Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Gnajs

Gnajs
**Gnajs** je krupnozrna metamorfna stena sa slabo izraženom ili diskontinuiranom folijacijom.

## Nastanak

Nastaje metamorfozom pelita (glinom bogate sitnozrnaste sedimentne stene) ili granita, a kritična parageneza sastoji se od kvarca, plagioklasa, K-feldspata, muskovita i/ili biotita. Pored ovih, u sastavu se mogu naći još neki tipomorfni minerali koji ukazuju na uslove postanka, poput distena (kianit), hornblende, granata, staurolita, silmanita, kordijerita, andaluzita, itd.

Zavisno od načina nastanka ima različitu strukturu:

* **granolepidoblastičnu**, koju imaju dinamotermalni gnajsevi
* **okcastu**, koju imaju kataklastični gnajsevi.

Granolepidoblastična struktura se odlikuje obilnijim prisustvom listastih minerala u odnosu na granoblastične, odnosno predstavlja prelaz između granoblastične i lepidoblastične strukture. Okcasta struktura se karakteriše prisustvom okaca-okruglastih ili sočivasto izduženih agregata ili minerala, raspoređenih u folijaciji ili škriljavosti stene najčešće opkoljeni sitnozrnim matriksom.

## Rasprostranjenost i primena

Gnajs je zastupljen na Jastrebcu, Juhoru, i drugim planinama u Srbiji. Pošto se pod uticajem atmosferilija brzo raspada, gnajs nije pogodan kao građevinski materijal.

## Povezano

* Spisak minerala
* Spisak stena

## Reference

## Literatura

* Đorđević V., Đorđević P., Milovanović D. 1991. *Osnovi petrologije*. Beograd: Nauka
# Kambrij

**Kambrij** je veliki period geološke kronologije koji počinje oko 542 Ma (miliona godina) na karaju proterozoičkog eona i završava oko 488,3 Ma s početkom ordovicijskog perioda (ICS, 2004). To je prvi period paleozoičke ere u fanerozoičkom eonu. Kambrij je najraniji period u kome se u stijenama mogu pronaći brojni tragovi velikih fosiziliranih višestaničnih orgnaizama koji su daleko složeniji od spužava i meduzoida. Tokom ovog perioda se oko pedeset različitih grupa organizama ili "phyla" (stablo definira osnovnu tjelesnu strukturu grupe modernih ili izumrlih životinja) odjednom pojavilo, u većini slučajeva bez očitih prethodnika. Ovo naglo širenje životinjskih stabala se naziva **kambrijskom eksplozijom**.

## Vanjske veze

* Weird Life on the Mats Arhivirano 2009-06-16 na Wayback Machine-u
* Amthor, J. E., *et al.*. 2003. Extinction of *Cloudinia* and *Namacalathus* at the Precambrian-Cambrian boundary in Oman. *Geology*, 31: pp 431–434.
* Report on the web on Amthor et al. from *Geology* vol. 31 Arhivirano 2003-08-29 na Wayback Machine-u.
* Paleomap Project.
* „International Commission on Stratigraphy (ICS)”. *Home Page*. 19. 9. 2005..

| Paleozoička era
 |
| --- |
| Kambrij
 | Ordovicij
 | Silur
 | Devon
 | Karbon
 | Perm
 |

| Kambrijski period
 |
| --- |
| Donji kambrij
 | Srednji kambrij
 | Furongij
 |
|  |  |  |  | Paibij
 |  |
# Paleozoik

**Paleozoik** predstavlja jednu od najvažnijih sekcija geološke kronologije, odnosno jednu od četiri geološke ere. Podjela vremena na ere, najveće podjele geološkog vremena, datira od Giovannija Arduina u 18. vijeku, iako je ispočetka ime za eru koju danas zovemo paleozoikom bilo "Primitivna" (v. Tercijar). Riječ paleozoik dolazi od grčkih riječi *paleo* (star) i *zoo* (životinje) i znači "drevni život."

Paleozoik se sastoji od šest geoloških perioda; od najstarijeg do najmlađeg to su -- kambrij, ordovicij, silurij, devon, karbonifer (misisipij i pensilvanij u Sjevernoj Americi) i permij. Raspon mu je otprilike od prije 542 MYA do prije 251 MYA (ICS, 2004). Slijedi prakambrijsku eru i nakon njega dolazi mezozojska era.

Palezoik pokriva vrijeme od prve pojave rasporstranjenih, tvrdoljušturnih fosila do vremena kada su kontinentima počeli dominirati veliki i relativno sofisticirani reptili i relativno moderne biljke. Donja (najstarija) međa se u klasično doba smještala u doba prve pojave stvorenja znanih poznatih kao trilobiti i arheocijatide. Gornja (najmlađa) međa je smještena u doba masovnog izumiranja 300 miliona godina kasnije, poznatog kao Permijsko izumiranje. Moderna praksa gornju među danas smješta u doba prve pojave posebnih fosilnih tragova zvanih *Phycodes pedum*.

U geološkom smislu je paleozoik započeo ubrzo nakon raspada superkontinenta zvanog Rodinija na kraju globalnog ledenog doba. (V. Varangrsklu glacijaciju i Snježna gruda Zemlja). Kroz rani paleozoik, kopnena masa Zemlje je bila razbijena u veliki broj manjih kontinenata. Pred kraj ere, kontinenti su se ponovno okupili u superkontinent zvan Pangea, koji je sadržavao većinu Zemljinog kopna.

Na početku era, živi svijet se svodio na bakterije, alge, spužve i niz danas malo poznatih stvorenja kojima je zajednički naziv ediakaranska fauna. Veliki broj različitih anatomskih oblika se gotovo istovremeno pojavio na početku ere -- fenomen koji se danas zove Kambrijska eksplozija. Postoje dokazi da su jednostavni oblici života mogli doći na kopno na početku paleozoika, ali složenije biljke i životinje se na kopnu nisu pojavile do silurija niti su se razvile do devonija. Iako se zna za primitivne kralježnjake na početku paleozoika, životinjskim oblicima su dominirali beskralježnjaci sve do sredine paleozoika. Populacija riba je eksplodirala u devoniju. Tokom kasnog paleozoika, velike šume stvorene od primitivnih biljaka su pokrivale kopno stvorivši kasnije velike naslage ugljena u Evropi i istočnom dijelu Sjeverne Amerike. Pred kraj ere su se razvili prvi veliki i sofisticirani reptili te prve prve moderne biljke(crnogorica).

## Literatura

* *British Palaeozoic Fossils*, 1975, The Natural History Museum, London.
* „International Commission on Stratigraphy (ICS)”. *Home Page*. 19. 9. 2005..

| Fanerozoički eon
 |
| --- |
| Paleozoička era
 | Mezozoička era
 | Kenozoička era
 |

| Paleozoička era
 |
| --- |
| Kambrij
 | Ordovicij
 | Silur
 | Devon
 | Karbon
 | Perm
 |
# Vapnenac

**Vapnenac**, **vapnenjak** ili **krečnjak** je taložna stijena sastavljena uglavnom od minerala kalcita; osim toga sadržava i male količine drugih minerala: gline, sporogelita, dijaspora, hidrargilita, limonita, hematita, kremena, cirkona, turmanlina i granita. Nastao je taloženjem vapnenih kućica i skeleta izumrlih morskih životinja, a donekle i bilja.

## Sastav

Krečnjaci mogu nastati na više načina:

* kao hemijski sedimenti,
* kao organogeni sedimenti, kada nastaju uz aktivno učešće živih organizama i najzad,
* kao rezultat mehaničkog raspadanja i pretaložavanja ranije stvorenih krečnjaka.

Kao hemijski talozi stvaraju se i litografski škriljci (kriptokristalasti jasno uslojeni krečnjaci), krečnjaci sonih ležišta i uz manje ili veće učešće organizama, sprudni alohtoni krečnjaci (direktno izlučivanje karbonata iz morske vode). Organogeni krečnjaci redovno sadrže ostatke fosila u čiju ljušturu je ugrađivan kalcijumkarbonat. Ime dobijaju prema karakterističnom fosilu: cefalopodski, brahiopodski, rudistni, litotamnijski itd.

## Korišćenje

Krečnjak se koristi za proizvodnju kreča koji se koristi kao građevinski materijal.

## Povezano

* Spisak minerala
* Spisak stena

## Literatura

* Đorđević V., Đorđević P., Milovanović D. 1991. *Osnovi petrologije*. Beograd: Nauka
* Taylor, P.D. and Wilson, M.A., 2003. Palaeoecology and evolution of marine hard substrate communities. Earth-Science Reviews 62: 1–103.[1] Arhivirano 2009-03-25 na Wayback Machine-u
* Folk RL, (1974) Petrology of Sedimentary Rocks, Hemphill Publishing, Austin, Texas
* Dunham, R.J., 1962, *Classification of carbonate rocks according to depositional textures*, in Ham W.E. (ed.), Classification of carbonate rocks: Am. Assoc. Petroleum Geologists Mem. 1,p. 108–121
* Robert S. Boynton-Chemistry and technology of lime and limestone- Wiley (1980) – 578 pages – ISBN 0-471-02771-5
# Peščar

Crveni peščar u Donjem Antelop Kanjonu, Arizona
Peščar sa velikom količinom kvarca
**Peščar** (ek.) ili **pješčar** (ijek.), ili **peščenjak** (ek.) ili **pješčenjak** (ijek.), je vezana sedimentna stena (vezani sediment) koja po krupnoći vezanih zrna (granula) spada u psamite.

U pogledu mineralnog sastava peščari su obično izgrađeni dominantno od zrna kvarca, ljuspica muskovita i feldspata, a potom i cirkona, apatita, magnetita, granata, turmalina. Vezivo može biti kalcijumkarbonatno (vapnovito), laporovito, glinovito, dolomitsko, silicijsko, gvožđevito(limonit), bituminozno (organskog porekla) i dr.

Neki peščari su otporni na uticaj atmosferilija. Ovakve stene su obično pogodne kao geološki građevinski materijal – npr. crkva Svetog Marka u Beogradu izgrađena je od peščara koji u sebi sadrži ljuspice muskovita. Zbog velike tvrdoće (visok sadržaj kvarca) pojedinačnih zrna i podnošenja visokih temperatura pogodni su za oštrenje sečiva.

Drugi narodni naziv za peščar je tociljnjak, što označava kamen od koga se prave tocila.

## Slike

* Peščar sa Tocilina, između Takova i Brusnice, uzorak 20h15cm
* Peščar sa prugama od oksida gvožđa
* Obrađen uzorak peščara

* Opatija Arbro, primer obojenosti peščara
* Arches National Park – peščarski krajolik
* Stena Parus u Rusiji.

* Stenska formacija peščara u Palestini
* Savremena vila sa fasadom od peščara
* fosilne školjke u peščaru

## Povezano

* Spisak minerala
* Spisak stena
# Alpska orogeneza

Sredozemlje tokom Alpske orogeneze
**Alpska orogeneza** je orogenska faza u kasnom mezozoiku i u kenozoiku tokom kojeg je nastao Alpsko-himalajski lanac planina. Taj pojas uključuje (sa zapada na istok) planine i gorja Atlas, Rif, Pirineje, Alpe, Apenine, Dinaride, Pind, Karpate, Balkansko gorje, Taurus, Kavkaz, Alborz, Zagros, Hindukuš, Pamir, Karakorum i Himalaje. Alpska orogeneza je također imala svoje faze od kojih su nastale neke od navedinih planina kao npr. Karpatska orogeneza ili Himalajska orogeneza.

Alpska orogeneza sudjelovala je i u stvaranju ostalih, manjih planinskih lanaca i gorja. Alpska orogeneza započela je kada su se Afrički kontinent i Indijski potkontinent s juga, sudarili sa Evroazijskom pločom na sjeveru. Konvergentni pokreti između tektonskih ploča započeli su već u kredi, ali su se glavne faze događale tek u paleocenu i eocenu. Alpska orogeneza smatra se jednim od tri glavne orogeneze u Evropi, zajedno još s Kaledonijskom i Hercinskom orogenezom.

## Faze

1. Starokimirska (gornji trijas; prije oko 205 mil. godina)
2. Mladokimirska (kraj jure - početak krede; prije oko 145 mil. godina)
3. Austrijska (gornja kreda; prije oko 80 mil. godina)
4. Laramijska (kreda - tercijar; prije oko 65 mil. godina)
5. Pirinejska (gornji eocen - gornji oligocen; prije oko 35 mil. godina)
6. Savska (gornji oligocen - donji miocen; prije oko 27—23 mil. godina)
7. Štajerska granica (donji i srednji miocen; prije oko 15 mil. godina)
8. Atička (srednji sarmat - pont; prije oko 5 mil. godina)
9. Rodanska granica (donji i srednji sarmat; prije oko 7 mi. godina)
10. Vlaška granica (gornji pliocen - kvartar; prije oko 1,8 mil. godina)
11. Pasadenska (pleistocen; prije oko 1 mil. godina do danas)
# Tercijar

*Za ostale upotrebe, pogledajte Tercijar (razvrstavanje).*
**Tercijarski** period je nekada bio jedan od glavnih dijelova geološke kronologije, te pokrivao vrijeme od kraja perioda krede prije 65 miliona godina do početka kvartarskog perioda prije 1,6 miliona godina. Njegova primjena bila je česta te se nastavlja, iako je Međunarodna komisija za stratigrafiju da se taj izraz više ne koristi u formalnoj stratigrafskoj nomenklaturi. Umjesto toga se preporučuje upotreba paleogenskog i neogenskog perioda kao glavnih podjela kenozojske ere. U svojoj uobičajenoj upotrebi tercijar je pokrivao pet geoloških epoha -- paleocen, eocen, oligocen, miocen i pliocen.

Tercijar otprilike pokriva vremenski period od nestanka dinosaura do početka posljednjeg ledenog doba. Na početku perioda su sisavci zamijenili reptile kao domionatne životinje. Svaka epoha tercijara je obilježena važnim razvitkom u životu sisavaca. Najstariji prepoznatljivi hominoidski rođaci čovjeka, *Proconsul* i *Australopithecus* su se pojavili u tom dobu. Moderni topovi ptica, reptilea, vodozemaca, riba, i beskralješnjaka su bili ili već prisutni ili se pojavili na samom početku peridoa. Moderni oblici cvjetnih biljaka su evoluirali. Morski beskralježnjaci i morski kralježnjaci (osim sisavaca) su vrlo malo evoluirali.

Kontinentalni pomak bio je skroman. Gondwanaland se konačno razdvojila, i Indija se sudarila s Eurazijskom pločom. Južna Amerika se spojila sa Sjevernom Amerikom pred kraj tercijara. Antarktika -- koja se već bila odvojila -- pomakla se na svoju današnju poziciju oko Južnog pola. Prevladavala je vulkanska aktivnost. Klima se tokom tercijara postepeno ohladila, započevši s paleocenskim tropsko-umjerenim temperaturama na cijelom svijetu i završivši s velikom glacijacijom pred kraj perioda.

Izraz tercijar je prvi koristio Giovanni Arduino u 18. vijeku. On je geološko vrijeme klasificirao u primitivni (ili primarno), sekundarni i tercijarni period na osnovu geoloških zapažanja u sjevernoj Italiji. Kasnije se počeo primjenjivati četvrti period - kvartar. Godine 1828. Charles Lyell je uključio tercijarni period u vlastiti, mnogo detaljniji sistem klasifikacije. Tercijarni period je podijelio u četiri epohe na osnovu postotka fosila mekušaca nalik na moderne vrste pronađenih u tim stratama. Koristio je grčka imena: eocen, miocen, stariji pliocen i noviji pliocen. Iako su te podjele izgledale adekvatne za regiju na koju su se originalno bile primjenjivale (dijelova Alpa i ravnice Italije), taj sistem se nije mogao primijeniti na ostale dijelove Evrope i Ameriku. Zato je kasnije upotreba mekušaca u definiciji epoha bila napuštena, te uvedena nova imena i definicije.

| *Tercijarska pod-era* |
| --- |
| Paleogenski period
 |
| Paleocenska epoha
 | Eocenska epoha
 | Oligocenska epoha
 |
| Dan
 | Seland
 | Tanet
 | Ipres
 | Lutet
 | Barton
 | Priabon
 | Rupel
 | Hat
 |

| *Tercijarska pod-era* | *Kvartarska pod-era* |
| --- | --- |
| Neogenski period
 |
| Miocen
 | Pliocen
 | Pleistocen
 | Holocen
 |
| Akvitan
 | Burdigal
 | Zanklij
 | Donji
 |  |
| Langij
 | Seraval
 | Pjačentin
 | Srednji
 |
| Torton
 | Mesin
 | Gelasij
 | Gornji
 |
# Klima

**Klima** (sa grčkog nagib, klima) kao meteorološki pojam je skup meteoroloških faktora i pojava koje u određenom vremenskom periodu čine prosječno stanje atmosfere nad nekim dijelom Zemljine površine. Pored meteorološkog, postoji i biološki i geografski pojam klime.

**Biološka klima** je kompleks klimatskih uvjeta koji s drugim čimbenicima neke određene sredine određuju postojanje, razvitak, razmnožavanje i premještanje živih organizama.

**Geografska klima** je skup atmosferskih stanja koja vladaju nad određenim dijelom Zemljine površine.

Klima se razmatra u planetarnim ili u kontinentalnim razmjerama - makroklima; u prizemnom zraku do 2 metra visine i na malom prostoru (polje, šuma, trg i sl.) - mikroklima, a u regionalnim ili lokalnim razmjerama - mezoklima. Znanost koja proučava značajke klima i klimatske procese je klimatologija.

Da bi se odredila klima nekog prostora, najprije je potrebno bilježiti podatke o vremenu u razdoblju od 25 do 30 godina. Nakon mjerenja izračunavaju se prosječne vrijednosti određenih elemenata prema kojima će se moći odrediti vrsta klime toga prostora.

**Elementi klime** koji se uzimaju u obzir pri određivanju klime su insolacija, temperatura zraka, tlak zraka, smjer i brzina vjetra, vlažnost zraka, padaline, naoblaka i snježni pokrivač, a mijenjaju se pod utjecajem **klimatskih faktora ili modifikatora** (zemljopisna širina, reljef, raspodjela kopna i mora, morske struje, nadmorska visina, rotacija, revolucija, atmosfera, udaljenost od mora, jezera, tlo i biljni pokrov te utjecaj čovjeka).
# Stanište

**Stanište**, **životno stanište**, **biotop** ili **abiocen**, je prostorno ograničena jedinica, koja se odlikuje specifičnim kompleksom ekoloških faktora.

Svaki organizam živi u određenom tipu životnog staništa, u jednom jezeru, reci ili pustinji, i tu ga je moguće lako pronaći.

**Ekološka niša**, međutim podrazumeva ne samo fizički prostor u kome živi neki organizam, već i njegovu funkcionalnu ulogu u životnoj zajednici (npr. vrstu ishrane), kao i položaj koji zauzima u odnosu na ekološke faktore. Ekološka niša govori o ulozi jedne vrste u ekosistemu. Često se govori da neka vrsta zauzima određenu ekološku nišu, što zapravo znači da se ona razlikuje od druge vrste u pogledu npr. načina ishrane, perioda aktivnosti, korišćenja različitih skloništa i dr. Slikovito objašnjeno – pojam životnog staništa jednog organizma možemo shvatiti kao njegovu *adresu*, a ekološku nišu kao *profesiju*.
Svako životno stanište naseljeno je određenom kombinacijom biljnih i životinjskih vrsta – životnom zajednicom (biocenozom).

Životna zajednica i stanište ne mogu postojati odvojeno, već su povezane u celinu u kojoj je biocenoza biotička, a biotop abiotička komponenta. Životnu zajednicu odlikuje, pre svega, određena struktura koju sačinjavaju odgovarajuće ekološke niše, sastav vrsta i dr.

## Areal

Pojam staništa treba odvojiti od pojma areala vrste. Areal je prostor ili oblast na Zemlji koju jedna vrsta naseljava. U okviru areala jedne vrste mogu da se nađu različita staništa. Granice areala neke vrste predstavljaju u stvari granice njene rasprostranjenosti. Vrste koje vrlo široko rasprostranjene su kosmopoliti. Nasuprot njima su endemiti, vrste koje naseljavaju samo jednu, često usku oblast. Endemiti nastaju izolovanjem oblasti u kojima se zadržavaju vrste kojih nema u drugim oblastima. Vrste koje se sreću u samo određenim staništima i predstavljaju ostatke izumrlih vrsta koje su živele u ranijim geološkim periodima nazivaju se relikti. Zaštiti tih vrsta mora se pokloniti posebna pažnja.

## Sličnosti biotopa na različitim mestima

Peščana dina u pustinji *Sahari* i pustinji *Viktoriji* ( Australija ) slične su iako se nalaze na različitim delovima sveta:

* Deo su litosfere
* Jako visoke temperature
* Dnevno kolebanje temperature
* Male zalihe vode

## Literatura

* Janković, M.,Đorđević, V: *Primenjena ekologija*, Naučna knjiga, Beograd, 1981.
* Đukanović, Mara: *Ekološki izazov*, Beograd, 1991.
* Stanković, S: *Ekologija životinja*, Beograd, 1979.
* Janković, M: *Fitoekologija*, Beograd, 1986.
# More

Talas na moru.
**More** čine vodene mase na površini Zemlje prosječno jednakih fizikalnih i hemijskih svojstava, koje su u međusobnoj vezi. Mora se dijele u tri okeana: Tihi, Atlantski i Indijski okean. Mora mogu biti sredozemna (između kontinenata), rubna (uz rubove kontinenata), unutrašnja (u kontinentima) i zatvorena (samostalne, nepovezane cjeline). Najveći dio mora čine rubna mora smještena uz kontinente.

## Popis mora

### Tihi okean

* Beringovo more
* Ceramsko more
* Aljaski zaljev
* Cortezovo more (alias Kalifornijski zaliv)
* Ohotsko more
* Japansko more
* Istočnokinesko more
* Južnokinesko more
	+ Tonkinski zaljev
* Sulusko more
* Celebesko more
* Boholsko more
* Filipinsko more
* Floresko more
* Bandsko more
* Arafursko more
* Tasmanovo more
* Žuto more
	+ Bohajsko more
* Koraljno more
* Carpentarijski zaliv
* Rosovo more
* Unutarnje more
* Halmahersko more
* Molučko more
* Javansko more
* Balijsko more
* Savusko more
* Bismarckovo more
* Solomonsko more
* Fidžisko more

### Atlantski okean

Središnja obala u Čileu
* Sjeverno ledeno more
	+ Barentsovo more
	+ Karsko more
	+ Beaufortovo more
		- Amundsenov zaliv
	+ Grenlandsko more
	+ Čukotsko more
	+ Laptevsko more
	+ Istočnosibirsko more
* Hudsonov zaliv
	+ Jamesov zaliv
* Baffinov zaliv
* Zaljev Sv. Laurenc
* Karipsko more
* Meksički zaliv
* Sargaško more
* Sjeverno more
	+ Baltičko more
		- Botnički zaliv
* Irsko more
* Keltsko more
* Sredozemno more
	+ Jadransko more
	+ Egejsko more
	+ Crno more
		- Azovsko more
	+ Jonsko more
	+ Ligursko more
	+ Mirtojsko more
	+ Tirensko more
	+ Zaljev Sidra
	+ Mramorno more
	+ Kretsko more
* Biskajski zaljev
* Gvinejski zaliv
* Vedelovo more

### Indijski okean

* Crveno more
* Adenski zaliv
* Perzijski zaliv
* Omanski zaliv
* Arapsko more
* Bengalski zaliv
* Tajlandski zaliv
* Timorsko more
* Veliki australski zaliv
* Zaliv St. Vinsent
* Zaliv Spencer

### Južni ocean

* Amundsenovo more
* Bellingshausenovo more
* Davisovo more
* Drakeov prolaz
* D'Urvilleovo more
* More kooperacije
* Kosmonautsko more
* More kralja Haakona VII
* Lazarevljevo more
* Mawsonovo more
* Riiser-Larsenovo more
* Skošansko more
* Somovljevo more

### Zatvorena mora

* Aralsko more
* Kaspijsko more
* Mrtvo more
* Galilejsko more
* Saltonsko more

## Ekstraterestrička mora

Lunarna mora su ogromne bazaltne ravni na Mjesecu koje su rani astronomi smatrali da su vodene mase, pa su ih nazivali "morima".

Smatra se da je tekuća voda prisutna ispod površina nekoliko mjeseca od kojih je najznačajniji Evropa.

Tečni ugljikovodici su vjerovatno prisutni na Titanovoj površini, iako bi bilo ispravnije ih opisati kao "jezera" nego kao "mora". Podela tekućih područja bolje će se razumijeti nakon povratka sonde Casini.

## Nauka

Termin "more" se takođe koristi u kvantnoj fizici. Diracovo more je tumačenje stanja negativne energije koje vakuum sadrži.

## Povezano

* Geografija
* Uvala
* Međunarodna pomorska organizacija
* Okean
* Rijeka
* Morska so
* Brod
* Voda
* Svjetski dan okeana
# Golfska struja

| Golfska struja
 |
| --- |
|  NASA - termalni snimak Golfske struje |
| Okean
 | Atlantski
 |
| Širina
 | 500.000 m
 |
| Dubina
 | 800-1.200 m
 |
| Brzina
 | 10 km/h
 |
| Temperatura
 | 26,5 °C
 |
| Tip
 | topla struja
 |

**Golfska struja** je morska struja u sjevernom Atlantiku. Golfska struja je slična ogromnom grijaču, zbog koga veliki dijelovi zapadne Evrope, kao što su Engleska, Irska, Skandinavija imaju mnogo topliju klimu nego što bi se očekivalo zbog njihove sjeverne lokacije.

Golfska struja u sekundi prenosi 1,5 \* 108 kubnih metara vode. To je 100 puta više nego sve svjetske rijeke zajedno.
Ona transportuje preko 5 petavata snage, što je više snage nego što 1.000.000.000 prosječnih nuklearnih elektrana proizvode.

Golfska struja je dobila naziv od Bendžamina Frenklina, zato što prenosi toplotu iz Meksičkog zaliva ka Evropi. U 16. i 17. vijeku je bila nazivana i „Canal de Bahama“. Poznat je i naziv „struja Floride“.

## Tok

Sjeverno od Bahama, golfska struja se stvara i teče kao 500 km široka struja uz istočnu obalu SAD. Kod Kapa Haterasa u Sjevernoj Karolini, golfska struja teče ka istoku Atlantika i sa tim se odvaja od obale sjeverne Amerike. Pri tome golfska struje mijenja intenzitet i račva se u više krugova i gubi stabilnost konstantne struje. Kod Njufaundlenda golfska struja se spaja sa labradorskom strujom i zajedničke vode teku dalje ka sjevernoj Evropi. U istočnom dijelu Atlantika ta struja se račva u više manjih koje nemaju pojedinačna imena, zato što sve te manje grane tih struja zajedno utiču na evropsku klimu koju masivno ublažavaju.

Golfska struja teče prosječno 3 m/s (10 km/h), te je jedna od najbržih morskih struja.

## Nastajanje

Golfska struja nastaje u Meksičkom zalivu. Južna ekvatorska struja teče u meksički zaliv i nastavlja se ka sjeveroistoku kao golfska struja. Na to stvaranje nove struje masivno utiču faktori kao što je razlika u koncentraciji soli i temperature vode u morima Kariba i Atlantika kao i koriolna snaga zemaljske kugle.

## Pasatski vjetrovi

Sjeveroistočni pasatski vjetrovi, koji oko ekvatora svugdje nastaju u intertropskoj konvergentnoj zoni daju takođe ogroman pogon za tok golfske struje ka sjeveroistoku. Naravno da i sjeverno-američki kontinent usmjerava tok golfske struje ka sjeveroistoku.

## Preusmjeravanje prema istoku

Labradorska struja koja se sa sjevera slijeva u golfsku struju masivno utiče na promjenu kursa golfske struje jače ka istoku i samim tim ka Evropi. Takođe, koriolne snage globusa utiču na kurs golfske struje ka istoku.

## Posledice za Evropu

Zbog uticaja golfske struje na evropskom kontinentu, klima u evropi je mnogo blaža nego na primjer u regijama sjeverne Amerike koje se nalaze na istoj geografskoj širini. U Njujorku je, na primjer, poprilično hladno i zimi sa temperaturama ispod 0 stepeni. U Evropi je Rim ili južna Crna Gora na istim sjevernim koordinatama kao Njujork, što pokazuje koliko je u Evropi toplije nego u Americi. Zbog toga Evropa ima i mnogo više biljaka i zelenila nego u sjevernoj Americi gdje po nižim temperaturama rastu pojedini borovi i travke, tako da tamo vlada uglavnom Tundra.