# 1846.

*Ovo je članak o godini 1846.*

|  |  |
| --- | --- |
| Milenijum:
 | 2. milenijum
 |
| Vjekovi:
 | 18. vijek – **19. vijek** – 20. vijek
 |
| Decenija:
 |  1810-e  1820-e  1830-e  – 1840-e –  1850-e  1860-e  1870-e  |
| Godine:
 | 1843 1844 1845 – **1846** – 1847 1848 1849
 |

1846.. po kalendarima
| Gregorijanski
 | 1846.. (MDCCCXLVI) |
| Ab urbe condita
 | 2599.
 |
| Islamski
 | 1262–1263.
 |
| Iranski
 | 1224–1225.
 |
| Hebrejski
 | 5606–5607.
 |
| Bizantski
 | 7354–7355.
 |
| Koptski
 | 1562–1563.
 |
| Hindu kalendari
 |
| • *Vikram Samvat* | 1901–1902.
 |
| • *Shaka Samvat* | 1768–1769.
 |
| • *Kali Yuga* | 4947–4948.
 |
| Kineski
 |
| • Kontinualno
 | 4482–4483.
 |
| • 60 godina
 | Yang Vatra Konj (od kineske Ng.) |
| Holocenski kalendar
 | 11846.
 |
| p • r • u |
| Podrobnije: Kalendarska era |

Godina **1846** (**MDCCCXLVI**) bila je redovna godina koja počinje u četvrtak po gregorijanskom, odn. redovna godina koja počinje u utorak po 12 dana zaostajućem julijanskom kalendaru (linkovi pokazuju godišnje kalendare).

## Događaji

### Januar/Siječanj – Mart/Ožujak

* 5. 1. - Predstavnički dom SAD glasao da više ne dele zemlju Oregon sa Velikom Britanijom.
* 13. 1. - Nakon što je meksička vlada odbila misiju američkog poslanika Johna Slidella, koji je nudio do 25 miliona dolara za priznanje granice na Rio Grandeu i kupovinu Kalifornije, predsednik Polk naređuje generalu Tayloru da napreduje do obale Rio Grandea (primio naređenje 3. februara, izvršio 24. marta).
* 13. 1. - Otvoren most preko Venecijanske lagune dužine 3,2 km, na pruzi Milano-Venecija.
* 26. 1. - Srbi u Šibeniku proslavili Svetog Savu.
* 28. 1. (16. 1. po j.k.) - Bivši knez Miloš organizovao Svetosavski bal u Beču.
* 3. 2. - Okršaj manjih razmjera između hrvatskih i bosanskih krajišnika na kaštelu Prosičeni Kamen - posljednji sukob na bosansko-hrvatskoj granici do 1878.
* 10. 2. - Bitka kod Sobraona je odlučujuća britanska pobeda u Prvom anglo-sičkom ratu.
* 13. 2. - Ferdinand negativno odgovorio na poziv mađaronske Zagrebačke županije da "čuva ustav"; čitava godina označena borbom narodnjaka i mađarona.
* 14. 2. - Teksas i formalno predao suverenitet SAD-ama.
* 20. 2. - Poljsko plemstvo diže Krakovski ustanak ali ih već posle devet dana poražavaju Austrijanci, a poljski seljaci ih zatim masakriraju u Galicijskom ustanku protiv kmetstva ("poslednja žakerija u evropskoj istoriji").
* 23. 2. - Poslednji put zvonilo napuknuto "Zvono slobode" u Filadelfiji.
* 24. 2. - Otvorena prva čitaonica u Beogradu (Beogradsko čitalište), odgovor na Herkalovićevu Kasinu.
* februar-mart - Mormonski pioniri na čelu sa Brighamom Youngom kreću u seobu na Zapad.
* 4. 3. - Osnovana *Perva horvatska štedionica*.
* 9. 3. - Anglo-sički rat okončan Ugovorom iz Lahorea: Britanska istočnoindijska kompanija dobila Kašmir i još neke teritorije.
* 10. 3. - Kōmei postaje japanski car (do 1867).
* 13. 3. - Hrvatski rodoljubi kupili palaču u Zagrebu za narodne institucije (→ Narodni dom u Zagrebu).
* mart - U Južnoj Africi izbija sedmi Xhosa rat, Rat sekire.
* 24. 3. - General Zachary Taylor stigao na obalu Rio Grandea (što je praktično objava rata Meksiku koji smatra severniju reku Nueces za granicu).
* 28. 3. - U Zagrebu je praizvedena prva hrvatska opera *Ljubav i zloba* Vatroslava Lisinskog, izaziva veliko oduševljenje.

### April/Travanj – Jun/Lipanj

Meksiko do Američko-meksičkog rata
* 24. 4. - Thorntonova afera je meksički uspeh na Rio Grande čime počinje Američko-meksički rat. Severni Meksiko je već "omekšan" ratom Komanča i Meksika i napadima Apača.
* 8. 5. - Bitka kod Palo Alta je prva veća bitka i američka pobeda nad Meksikancima.
* 13. 5. - Kongres SAD objavio rat Meksiku (meksički kongres uzvraća 7. jula).
* 15. 5. - Suočen sa Velikom gladi u Irskoj, Donji dom Parlamenta UK predvođen premijerom Robertom Peelom glasa za opoziv Žitnih zakona; Gornji dom čini isto u junu, novi Zakon o uvozu u potpunosti stupa na snagu februara 1849. (→ slobodna trgovina).
* maj - U Njujorku osnovan *Associated Press*.
* maj - Crmničani iz sujeverja nisu pustili tovar žaba izvesnog Luke Gregovića preko svoje zemlje, ovaj ih nije želeo vratiti nazad pa ih je pustio u polje.
* 16. 5. - Na severu Portugala izbija Revolucija Marije da Fonte iz koje nastaje građanski rat *Patuleia* do sledeće godine.
* 25. 5. - Louis-Napoléon Bonaparte pobegao u Englesku iz francuskog zatvora.
* 14. 6. -  Kalifornijska Republika proglasila nezavisnost od Meksika, već u julu priključena SAD.
* 15. 6. - SAD i Velika Britanija potpisale Oregonski ugovor o razgraničenju u tom području - produžena granica duž 49. paralele.

Pio IX., papa 1846-78
* 16. 6. - Kardinal Giovanni Maria Mastai-Ferretti počinje pod imenom Pio IX. najduži potvrđeni pontifikat (do 1878). U početku je smatran liberalom.
* 16. 6. - Vjekoslav Babukić imenovan prvim profesorom hrvatskog jezika na zagrebačkoj akademiji (predavanja počela 5. listopada).
* 18. 6. - Posredovanjem austrijskog vicekonzula Vincenca Balarinija u Skadru oslobođeno 85 zatočenih Crnogoraca.
* 19. 6. - U Beogradu se osniva inženjerska škola (srednje obrazovanje, tri godine) koja je odškolovala samo jednu generaciju.
* 28. 6. - Adolphe Sax patentirao saksofon.

### Jul/Srpanj – Septembar/Rujan

* 7. 7. - Bitka kod Montereya: početak zauzimanja Kalifornije za SAD, sa morske strane.
* 8. 7. - Christian VIII u otvorenom pismu tvrdi da Šlezvig i Lauenburg pripadaju danskoj kruni što izaziva negodovanje.
* 28. 7. - Njegoš: "U nas je ovu godinu suša da je takve ne pamti sadašnji naraštaj"; skadarski paša Osman-paša Skopljak obećava žito svakom Crnogorcu koji bi se pobunio protiv vlasti. Moguće da ovaj kontekst utiče na nastajanje *Gorskog vijenca* i osudu "poturica".
* 8. 8. - Wilmotov uslov (*Wilmot Proviso*): amandman na jedan zakon kojim bi bilo zabranjeno ropstvo na teritorijama uzetim od Meksika - dva puta je podržan u Domu ali odbijen u Senatu.
* 10. 8. - U SAD osnovan *Smithsonian Institution*.
* 15. 8. - Američke snage Stephena W. Kearnyja ušle bez ispaljenog metka u Santa Fe.
* 18. 8. - Britanski parlament određuje da se u Velikoj Britaniji koristi standardni kolosek, u Irskoj široki, a dozvoljen je i vrlo široki Brunelov od sedam stopa u delovima Britanije.
* 22. 8. - Povratkom ustava iz 1824. nastaje meksička Druga federalna republika (zvanično Sjedinjene Meksičke Države, traje do 1863).

Šivaća mašina Eliasa Howea
* 10. 9. - Elias Howe dobio patent za šivaću mašinu sa prepletenim petljama (*lockstitch*).
* 10. 9. - Prva izložba Narodnog muzeja u Zagrebu (čiji su odjeli kasnije postali zasebni muzeji, npr. Hrvatski povijesni muzej od "historičkog razdjela", kao i prirodoslovni i arheološki).
* 15. 9. - Jung Bahadur Rana uzima vlast u Nepalu.
* septembar - U španskoj Kataloniji počinje pobuna karlista nazvana Drugi karlistički rat ili Rat ranoranilaca, koji su želeli da se kraljica Izabela II uda za pretendenta Carlosa, grofa de Montemolina (traje do 1849).
* 19. 9. - U francuskom mjestu La Salette dvoje djece navodno vidjelo Gospu.
* 21. 9. (9. 9. po j.k.) - U Srbiji osnovan Vrhovni sud (treća sudska instanca, kasacioni sud).

Otkriven Neptun
* 23/24. 9. - Otkriće Neptuna: planeta Neptun je otkrivena sa Berlinske opservatorije nakon što joj je pozicija utvrđena matematičkim putem. Zatim će 10. oktobra biti otkriven i Neptunov satelit Triton.
* 25. 9. - Gen. Zachary Taylor zauzeo Monterrey u severnom Meksiku i pristaje na osmonedeljno primirje, što izaziva ljutnju predsednika Polka.
* 30. 9. - William T. G. Morton bezbolno izvadio zub pacijentu nakon što je primenio etar.

### Oktobar/Listopad – Decembar/Prosinac

* 5. 10. - Vjekoslav Babukić drži prvo predavanje iz "ilirskog" (hrvatskog) jezika u Zagrebu, što je ostvarenje želja od 1791.
* 6. 10. - *Emboscada* ("zaseda"): dvorski udar portugalske kraljice Marije II koja smenjuje vladu postavljenu prošlog maja - sledi osmomesečni građanski rat *Patuleia*.
* 10. 10. - Dvostruka svadba u Španiji: kraljica Izabela II se venčala sa svojim rođakom Francisco de Asís de Borbónom a njena sestra Luisa Fernanda sa francuskim princom Antoineom.
* 16. 10. - Prva javna upotreba etra kao anestetika.
* oktobar - Pobuna muslimana u Bosanskoj krajini, ima ih do 8.000 boraca; povod je bila sultanska naredba da muteselimi moraju nositi fes; na čelu pokreta je bihaćki kadija Mehmed-beg Rustanbegović.
* 9. 11. - Bitka kod Sitnice, poraženi bosanski pobunjenici.
* novembar - Donnerov karavan se zaglavio u Sierra Nevadi, krajem godine će pribeći kanibalizmu.
* 16. 11. - Slobodni Grad Krakov pripojen Austriji kao veliko vojvodstvo.
* 17. 11. - Carl Zeiss otvorio optičku radionicu u Jeni.
* 21. 11. - Vezir rasterao topovima pobunjene muslimane u Bosanskoj krajini.
* 6 - 7. 12. - Bitka kod San Pasquala između američkih snaga i *Californio*-sa - obe strane tvrde da su pobedile.
* 28. 12. - Iowa postaje 29. država SAD.

### Kroz godinu

Enterijer u stilu bidermajera, iz zamka Eltzovih u Našicama ili Vukovaru
* Prodor Drinjače, rukavca Drima, u Bojanu 1846-1848, dovodi do porasta nivoa Skadarskog jezera za tri metra, potapanja plodnog zemljišta i velike seobe stanovništva “iz svih okolnih sela Zete, Crmnice i Rijeke Crnojevića”. Do novog prodora dolazi 1858.
* 1845-50 - Evropska kriza prehrane.
* Josip Runjanin uglazbio "Lijepa naša domovino".
* 1845 (ili '46) - Njegoševa kapela na Lovćenu.
* Njegoš piše "Gorski vijenac" (objavljen '47), "Luča Mikrokozma" štampana u Beogradu.
* Ivan Mažuranić: "Smrt Smail-age Čengića".
* Prva zbirka pjesama Petra Preradovića, "Pervenci".
* Biskup Juraj Haulik otvorio javnosti Metropolitansku knjižnicu u Zagrebu.
* Eltzov paromlin na posjedu Korođ kraj Osijeka, prvi u banskoj Hrvatskoj (prošle godine u Rijeci).
* Austrijski dvor odlučio da Crnogorci ne mogu imati imanja u carstvu (ali Bokelji ih ne žele otkupiti).
* U Srbiji otkrivena obrenovićevska Mirčina zavera.
* Stariji gimnazisti u Srbiji, među kojima i Jevrem Grujić i Milovan Janković osnovali družinu "Dušanov polk" - za kneza Mihaila i isterivanje Turaka iz svih srpskih krajeva.
* U Bosni se stvaraju prve srpske tajne organizacije.
* Ilirci Vjekoslav Babukić i Bogoslav Šulek podržavaju jedinstveni književni jezik Srba i Hrvata.
* U Vlaškoj se pojavila goveđa kuga.
* Dio Washington, D.C. vraćen Virginiji.
* U severnoj Rusiji završen Belozerski kanal.
* Nauka i tehnika
	+ Abraham Pineo Gesner pronašao kerozin.
	+ Louis-Nicolas Ménard pronašao kolodijum.
	+ Ascanio Sobrero pronašao nitroglicerin.
	+ Johann Georg Ramsauer otkrio staro groblje u Hallstattu - počinje istraživanje Halštatske kulture.

* Etty: "Musadora: kupačica 'od sumnjivog lahora uplašena'"
* Vernet: "Louis Philippe i njegovi sinovi"
* Ingham: "Cvećarka"
* Winterhalter: "Kraljevska obitelj"
* Gérôme: "Borba pijetlova"

## Rođenja

* 15. 1. - Luko Zore, filolog, književnik, političar († 1906)
* 9. 2. - Wilhelm Maybach, projektant automobila († 1929)
* 12. 2. - Miša Dimitrijević, političar i novinar († 1890)
* 26. 2. - Buffalo Bill, čovek Divljeg zapada († 1917)
* 23. 4. - Đuro Pilar, hrvatski geolog († 1893)
* 5. 5. - Henryk Sienkiewicz, književnik, nobelovac († 1916)
* 20. 5. - Alexander von Kluck, nemački general († 1934)
* 25. 5. - Naim Frašeri, književnik († 1900)
* 30. 5. - Petar Karl Fabergé, zlatar i juvelir († 1920)
* 17. 7. - Tokugawa Iemochi, japanski šogun († 1866)
* 21. 9. - Svetozar Marković, srpski političar, pisac i mislilac († 1875)
* 25. 9. - Wladimir Köppen, geograf, klimatolog († 1940)
* 4. 10. - Frane Bulić, povjesničar, arheolog († 1934)
* 6. 10. - George Westinghouse, američki izumitelj († 1914)
* 8. 10. - Josip Fon, hrvatski liječnik († 1899)
* 9. 10. - Julius Maggi, preduzetnik, pronalazač († 1912)
* 14. 10. - Kasimir Felix Badeni, austrougarski političar († 1909)
* 27. 10. - Mita Rakić, književnik, ekonomista († 1890)
* 28. 10. - Dimitrije Pavlović, patrijarh srpski († 1930)
* 25. 11. - Carrie Nation, protivnica alkohola († 1911)
* 9. 12. - Jovan Milenko Grčić, pesnik, lekar († 1875)

## Smrti

* 1. 2. - Lazar Teodorović, političar, diplomata (\* 1771)
* 15. 2. - Otto von Kotzebue, ruski pomorac, istraživač (\* 1787)
* 21. 2. - Ninkō, japanski car (\* 1800)
* 17. 3. - Friedrich Bessel, matematičar, astronom (\* 1784)
* 1. 6. - Grgur XVI., papa (\* 1765)
* 8. 6. - Rodolphe Töpffer, švicarski pisac, ilustrator i karikaturist, "otac stripa" (\* 1799)
* 18. 7. - Pjerko Bunić Luković, književnik (\* 1788)
* 25. 7. - Louis Bonaparte, Napoleonov brat, bivši kralj Holandije (\* 1778)
* 24. 8. - Adam Johann von Krusenstern, ruski admiral i istraživač (\* 1770)
* ? - Rafo Martini, slikar (\* 1771)

## Reference

Literatura
* Spencer C. Tucker. *A Global Chronology of Conflict: From the Ancient World to the Modern Middle East: From the Ancient World to the Modern Middle East*. ABC-CLIO; 23 December 2009. ISBN 978-1-85109-672-5.
* *Istorija srpskog naroda*, Od Prvog ustanka do Berlinskog kongresa 1804-1878, Beograd 1981
	+ Peta knjiga prvi tom (V-1)
	+ Peta knjiga drugi tom (V-2)
* Rudolf Horvat, *Najnovije doba hrvatske povjesti/Hrvatski preporod* (hr Wikisource)