# Raž

| Raž
 |
| --- |
|  |
| Naučna klasifikacija
 |
| Carstvo:
 | Plantae  |
| Divizija:
 | Magnoliophyta  |
| Razred:
 | Liliopsida  |
| Red:
 | Poales  |
| Porodica:
 | Poaceae  |
| Potporodica:
 | Pooideae  |
| Tribus:
 | Triticeae  |
| Rod:
 | Secale  |
| Vrsta:
 | S. cereale  |
| Dvojni naziv
 |
| Secale cereale M.Bieb. |

*Secale cereale*
**Raž** (latinski: *Secale cereale*) je jednogodišnja, retko trajna biljka iz porodice trava (latinski: *Graminae*). Često se kultiviše kao žitarica, a s obzirom da uspeva na severnim geografskim širinama u severnoj Evropi se od nje proizvodi hleb. Smatra se da poreklo vodi od korovske biljke *Secale anatolicum*, čije je kultivisanje počelo u jugozapadnoj Aziji. U istočnu Evropu stigla je tek u bronzanom dobu. Raž je član plemena žita (*Triticeae*) i bliko je srodna sa ječmom (rod *Hordeum*) i pšenicom (*Triticum*). Zrna raži se koriste za brašno, ražani hleb, ražano pivo, dvopek, neke vrste viskija, neke vodke, i kao krmno bilje. Raž se isto tako može jesti cela, bilo kao kuvana ražana zrna ili u valjanom obliku, slično valjanom ovsu.

Raž je žitarica i treba je razlikovati od biljke *Lolium*, koja se koristi za travnjake, pašnjake, i seno za stoku.

## Historija

Zrna raži
Raž je jedna od brojnih vrsta koje rastu u divljini u centralnoj i istočnoj Turskoj i susednim oblastima. Do domestikacije raži je došlo u malim razmerama na više Neolitskih mesta u Maloj Aziji, kao što su neolitički Kan Hasan III u blizini Čatal Hojuka, ali je inače odsutna u arheološkim zapisima sve do bronzanog doba centralne Evrope, c. 1800–1500 p. n. e. Moguće je da je raž preneta na zapad iz Male Azije kao manja primesa u pšenici (možda kao rezultat Vavilovske mimikrije), i da je kasnije kultivirana kao zasebna kultura. Mada postoje arheološki dokazi za pristvo ove žitarice u rimskim kontekstima duž Rajne, Dunava, i u Irskoj i Britaniji, Plinije Stariji je imao odbojan stav prema raži, pišući da je to „veoma loša hrana i da se jedino koristi za sprečavanje gladovanja“, kao i da se krupnik meša s njom „kako bi ublažio njen gorak ukus, pa da je čak i tada veoma neugodna za želudac“.

Od Srednjeg veka ljudi su kultivirali raž širom centralne i Istočne Evrope. Ona služi kao glavna hlebna žitarica u većini područja istočno od francusko-nemačke granice i severno od Mađarske. U južnoj Evropi, ona je marginalno kultivirana.

Tvrdnje o mnogo ranijem uzgoju raži, na epipaleolitskoj lokaciji Tel Abu Harejra u Eifratskog dolini severne Sirije su kontroverzna. Kritičari ukazuju na nedoslednosti u radiougljeničnom datiranju, i identifikacijama koje su isključivo bazirane zrnu, umseto na plevi.

## Agronomija

Zimska raž je bilo koja vrsta raži koja se seje u jesen da bi se obezbedio zemljišni pokrivač tokom zime. Ona raste tokom toplijih dana zime kad sunčeva svetlost privremeno zagreje biljku iznad temperature smrzavanja, čak i dok je pod snežnim pokrivačem. Zimska raž se može koristiti za sprečavanje rasta korova otpornih na hladnoću, i može se žeti kao bonusna kultura ili se može zaorati u proleće da bi se obezbedilo više organskih materija za predstojeći letnji usev. Ona se ponekad koristi u zimskim baštama i često je korišteni pomoćni usev.

Nematod *Ditylenchus dipsaci*, listojedi, voćne mušice, *Chlorops pumilionis*, žitarični gundelj, *Mayetiola destructor*, i *Apamea sordens* su među insektima koji mogu znatno da utiču na prinos raži.

## Povezano

* Glavnica raži

## Reference

## Literatura

* Evans, L. T.; Peacock, W. J. (1981). *Wheat Science: Today and Tomorrow*. Cambridge University Press. str. 11. ISBN 978-0-521-23793-2.
* Zohary, Daniel; Hopf, Maria; Weiss, Ehud (2012). *Domestication of Plants in the Old World: The Origin and Spread of Domesticated Plants in Southwest Asia, Europe, and the Mediterranean Basin*. Oxford: Oxford University Press. str. 62. ISBN 978-0-19-954906-1.
* Zohary, Daniel; Hopf, Maria; Weiss, Ehud (2012). *Domestication of Plants in the Old World: The Origin and Spread of Domesticated Plants in Southwest Asia, Europe, and the Mediterranean Basin*. Oxford: Oxford University Press. str. 62. ISBN 978-0-19-954906-1.
* Schlegel, Rolf (2006). „Rye (*Secale cereale* L.): A Younger Crop Plant with Bright Future”. u: Sing, R. J.; Jauhar, P.. *Genetic Resources, Chromosome Engineering, and Crop Improvement*. **Vol. II – Cereals**. Boca Raton, Florida: CRC Press. str. 365–394. ISBN 0-8493-1430-5.  Schlegel provides a 2011 updated version online.

## Vanjske veze

* Schlegel, Rolf; Korzun, V. (2016). „Genes, Markers, and Linkage Data of Rye (*Secale cereale* L.)”. 08.16. Pristupljeno 12. 7. 2016.
* Schlegel, Rolf (2016). „Current List of Wheats with Rye and Alien Introgression”. *Rye-Gene-Map.de*. 05.16. Pristupljeno 12. 7. 2016.
* „Growing Rye”. Pristupljeno 12. 7. 2016.