Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ljubičasto

*Ne treba miješati sa Lila (boja).*
Ljubičaste boje
**Ljubičasta** je jedna od boja spektra koje ljudsko oko vidi. Ime je dobila po cvijetu ljubičici. Za ljubičastu se često kaže i lila.

Kada dolazi kao čista boja iz jednog izvora, odgovara talasnoj dužini od oko 380–420 (450) nanometara, odnosno nalazi se na rubu vidljivog spektra.

Često se naziva kraljevskom bojom.

## Literatura

* Ball, Philip (2001). *Bright Earth, Art and the Invention of Colour*. Hazan (French translation). ISBN 978-2-7541-0503-3.
* Heller, Eva (2009). *Psychologie de la couleur: Effets et symboliques*. Pyramyd (French translation). ISBN 978-2-35017-156-2.
* Pastoureau, Michel (2005). *Le petit livre des couleurs*. Editions du Panama. ISBN 978-2-7578-0310-3.
* Gage, John (1993). *Colour and Culture: Practice and Meaning from Antiquity to Abstraction*. Thames and Hudson (Page numbers cited from French translation). ISBN 978-2-87811-295-5.
* Gage, John (2006). *La Couleur dans l'art*. Thames and Hudson. ISBN 978-2-87811-325-9.
* Varichon, Anne (2000). *Couleurs: pigments et teintures dans les mains des peuples*. Seuil. ISBN 978-2-02084697-4.
* Zuffi, Stefano (2012). *Color in Art*. Abrams. ISBN 978-1-4197-0111-5.
* Roelofs, Isabelle (2012). *La couleur: expliqee aux artistes*. Groupe Eyrolles. ISBN 978-2-212-13486-5.
* "The perception of color", from Schiffman, H.R. (1990). *Sensation and perception: An integrated approach* (3rd edition). New York: John Wiley & Sons.
# Egon Schiele

| Egon Schiele |
| --- |
| ekspresionizam |
| Egon Schiele |
| Biografske informacije |
| Rođenje | 12. lipnja 1890.  Tulln, Austrija (tada  Austro-Ugarska) |
| Smrt | 31. listopada 1918.  Beč, Austrija (tada  Austro-Ugarska) |
| Nacionalnost | Austrijanac |
| Praksa | Akademija lijepih umjetnosti, Beč |
| Influencija |
| proširi
Od
* Gustav Klimt
 |

**Egon Schiele** (Tulln na Dunavu, Austrija, 12. lipnja 1890. - Beč, 31. listopada 1918.) austrijski, crtač i slikar.

## Biografija

Po završetku osnovne škole, upisao je 1906. godine slikarstvo i crtanje na *Akademiji lijepih umjetnosti* u Beču, ali se ubrzo razočarao njenim konzervativizmom. Ubrzo je sreo slikara Gustava Klimta, koji je nadalje utjecao na njegov rad i život. Schiele je napustio Akademiju 1909. godine i osnovao Novu umjetničku grupu sa drugim nezadovoljnim studentima.

Slikao je uglavnom u maniru secesionizma, pod Klimtovim uticajem. Sudjeluje na secesionističkim izložbana tijekom sljedećih godina (1909. Kunstschau, Beč; 1911. i kasnije, München).

Već oko 1910. slika portrete i pejzaže i u ekspresionističkom maniru i postaje tražen slikar, sa odgovorajućom zaradom. Tome je doprinjelo prijateljstvo sa likovnim kritičarem Arthurom Roesslerom i kolekcionarem Heinrich Beneschom.

Godine 1911. napušta Beč i živi u malim selima, sa sedamnasetogodišljom prijateljicom. Vodi nonkonformistički način života, pa ga iz prvog sela proteruju, a u drugom uhićuju 1912. godine zbog zavođenja maloljetnice. Prilikom pretresa studija nađen je veliki broj erotskih crteža i slika. Sud ga ne osuđuje zbog zavođenja, već zbog pornografije koja je bila dostupna djeci. Osuđen je na 24 dana zatvora, koje je izdržao.

Nastavio je izlagati sa svojom Novom umjetničkom grupom: u Pragu 1910. i Budimpešti 1912. godine. Prvu samostalnu izložbu imao je u Münchenu 1913. godine, a sljedeću u Parizu 1914. godine.

Godine 1915. godine oženio se susjedom Edith Harms, koja je potekla iz srednjeg staleža. Iste godine mobiliziran je u austrijsku vojsku, ali je nastavio slikati brzim tempom.

Veliku slavu doživio je na 49. izložbi secesije u Beču 1918. godine: prihvaćeno mu je pedeset radova i izloženo u glavnom hodniku. Cijene njegovih slika su ponovo porasle.

Umro je 31. listopada 1918. godine od španjolske gripe. Samo tri dana ranije umrla je i Edith od iste bolesti.

## Vanjske veze

* Egon Schiele Arhivirano 2006-08-25 na Wayback Machine-u (`fr`)

## Galerija

*
*
*
*
*
*
*
*
# Scilly

| Scilly  |
| --- |
|  |
| Podaci
 |
| Lokacija
 | Keltsko more Jugozapadna Engleska Cornwall
 |
| Arhipelag
 | Britanski otoci
 |
| **Koordinate** | 49°56′10″N, 6°19′22″W |
| Država
 |  Engleska
 |
| Glavno naselje
 | Hugh Town
 |
| Površina
 | 16 km² km²
 |
| Broj stanovnika
 | 2,203
 |
|  |

**Scilly** (engleski: *Isles of Scilly*) je mali arhipelag na jugozapadu Engleske u regiji Jugozapadna Engleska.

To je grupa od oko 50 malih otoka i brojnih hridi, koji leže jugozapadno od Cornwalla, udaljeni 40 do 58 km od kopna.

## Geografija

Ukupna površina svih otoka arhipelaga iznosi 16 km², na kojima živi 2,203 stanovnika.

Samo je pet otoka nastanjeno, to su; St. Mary’s, Tresco, St. Martin’s, Bryher i St. Agnes. Većina stanovnika živi na otoku St. Mary’s, u
naselju Hugh Town koji ima dobru luku i muzej. Svjetionik - *Bishop Rock* iz 1858., na zapadnom kraju arhipelaga značajan je
primjer građevinarstva 19. vijeka.

Administrativno arhipelag je distrikt u Engleskoj, iako je dio historijskog i
ceremonijalnog countya Cornwall.
Budući da njegova vijeća funkcioniraju i kao distrikt i kao county, ona imaju status sličan
unitarnoj jedinici.
Administrativni centar je St. Mary’s, najveći otok u arhipelagu.

Otoci su geološki sastavljeni od granita, i nastavak su granitne mase Cornwallskog kopna. Najviša točka od
50 metara leži na St. Mary’s-u, svi otoci imaju opasne stjenovite obale s brojnim grebenima.

Kako je klima na otocima izuzetno blaga (prosječna mjesečna temperatura varira od 7 do 16 °C) - flora i fauna je sasvim drugačija od one na engleskom kopnu. Tako da rastu brojne suptropske biljke, a po stijenama hridi i
otočića žive tuljani. Brojne ptice gnjezde po otocima, među njima i rijetka vrsta čigre (Sterna dougallii) i Mali zovoj
(Puffinus puffinus).

## Historija

Po arhipelagu ima prahistorijskih nalaza u obliku tumulusa i primitivnih stupova. Henry I (vladao 1100.-
1135.) dao je arhipelag opatu iz devonskog Tavistocka.
Scilly je u 16. vijeku postao krunska imovina, pa je 1571. dat u najam Francisu Godolphinu, koji je 1593. sagradio zamak Star iznad
Hugh Towna.

Za engleskog građanskog rata (1642-1651), arhipelag je bio pod kontrolom monarhista, čija je mornarica teško oštetila nizozemske brodove. Nizozemci su, nakon što im je odbijen zahtjev za odštetu, objavili 1651. - rat arhipelagu.
Ubrzo nakon toga pristaše parlamenta stekle su kontrolu nad arhipelagom. Rat je kasnije završio, iako formalni mirovni sporazum nije potpisan sve do 17. aprila 1986. Od 1834. - August Smith iznajmljuje arhipelag, umjesto ranijeg Godolphinsa, to je trajalo do 1933. kad je većina otoka predana britanskoj kruni.

## Privreda i transport

Privreda se zahvaljući dobroj klimi, bazira na turizmu i uzgoju cvijeća i povrća, uz to je i ribarstvo također značajno.

Arhipelag je trajektom povezan sa lukom Penzance, na Cornwallu, a povezan je i avionima sa aerodromima u Newquayu i Exeteru.

## Reference

## Vanjske veze

* Isles of Scilly (`en`)
# Juan Fernández (arhipelag)

| Juan Fernández Archipiélago Juan Fernández  |
| --- |
|  |
| Podaci
 |
| Lokacija
 | Tihi ocean
 |
| Arhipelag
 | Juan Fernández
 |
| **Koordinate** | 33°38′42,5″S, 78°49′23.48″W |
| Država
 |  Čile
 |
| Glavno naselje
 | Robinson Cruso
 |
| Površina
 | 143 km²
 |
| Broj stanovnika
 | 598
 |
|  |

**Juan Fernández** (španjolski: *Archipiélago Juan Fernández*) je mali arhipelag u južnom Pacifiku, koji
leži udaljen oko 650 km zapadno od Čilea kom administrativno pripada.

## Geografija

Arhipelag se sastoji od tri otoka, ukupne površine od oko 93 km². Najpoznatiji i najnaseljeniji je **Isla Más a Tierra** (Otok bliži kopnu), koji se danas zove Otok Robinsona Crusoa). On ima oko 47,9 km², udaljeniji i nešto veći (49.5 km²) je **Isla Más Afuera** (Otok dalje od kopna) koji se danas zove Isla Alejandro Selkirk, on leži 160 km zapadnije, a treći otočić **Isla Santa Clara**, leži jugozapadno od Más Tierre.

Sva tri su vulkanskog porijekla, rezultat erupcija iz podmorske litosferne ploče Juan Fernández. Najviši vrh na Más Tierri visok je 915 metara, a na Más Afueri 1650 metara. Jedina dva poštena sidrišta leže na otoku Más Tierra, i to na njegovoj sjevernoj strani; to su Zaljev Cumberland (Bahia Cumberland) i Zaljev Padre (Bahía Padre), na krajnjem zapadu.

## Historija

Arhipelag je otkrio oko 1563. španjolski pomorac Juan Fernández, koji je čak neko vrijeme živio na njima, bavivši se uzgojem koza i svinja. Kad je on napustio arhipelag, više nitko nije živio na njemu, osim što bi ga povremeno posjećivali rijetki moreplovci.

Karta arhipelaga Juan Fernández
Arhipelag je postao slavan zbog škotskog mornara Alexandra Selkirka, koji je nakon svađe sa svojim kapetanom 1704. kao kaznu prihvatio da ga iskrcaju i ostave samog u zaljevu Cumberland na otoku Más Tierra. Selkirk je sam poput brodolomca uspio preživiti do 1709. kad je pronađen i spašen. Pretpostavlja se da je on poslužio Danielu Defou kao protutip za roman Robinson Crusoe.

Otoci su početkom 19. vijeka postali čileanski posjed, koji ih je koristio kao kažnjeničku koloniju, naročito za političke zatvorenike.
Danas su stalno naseljeni (i to rijetko) Más Tierra i Más Afuera, dok je Isla Santa Clara nenaseljena. Većina stanovnika arhipelaga danas živi
u selu Robinson Crusoe u zaljevu Cumberland (Bahía Cumberland). Malobrojni stanovnici, 2002. ih je bilo samo 598, uglavnom se bave
ribolovom na jastoge.

## Reference

## Vanjske veze

* Službene stranice Komune Juan Fernández (`es`)
* *Juan Fernández Islands* (na portalu Encyclopædia Britannica) (`en`)
# Cvast

glavica hrizanteme
**Cvast** predstavlja skup cvetova na zajedničkoj osovini. Biološki značaj cvasti je u tome što grupisanje cvetova olakšava oprašivanje jer insekti za kratko vreme obiđu više cvetova kada su oni grupisani i lakše ih uočavaju u lišću. Isto tako, cvasti sa puno sitnih cvetova lakše se pokreću vazduhom, što je važno za biljke koje se oprašuju vetrom.

Zajednička osovina je **vreteno cvasti**, koje može da se grana:

* monopodijalno ili
* simpodijalno.

U zavisnosti od toga kako se vreteno grana razlikuju se dva osnovna tipa cvasti:

1. racemozne i

2. cimozne.

## Racemozne (grozdaste) cvasti

* grozd
* klas
* gronja
* klip
* štit
* glavica
* složen štit
* metlica

Vreteno ovih cvasti grana se monopodijalno, tako što osovina dugo raste, a od nje se obrazuju bočne grane sa cvetovima, pa se tek na kraju na njenom vrhu razvija cvet. Najmlađi cvet je uvek onaj na vrhu vretena.

Vrste racemoznih cvasti su :

1. grozd, kod koga se na dugačkom vretenu nalaze cvetovi na drškama iste dužine;

2. klas, na dugačkom vretenu se nalaze sedeći cvetovi;

3. gronja je, u stvari, grozd samo što su cvetne drške različitih dužina, donji, stariji cvetovi imaju duže drške;

4. štit, sa kratkog vretena polaze zrakasto raspoređene drške iste dužine;

5. glavica, vreteno je prošireno, kratko, zadebljalo i na njemu se nalaze sedeći cvetovi;

6. klip je isto što i klas samo što je vreteno valjkasto i zadebljalo;

7. resa je klas čije je vreteno tanko, vitko i visi;

8. složen klas, kod koga se na vretenu umesto cvetova nalaze klasovi;

9. složen štit, sa kratkog vretena polaze štitovi;

10. metlica je sastavljena od većeg broja grozdova ili klasova.

## Cimozne (račvaste) cvasti

* uvojak
* krivudarka
* dihazijum
* polihazijum

Vreteno se grana **simpodijalno** tako što vrlo rano završava rast donošenjem cveta pa se ispod njega razvijaju jedna ili veći broj bočnih grana. Tako je cvet prve osovine najstariji.

U zavisnosti od toga koliko se bočnih osovina (jedna, dve ili veći broj) obrazuje posle prve razlikuju se tri tipa ovih cvasti:

1. monohazijum, među kojima su najpoznatije krivudarka i uvojak;
2. dihazijum i
3. polihazijum.

## Literatura

* Kojić, M: Botanika, Naučna knjiga, Beograd, 1989.
* Kojić, M: Fiziološka ekologija kulturnih biljaka, Naučna knjiga, Beograd, 1987.
* Marinković, R, Tatić, B, Blaženčić, J: Morfologija biljaka, Beograd, 1979.
* Jančić, R: Sto naših najpoznatijih lekovitih biljaka, Naučna knjiga, Beograd, 1988.
* Jančić, R: Lekovite biljke sa ključem za određivanje, Naučna knjiga, Beograd, 1990.

## Vanjske veze

* Bionet škola Arhivirano 2015-06-07 na Wayback Machine-u
# List

*Za ostale upotrebe, pogledajte List (razvrstavanje).*
List
**List** je vegetativni organ biljke koji obavlja asimilacijsku i transpiracijsku funkciju.

List

## Anatomska građa

U anatomskom pogledu, list nije tako jako diferenciran, kao u morfološkom, ali je još uvijek diferenciraniji i od stabiljke i od korijena.

List se razvija u atmosferi pa se tijekom evolucije najviše diferencirao od svih biljnih vegetativnih organa. Pročavanjem vanjske građe i oblika lista bavi se organografija lista.

List se uvijek nalazi u primarnoj građi, pojava sekundarnih staničja u listu, patološka je pojava.

## Otpadanje lišća

Prema otpadanju lišća, razlikuju se tri skupine biljnih vrsta:

* listopadne vrste- sve svoje lišće odbacuju na kraju svog vegetacijskog razdoblja; npr. hrast kitnjak, hrast lužnjak, bukva, pitomi kesten, poljski jasen i neke vrste četinjača: ariš, metasekvoja i taksodij.
* zimzelene vrste – lišće ne odbacuju na kraju vegetacijskog razdoblja, već ga zadržavaju tijekom zime, sve do novog vegetacijsiog razdoblja, kad neposredno prije pojave novoga lišća otpada staro (npr. kalina, meke paprati i dr.
* vazdazelene vrste- nikada ne odbacuju sve lišće odjednom, ali djelomično u malim količinama odbacuju svake godine; npr. hrast crnika, hrast oštrika, hrast plutnjak, magnolija, mušmulica i velika većina četinjača: jela, smreka, borovi, čempresi, pačempresi, tuje...

## Vrste lišća

* izolateralni tip - nema diferencijacije na gornju i donju stranu lista, jer su listovi postavljeni tako, da su jednako osvijetljeni s obje strane, npr. kod lista perunike
* dorziventralni ili bifacijalni tip- postoji diferencijacija na gornju i donju stranu lista, npr. kod lista bukve
* koncentrični ili ekvifacijalni tip - takav list zove se iglica, npr. iglica crnog bora

## Vanjske veze
# Ljiljci

| Ljiljci
 |
| --- |
|  |
| Obična golupka *(Macroglossa stellatarum)* |
| Naučna klasifikacija
 |
| Carstvo:
 | Animalia  |
| Koljeno:
 | Arthropoda  |
| Razred:
 | Insecta  |
| Podrazred:
 | Pterygota  |
| Red:
 | Lepidoptera  |
| Natporodica:
 | Bommbycoidea  |
| Porodica:
 | **Sphingidae** Latreille, 1802. |
| Raznolikost
 |
| oko 1 200 vrsta
 |

**Ljiljci(Sphingidae)* porodica su velikih noćnih leptira snažna tijela. Prednja krila su im dugačka i uska, stražnja kratka. Živih su boja. U sumraku oblijeću oko cvijeća na koje ne sjedaju nego u letu pružaju na njega dugačko sisalo. Ticala su im debela.

Veliki ljiljak vinove loze (*Deilephila elpenor*)Mrtvačka glava *(Acherontia atropos)*
Gusjenice su obično gole i obično imaju roščić na osmom kolutiću zadka. Zakukulje se u zemlji.

Najpoznatije su vrste: hrvatska golupka *(Macroglossa croatica)*, hrastov ljiljak *(Marumba quercus)*, Veliki ljiljak vinove loze *(Deilephila elpenor)*, mlječerov ljiljak *(Deilephila euphorbiae)*, mrtvačka glava *(Acherontia atropos)*, oleandrov ljiljak *(Daphinis nerii)*, slakov ljiljak *(Herse convolvuli)*, topolin ljiljak *(Laothoe populi)*, večernje paunče  *(Smerinthus ocellata)*. Obična golupka *(Macroglossa stellatarum)* je dnevni leptir.

## Izvori
# Linalool

| Linalool
 |
| --- |
|  |
|  |
| IUPAC ime
 |

|  |
| --- |
| 3,7-dimetilokta-1,6-dien-3-ol |

 |
| Identifikacija
 |
| CAS registarski broj
 | 78-70-6Y, 126-91-0 (*R*)Y, 126-90-9 (*S*)Y |
| PubChem
 | 6549,  443158 (*R*),  67179 (*S*)
 |
| ChemSpider
 | 13849981Y |
| UNII
 | D81QY6I88EY |
| ChEBI
 | 17580 |
| ChEMBL
 | CHEMBL25306Y |
| Jmol-3D slike
 | Slika 1
 |
|

| SMILES |
| --- |
| CC(O)(C=C)CCC=C(C)C |

 |
|

| InChI |
| --- |
| InChI=1S/C10H18O/c1-5-10(4,11)8-6-7-9(2)3/h5,7,11H,1,6,8H2,2-4H3Y Kod: CDOSHBSSFJOMGT-UHFFFAOYSA-NY

---

InChI=1/C10H18O/c1-5-10(4,11)8-6-7-9(2)3/h5,7,11H,1,6,8H2,2-4H3 Kod: CDOSHBSSFJOMGT-UHFFFAOYAV |

 |
| Svojstva
 |
| Molekulska formula
 | C10H18O
 |
| Molarna masa
 | 154,25 g/mol
 |
| Gustina
 | 0,858 – 0,868 g/cm3 |
| Tačka topljenja
 |
< −20 °C

 |
| Tačka ključanja
 |
198–199 °C

 |
| Rastvorljivost u vodi
 | 1,589 g/l
 |
| Opasnost
 |
| NFPA 704
 |
2
1
0 |
| Tačka paljenja
 | 55 °C
 |
| Y (šta je ovo?)
  (verifikuj)

Ukoliko nije drugačije napomenuto, podaci se odnose na standardno stanje (25 °C, 100 kPa) materijala

 |
| Infobox references
 |

**Linalool** je prirodni terpenski alkohol koji je prisutan u mnogim cvetajućim i začinskim biljkama. On ima mnoštvo komercijalnih primena, većina kojih se bazira na prijatnom mirisu. Njegova druga imena su: β-linalool, linalil alkohol, linaloil oksid, *p*-linalool, alo-ocimenol, i 2,6-dimetil-2,7-oktadien-6-ol.

## Priroda

Preko 200 biljnih vrsta proizvodi linalool. One su uglavnom iz porodica *Lamiaceae* (menta, mirišljave trave), *Lauraceae* (lavor, cimet, palisandrovo drvo), i *Rutaceae* (citrusno voće).

## Enantiomeri

Linalool ima stereogeni centar na C3 i stoga postoje dva stereoizomera: (*R*)-(–)-linalool je takođe poznat kao **likareol** i (*S*)-(+)-linalool ili **koriandrol**.

(*S*)-(+)-linalool (levo) i (*R*)-(–)-linalool (desno)
## Literatura

-{
* Casabianca H, Graff JB, Faugier V, Fleig F, Grenier C (1998) Enantiomeric distribution studies of linalool and linalyl acetate. A powerful tool for authenticity control of essential oils. HRC J High Res Chrom 21:107-112
* Lewinshon E, Schalechet F, Wilkinson J, Matsui K, Tadmor Y, Nam K, Amar O, Lastochkin E, Larkov O, Ravid U, Hiatt W, Gepstein S, Pichersky E (2001) Enhanced levels of the aroma and flavor compound S-linalool by metabolic engineering of the terpenoid pathway in tomato fruits. Plant Physiol 127:1256–1265
* Pengelly, Andrew. The Constituents of Medicinal Plants. 2nd Ed. 2004. CABI Publishing, U.S.A. and UK.
* Raguso RA, Pichersky E (1999) A day in the life of a linalool molecule: chemical communication in a plant-pollinator system. Part 1: linalool biosynthesis in flowering plants. Plant Species Biol 14:95-120
* Akio Nakamura, Satoshi Fujiwara, Ichiro Matsumoto and Keiko Abe. Stress Repression in Restrained Rats by (R)-(−)-Linalool Inhalation and Gene Expression Profiling of Their Whole Blood Cells. J. Agric. Food Chem., 2009, 57 (12), pp 5480–5485.

}{refend}}

## Reference

## Povezano

* Lavanda
* *Zanthoxylum simulans*

## Vanjske veze

* Comprehensive data sheet Arhivirano 2013-10-07 na Wayback Machine-u
* Record in the Household Products Database of NLM