# Nauka

Skala Univerzuma – maprana prema granama nauke
**Nauka** ili **znanost**, sistem sređenih i sistematiziranih znanja o nama i (materijalnom i nematerijalnom) svijetu koji nas okružuje. To je obimna i opsežna skupina informacija i o nekom subjektu, ali se ta riječ posebno koristila za informacije o fizičkom univerzumu. Pojam nauke odgovara grč. pojmu *ἐπιστήμη*, *epistḗmē*, lat. *scientia*, engl. *science*. Kako se znanje povećavalo, pojedine metode su se dokazale pouzdanije nego neke druge, i danas su naučne metode standard za nauku. To uključuje korištenje pažljivog posmatranja, eksperimente, mjerenja, matematiku, i ponavljanje.

* Prema standardnim rječnicima, *nauka je sistematski poduhvat koji stvara i organizira znanja u obliku objašnjenja i teorijskih predviđanja o Univerzumu (svemiru).*
* *Moderna nauka je otkriće, kao i izum. To je otkriće da priroda općenito djeluje dovoljno ustaljeno da se može opisati zakonima, čak i matematičkim. Naučnim istraživanjima je potrebno tehničko osmišljavanje, apstrakcije, aparati i organizacija za izlaganje rezultata koje liči na pravne deskripcije*.
* U starijim i usko povezanim značenjima, nauka se također odnosi na takav korpus znanja sebi koji se može racionalno objasniti i pouzdano primijeniti. Djelatnik u oblasti nauke je poznat kao naučnik.

Da bi se uzeo u razmatranje sa naučnog stanovišta, objekat posmatranja mora biti podvrgnut ponovljenim testiranjima od strane neovisnih posmatrača. Korištenje naučnih metoda za dostizanje novih otkrića se naziva naučno istraživanje, i ljudi koji rade ta istraživanja se zovu naučnici. U užem smislu, nauka se naziva eksperimentalnom, dok je svrha primijenjene nauke, odnosno inžinjerstva, praktično upotrebljavanje naučnog znanja. Naučne hipoteze su edukovani prijedlozi objašnjenja fenomena ili razumne pretpostavke o prirodi univerzuma.

Naučna teorija je hipoteza koja je potvrđena ponovljenim promatranjima i mjerenjima. Naučne teorije su obično date kao matematičke forme, i uvijek su podložne odbacivanju ako ih budući eksperimenti opovrgnu. U modernom svijetu, naučna istraživanja su najvažnije aktivnosti svih razvijenih država, i od naučnika se očekuje da objave svoja otkrića u referentnim časopisima, naučnim periodicima gdje suci provjeravaju fakte u članku, prije nego što se on objavi. Čak i poslije objavljivanja, nove naučne ideje nisu općenito prihvaćene dok se rad ne ponovi.

Naučna pismenost je sposobnost opće populacije da razumije osnovne koncepte koji se odnose na nauku.

## Historija

Animacija koja prikazuje kretanje kontinenata od separacije Pangea do današnjeg dana.
Nauka u širem smislu je postojala pre moderne ere, i u mnogim istorijskim civilizacijama. Moderna nauka se razlikuje u svom pristupu i uspešna je u pruivođenju rezultata: 'modernna nauka' definiše ono što je nauka u najstrožijem smislu reči. Dalek pre moderne ere, još jedna prekretna tačka je bio razvoj klasične prirodne filozofije u drevnom grčkom svetu.

### Prefilozofiska istorija

Nauka u svom originalnom smislu je reč za tip znanja (Latinski *scientia*, Starogrčki jezik *epistemē*), pre nego specijalizovana reč za potragu za takvim znanjem. Specifično ona je jedan od tipova znanja koji ljudi mogu da komuniciraju jedan drugom. Na primer, znanje o delovanju prirodnih stvari je bilo prikupljeno dugo pre zabeležene istorije i dovelo je do razvoja kompleksong apstraktnog razmišljanja. To je pokazano konstruisanjem kompleksnih kalendara, tehnika za preobražavanje otrovnih biljaka u jestive, i izgradnji objekata kao što su piramide. Međutim nisu pravljene konzistentne svesne distinkcije između poznavanja pojmova koji su istiniti u svakoj zajednici i drugih tipova komunalnog znanja, kao što su mitologije i pravni sistemi.

### Filozofske studije prirode

Kukuruz je biljka sa velikim zrnima koju su domestikovali urođenici Mezoamerike u praistorijska vremena.
Pre izuma ili otkrića koncepta „prirode“ (Starogrčki jezik *phusis*), od strane presokratskih filozofa, postojala je tendencija korišćenja tih reči za opisivanje *prirodnog* „načina“ na koji biljke rastu, i „načina“ na koji, na primer, jedno pleme bogoslužuje određenog boga. Iz tog razloga se tvrdi da su ti ljudi bili prvi filozofi u striktnom smislu, kao i prvi ljudi da prave jasnu razliku između „prirode“ i „konvencije“. Nauka je dakle razlikovala kao znanje prirode, i stvari koje su istinite za svakoj zajednici, i ime specijalizovane potraga za takvim znanjem je bila filozofija  — carstvo prvih filozofa-fizičara. Oni su bili uglavnom spekulatori ili teoretičari, s posebnim interesom za astronomiju. U kontrastu s tim, pokušavanje korišćenja poznavanja prirode da bi se imitirala priroda (veština ili tehnologija, Grčki *technē*) su klasični naučnici smatrali prikladnijim interesom za niže klase zanatlija.

### Filozofski zaokret ka ljudskim pitanjima

Aristotel, 384 p.n.e – 322 p.n.e., jedna je od ranih figura u razvoju naučnog metoda.
Važna prekretnica u istoriji rane filozofiske nauke je bio kontroverzan, mada uspešan pokušaj Sokrata da primeni filozofiju na izučavanje ljudskih stvari, uključujući ljudsku prirodu, prirodu političkih zajednica, i samo ljudsko znanje. On je kritikovao stariji tip izučavanja fizike kao suviše čisto spekulativanu aktivnost, sa nedostatkom samokriticizma. On je bio posebno zabrinut da su neki od ranih fizičara tretirali prirodu kao da se može pretpostaviti da ona ne sadrži inteligentni red, objašnjavajući stvari samo u smislu pokretanja i materije. Proučavanje ljudskih stvari je bila oblast mitologije i tradicije, te je Sokrat pogubljen. Aristotel je kasnije kreirao manje kontroverzan sistematski program Sokratove filozofije, koji je bio teleološki, i ljudski centriran. Od je odbacio mnoge zaključke ranih naučnika. Na primer u njegovoj fizici Sunce se kreće oko Zemlje, i mnoge stvari imaju delom u svojoj prirodi da su one za ljude. Svaka stvar ima formalni uzrok i finalni uzrok i ulogu u racionalnom kosmičkom redu. Kretanje i promena su opisani kao aktualizacija potencijala koji je već u stvarima, u zavisnosti od tipa svari. Dok je Sokrat insistirao da filozofija treba da bude korišćena za razmatranje praktičnih pitanja najboljeg načina življenja ljudskih bića (studiju koju je Aristotel podelio u etiku i političku filozofiju), oni se nisu zalagali za druge tipove primenjene nauke.

Aristotel je prepoznavao jasnu razliku imeđu nauke i praktičnog znanja zanatlija, tretirajući teoretske spekulacije kao najviši tip ljudske aktivnosti, praktično razmišljanje o dobrom živlenju kao nešto manje uzvišeno, a znanje zanatlija kao nešto što je jedino podesno za niže klase. U kontrastu sa modernom naukom, Aristotelov uticajni naglasak je bio na teoretskim koracima dedukcije univerzalnih pravila iz izvornih podataka, i nije tretirao sakupljanje iskustva i izvornih podataka kao samu nauku.

### Srednjevekovna nauka

*De potentiis anime sensitive*, Gregor Reisch (1504) *Margarita philosophica*. Srednjevekovna nauka je razmatrala moždane komore kao lokacije našeg zdravog razuma, gde se forme iz našeg senzornog sistema mešaju.
Tokom kasne antike i ranog sregnjeg veka, Aristotelski pristup ispitivanja prirodnih fenomena je korišten. Deo drevnog znanja je izgubljen, ili u nekim slučajevima držan u tami, tokom pada Rimskog carstva i periodičnih političkih borbi. Međutim, opšta polja nauke, ili prirodne filozofije kako je nazivana, i veći deo opšteg znanja antičkog sveta je ostao sačuvan putem rada ranih latinskih enciklopedista poput Izidora Seviljskog. Takođe, u Vizantijskom carstvu, mnogi Grčki naučni tekstovi su očuvani u obliku Sirijskih prevoda koje se uradile grupe poput Nestorijana i Monofizita. Mnogi od njih su kasnije prevedeni u arapski u Kalifatu, pri čemu su mnogi tipovi klasičnog učenja sačuvani i nekim slučajevima unapređeni. Dom mudrosti je ustpostavljen tokom Abasidske ere u Bagdadu, Irak. Smatra se da je to bio glavni intelektualni centar, tokom Zlatnog doba islama, gde su muslimanski učenjaci poput al-Kindija i Ibn Sahla u Bagdadu, i Ibn al-Haitama u Kairu, cvetali od devetog do trinaestog veka, dok Mongoli nisu opljačkali Bagdad. Ibn al-Haytham, kasnije poznat na Zapadu kao Alhazen, unapredio je Aristotsku tačku gledišta, naglašavajući značaj eksperimentalnih podataka i reproduktibilnost rezultata.

U poznom srednjevekovnom periodu, sa porastom potražnje za prevodima, na primer za radovima Toledske prevodilačke škole, zapadni evropljani su počeli da sakupljaju tekstove napisane ne samo na latinskom, nego i latinske prevode sa grčkog, arapskog, i hibru jezika. Tekstovi Aristotela, Ptolomeja, i Euklida, očuvani u Domu Mudrosti, su bili traženi među katoličkim učenjacima. U Evropi, Alhazenova *De Aspectibus* je direktno uticala na Rodžera Bejkona (13. vek) u Engleskoj, koji se zalagao za eksperimentalne nauke, po uzoru na Alhazena. Do poznog Srednjeg veka, sinteza katolicizma i aristotelizma poznata kao skolastika je uzela zamaha u Zapadnoj Evropi, koja je postala novi geografski centar nauke, mada su svi aspekti skolastike kritikovani u 15. i 16. veku.

## Znanstveni modeli, teorije, i zakoni

> Svi metodi, sve pretpostavke našeg sadašnjeg naučnog duha, bili su tokom hiljada godina izloženi najdubljem preziru: ukoliko ste tragali, za njima bili ste isključeni iz svakog opticaja sa "poštenim" ljudima — važili za "neprijatelja Boga", za onoga koji prezire istinu, za "opsednutog".
>
> – Fridrih Niče

## Osnovna klasifikacija

Naučna polja su uobičajeno podijeljena na dvije osnovne grupe: prirodne nauke, koje proučavaju prirodne pojave (uključujući i život u biološkom smislu) i društvene nauke, koje proučavaju ljudsko ponašanje i društva.

Matematika, koja je klasificirana kao formalna nauka, ima i sličnosti i razlike sa prirodnim i društvenim naukama. Formalna nauka je vitalna za empirijske nauke. Velika dostignuća u formalnim naukama obično dovode i do velkih dostignuća u empirijskim naukama. Formalne nauke su ključne u formiranju hipoteza, teorija i zakona, kako u otkrićima, tako i u opisivanju kako nešto radi (u prirodnim naukama), i u saznavanju kako ljudi misle i djeluju (u društvenim naukama).

Dok su empirijska istraživanja prirode opisana čak u antičko doba (npr. od strane Aristotela, Teofrasta i Plinija starijeg), naučne metode se koriste od Srednjeg vijeka (npr. od strane Al-Hejsema, El-Birunija i Roger Bacon-a), pojava moderne nauke se općenito veže za moderni period poznat kao Naučna revolucija 16. i 17. vijeka.

Podjela prema preporuci "Organizacije za ekonomsku kooperaciju i razvitak" (OECD)

### Prirodne znanosti

* **1.1 Matematika i informatika**
	+ Kibernetika
	+ Računarstvo
* **1.2 Fizika**
	+ Akustika
	+ Astrodinamika
	+ Astronomija
	+ Astrofizika
	+ Atomska i molekularna fizika
	+ Optička fizika
	+ Biofizika
	+ Računalna fizika
	+ Kozmologija
	+ Dinamika
	+ Dinamika tekućina
	+ Kvantna Fizika
	+ Fizika materijala
	+ Matematička fizika
	+ Mehanika
	+ Nuklearna fizika
	+ Optika
	+ Fizika čestica
	+ Fizika plazme
	+ Fizika polimera
* **1.3 Kemija**
	+ Analitička kemija
	+ Biokemija
	+ Računalna kemija
	+ Elektrokemija
	+ Anorganska kemija
	+ Organska kemija
	+ Fizikalna kemija
	+ Kvantna kemija
	+ Spektroskopija
	+ Stereokemija
	+ Termokemija
* **1.4 Znanosti o Zemlji i okolišu**
	+ Geologija
	+ Geofizika
	+ Mineralogija
	+ Fizikalna geografija
	+ Oceanografija
	+ Vulkanologija
	+ Paleoekologija
* **1.5 Biološke znanosti**
	+ Biologija
	+ Molekularna biologija
	+ Biokemija
	+ Biofizika
	+ Genetika
	+ Histologija
	+ Fiziologija
	+ Zoologija
	+ Botanika
	+ Ekologija
	+ Entomologija

### Tehničke znanosti i tehnologija

* **2.1 Arhitektonika**
	+ Građevinarstvo
	+ Inženjerstvo
* **2.2 Elektrotehnika i elektronika**
	+ Komunikacije
* **2.3 Ostale tehničke znanosti**
	+ Aeronautika
	+ Znanost o prostoru
	+ Mehanika
	+ Metalurgija
	+ Znanost o materijalima
	+ Geodezija
	+ Industrijska kemija
	+ Proizvodnja hrane

### Medicinske znanosti

* **3.1 Temeljne medicinske znanosti**
	+ Anatomija
	+ Fiziologija
	+ Genetika
	+ Farmacija
	+ Farmakologija
	+ Toksikologija
	+ Imunologija
	+ Patologija
* **3.2 Kliničke medicinske znanosti**
	+ Pedijatrija
	+ Porodništvo i ginekologija
	+ Interna medicina
		- Nefrologija
		- Kardiologija
		- Gastroenterologija
	+ Kirurgija
	+ Stomatologija
	+ Neurologija
	+ Psihijatrija
	+ Radiologija
	+ Oftalmologija
* **3.3 Zdravstvene znanosti**
	+ Javno zdravstvo
	+ Socijalna medicina
	+ Higijena
	+ Medicinska njega
	+ Epidemiologija

### Poljoprivredne nauke

* **4.1 Poljoprivreda, šumarstvo, ribarstvo i pridružene nauke**
	+ Agronomija
	+ Uzgoj životinja
	+ Hortikultura
* **4.2 Veterina**

### Društvene nauke

* **5.1 Psihologija**
	+ Bihevioralna analiza
	+ Biološka psihologija
	+ Kognitivna psihologija
	+ Klinička psihologija
	+ Razvojna psihologija
	+ Edukacijska psihologija
	+ Eksperimentalna psihologija
	+ Zdravstvena psihologija
	+ Humanistička psihologija
	+ Industrijska i organizacijska psihologija
	+ Neuropsihologija
	+ Psihologija ličnosti
	+ Psihometrija
	+ Psihologija religioznosti
	+ Psihofizika
	+ Psihologija osjeta i percepcije
	+ Socijalna psihologija
* **5.2 Ekonomija**
	+ Makroekonomija
	+ Mikroekonomija
		- Marketing
		- Strateški management
		- Računovodstvo
		- Poslovna organizacija
		- Spoljno trgovinsko poslovanje
		- Operacijska istraživanja
		- Poslovna logistika
		- Istraživanje tržišta
		- Promocija
		- Međunarodni marketing
		- Međunarodna ekonomija
* **5.3 Edukacijske nauke**
	+ Obrazovanje
	+ Odgojne znanosti
		- Opća pedagogija
		- Sustavna pedagogija
		- Didaktika
		- Andragologija
		- Defektologija
		- Logopedija
		- Kineziologija
	+ Trening
* **5.4 Ostale društvene nauke**
	+ Društvena antropologija
	+ Kulturološka antropologija
	+ Etnologija
	+ Demografija
	+ Menadžment
	+ Pravo
	+ Političke nauke
	+ Sociologija
	+ Organizacija
	+ Metodika
	+ Informacijske nauke

### Humanističke nauke

* **6.1 Istorijske nauke**
	+ Istorija
	+ Arheologija
	+ Numizmatika
	+ Genealogija
* **6.2 Nauka o jeziku i književnosti**
	+ Jezikoslovlje
	+ Filologija
* **6.3 Ostale humanističke nauke**
	+ Filozofija
	+ Nauka o umjetnosti
	+ Istorija umjetnosti
	+ Teologija

## Napomene

## Reference

## Literatura

Papineau, David. (2005). *Science, problems of the philosophy of.*, as cited in Honderich, Ted (2005). *The Oxford companion to philosophy*. Oxford Oxfordshire: Oxford University Press. ISBN 0-19-926479-1. OCLC 173262485.
- Parkin, D. (1991). Philip M. Peek. ur. *African Divination Systems: Ways of Knowing*. Indianapolis, IN: Indiana University Press. .

- Polanyi, Michael (1958). *Personal Knowledge: Towards a Post-Critical Philosophy*. University of Chicago Press. ISBN 0-226-67288-3

- Popper, Karl Raimund (1996) [1984]. *In search of a better world: lectures and essays from thirty years*. New York, NY: Routledge. ISBN 0-415-13548-6.

- Popper, Karl R. (2002) [1959]. *The Logic of Scientific Discovery*. New York, NY: Routledge Classics. ISBN 0-415-27844-9. OCLC 59377149.

- Smith, A. Mark, ed. and trans. (2001), „Alhacen's Theory of Visual Perception: A Critical Edition, with English Translation and Commentary, of the First Three Books of Alhacen's *De Aspectibus*, the Medieval Latin Version of Ibn al-Haytham's *Kitāb al-Manāẓir*, 2 vols.”, *Transactions of the American Philosophical Society* (Philadelphia: American Philosophical Society) **91** (4-5), ISBN 0-87169-914-1, OCLC 47168716  Books I-III (2001 — **91**(4)) Vol 1 Commentary and Latin text via JSTOR; — **91**(5) Vol 2 English translation, Book I:TOCpp.339-341, Book II:TOCpp.415-6, Book III:TOCpp.559-560, Notes 681ff, Bibl. via JSTOR

- Stanovich, Keith E. (2007). *How to Think Straight About Psychology*. Boston: Pearson Education. ISBN 978-0-205-68590-5.

- Ziman, John (1978). *Reliable knowledge: An exploration of the grounds for belief in science*. Cambridge: Cambridge University Press. str. 197. ISBN 0-521-22087-4

- Augros, Robert M., Stanciu, George N., "The New Story of Science: mind and the universe", Lake Bluff, Ill.: Regnery Gateway, c1984. ISBN 0-89526-833-7

- Becker, Ernest (1968). *The structure of evil; an essay on the unification of the science of man*. New York: G. Braziller.

- Cole, K. C., *Things your teacher never told you about science: Nine shocking revelations* Newsday, Long Island, New York, March 23, 1986, pg 21+

- Feynman, Richard "Cargo Cult Science" Arhivirano 2009-03-04 na Wayback Machine-u

- Gaukroger, Stephen (2006). *The Emergence of a Scientific Culture: Science and the Shaping of Modernity 1210–1685*. Oxford: Oxford University Press. ISBN 0-19-929644-8.

- Gopnik, Alison, "Finding Our Inner Scientist" Arhivirano 2016-04-12 na Wayback Machine-u, Daedalus, Winter 2004.

- Krige, John, and Dominique Pestre, eds., *Science in the Twentieth Century*, Routledge 2003, ISBN 0-415-28606-9

- Levin, Yuval (2008). *Imagining the Future: Science and American Democracy*. New York, Encounter Books. ISBN 1-59403-209-2

- Thomas Samuel Kuhn, *The Structure of Scientific Revolutions*, 1962.

- William F., McComas (1998). „The principal elements of the nature of science: Dispelling the myths”. u: McComas, William F.. *The nature of science in science education: rationales and strategies*. Springer. ISBN 978-0-7923-6168-8. Arhivirano iz originala na datum 2020-12-02. Pristupljeno 2015-04-19

- Obler, Paul C.; Estrin, Herman A. (1962). *The New Scientist: Essays on the Methods and Values of Modern Science*. Anchor Books, Doubleday.

- Russell, Bertrand (1985) [1952]. *The Impact of Science on Society*. London: Unwin. ISBN 0-04-300090-8.

- Rutherford, F. James; Ahlgren, Andrew (1990). *Science for all Americans*. New York, NY: American Association for the Advancement of Science, Oxford University Press. ISBN 0-19-506771-1.

- Thurs, Daniel Patrick (2007). *Science Talk: Changing Notions of Science in American Popular Culture*. New Brunswick, NJ: Rutgers University Press. str. 22–52. ISBN 978-0-8135-4073-3.

## Vanjske veze

* "*GCSE Science textbook*". Wikibooks.org

**Novosti Nature News. Science news by the journal *Nature*
* New Scientist. An weekly magazine published by Reed Business Information
* ScienceDaily
* Science Newsline
* Sciencia Arhivirano 2011-11-29 na Wayback Machine-u
* Discover Magazine
* Irish Science News from Discover Science & Engineering

**Resursi Euroscience Arhivirano 2010-04-12 na Wayback Machine-u:
	+ „ESOF: Euroscience Open Forum”. Arhivirano iz originala na datum 10 June 2010.
* Science Development in the *Latin American docta*
* Classification of the Sciences in *Dictionary of the History of Ideas*. (Dictionary's new electronic format is badly botched, entries after "Design" are inaccessible. *Internet Archive* old version).
* "Nature of Science" Arhivirano 2006-10-10 na Wayback Machine-u *University of California Museum of Paleontology*
* United States Science Initiative Selected science information provided by US Government agencies, including research & development results
* How science works *University of California Museum of Paleontology*