# 1932.

|  |  |
| --- | --- |
| Milenijum:
 | 2. milenijum
 |
| Vjekovi:
 | 19. vijek – **20. vijek** – 21. vijek
 |
| Decenija:
 |  1900-e  1910-e  1920-e  – 1930-e –  1940-e  1950-e  1960-e  |
| Godine:
 | 1929 1930 1931 – **1932** – 1933 1934 1935
 |

1932.. po kalendarima
| Gregorijanski
 | 1932.. (MCMXXXII) |
| Ab urbe condita
 | 2685.
 |
| Islamski
 | 1350–1351.
 |
| Iranski
 | 1310–1311.
 |
| Hebrejski
 | 5692–5693.
 |
| Bizantski
 | 7440–7441.
 |
| Koptski
 | 1648–1649.
 |
| Hindu kalendari
 |
| • *Vikram Samvat* | 1987–1988.
 |
| • *Shaka Samvat* | 1854–1855.
 |
| • *Kali Yuga* | 5033–5034.
 |
| Kineski
 |
| • Kontinualno
 | 4568–4569.
 |
| • 60 godina
 | Yang Voda Majmun (od kineske Ng.) |
| Holocenski kalendar
 | 11932.
 |
| p • r • u |
| Podrobnije: Kalendarska era |

Godina **1932** (**MCMXXXII**) bila je prijestupna godina koja počinje u petak.

|  |
| --- |
| **1932**: 1 • 2 • 3 • 4 • 5 • 6 • 7 • 8 • 9 • 10 • 11 • 12 Rođenja • Smrti
 |

## Događaji

### Januar/Siječanj

* 3 - 4. 1. - Japanska invazija Mandžurije: zauzećem Jinzhoua i Shanhaiguana osigurali su jug Mandžurije.
* 5. 1. - Događaji u Arnedu, Španija: civilni gardisti pucali u radnike, 11 mrtvih - kraj "tragične sedmice" u kojoj su i gardisti bili na meti linča.
* 7. 1. - Stimsonova doktrina - SAD neće priznavati teritorijalne promene iznuđene silom (odnosi se na Mandžuriju).
* 9. 1. - Sakuradamonski incident: korejski aktivista pokušao da ubije japanskog cara Hirohita - kineska štampa ovo odobrava, što još više zaoštrava odnose.
* 15. 1. - U Nemačkoj ima oko šest miliona nezaposlenih.
* 18. 1. - Kralj Aleksandar otvara prestonom besedom zasedanje novoustanovljenih Narodne skupštine i Senata.
* 21. 1. - Potpisan pakt o nenapadanju između SSSR i Finske (srušen 1939); SSSR sklapa slične sporazume sa Poljskom, Letonijom i Estonijom.
* 22. 1. - Seljačka buna na zapadu El Salvadora, ubrzo brutalno ugušena, uz najmanje 10.000 mrtvih.
* 24. 1. - Mladi pripadnik Hitlerjugenda Herbert Norkus ubijen od komunista u Berlinu - postaje mučenik i uzor za druge Hitlerove omladince (→ *Hitlerjunge Quex*).
* 26. 1. - Potonula britanska podmornica-nosač aviona *HMS M2*, 60 mrtvih.
* 27. 1. - Senat i Skupština KJ odobrili proklamaciju od 6. januara 1929 (→ Šestojanuarska diktatura).
* 28. 1. - 3. 3. - Šangajski incident, sukob između Republike Kine i Japana.
* kraj januara - Studentski protesti na Tehničkom fakultetu Beogradskog univerziteta. Takođe i na Zagrebačkom sveučilištu.

### Februar/Veljača

Zadužbina Ilije M. Kolarca u Beogradu
* 1. 2. - Objavljen Huxleyjev roman *Brave New World*.
* 1. 2. - U Salvadoru streljan Farabundo Martí.
* 2. 2. - U Ženevi počinje Svetska konferencija o razoružanju.
* 2. 2. - U Španiji omogućen razvod braka, u septembru će biti uveden građanski brak.
* 4. 2. - Otvorena Zadužbina Ilije M. Kolarca u Beogradu.
* 4. 2. - Odbrana Harbina se okončava japanskim zauzećem tog kineskog grada - zvanični kineski otpor u Mandžuriji prestaje do kraja meseca, ali gerilski otpor traje do 1941. (→ Pacifikacija Mandžukua).
* 4-15. 2. - Zimska Olimpijada 1932 u Lake Placid, New York.
* 9. 2. - Incident Lige krvi: ultranacionalistička civilna grupa ubila biznismena u Japanu.
* 9. 2. - 23. 3. - U njujorškom Muzeju moderne umetnosi (MoMA) održana izložba *Moderna arhitektura: međunarodna izložba* - kuratori su Henry-Russell Hitchcock i Philip Johnson, internacionalni stil dobija svoj naziv.

Kina, Mandžukuo, Japan
* 18. 2. -  Japanci proglasili "nezavisni" Mandžukuo, na čelu sa poslednjim kineskim carem Pu Yi-em, ustoličenim 1. 3. (traje do 1945).
* 25. 2. - Adolf Hitler dobio nemačko državljanstvo, tako da može učestvovati na predsedničkim izborima.
* 27. 2. - Finski kranje desni Lapuanski pokret izveo pobunu u gradu Mäntsälä, što će dovesti do njegovog raspuštanja.
* 28. 2. - Objavljeni rezultati drugog konkursa za Palatu Sovjeta u Moskvi: tri projekta dele prvo mesto, nijedan avangardan (Staljin se izjasnio za Borisa Iofana); Le Corbusier je izgubio, čime se okončava njegova veza sa SSSR (→ socijalistički realizam).

### Mart/Ožujak

* 1. 3. - Otmica Lindberghove bebe - 20-mesečni sin avijatičara Charlesa Lindbergha otet iz njihove porodične kuće u Nju Džersiju - priča izaziva ogroman publicitet.
* 1. 3. - Ujedinjeno Kraljevstvo uvodi carine, generalno 10%, izuzev na neku hranu, sirovine i proizvode iz Imperije.
* 6. 3. - Novi protesti na Zagrebačkom sveučilištu, isticane (zabranjene) hrvatske zastave.
* 7. 3. - Policija pucala na okupljanje nenaoružanih nezaposlenih automobilskih radnika ispred Fordove fabrike u Dearborn, Michigan - poginula četiri radnika.
* 9. 3. - Éamon de Valera izabran za predsednika izvršnog veća Irske Slobodne Države, na čelu prve vlade Fianna Fáila (šef vlade 1932-48, 1951-54, 1957-59 i šef države 1959-73) - oslobođeni su internirani pripadnici IRA (koja se protivi Slobodnoj Državi).
* 11. 3. - "Incident Lige krvi": u Japanu razotkrivena krajnje desna organizacija koja je u prošlih mesec dana ubila dvojicu od planiranih 20 političara i biznismena.
* 12. 3. - Švedski "kralj šibica" Ivar Kreuger izvršio samoubistvo, što će izazvati Kreugerov krah, pad akcija mnogih firmi širom sveta, a u Švedskoj ostavku premijera Ekmana u avgustu i nove izbore.
* 19. 3. - Otvoren most u sidnejskoj luci (*Sydney Harbour Bridge*).
* 21 - 22. 3. - Niz tornada ubio preko 330 ljudi na Jugu SAD.

Johnny Weissmuller kao Tarzan čovek majmun
* 25. 3. - Premijera filma "Tarzan čovek majmun", prvenac sa Johnny Weissmuller-om.

### April/Travanj

* 1. 4. - Nove studentske demonstracije u Beogradu.
* 4. 4. - Ostavka vlade generala Petra Živkovića (postavljen za komandanta Kraljeve garde); novu vladu obrazuje dr. Vojislav Marinković, bivši demokrata (do jula).
* 9. 4. - Premijera filma *Scarface*.
* 10. 4. - Drugi krug nemačkih predsedničkih izbora: predsednik Paul von Hindenburg reizabran sa 53,1%, Adolf Hitler 36,7%, komunista Ernst Thälmann 10,1%.
* 11. 4. - Na severu Mongolske NR lame pokreću antikomunistički ustanak - brutalnost s obe strane, ugušen do jeseni.
* 13. 4. - Usled uličnog nasilja, u Nemačkoj zabranjene nacističke Sturmabteilung (SA) i Schutzstaffel (SS).
* april - Izlivanje reke Save u donjem toku.
* april - Kinesko-tibetanski rat: Tibetanci šire rat u Qinghai, ali poraženi su i gube toliko teritorije da se Dalaj lama u avgustu obraća Britancima za pomoć.
* 17. 4. - Haile Selasije objavljuje antirobovlasnički zakon u Etiopiji.

Vojislav Marinković, premijer KJ april-jul 1932.
* 19. 4. - Vlada Kraljevine Jugoslavije donela je Zakon o zaštiti zemljoradnika kojim je proglašen šestomesečni moratorijum na dugove i obustavljena prisilna zaplena imovine. Oko 709.000 seljaka-dužnika dugovalo je sedam milijardi dinara, mahom lihvarima i trgovcima (nezadovoljavajući rezultati).
* 19. 4. - Zemljotres u Kačaničkoj klisuri.
* 24. 4. - Izbori u pet nemačkih pokrajina, nacisti dobili relativnu većinu u četiri.
* 25. 4. - Dvojica Družbenika proroka Muhameda premešteni iz svojih grobova u Iraku, nakon što je kralj Fejsal obavešten u snu o vodi koja nadire u njihove grobove.
* 25. 4. - Zvanični datum osnivanja Kim Il-sungove Antijapanske narodne gerilske armije (Dan Korejske narodne armije).
* 29. 4. - Šangajski atentat: korejski aktivista Yun Bong-gil aktivirao bombu na japanskoj proslavi carevog rođendana, smrtno ranjen gen. Yoshinori Shirakawa i jedan japanski službenik, još nekoliko teško ranjenih.

### Maj/Svibanj

* 1. 5. - Proglas o osnivanju Jugoslovenske radikalne seljačke demokratije (režimska partija).
* 2. 5. - Skup levih Zemljoradnika u Kragujevcu, uhapšen Dragoljub Jovanović i još 11. Jovanović je početkom oktobra osuđen na godinu dana zatvora.
* 4. 5. - Al Capone započeo 11-godišnju zatvorsku kaznu zbog utaje poreza (pušten teško bolestan 1939.).
* 5. 5. - Turkizacija: Turski parlament donosi zakon o raseljavanju Kurda ("Planinskih Turaka") i naseljavanju Turaka na njihovo mesto.
* 5. 5. - Sporazum o šangajskom primirju: Republika Kina mora povući garnizon iz grada.
* 6. 5. - Ruski emigrant smrtno ranio francuskog predsednika Paula Doumera.
* 8. 5. - Posvećena Crkva presvetog srca Isusova u Pragu, arhitekte Jože Plečnika.
* 10. 5. - Novi francuski predsednik je Albert François Lebrun - poslednji predsednik Treće republike (do 1940).
* 12. 5. - Proslava 60. rođendana Antona Korošeca u Sloveniji se ponegde pretvara u anti-vladine demonstracije.
* 12. 5. - Pronađeno telo otete Lindbergove bebe, nedaleko od kuće iz koje je otet.
* 13. 5. - Wilhelm Groener daje ostavku na portfelj ministra odbrane Nemačke - rezultat Schleicherovih intriga koji želi saradnju sa nacističkim SA i SS; krajem meseca pada čitava Brüningova vlada.
* 15. 5. - Incident 15. maja - u pokušaju vojnog udara ubijen japanski premijer Inukai Tsuyoshi.
* 15. 5. - U Beogradu osnovan Zavod za radiumterapiju.
* maj - Demonstracije protiv vlade u Crnoj Gori i Bosanskoj Krajini (juriš na magacine s hranom u Prijedoru).
* 16. 5. - Veliki neredi između muslimana i hindusa u Bombaju - hiljade mrtvih i ranjenih.
* 16. 5. - Požar na brodu *Georges Philippar* u Adenskom zalivu - stradalo 54 ljudi, među kojima i istraživački novinar Albert Londres.
* 20. 5. - Engelbert Dollfuss novi kancelar Austrije (do 1934).
* 20. 5. - Amelija Erhart preletela Atlantik.
* 21. 5. - Anhalt je prva nemačka pokrajina sa nacistom na čelu vlade, nakon što su prošlog meseca dobili 41.67% glasova.
* 26. 5. - U Domu Lordova presuđeno u slučaju Donoghue v Stevenson (žena našla puža golaća u boci soka), kojim je u englesko pravo uveden "princip bližnjeg".
* 28. 5. - U Holandiji završena brana Afsluitdijk preko Zuiderzeea, čime će nastatati veštačko jezero IJsselmeer.
* 29. 5. - Nacisti prvi put dobijaju apsolutnu većinu u jednoj pokrajini, Oldenburgu na severozapadu Nemačke.
* 30/31. 5. - Teroristički napad u Beogradu: "Politika" piše da su eksplodirale dve od četiri "paklene mašine", na Bataldžamiji (kod nove Skupštine) i u Nemanjinoj - sumnja se na ustaše. Chicago Tribune tvrdi da je bilo šest bombi, uključujući jednu bačenu na kraljevsku palatu.

### Jun/Juni/Lipanj

Paviljon velikog refraktora Astronomske opservatorije u Beogradu
* 1. 6. - Franz von Papen imenovan za nemačkog kancelara (do novembra), resor odbrane dobija general Kurt von Schleicher koji je paktirao sa Hitlerom da obori prethodnog kancelara Brüninga i zapravo sastavio vladu - kraj parlamentarne demokratije. Prva odluka je da se raspišu vanredni izbori.
* 4. 6. - Mladi socijalisti i neki oficiri izveli puč u Čileu i proglasili socijalističku republiku (okončana u septembru usled nedostatka podrške).
* 14. 6. - U Nemačkoj poništena zabrana SS i SA.
* jun - Kurdska Pobuna Ahmeda Barzanija u Iraku: Barzani se sklanja u Tursku, gerilske aktivnosti traju do sledeće godine.
* lipanj - Kominterna raspustila vodstvo KPJ i postavila Milana Gorkića za rukovodioca Privremenog rukovodstva u kojem su i Blagoje Parović i Vladimir Čopić.
* 21. 6. - Suđenje oficirima i podoficirima u Mariborskom garnizonu, kao navodnim komunistima: dvojica na smrt, šest na robiju, četiri oslobođeni.
* 24. 6. - Sijamska revolucija 1932.: vojni udar koji menja sistem u Sijamu (Tajlandu) iz apsolutne u ustavnu monarhiju.
* 30. 6. - Sastanak proširenog aktiva Samostalne demokratske stranke u Zagrebu - zaključeno da je potrebno federativno preuređenje.

### Jul/Juli/Srpanj

Milan Srškić, premijer KJ
* 2. 7. - Ostavka vlade Vojislava Marinkovića (izazvao gnev u maju, kada je na konferenciji u Nišu rekao da nacionalno pitanje nije rešeno), novu vladu obrazuje Milan Srškić, tvrdi unitarista (do 1934).
* 4. 7. - Britanskim nametanjem carine od 100% počinje Anglo-irski trgovinski rat (do 1938), jer je Irska prestala plaćati anuitete za zemlju irskih seljaka.
* 5. 7. - António de Oliveira Salazar postaje premijer Portugala (do 1968), uvešće parafašistički autoritarni sistem Estado Novo 1933-74.
* 7. 7. - Francuska podmornica *Prométhée* potonula kod Šerbura, poginula 66-orica.
* 8. 7. - Dow Jones Industrial Average dostiže dno tokom Depresije od 41.22 poena, skoro 90% manje nego u septembru 1929.
* 9. 7. - Lozanska konferencija: zbog krize suspendovana isplata nemačkih ratnih reparacija, preostala suma svedena na tri milijarde maraka (ukupno isplaćeno 53 milijarde).
* 9. 7. - U Brazilu počinje Konstitucionalistička revolucija - država São Paulo se pobunila protiv Vargasove vladavine dekretima, poraženi početkom oktobra.
* 12. 7. - Norveška anektirala deo istočnog Grenlanda (Zemlja Erika Crvenog, morala se povući 1933. zbog presude međunarodnog suda).
* 17. 7. - Altonska krvava nedjelja - u sukobu komunista i nacista 18 poginulih, slede mnogi ulični okršaji.
* 18. 7. - Turska postala članica Društva naroda.
* 20. 7. - *Preußenschlag*: pod izgovorom događaja u Altoni, smenjena socijaldemokratska vlada Pruske, za komesara postavljen rajhskancelar Franz von Papen - ovo će olakšati Hitlerovo "glajhšaltovanje" Nemačke sledeće godine (Pruska zauzima oko 62% teritorije i stanovništva cele zemlje).
* 25. 7. - Potpisan Sovjetsko-poljski pakt o nenapadanju (produžen 1934, propao 1939).
* 28. 7. - Predsednik Huver naređuje da se iz Vašingtona rasteraju veterani koji su tražili isplatu certifikata za službu (*Bonus Army*); vojnim snagama komanduje gen. Douglas MacArthur.
* 29. 7. - U Budimpešti pogubljen generalni sekretar KP Mađarske Imre Sallai, kao i još jedan rukovodilac, Sándor Fürst - vlasti iskoristile bombaški napad na voz od prošlog septembra kao opravdanje progona komunista.
* 30. 7. - Disneyjev crtani film *Flowers and Trees* je prvi u Technicoloru.
* 30. 7. - 14. 8. - Olimpijada 1932 u Los Anđelesu, Jugoslaviju zastupa samo bacač diska Veljko Narančić, koji je sam platio putovanje.
* 31. 7. - Savezni izbori u Nemačkoj - nacisti prvi put najjača partija, sa relativnom večinom od 230 poslanika (+123), socijaldemokrati 133 (-10), komunisti 89 (+12); zbog antirepublikanske "negativne većine" nacista i komunista nemoguće je da ostali sklope vladu.

### Avgust/August/Kolovoz

* 1. 8. - Amerikanac Forrest Mars, Sr. napravio u Engleskoj čokoladicu Mars.
* 1. 8. - Otkriven Lutyensov *Thiepval Memorial* u francuskoj Pikardiji u sećanje na 72.246 nestalih britanskih i južnoafričkih vojnika u Bici na Somi.
* 2. 8. - Carl David Anderson otkrio pozitron.
* 6. 8. - Prvi Venecijanski filmski festival.
* 6. 8. - Gradonačelnik Kelna Konrad Adenauer otvorio put Keln - Bon, koji se smatra prvim Autobahnom.
* 7. 8. - Kolektivizacija u SSSR i Glad u SSSR (1932—1933): donesen dekret o zaštiti državne imovine, poznat i kao Zakon pet klasova - zabranjeno pabirčenje nakon žetve, predviđene oštre kazne za krađu javne imovine.

Rajhstag: nacisti su najjača partija
* 9/10. 8. - Ubistvo u Potempi: petorica nacista upala u kuću komunističkog rudara Konrada Pietrzucha i brutalno ga ubila - osuđeni su na smrt kasnije tokom meseca, što je pod pritiskom nacista ubrzo promenjeno u doživotni zatvor (da bi nakon Hitlerovog dolaska na vlast bili pomilovani).
* 10. 8. - *Sanjurjada*: španski general José Sanjurjo pokušao pokrenuti pobunu u Sevilji.
* 13. 8. - Papen i Schleicher nude Hitleru vicekancelarsku poziciju, što on s prezirom odbija.
* 18. 8. - Švicarski istraživač Auguste Piccard dostiže 16.197 m balonom na vrući zrak.
* 18. 8. - Završena Ekonomska konferencija Britanske imperije u Ottawi: dogovorena imperijalna preferenca tj. niske carine unutar imperijie i visoke prema ostatku sveta, na najmanje pet godina.
* 23. 8. - Papinom bulom ukinuta Zadarska nadbiskupija, jugoslovenskim delom administrira šibenički biskup, a za italijanski je formirana zadarska biskupija.
* 27. 8. - 1. 8. - Četvorodnevni rat u Ekvadoru: neuspešna pobuna nakon što je kongres poništio prošlogodišnju pobedu konzervativca Neptalíja Bonifaza na predsedničkim izborima, najmanje 1.000 mrtvih.
* 30. 8. - Hermann Göring izabran za predsednika Rajhstaga.

### Septembar/Rujan

* 1. 9. - Kolumbijsko-peruanski rat počinje kada peruanska vojska zauzme dva mesta u spornom području Amazonije - spor se vodi oko amazonske luke Leticia, rat traje devet meseci, Društvo naroda dodeljuje grad Kolumbiji 1934.
* 3. 9. - Ubijen dečak Pavlik Morozov čiji će mit biti uzor za sovjetske pionire.
* 4. 9. - Osmerac splitskog "Gusara" postao evropski šampion na takmičenju u Beogradu.
* 6/7. 9. - Velebitski ili Lički ustanak: napad ustaša iz italijanskog Zadra na žandarmerijsku stanicu u Brušanima kod Gospića.

Rat za Čako: sporni region
* 9. 9. - Počinje Rat za Čako između Bolivije i Paragvaja (do 1935).
* 9. 9. - U Španskoj Republici obnovljene autonomne vlasti Katalonije (*Generalitat de Catalunya* - /Ženeralitad de Katalunja/).
* 10. 9. - Bảo Đại, car Anama i Tonkina (Vijetnama) u Francuskoj Indokini, preuzima prestol (car do 1945, šef Države Vijetnam 1949-55).
* 12. 9. - Nemački kancelar Papen planirao raspustiti Rajhstag i zatim vladati putem Hindenburgovih dekreta - ali Göring ga je ignorisao i dopustio komunistički predlog za glasanje o poverenju vladi, koji je ova izgubila 512:42. Novi izbori u novembru.
* 15. 9. - Japansko-mandžurski protokol: Japan potvrđuje priznanje i drži vojsku u Mandžukuu.
* 16. 9. - Japanska vojska izvršila represalije u selu Pingdingshan na jugu Mandžurije, 800 mrtvih (Kinezi tvrde 3.200).
* 20. 9. - Mahatma Gandi počinje 6-dnevni štrajk glađu u zatvoru u Puni, protestuje zbog britanskih planova da se hinduistički elektorat podeli na gornju i donju kastu, te Nedodirljive.
* 23. 9. -  Saudi Arabija nastaje ujedinjenjem Kraljevina Hidžaz i Nadžd.
* 24. 9. - Socijaldemokrata Per Albin Hansson postaje premijer Švedske (do 1946, s kraćom pauzom) - stvara "Švedski model": neutralnost, država socijalnog staranja, socijalni korporativizam
* 24. 9. - Pakt iz Pune između Gandija i B. R. Ambedkara: rezervisani mandati za Nedodirljive
* 26. 9. - Katastrofalan zemljotres pored Svete Gore (M 7.0, int. IX-X), potresi se nastavljaju i narednih dana, stradali i manastiri, među kojima i Hilandar.
* 26. 9. - 27. 10. - Nacionalni marš gladi u Velikoj Britaniji, u zemlji ima 2.750.000 nezaposlenih.
* 27. 9. - Rjutinova afera: sovjetski Politbiro osuđuje platformu Martemjana Rjutina koja traži obaranje Staljina, umerenije pozicije i "novi početak".
* 29. 9. - Papska bula *Acerba animi* osuđuje progon katoličke crkve u Meksiku, upoređen sa onim u SSSR.
* 30. 9. - Eksplozija u Oficirskom domu u Beogradu (današnji SKC), poginuo je nosač koji ju je doneo, sumnja se na VMRO.

### Oktobar/Listopad

Dnjeparska hidroelektrana (foto 1942)
* 1. 10. - Austrijski savezni kancelar Engelbert Dollfuss primijenio je prvi put zakon o ovlastima iz 1917. koji mu omogućuje izdavanje naredbi u slućaju nužde.
* 1. 10. - Radikalni desničar gen. Gyula Gömbös postaje premijer Mađarske (do 1936).
* 1. 10. - Oswald Mosley osnovao Britansku uniju fašista.
* 2. 10. - Objavljen Litonov izveštaj komisije Društva naroda, koji optužuje Japan za agresiju u Mandžuriji.
* 3. 10. -  Kraljevina Irak nezavisna od britanskog mandata, istog dana se priključuje Društvu naroda.
* 7. 10. - Osnovana Brazilska integralistička akcija.
* 9. 10. - Posledice Rjutinove afere: Grigorij Zinovjev i Lav Kamenjev izbačeni iz Partije (vraćeni u decembru 1933.).
* 10. 10. - Pušteni u pogon prvi generatori Dnjeparske hidroelektrane, najveće u Evropi.
* oktobar - U Beču osnovan "Zagranični biro CK KPJ".
* 19. 10. - U Beogradu osnovan Kolarčev narodni univerzitet.
* 19. 10. - Puštena u saobraćaj Čukarička pruga u Beogradu (tramvaj 13, Knežev spomenik - Čukarica i Gospodarska mehana - Čukarica).
* 22. 10. - Sovjetski Politbiro šalje vanredne komisije u Ukrajinu i severni Kavkaz, na čelu sa Molotovim odn. Kaganovičem, kako bi se ubrzala rekvizicija žita (→ Holodomor).
* 28. 10. - U Rimu otvorena Izložba fašističke revolucije, jedna sala posvećena Dalmaciji.
* jesen - Novoizgrađena beogradska termoelektrana "Snaga i svetlost" počinje isporuku struje (do 1967-69).

### Novembar/Studeni

Holodomor: oduzimanje povrća od seljaka u oblasti Odese
* 3 - 8. 11. - Štrajk javnog prevoza u Berlinu u zajedničkoj organizaciji komunista i nacista - ovo je moglo uticati na pad popularnosti nacista na izborima.
* 6. 11. - Savezni izbori u Nemačkoj - nacisti opet najjači, ali s manje glasova nego u julu - 196 poslanika (-34), socijaldemokrate 121 (-12), komunisti 100 (+11); ovo su poslednji slobodni izbori do 1949. na zapadu odn. do 1990. u celoj Nemačkoj.
* 6. 11. - Liberal Juan Bautista Sacasa izabran za predsednika Nikaragve (mandat od 1. januara, dan pre odlaska poslednjih američkih marinaca).
* 7. 11. - Zagrebačke punktacije (Seljačko-demokratska koalicija + frankovac Mile Budak) - traži se demokratija i novo državno uređenje. Proglašene protivustavnim, posle njih dolazi niz drugih "punktacija" (slovenačke, muslimanske, pa i vojvođanske).

FD Roosevelt na kampanji
* 8. 11. - Franklin Delano Roosevelt ubedljivo pobedio predsednika Hoovera, dobio 42 od 48 država. U zemlji je nezaposlenost 20% a Roosevelt obećava *New Deal*. Početak Petog partijskog sistema koji traje do polovine 1960-tih.
* 9. 11. - Ženevski masakr: neredi između konzervativaca i socijalista u Švajcarskoj, u sukobu sa vojskom ima 13 mrtvih. (→ fr Wiki).
* 9. 11. - Uragan i talasi ubili oko 2.500 ljudi na Kubi - najgora prirodna katastrofa na tom ostrvu.
* 9. 11. - Nadežda Alilujeva, Staljinova žena, pronađena mrtva.
* novembar - Benito Musolini blizu odluke da napadne Jugoslaviju i instalira ustaše u Hrvatskoj.
* 16. 11. - Otvorena zgrada parlamenta Severne Irske na Stormontu u Belfastu.
* 17. 11. - Počinje treća i poslednja sednica Konferencije Okruglog stola o Indiji: nema većine indijskih predstavnika, uključujući Nacionalni kongres.
* 18. 11. - 5. dodjela Oscara, najbolji film *Grand Hotel*.
* 25. 11. - Posvećena ruska Katedrala Svete Sofije u Harbinu, najveća pravoslavna crkva na Dalekom istoku

### Decembar/Prosinac

* 1 - 2. 12. - Trogirski incident: sokoli uništili ili oštetili osam mletačkih lavova u gradu - zahlađenje odnosa sa Italijom.
* 3. 12. - General Kurt von Schleicher imenovan za nemačkog kancelara (do januara), smenjeni Papen će mu se osvetiti saradnjom sa Hitlerom.
* 8. 12. - Gregor Strasser, kome je Schleicher nudio položaj vicekancelara, dao ostavku na sve funkcije u nacističkoj partiji nakon konfrontacije sa Hitlerom.
* 11. 12. - Načelni sporazum pet Velikih sila o vojnoj ravnopravnosti Nemačke, u smislu da može učestvovati u radu Konferencije za razoružanje (Nemačka dala izjavu da se neće naoružavati).
* decembar - Poljski *Biuro Szyfrów* počinje dekodiranje nemačke Enigme.
* 15. 12. - U Njujorku prikazan prvi ton-film na srpskohrvatskom jeziku "Ljubav i strast".
* 16. 12. - Požar u tokijskoj robnoj kući Shirokiya, 14 mrtvih (po urbanoj legendi, Japanke su nakon ovoga počele da nose gaćice u zapadnom stilu).
* 18. 12. - Mussolini inaugurirao novi grad Littoria (kasnije Latina).
* 19. 12. - BBC počinje emitovanje Imperijalne službe (današnji BBC World Service).
* 19. 12. - Voz "Leteći Hamburžanin" sa dizel pogonom (DR 877) stigao za 142 minuta od Berlina do Hamburga.
* 24. 12. - Arturo Alessandri je ponovo predsednik Čilea (do 1938)
* 25. 12. - Zemljotres u kineskoj provinciji Kansu, 70.000 mrtvih.
* 25. 12. - Antibakterijski lek Prontosil patentiran u Nemačkoj.
* 26. 12. - Američka okupacija Nikaragve: Bitka kod El Saucea je poslednji veći okršaj Sandinove pobune i uspeh Amerikanaca i nikaragvanske vlade.
* 27. 12. - U SSSR ponovo uvedeni unutrašnji pasoši (oni iz carskog perioda su bili ukinuti 1917).
* 31. 12. - Opozicioni manifest u Ljubljani (Slovenska deklaracija) - traži se priznanje regionalne etničke individualnosti i kulturna, finansijska i politička autonomija.

### Kroz godinu

* Na beogradskom Velikom Vračaru izgrađena zgrada Astronomske opservatorije u Beogradu - kraj će biti nazvan Zvezdara.
* Hidroelektrana Fala na Dravi kod Maribora dobila sedmi agregat - to je najveća hidrocentrala u zemlji.
* 1932-34 - Jugoslaviju obilazi Pokretna poljoprivredna izložba i škola, Plavi voz sa 22 vagona.
* James Chadwick otkrio neutron.
* U SAD ima 14 miliona nezaposlenih (oko 33%).
* Snimljen film *Das Lied der schwarzen Berge* ("Fantom Durmitora"), jugoslovensko-nemačka koprodukcija. Ove godine u KJ je proizvedeno 61.726 metara filma, narednih godina dolazi do brzog pada usled ukidanja odredbe koja je zahtevala domaću proizvodnju po metraži stranog filma.
* Cary Grant, Katharine Hepburn, Ingrid Bergman i Shirley Temple (3) počinju filmske karijere.
* Puštena prva dva agregata HE Kraljevac na Cetini [1] Arhivirano 2012-08-31 na Wayback Machine-u od po 20,8 MW.
* Žensko pravo glasa u Brazilu, Tajlandu i na Maldivima.
* Osnovana kompanija *Zippo*.
* Kodak predstavio 8 mm film, jeftiniji od 16 mm.

## 1932. u temama

* Nove države (obe su menjale zastavu):

|  |  |
| --- | --- |
| Saudi Arabija | Irak |

## Rođenja

### Januar/Siječanj – Februar/Veljača

* 1. 1. - Ivan Lacković Croata, naivni likovni umjetnik († 2004)
* 3. 1. - Radoslav Graić, istoričar umetnosti, pevač, kompozitor, muz. urednik TV Beograd († 2023)
* 4. 1. - Fabijan Šovagović, hrvatski glumac († 2001)
* 5. 1. - Umberto Eco, književnik, filozof († 2016)
* 9. 1. - Božidar Pavićević Longa, glumac († 2004)
* 15. 1. - Alija Isaković, književnik († 1997)
* 16. 1. - Dian Fossey, primatologinja († 1985)
* 22. 1. - Piper Laurie, glumica († 2023)
* 23. 1. - Fehmi Agani, kosovski političar († 1999)
* 27. 1. - Nevenka Filipović, hrvatska lutkarica i glumica († 2007)
* 27. 1. - Milan Vukos, direktor TV Beograd († 2016)
* 31. 1. - Tomislav Kaloperović, srpski fudbaler († 2002)
* 1. 2. - Vanja Drach, hrvatski glumac († 2009.)
* 2. 2. - Bosiljka Boci, srpska glumica († 1997)
* 5. 2. - Cesare Maldini, fudbaler, trener († 2016)
* 6. 2. - François Truffaut, filmski režiser († 1984)
* 7. 2. - Kruno Valentić, glumac († 2000)
* 9. 2. - Gerhard Richter, slikar
* 18. 2. - Miloš Forman, filmski režiser († 2018.)
* 22. 2. - Ted Kennedy, američki političar († 2009.)
* 26. 2. - Johnny Cash, američki pjevač i gitarist († 2003.)
* 27. 2. - Elizabeth Taylor, američko-britanska glumica († 2011.)
* 28. 3. - Anica Zubović, hrvatska pjevačica

### Mart/Ožujak – April/Travanj

* 6. 3. - Dušan Bulajić, glumac († 1995)
* 12. 3. - Selma Karlovac, glumica († 1994)
* 14. 3. - Miroslav Antić, srpski pesnik († 1986)
* 16. 3. - Boro Begović, glumac († 1993)
* 18. 3. - John Updike, američki pisac († 2009)
* 20. 3. - Branislav Ciga Jerinić, srpski glumac († 2006)
* 1. 4. - Debbie Reynolds, glumica († 2016)
* 4. 4. - Anthony Perkins, američki filmski i kazališni glumac († 1992)
* 4. 4. - Andrej Tarkovski, filmski režiser († 1986)
* 5. 4. - Bora Ćosić, književnik
* 9. 4. - Carl Perkins, pevač († 1998)
* 10. 4. - Omar Sharif, glumac († 2015)
* 14. 4. - Loretta Lynn, country pevačica († 2022)
* 19. 4. - Fernando Botero, kolumbijski slikar, kipar († 2023)
* 22. 4. - Isao Tomita, kompozitor, pionir elektronske muzike († 2016)
* 24. 4. - Leonid Šejka, arhitekta, slikar († 1970)
* 27. 4. - Dušan Janićijević, srpski glumac († 2011)
* 27. 4. - Anouk Aimée, glumica († 2024)
* 30. 4. - Antonio Tejero, neuspeli španski pučista († 2026)

### Maj/Svibanj – Jun/Lipanj

* 1. 5. - Tamara Miletić, pozorišna, filmska i TV glumica († 2014)
* 11. 5. - Valentino, modni kreator († 2026)
* 16. 5. - Dušan Poček, glumac († 2014)
* 18. 5. - Jovan Janićijević Burduš, glumac († 1992)
* 28. 5. - Aleksandar Gavrić, glumac († 1972)
* 9. 6. - Branko Lustig, hrvatski filmski producent, dvostruki dobitnik Oscara († 2019)
* 18. 6. - Angel Šurev, dirigent († 2004)
* 21. 6. - Lalo Schifrin, filmski kompozitor († 2025)
* 22. 6. - Soraya Esfandiary-Bakhtiari, druga supruga M.R. Pahlavija, glumica († 2001)
* 22. 6. - Prunella Scales, glumica († 2025)
* 25. 6. - Venceslav Glišić, istoričar
* 28. 6. - Pat Morita, glumac († 2005)

### Jul/Srpanj – Avgust/Kolovoz

* 8. 7. - Petar Lalović, filmski reditelj i scenarista († 2015)
* 9. 7. - Donald Rumsfeld, američki političar († 2021)
* 9. 7. - Vojin Dimitrijević, pravnik, borac za ljudska prava († 2012)
* 16. 7. - Tripo Simonuti, violinista i profesor
* 18. 7. - Sanda Langerholz, hrvatska glumica, pjevačica i plesačica († 2023)
* 20. 7. - Vasilije Krestić, istoričar i akademik SANU
* 29. 7. - Mike Hodges, filmski režiser († 2022)
* 2. 8. - Peter O'Toole, glumac († 2013)
* 7. 8. - Abebe Bikila, etiopski atletičar († 1973)
* 11. 8. - Martin Sagner, glumac († 2019)
* 9. 8. - Dragiša Kašiković, srpski emigrant († 1977)
* 23. 8. - Houari Boumediene, predsednik Alžira († 1978)

### Septembar/Rujan – Oktobar/Listopad

* 2. 9. - Blagoje Adžić, general-pukovnik JNA, načelnik Generalštaba († 2012)
* 5. 9. - Miro Glavurtić, slikar, pisac († 2023)
* 8. 9. - Patsy Cline, pevačica († 1963)
* 14. 9. - Žarko Domljan, prvi predsjednik Sabora RH († 2020)
* 18. 9. - Josip Vončina, hrvatski jezikoslovac, književni povjesničar, akademik († 2010)
* 21. 9. - Ljubomir Kapor, hrvatski glumac († 2010)
* 26. 9. - Manmohan Singh, premijer Indije († 2024)
* 28. 9. - Muhamed Kondžić, književnik († 1996)
* 30. 9. - Arsenije Jovanović, reditelj, dramaturg, kompozitor, stvaralac radiofonije († 2025)
* 3. 10. - Nikola Kavaja, antikomunista († 2008)
* 7. 10. - Predrag Matvejević, pisac († 2017)
* 13. 10. - Dušan Makavejev, filmski režiser i scenarista († 2019)
* 19. 10. - Robert Reed, američki glumac († 1992)
* 27. 10. - Sylvia Plath, književnica († 1963)
* 30. 10. - Božidar Timotijević, srpski književnik († 2001)
* 30. 10. - Louis Malle, filmski režiser († 1995)

### Novembar/Studeni – Decembar/Prosinac

* 4. 11. - Žarko Petrović, kompozitor († 2018)
* 4. 11. - Thomas Klestil, predsednik Austrije († 2004)
* 6. 11. - Predrag Gojković Cune, pevač († 2017)
* 10. 11. - Roy Scheider, glumac († 2008)
* 15. 11. - Petula Clark, pevačica, glumica
* 17. 11. - Ante Dulčić, hrvatski glumac († 2008)
* 22. 11. - Robert Vaughn, glumac († 2016)
* 27. 11. - Benigno Aquino, Jr., filipinski političar († 1983)
* 29. 11. - Jacques Chirac, predsednik Francuske († 2019).
* 1. 12. - Antun Šoljan, hrvatski književnik († 1993)
* 2. 12. - Sergio Bonelli, italijanski strip-scenarist i izdavač († 2011)
* 5. 12. - Little Richard, pevač, muzičar († 2020)
* 6. 12. - Nasiha Kapidžić-Hadžić, književnica († 1995)
* 20. 12. - John Hillerman, glumac († 2017)
* 28. 12. - Manuel Puig, argentinski pisac († 1990)
* 28. 12. - Nichelle Nichols, glumica († 2022)

### Kroz godinu

* Vene Bogoslavov, matematičar († 2015)
* Sreten Božić (B. Wongar), pisac, antropolog († 2026)

## Smrti

### Januar/Siječanj – Mart/Ožujak

* 7. 1. - André Maginot, francuski vojnik i političar (\* 1877)
* 23. 1. - Bernardina Franjka Horvat, pjesnikinja, pripovjedačica i dramska spisateljica (\* 1899)
* 26. 1. - William Wrigley, Jr., industrijalac žvakaće gume (\* 1861)
* 28. 1. - Đorđe Joanović, dekan Medicinskog fakulteta BU (\* 1871)
* 13. 2. - Olga Pollak-Polna, pjevačica (\* 1869)
* 17. 2. - Mihailo Rašić, general i ministar vojni (\* 1858)
* 29. 2. - Vladimir Čerina, hrvatski književnik (\* 1891.)
* 7. 3. - Aristide Briand, bivši francuski premijer, nobelovac za mir (\* 1862)
* 14. 3. - George Eastman, popularizator i proizvođač filma u rolni (\* 1854)

### April/Travanj – Jun/Lipanj

* 4. 4. - Wilhelm Ostwald, hemičar, nobelovac (\* 1853)
* 4. 4. - Ottokar Czernin, austrougarski diplomata i ministar (\* 1872)
* 17. 4. - Rista Odavić, srpski književnik, dramaturg, arhivar (\* 1870)
* 20. 4. - Giuseppe Peano, matematičar (\* 1858)
* 7. 5. - Paul Doumer, predsednik Francuske (\* 1857)
* 14. 5. - Čedomilj Mijatović, srpski političar, ekonomista, diplomata, istoričar i pisac (\* 1842)
* 25. 5. - Franz von Hipper, nemački admiral (\* 1863)
* 9. 6. - Danica Marković, književnica (\* 1879)
* 29. 6. - Ivan Rendić, hrvatski kipar (\* 1849)

### Jul/Srpanj – Septembar/Rujan

* 2. 7. - Dragutin Jovanović Lune, četnik, vojnik, političar (\* 1892)
* 2. 7. - Manuel II, bivši i poslednji kralj Portugala (\* 1889)
* 4. 7. - Ljudevit Rossi, hrvatski botaničar i planinar, domobranski major (\* 1850)
* 6. 7. - Kenneth Grahame, književnik (\* 1859)
* 12. 7. - Tomáš Baťa, osnivač obućarske kompanije (\* 1876)
* 22. 7. - Reginald Fessenden, kanadski izumitelj i radio-pionir (\* 1866.)
* 22. 7. - Jovan Tomić, istoričar (\* 1869)
* 22. 7. - Florenz Ziegfeld, brodvejski impresario (\* 1867)
* 22. 7. - Errico Malatesta, anarhista (\* 1853)
* 23. 7. - Alberto Santos-Dumont, pionir avijacije (\* 1873)
* 27. 7. - Gisela von Österreich, kćerka Franje Josipa I. (\* 1856)
* 3. 9. - Pavlik Morozov, uzor sovjetskog pionira (\* 1918)
* 16. 9. - Ronald Ross, lekar, entomolog, nobelovac (\* 1857)
* c. 16. 9. - Peg Entwistle, glumica (\* 1908)
* 20. 9. - Wovoka, indijanski verski vizionar (\* ca. 1856)
* 23. 9. - Jules Chéret, umetnik postera (\* 1836)

### Oktobar/Listopad – Decembar/Prosinac

* 26. 10. - Margaret Brown, preživela sa Titanika (\* 1867)
* 2. 11. - Lazar Tomanović, bivši premijer Crne Gore (\* 1845)
* 4. 11. - Marko T. Leko, srpski hemičar (\* 1853)
* 4. 11. - Belle Bennett, glumica (\* 1891)
* 9. 11. - Nadežda Alilujeva, Staljinova supruga (\* 1901)
* 15. 12. - Josip Vancaš, arhitekt (\* 1859)
* 18. 12. - Eduard Bernstein, nemački političar, socijalista (\* 1850)

### Kroz godinu

* Seid Zenunović, alhamijado književnik (\* 1875)

## Nobelova nagrada za 1932. godinu

* **Fizika**: Werner Heisenberg (za stvaranje kvantne mehanike, čija je primena, među ostalim, dovela do otkrića alotropskih oblika vodonika)
* **Kemija**: Irving Langmuir (otkrića i istraživanje u površinskoj hemiji)
* **Fiziologija i medicina**: Charles Scott Sherrington i Edgar Douglas Adrian (otkrića u vezi funkcije neurona)
* **Književnost**: John Galsworthy (istaknuta umetnost naracije koja uzima najviši oblik u Sagi o Forsyteovima)
* **Mir**: nije dodijeljena

## Reference