.
 |
| Koptski
 | 1531–1532.
 |
| Hindu kalendari
 |
| • *Vikram Samvat* | 1870–1871.
 |
| • *Shaka Samvat* | 1737–1738.
 |
| • *Kali Yuga* | 4916–4917.
 |
| Kineski
 |
| • Kontinualno
 | 4451–4452.
 |
| • 60 godina
 | Yin Drvo Svinja (od kineske Ng.) |
| Holocenski kalendar
 | 11815.
 |
| p • r • u |
| Podrobnije: Kalendarska era |

Godina **1815** (**MDCCCXV**) bila je redovna godina koja počinje u nedjelju po gregorijanskom kalendaru odn. redovna godina koja počinje u petak po 12 dana zaostajućem julijanskom kalendaru.

## Događaji

### Januar/Siječanj

* 3. 1. - Bečki kongres: Britanija, Austrija i burbonska Francuska ušle u tajni odbrambeni savez protiv Pruske i Rusije.
* 7. 1. - Republika Genova priključena Kraljevini Sardiniji.
* 8. 1. - Rat iz 1812.: Bitka kod New Orleansa je američka pobeda, 15 dana nakon potpisivanja mirovnog sporazuma u Ghentu.
* 15. 1. - Britanci zarobili američku tešku fregatu *USS President*.

### Februar/Veljača

* 6. 2. - U SAD izdata prva povelja za železnicu (*New Jersey Railroad*), na ime Johna Stevensa.
* februar, polovinom - Sulejman-paša Skopljak okupio knezove u pašinom konaku, određuje im visinu poreza - neki knezovi iz opreza nisu došli, stigla vest o ubistvu Stanoja Glavaša 13/25. 2., knez Miloš zadržan nakon sastanka.
* 17. 2. - Španske snage isplovljavaju iz Kadisa prema Venecueli - počinje, na kraju neuspešna, Rekonkvista španske Amerike.
* 18. 2. - Senat SAD ratifikovao Ghentski ugovor, što predstavlja kraj Rata iz 1812.

### Mart/Ožujak

* 1. 3. - Napoleon stupio na francusko tlo, tri dana nakon bekstva sa Elbe.
* 2. 3. - Britanci zauzeli Kraljevinu Kandy na Sri Lanci.
* 3. 3. - Kongres SAD odobrava pomorsku akciju protiv alžirskih gusara - Drugi berberski rat.
* 13. 3. - Sile okupljene u Beču proglašavaju Napoleona odmetnikom, četiri dana kasnije se obavezuju da će poslati vojsku protiv njega.
* 15. 3. - Austro-napuljski rat: Joachim Murat objavljuje rat Austriji.
* mart - Dva sastanka srpskih narodnih prvaka, u Rudovcu i u Vreocima - odlučeno da se na proleće i po Miloševom puštanju iz Beograda započne ustanak; Miloš uspeva da napusti turski nadzor obećavajući da će im sakupiti novac.
* 16. 3. - Willem I se proglasio za kralja Nizozemske i vojvodu Luksemburga.
* 20. 3. - Napoleon ulazi sa vojskom i dobrovoljcima u Pariz, počinje "Sto dana".

### April/Travanj

Knez Miloš, vl. 1815-39 i 1858-60
* 5. 4. - Pruska priključuje dekretom posede okupirane oko Rajne (buduća Rajnska provincija).
* 10. 4. - Kolosalna (VEI-7) erupcija Tambore na ostrvu Sumbawa (današnja Indonezija) - 1816. će biti godina bez leta.
* 20. 4. - Arsenije Loma razjurio turske haračlije u Jasenici.
* 22. 4. - Jovan Obrenović, Sima Paštrmac i Blagoje iz Knića ubili turskog sakupljača poreza u Konjuši.
* 23. 4. (11. 4. po j.k., pravoslavne Cveti) - Sastanak u Takovu: kreće **Drugi srpski ustanak** ("...eto vama rata sa Turcima").

### Maj/Svibanj

* 3. 5. - Bitka kod Tolentina je odlučujuća austrijska pobeda nad Miraovim Napuljem nad kojim će opet zavladati Ferdinand I.
* 3. 5. -  Osnovan Slobodni Grad Krakov (do 1846).
* 6. 5. (24. 4. po j.k.) - Vojska Imšir-paše stigla u Čačak iz Beograda, usput imala okršaje na Liparu i kod Rudovca.
* 21. 5. (9. 5. po j.k.) - Srbi kneza Miloša zauzeli Palež (dan. Obrenovac), prekinuta veza Beograda i Šapca, olakšana ustanička veza sa Sremom; u ovo vreme Milić Drinčić porazio na Družetićima valjevske Turke.
* 28. 5. - Knez Miloš oslobodio Valjevo.
* 30. 5. - Uz Južnu Afriku potonuo brod *Arniston* koji je prevozio ranjenike sa Cejlona - poginule 372 osobe, samo šest se spasilo.

### Jun/Juni/Lipanj

Tanasko Rajić
* jun, početkom - Graničari ulaze na posede grofa Isidora Jankovića (Daruvar, Pakrac, Sirač) na kojima su pobunjeni seljaci - neposluh se lomi batinanjem i zatvorskim kaznama
* 4. 6. - U selu Bosut kod Sr. Mitrovice sreli se Vuk Karadžić i guslar Filip Višnjić.
* 5. 6. (24. 5. po j.k.) - Boj na Ljubiću kod Čačka: Turci zarobili srpske topove, poginuo Tanasko Rajić (i Lazar Mutap?), ali zatim poginuo i Imšir-paša.
* 9. 6. - Potpisan Završni akt Bečkog kongresa:
	+ Austriji definitivno vraćeni Tirol i Salzburg, bivše Ilirske pokrajine (Kraljevina Dalmacija, koja obuhvata Dubrovnik i Boku, itd.), dobijeno Kraljevstvo Lombardija-Venecija
	+ osnovani Njemački Savez (Konfederacija), Kongresna Poljska (u okviru Rusije). Luksemburg uzdignut u veliko vojvodstvo u okviru Nemačkog saveza ali u personalnoj uniji sa Nizozemskom (koja je van saveza). Danska dobila Vojvodstvo Sachsen-Lauenburg umesto Švedske Pomeranije koja je otišla Pruskoj itd.
* 10. 6. - Turska vojska, najveća u Beogradskom pašaluku, izlazi iz Čačka da bi ubrzo bila uništena.
* 15. 6. - U Briselu održan Bal vojvotkinje od Richmonda, "najčuveniji bal u istoriji".
* 16. 6. - Bitka kod Ligny i kod Quatre Bras: Napoleon porazio Blüchera, odn. maršal Ney uspešan protiv anglo-holandskih snaga.
* 18. 6. - **Bitka kod Waterlooa** - vojvoda od Wellingtona nanosi konačni poraz Napoleonu.
* 19. 6. - Okončana Bitka kod Wavra u Belgiji, poslednja u Napoleonskim ratovima.
* 22. 6. - Napoleon abdicira, formalno u korist četvorogodišnjeg Napoleona II (do 7. jula).

### Jul/Juli/Srpanj

Napoleon na *Bellerophon*-u
* 6. 7.? (24. 6.? po j.k.) - Požarevac oslobođen od Turaka posle višednevnih borbi.
* 8. 7. - Luj XVIII. se vratio u Pariz.
* 15. 7. - Napoleon se predao Englezima na brodu *HMS Bellerophon*.
* 26. 7. (14. 7. po j.k.) - Boj na Dublju je srpska pobeda - sprečen bosanski vezir Huršid-paša da dođe u pomoć Beogradu, poginule vojvode Sima Nenadović i Milić Drinčić, zarobljen Ibrahim-paša Nikšićki, kojeg je knez Miloš ljubazno vratio nazad.
	+ Posle vesti o turskim porazima u Srbiji, Rusi delimično mobilisali podunavsku armiju na Prutu, radi pritiska na Turke za mirno rešenje.
* 30. 7. - Kreće Rjurikova ekspedicija ruskog kapetana Kotzebuea koja obilazi svet.
* 31. 7. - Eksplozija kotla lokomotive Parni konj u Engleskoj odnosi 16 života.
* jul - avgust - Nakon instrukcija Porte, počinju preogovori srpskih ustanika sa Huršid-pašom i sa Marašli Ali-pašom, rumelijskim valijom.

### Avgust/August/Kolovoz

* 21 - 25. 8. - Knez Miloš u Huršid-pašinom logoru iznosi srpske tužbe i molbe.
* 26. 8. - Srpski pregovarači na Moravi pristali da propuste deo Marašlijine vojske ka Beogradu i da pošalju deputaciju u Carigrad.

### Septembar/Rujan

* 23. 9. - Novu Englesku pogađa prvi uragan posle 180 godina (*Great September Gale of 1815*).
* 26. 9. - U Parizu potpisana Sveta alijansa Austrije, Pruske i Rusije.
* 30. 9. (18. 9. po j.k.) - Rusija službeno skreće pažnju Porti na srpsko pitanje i podseća na osmu tačku Bukureškog ugovora.

### Oktobar/Listopad

Beogradski pašaluk - jezgro Kneževine Srbije
* 3. 10. - U Francuskoj pao marsovski meteorit Chassigny.
* 15. 10. - Napoleon stigao na Svetu Jelenu (ostaje do smrti 1821).
* 25. 10. - Sporazumom kneza Miloša i Marašli Ali-paše o mešovitoj srpsko-turskoj upravi završen Drugi srpski ustanak.

### Novembar/Studeni

"Mir iz 1815." na Trijumfalnoj kapiji
* 3. 11. - Predstavljena Davyjeva lampa, rudarska sigurnosna lampa.
* 5. 11. - Meksički rat za nezavisnost: Bitka kod Temalace je rojalistička pobeda, čime je okončana druga faza rata.
* 6. 11. - U Beču osnovan Politehnički institut, današnji Tehnički univerzitet Beč.
* 9. 11. -  Ustanovljen britanski protektorat Sjedinjene Države Jonskih otoka (do 1864).
* 9. 11. - Narodna kancelarija objavila mirno stanje u Beogradskom pašaluku.
* 20. 11. - Potpisan Drugi Pariski mir. Francuska je vraćena u granice iz 1790. umesto '92. Devet zemalja ima okupacione zone (do 1818). Priznata večna neutralnost Švajcarske.

### Decembar/Prosinac

* 5. 12. - Johann Nepomuk Mälzel patentirao metronom.
* 7. 12. - Maršal Ney streljan u Parizu, sam je komandovao streljačkom vodu.
* 16. 12. -  Brazil umesto kolonije postaje Kraljevina Brazil, čime nastaje Ujedinjeno Kraljevstvo Portugala, Brazila i Algarve (faktički traje do 1822).
* 19. 12. - Usvojen prvi srpski državni budžet.
* decembar - Objavljen roman Jane Austen *Emma*.
* decembar/januar - Melentije Nikšić postao vladika.

### Kroz godinu

* Vuk Karadžić zapisivao pesme od Tešana Podrugovića dok ovaj nije otišao u ustaničku Srbiju, zatim doveo Filipa Višnjića u manastir Šišatovac; kritikovao roman "Usamljeni junoša" Milovana Vidakovića; izdao *Narodnu srbsku pjesnaricu*.
* Teško stanje u Crnoj Gori: velika glad u zemlji (nekoliko porodica iz Humaka kod Cetinja se iselilo u okolinu Odese, stigli u maju), kuga u pograničnim turskim krajevima, zategnuto sa Austrijancima u Boki.
* 1813-15 - Savremenicima se čini da je kuga prepolovila stanovništvo Bosne i Hercegovine.
* Hercegovački mitropolit Jeremija umro od kuge u Žitomisliću.
* Kuga u Pirotu.
* Buna seljaka u Moslavini, ugušena sljedeće godine.
* Sahat-kula u Mamuši kod Prizrena, sa zvonom uzetim sa smederevske crkve.
* Udžbenik "Početak slovstva" biskupa Augustina Miletića u Bosni.
* Smatra se da italijanski *Risorgimento* počinje od ove godine usled nezadovoljstva stranim i starim vlastima.

* "Izborni dan u Filadelfiji", Krimmel
* "Povratak konja sv. Marka", Chilone

## Rođenja

* 10. 1. - Teofan Zatvornik, ruski svetac († 1894)
* 11. 1. - John A. Macdonald, prvi premijer Kanade († 1891)
* 18. 1. - Constantin von Tischendorf, proučavalac Biblije († 1874)
* 4. 2. - Josip Juraj Štrosmajer, biskup i političar († 1905)
* 7. 2. - Ana Marija Marović, časna sestra († 1887)
* 9. 2. - Raffaele Cadorna, italijanski general († 1897)
* 11. 2. - Mitropolit beogradski Teodosije († 1889)
* 18. 2. - Božo Bošković, trgovac († 1879)
* 20. 3. - Aćim Medović (Joachim Medowicz), lekar († 1897)
* 27. 3. - Dimitrije Avramović, slikar i književnik († 1855)
* 1. 4. - Otto von Bismarck, nemački državnik († 1898)
* 29. 4. - Antun Paško Kazali, književnik († 1894)
* 27. 5. - Henry Parkes, "otac Australijske federacije" († 1896)
* 1. 6. - Otto, prvi kralj moderne Grčke († 1867)
* 19. 6. - Ivan Antunović, književnik († 1888)
* 5. 8. - Edward John Eyre, istraživač Australije († 1901)
* 28. 10. - Ľudovít Štúr, vođa slovačkog pokreta († 1856)
* 31. 10. - Karl Weierstrass, matematičar, "otac moderne analize" († 1897)
* 2. 11. - George Boole, matematičar, logičar († 1864)
* 12. 11. - Elizabeth Cady Stanton, aktivistkinja za ženska prava († 1902)
* 10. 12. - Ada Lovelace (Augusta Ada Byron), matematičarka († 1852)
* 31. 12. - George Meade, američki general († 1872)
* ? - Jovan Klajić, slikar i ikonopisac († 1888)

## Smrti

* 24. 2. - Robert Fulton, pronalazač (\* 1765)
* 25. 2. - Stanoje Glavaš (Stamatović), vojvoda iz Prvog srpskog ustanka (\* 1763)
* 4. 3. - Frances Abington, glumica (\* 1737)
* 5. 3. - Franz Mesmer, teoretičar "animalnog magnetizma" (\* 1734)
* 6. 3. - Dalaj Lama IX (\* 1805)
* 8. 5. - Tanasko Rajić, vojvoda (\* 1754)
* 8. 5. - Lazar Mutap, vojvoda
* 26. 7. - Sima Nenadović, vojvoda (\* 1793)
* 26. 7. - Milić Drinčić, vojvoda (\* ca. 1775)
* 20. 9. - Nicolas Desmarest, geolog (\* 1725)
* 13. 10. - Joachim Murat, kralj Napulja (\* 1767)
* 7. 12. - Michel Ney, francuski maršal (\* 1769)
* ? - Stojan Čupić, "Zmaj od Noćaja" (\* ca. 1765)
* ? - Arsenije Loma, vojvoda (\* ca. 1778)
* ? - Nikola Smiljanić, vojvoda
* ? - Milosav Čamdžija, ratnik

## Reference

Literatura
* *Istorija srpskog naroda*, Od Prvog ustanka do Berlinskog kongresa 1804-1878, Beograd 1981
	+ Peta knjiga prvi tom (5-1)
	+ Peta knjiga drugi tom (5-2)