# 1648.

*Ovo je članak o godini 1648.*

|  |  |
| --- | --- |
| Milenijum:
 | 2. milenijum
 |
| Vjekovi:
 | 16. vijek – **17. vijek** – 18. vijek
 |
| Decenija:
 |  1610-e  1620-e  1630-e  – 1640-e –  1650-e  1660-e  1670-e  |
| Godine:
 | 1645 1646 1647 – **1648** – 1649 1650 1651
 |

Westfalski mir

1648.. po kalendarima
| Gregorijanski
 | 1648.. (MDCXLVIII) |
| Ab urbe condita
 | 2401.
 |
| Islamski
 | 1057–1058.
 |
| Iranski
 | 1026–1027.
 |
| Hebrejski
 | 5408–5409.
 |
| Bizantski
 | 7156–7157.
 |
| Koptski
 | 1364–1365.
 |
| Hindu kalendari
 |
| • *Vikram Samvat* | 1703–1704.
 |
| • *Shaka Samvat* | 1570–1571.
 |
| • *Kali Yuga* | 4749–4750.
 |
| Kineski
 |
| • Kontinualno
 | 4284–4285.
 |
| • 60 godina
 | Yang Zemlja Miš (od kineske Ng.) |
| Holocenski kalendar
 | 11648.
 |
| p • r • u |
| Podrobnije: Kalendarska era |

Godina **1648** (**MDCXLVIII**) bila je prijestupna godina koja počinje u srijedu po gregorijanskom kalendaru odn. prijestupna godina koja počinje u subotu po 10 dana zaostajućem julijanskom kalendaru.

## Događaji

### Januar/Siječanj – Mart/Ožujak

* januar - U Poljskoj-Litvaniji počinje kozački Ustanak Hmeljnickog - početak ukrajinskog rata za oslobođenje i poljskog opadanja.
* januar - Crnogorski zbor s vladikom Visarionom Kolinovićem i spahijom Martinom zatražio od Mletaka priznanje povlastica kakve imaju pod Turcima, plus da ne moraju plaćati porez; traže i uvođenje dužnosti guvernadura.
* 27. 1. - Engleski Dugi parlament prekida pregovore sa kraljem Čarlsom I.
* 30. 1. - Dogovoren Münsterski mir kojim je okončan Osamdesetogodišnji rat između Španije i Nizozemske, čija je nezavisnost priznata (stupa na snagu 15. maja).
* 4. 2. - Stala kuga u Zagrebu, kasnije tijekom godine građani po zavjetu napravili crkvu sv. Roka na Peneznoj gorici.
* 11. 2. - Mitropolit raški Gavrilo izabran na crkvenom saboru u Morači za novog srpskog patrijarha (do 1655); odlučeno da se nastave pregovori sa rimskom crkvom.
* februar - Kotarski morlaci Stevana Subotića/Stjepana Sorića zapalili Vakuf, Strmicu, Plavno i Butišnicu, s njima se u Kotare (Obrovac, Karin, Nadin, Vrana) doseljavaju novi morlaci. Vuk Mandušić i Sorić zatim zauzimaju Drniš. Mlečani uzimaju Knin bez otpora i pale Vrliku i opet Skradin.

Klis ponovo mletački
* 23. 3. - Potpisan Ugovor iz Concordije: malo karipsko ostrvo Sveti Martin podeljeno između Francuske i Holandije.
* 15 - 31. 3. - Mlečani osvojili Klis (Leonardo Foskolo od Mehmeda Mustajbegovića, a Subotić i Mandušić su sprečili bosanskog Tekeli Mehmed-pašu da dođe gradu u pomoć).
* 31. 3. - Razoran zemljotres u Vanu, na istoku Turske.

### April/Travanj – Jun/Lipanj

* april, početkom - Mlečani uzeli Sinj.
* 5. 4. - Španci povratili Napulj - kraj kratkotrajne Napuljske Republike (Francuzi će do avgusta biti dva puta poraženi u pokušaju povratka).
* april - Morlaci se zaleću čak do Save.
* 19. 4. - Prva bitka kod Guararapesa: Portugalci porazili Holanđane na severu Brazila.
* 24. 4. - 26. 5. - Kandijski rat: Mlečani blokirali Dardanele, kao i sledeće zime.
* 25. 4. - 22. 4. - Zasjedanje krajiškog povjerenstva u Varaždinu - bez sporazuma između Hrvata i Nijemaca.
* proljeće - Velika glad u Hrvatskoj, kao i u Kranjskoj i Štajerskoj, usljed nerodne 1647; mnogi kmetovi odlaze u tursku Slavoniju.
* proleće - Vuk Mandušić napadao Ključ - paljevina, ubio zarobljene jer su ga u povratku napadali.

Opsada Kandije (Irakliona) 1648-69
* 1. 5. - Većina Varaždina izgorjela u požaru, uključujući isusovački samostan i gimnaziju.
* 1. 5. - Turci započinju 21-godišnju opsadu mletačke Kandije - najduža opsada u istoriji.
	+ U vezi s Kandijskim ratom započinje drugi period budžetskog deficita u Osmanskoj carevini (do 1670).
* 1. 5. - Frederik III je novi kralj Danske i Norveške.
* maj - Vojska pobunjenog guvernera Sivasa Varvar Ali-paše poražena kod Ankare a on pogubljen.
* 16. 5. - Bitka kod Žovtih Voda: kozačko-tatarska pobeda nad poljsko-litvanskim snagama.
* 17. 5. - Tridesetogodišnji rat: Bitka kod Zusmarshausena je franko-švedska pobeda.
* jun, početkom - Pop Subotić (Sorić) i Petar Smiljanić upadaju u Liku - pale i dovode nove morlake sa sobom.
* 14. 6. - Bitka kod Wevelinghovena je još jedan poraz carskih snaga u Nemačkoj.
* jun - jul? - Istanbul pogođen razornim zemljotresom.

### Jul/Srpanj – Septembar/Rujan

* 25. 7. - 1. 11. - Bitka za Prag je poslednji okršaj Tridesetogodišnjeg rata - Šveđani nisu mogli uzeti grad ali su zauzeli i opljačkali zamak (npr. *Codex Gigas*).
* jul - Uskoci napadaju Ribnik ali ih dočekala turska vojska - Petar Smiljanić gine, a Subotić uhvaćen i ubijen mučenjem.
	+ Nakon ovoga Derviš-paša šalje Ferhad-bega Pašića u okolinu Splita i Husein-bega u Ravne kotare. Gine Grigorije Subotić a za harambašu postavljen Vuk Mandušić.
* 31. 7. - Vuk Mandušić poginuo u okršaju s Turcima kod Zečeva blizu Đevrsaka u sačekuši za Husein-bega. Šibenske morlake preuzima njegov sestrić Tadija Vrančić.
* leto - Novi bosanski namesnik je Derviš-paša, Turci napadaju Primorje.
* leto - Uskoci zapalili Prusac u Bosni, braća Miljkovići stigli do Save i potopili brod sa ratnom opremom.
* leto - Peraštani zarobili niz dubrovačkih brodova.
* 5. 8. - Iznenada umro ugarski palatin Ivan III. Drašković.
* 8. 8. - Pobuna u Carigradu zbog novog poreza, linčovan veliki vezir Hezarpare Ahmed-paša - nasleđuje ga Sofu Mehmed-paša.
* 12. 8. - Dvorskim udarom zbačen sultan Ibrahim I (ubijen šest dana kasnije), postavljen mali Mehmed IV (vl. do 1687), njegova baka Kösem Sultan je regent do 1651.
* avgust - U Francuskoj izbija Prva Fronda ("parlamentarna" tj. sudijska) - malo borbi.
* avgust - Sava Stanislavić postavljen za novog marčanskog episkopa (do 1661).
* 16. 8. - Omanski imam Nasir bin Murshid al-Yaribi poslao vojsku na portugalski Muscat - grad pada do 1650.
* 19. 8. - Pobeda Olivera Cromwella nad rojalistima i Škotima u Bitci kod Prestona.
* 20. 8. - Bitka kod Lensa: francuska pobeda nad Špancima na severu Francuske.
* c. 30. 9. - Semjon Dežnjov obišao rt (po njemu nazvan) i prvi prošao Beringovim prolazom - za šta će šire saznati mnogo kasnije.

### Oktobar/Listopad – Decembar/Prosinac

Evropa oko 1648.
* 11. 10. - Đorđe II Rakoci je novi erdeljski knez (do 1660).
* 24. 10. - Potpisivanjem ugovora iz Münstera i Osnabrücka zaključen je **Westfalski mir** kojim je okončan Tridesetogodišnji rat. Vladari Carskih država odlučuju o zvaničnoj veri a manjine uživaju toleranciju. Smanjena careva prava. Mnoge teritorijalne izmene.
* novembar - Jan II Kazimir je novi vladar Poljske i Litvanije (do 1668).
* 26. 11. - Brevom *Zelo domus Dei* papa Inocent X. odbacuje verske odredbe Westfalskog mira - bez efekta.
* decembar? - Providur Leonardo Foscolo otplovio za Boku Kotorsku.
* decembar - Prajdova čistka: vojni udar Armije novog uzora kojim su uklonjeni neki članovi engleskog Dugog parlamenta - nastaje Krnji parlament.
* decembar? - Dabrovi ratovi: Irokezi naoružani od Holanđana pokrenuli razorni napad na Ataronchronon Indijance.

### Kroz godinu

Taj Mahal
* Leonardo Foscolo zauzima Klis; Mlečani zauzeli i Skradin.
* Franjevci zbog straha od turske odmazde napustili Visovac i smjestili se u Šibeniku oko palače Foscolo - začetak samostana sv. Lovre.
* Prvi put se pominje manastir Savina kod Herceg Novog.
* Šabtaj Cvi iz Smirne proglasio da je mesija.
* Izgrađena glavna zgrada Taj Mahala.
* Izgrađena Crvena palača u Delhiju, rezidencija mogulskih careva.
* Traktat *Mathematical Magick* Johna Wilkinsa o mehaničkim napravama.
* U Parizu osnovana *Académie royale de peinture et de sculpture*.
* Francuzi zauzeli karipsko ostrvo Saint Barthélemy.
* Osnovan Simbirsk (dan. Uljanovsk).
* Blaise Pascal uz pomoć zeta utvrdio da se atmosferski tlak mjenja u zavisnosti od visine.

## Rođenja

* 26. 4. - Pedro II, kralj Portugala i Algarve († 1706)
* 5. 8. - Guichard Joseph Duverney, anatom († 1730)
* ? - Toma Raspasani, albanski monah

## Smrti

* 28. 2. - Kristijan IV, kralj Danske i Norveške (\* 1577)
* 12. 3. - Tirso de Molina, književnik (\* 1579)
* 20. 5. - Vladislav IV., kralj Poljske i veliki vojvoda Litvanije (\* 1595)
* 31. 7. - Vuk Mandušić, uskočki harambaša (\* ?)
* 5. 8. - Ivan III. Drašković, ugarski palatin (\* 1595-1603?)
* 18. 8. - Ibrahim I, osmanski sultan (\* 1615)
* 1. 9. - Marin Mersenne, matematičar (\* 1588)
* 20. 9. - Ivan Lukačić, skladatelj (\* 1575?)
* 11. 10. - Đorđe I Rakoci, erdeljski knez (\* 1593)
* 25. 11. - Daišan, mandžurski državnik (\* 1583)
* 30. 11. - Cvijeta Zuzorić, pjesnikinja (\* ca. 1552)

## Reference

Literatura
* Rudolf Horvat, *Ban Nikola Zrinski mladji* (hr Wikisource)
* Gábor Ágoston; Bruce Alan Masters. *Encyclopedia of the Ottoman Empire*. Infobase Publishing; 1 January 2009. ISBN 978-1-4381-1025-7.
* Stanford J. Shaw. *History of the Ottoman Empire and Modern Turkey: Volume 1, Empire of the Gazis: The Rise and Decline of the Ottoman Empire 1280-1808*. Cambridge University Press; 29 October 1976. ISBN 978-0-521-29163-7.
* Kenneth Meyer Setton. *Venice, Austria, and the Turks in the Seventeenth Century*. American Philosophical Society; 1991. ISBN 978-0-87169-192-7.
* *Historija naroda Jugoslavije II*, Školska knjiga Zagreb, 1959
* *Istorija srpskog naroda*, Treća knjiga, prvi tom, Srbi pod tuđinskom vlašću 1537-1699, SKZ Beograd 1993, ISBN 86-379-0383-5