# 1866.

*Ovo je članak o godini 1866.*

|  |  |
| --- | --- |
| Milenijum:
 | 2. milenijum
 |
| Vjekovi:
 | 18. vijek – **19. vijek** – 20. vijek
 |
| Decenija:
 |  1830-e  1840-e  1850-e  – 1860-e –  1870-e  1880-e  1890-e  |
| Godine:
 | 1863 1864 1865 – **1866** – 1867 1868 1869
 |

1866.. po kalendarima
| Gregorijanski
 | 1866.. (MDCCCLXVI) |
| Ab urbe condita
 | 2619.
 |
| Islamski
 | 1282–1283.
 |
| Iranski
 | 1244–1245.
 |
| Hebrejski
 | 5626–5627.
 |
| Bizantski
 | 7374–7375.
 |
| Koptski
 | 1582–1583.
 |
| Hindu kalendari
 |
| • *Vikram Samvat* | 1921–1922.
 |
| • *Shaka Samvat* | 1788–1789.
 |
| • *Kali Yuga* | 4967–4968.
 |
| Kineski
 |
| • Kontinualno
 | 4502–4503.
 |
| • 60 godina
 | Yang Vatra Tigar (od kineske Ng.) |
| Holocenski kalendar
 | 11866.
 |
| p • r • u |
| Podrobnije: Kalendarska era |

Godina **1866** (**MDCCCLXVI**) bila je redovna godina koja počinje u ponedjeljak po gregorijanskom, odn. redovna godina koja počinje u subotu po 12 dana zaostajućem julijanskom kalendaru (linkovi pokazuju godišnje kalendare).

## Događaji

### Januar/Siječanj

Kupola Kapitola SAD
* 6. 1. - Okršaj maronitskog vođe Youssef Bey Karama sa osmanskim trupama u Libanu.
* 11. 1. - Britanski parobrod *SS London* potonuo u Biskajskom zalivu, 220 mrtvih.
* januar - Završena nova kupola Kapitola Sjedinjenih Država.
* 26. 1. - Pruski kancelar Otto von Bismarck se žali Beču da austrijski upravitelj Holštajna von Gablenz ne sprečava agitaciju pretendenta Friedricha VIII..
* početkom godine - Svetozar Miletić i srpski liberal Vladimir Jovanović pokreću u Budimpešti časopis "Zastava" (u Srbiji je zabranjena, jer kritikuje režim kneza Mihajla).

### Februar/Veljača

* 7. 2. - Beč odbija Bismarckovu žalbu na upravu u Holštajnu - povod za rat.
* 7. 2. - Špansko-južnoamerički rat: pomorski okršaj kod Abtaoa između španskog eskadrona i čileansko-peruanske flote bez jasnog pobednika.
* 10. 2. - Adresa Hrvatskog sabora vladaru, većina je za "zajedinstvo" sa kraljevinom Ugarskom, ali jednako i ravnopravno. Tokom rasprave o adresi se pokreće pitanje priznanja Srba u Trojednici: unionisti su skloni priznanju, za razliku od Narodne stranke.
* 11. 2. - Salim bin Thuwaini Al Said postaje sultan Maskata i Omana (do 1868).
* 13. 2. - Prva mirnodopska dnevna pljačka banke u SAD, u mestu Liberty, Missouri - smatra se da je delo bande Jesseja Jamesa.
* 22. 2. - "Monstruozna koalicija" konzervativaca i radikalnih liberala iznudila abdikaciju rumunskog kneza Alexandrua Ioana Cuze.

### Mart/Ožujak

* 4. 3. - Osnovana *Jugoslavenska akademija znanosti i umjetnosti* u Zagrebu (od 1991. HAZU) - car Franjo Josip I. potvrdio pravila Akademije koja je predložio Hrvatski sabor. Biskup Strossmayer je u srpnju izabran za pokrovitelja, a dr Franjo Rački za predsjednika.
* 12. 3. - Sabor bira prvih 16 akademika JAZU, car u svibnju potvrđuje 14.
* 13. 3. (1. 3. po j.k.) - U crkvama u Srbiji prvi put nije pomenuto ime kneginje Julije (mada ona i Mihailo nisu zakonski razvedeni).
* 13. 3. - Kongres SAD donosi Zakon o građanskim pravima, prvu federalnu meru zaštite crnaca - predsednik Johnson stavlja veto 27. marta, ali ga Kongres nadglasava 9. aprila.
* 21. 3. - Praizvedba Suppéove operete *Leichte Kavallerie* u Beču.

### April/Travanj

* 4. 4. - Prvi atentat na ruskog cara Aleksandra II: Dmitrij Karakozov pucao i promašio.
* 5. 4. (24. 3. po j.k.) - Srbija: novi Zakon o opštinama - pojačan državni nadzor, opštinski kmet zavisi od državne vlasti, minimalna samostalnost - veliko nezadovoljstvo u zemlji.
* 7. 4. - Pokrenute prve novine u Sarajevu i Bosni, "Bosanski vjestnik" (do 1867); ove godine objavljuju Vilajetski zakon.
* 8. 4. - Savez Pruske i Italije protiv Austrije.
* 10. 4. - Osnovano Američko društvo za sprečavanje surovosti prema životinjama (ASPCA).
* 15. 4. - Prvi zakon o rudarstvu u Srbiji.
* 15. 4. - Richard Lepsius pronašao prvu kopiju Kanopskog dekreta.
* 16. 4. - 16. 6. - U Pešti boravi hrvatska regnikolarna deputacija (kraljevinsko poslanstvo) gdje pregovara o državno-pravnim odnošajima Hrvatske-Slavonije i Ugarske - razilaženja u vezi donošenja zakona, krunidbene zavjernice, teritorije (Rijeka i Međumurje) i odnosa prema kruni, priznaje se mogućnost autonomije Hrvatske.
* 20. 4. - Karl von Hohenzollern-Sigmaringen izabran za kneza Rumunije pod imenom Karol I; u Bukurešt stiže 22. maja (vlada do 1914, od 1881. kao kralj).

29. travnja 1861. godine Hrvatski sabor je prihvatio zakonsku osnovu za osnivanje Jugoslavenske akademije znanosti i umjetnosti.

### Maj/Svibanj

U Srbiji uvedene poštanske marke
* 2. 5. - Bitka kod Callaoa: španska flota bombardovala utvrđenja u peruanskoj luci Callao.
* 7. 5. - Student Ferdinand Cohen-Blind pokušao atentat na nemačkog kancelara Bismarcka.
* 10. 5. - Kolaps londonske banke *Overend, Gurney and Company* izaziva finansijsku paniku koja će doprineti političkim reformama.
* 13. 5. (1. 5. po j.k.) - U Srbiji puštene u promet prve poštanske marke.
* 16. 5. - Kongres SAD odobrava kovanje novčića od pet centi - *nickel*.
* 18. 5. - Počinje izlaziti "Bosna" (1866-77), zvanični list Bosanskog vilajeta, ćirilicom i arebicom.
* 19. 5. - Srušena Stambol kapija u Beogradu, radi gradnje Narodnog pozorišta (završeno 1869).
* 24. 5. - Paragvajski rat: saveznici odbili paragvajsku ofanzivu u Bici kod Tuyutíja.

### Jun/Juni/Lipanj

Rat Pruske i Italije protiv Austrije
* 2. 6. - Nijagarski upad, tj. bitke kod Ridgewaya and Fort Eriea, prvi je ozbiljan Fenijanski upad irskih republikanaca iz SAD u britansku Kanadu.
* 7. 6. - Pruski general Edwin von Manteuffel ulazi u Holštajn, tri dana kasnije preuzima upravu (izjašnjavanje staleža u pokrajini proglašeno kršenjem prošlogodišnjeg ugovora).
* 8. 6. - Parlament Kanade prvi put zaseda u Ottawi, novom gradu britanske Provincije Kanade.
* 9. 6. - Meteor težine preko pola tona pre raspada, pao kod sela Knjaginja na severoistoku Austrije (danas zapad Ukrajine).
* 12. 6. - Tajni ugovor Francuske i Austrije: Francuska će ostati neutralna u zamenu za Veneciju.
* 14. 6. - Austro-pruski rat počinje: Austrija i većina država Njemačke konfederacije smatraju zauzeće Holštajna kršenjem Bečkog ugovora iz 1815., zbog čega je odlučeno da se digne vojska protiv Pruske - pruski poslanik Savigny izjavljuje da njegov kralj smatra njemački savez "ukinutim".
* 17. 6. - Proglas cara i kralja Franje Josipa poziva u rat protiv Pruske.
* 20. 6. - Treći rat za nezavisnost Italije: Kraljevina Italija objavljuje rat Austrijskom carstvu.
* 22. 6. - Švedski Riksdag staleža se raspustio kako bi bio osnovan dvodomni Riksdag (od 1971. jednodomni).
* 24. 6. - Druga bitka kod Custozze: Austrijanci nanose težak poraz italijanskoj vojsci.
* 27. 6. - Bitka kod Langensalze: Hanoverci prvo poražavaju Pruse u Tiringiji, ali dva dana kasnije su opkoljeni i moraju se predati - praktični kraj Kraljevine Hanover.
* 29. 6. - Murtenski slon: cirkuski slon ubio čuvara i pobegao u malom švajcarskom mestu Murten, na kraju ubijen topom.

### Jul/Juli/Srpanj

Bitka kod Könnigratza: spomenik austrijskoj "Bateriji mrtvih"
* 1. 7. -  Rumunske Ujedinjene Kneževine dobile prvi Ustav, ime zemlje promenjeno u Rumunija, liberalna ustavna monarhija ali sa suženim pravom glasa, nehrišćanima uskraćeno državljanstvo (zemlja je do 1878. pod osmanskim sizerenstvom).
* 3. 7. - Bitka kod Könnigratza (Sadova u Češkoj): pruska vojska nanosi katastrofalan poraz austrijskoj.
* 8. 7. - Prusi ušli u Prag.
* 11. 7. - Italijani obnavljaju ofanzivu prema Austriji, pređen Po i zauzet Rovigo.
* jul - Počinje Rat Crvenog Oblaka u današnjem Vajomingu.

Viška bitka
* 20. 7. - Viška bitka u kojoj brojčano i tehnički inferiornija austrijska flota pod admiralom Tegethoffom tuče italijansku flotu.
* 20. 7. - Prusi stigli do Moravskog polja kod Beča, Mađari ne žele pomoći.
* 21. 7. - Bitka kod Bezzecce tokom Garibaldijeve invazije na Trentino je italijanska pobeda nakon koje prilaze Trentu.
* 22. 7. - Italijani zauzeli Udine.
* 22. 7. - Nikolsburško primirje u Austro-pruskom ratu.
* 24. 7. - Rekonstrukcija: Tennessee je prva bivša južnjačka država koja je primljena nazad u SAD.
* 27. 7. - *SS Great Eastern* završio postavljanje transatlantskog telegrafskog kabela, prve stalne komunikacijske veze između Evrope i Sjeverne Amerike.
* 28. 8. - Metričkim zakonom dozvoljena upotreba metričkih mera u SAD.

### Avgust/August/Kolovoz

Grupisanje nemačkih zemalja 1866-71
* 1. 8. - Stupa na snagu sporazum o Latinskoj monetarnoj uniji, učestvuju Francuska, Belgija, Švajcarska, Italija (faktički traje do 1914).
* 5. 8. - Francuski car Napoleon III zahteva kompenzaciju na Rajni, što Bizmark odmah odbija i koristi da bi sklopio odbrambene saveze sa južnim nemačkim državama.
* avgust - Epidemija kolere u Beogradu, 787 obolelih, 260 umrlih.
* 13. 8. (1. 8. po j.k.)? - Proradila pravoslavna Banjalučka bogoslovija, Pelagićeva.
* 18. 8. - Avgustovski savez - vojni savez severnih nemačkih država, na čelu sa Pruskom, osnova Severnonemačke konfederacije naredne godine.
* 21. 8. (kalendar?) - Zvaničan početak Kritskog ustanka (1866-69) protiv Osmanlija.
* 22. 8. - Jedrenjak sa dopunskom parnom snagom *SS Erl King* stigao u London sa čajem posle 78 dana putovanja iz Kine.
* 23. 8. - Praški mir između Pruske i Austrije:
	+ raspuštena Nemačka konfederacija, Austrija isključena iz nemačkih poslova
	+ Pruska anektira Hanover, Hesen, Nasau i Frankfurt kao i Schleswig, Holstein i Lauenburg
	+ Kneževina Lihtenštajn postaje samostalna raspuštanjem Nemačkog saveza;
	+ austrijska venecijanska krunovina pripada Italiji (formalno prvo predata Napoleonu III, obavljen je i formalan plebiscit 21-22. oktobra); Italiji je vraćena i Gvozdena kruna Langobarda.
* 24. 8. - Zanzibarska princeza Sayyida Salme pobegla od kuće nakon što je zatrudnela sa nemačkim trgovcem - udala se za njega i živela kao Emily Ruete.
* 24. 8. - U Beču počinje epidemija kolere, posledica rata sa Pruskom.
* 27. 8. - U Novom Sadu osnovana Ujedinjena omladina srpska, Vladimir Jovanović i srpski liberali imaju veliki uticaj na osnivačkoj skupštini. Omladina deluje do 1872. u svim srpskim krajevima (nacionalističko i liberalno udruženje, članstvo dostupno i starijima).
* 29. 8. - Tokugawa Yoshinobu postaje poslednji šogun Japana (do 1867).

### Septembar/Rujan

* 5. 9. - Na otvorenju (blagoslovu) nove berlinske sinagoge sudjelovao je pruski premijer Otto von Bismarck. Građevina je podignuta prema uzoru na maursku arhitekturu i mogla je primiti 3000 vjernika, a predstavljala je izraz židovske samosvijesti u doba utemeljenja Njemačke.
* 6. 9. - Velika čajna trka 1866.: tri klipera stižu iz Kine iste večeri posle 99 dana putovanja: *Taeping* samo 28 minuta ispred *Ariel*-a, ubrzo zatim i *Serica* (uporedi sa 78 dana putovanja *SS Erl King*-a).
* 12. 9. - Mirovnim ugovorom u Beču Austrija predaje oblast Venecije Italiji.
* septembar - Veliki vojni manevri u požarevačkom okrugu, Alimpije Vasiljević se dogovarao sa nekim oficirima da prinude kneza Mihaila da raspusti vladu.
* 22. 9. - Paragvajski rat, Bitka kod Curupaytyja: Paragvajci odbili koalicione snage od grada Curupayty, nanevši im velike gubitke.
* rujan-listopad - U Hrvatskoj se obeležava 300-godišnjica pogibije Nikole Zrinskog.

### Oktobar/Listopad

* 3. 10. - Mirovni ugovor između Austrije i Italije.
* 3. 10. - Parobrod *Evening Star* potonuo pored Severne Amerike, 262 mrtvih.
* 5. 10. (23. 9. po j.k.) - Kneževi Srbije i Crne Gore, Mihailo Obrenović i Nikola I Petrović zaključili ugovor o savezu - Nikola je spreman odreći se prestola u slučaju ujedinjenja.
* 30. 10. - Friedrich Ferdinand von Beust, raniji saksonski ministar, postaje ministar inostranih poslova Austrije.
* oktobar-novembar - Francuska ekspedicija protiv Koreje nakon pogubljenja jezuita - Francuzi se povukli, Koreja ostaje u samoizolaciji.

### Novembar/Studeni

* 7. 11. - Otvorena prva železnička pruga u (osmanlijskoj) Bugarskoj, Ruse – Varna (223 km).
* 9. 11. - Kritski ustanak, "Holokaust u Arkadiju": tokom turskog napada na manastir Arkadi, Grci digli u vazduh skladište baruta u kome se krilo i stotine žena i dece, veliki gubici s obe strane, svetsko javno mnenje na grčkoj strani.
* novembar - Na predlog Jovana Ristića, srpskog diplomatskog agenta na Porti, srpska vlada zatražila od Turske da povuče posade iz tvrđava u Srbiji; u ovo vreme predsednik saveta Jovan Marinović obišao Petrograd, Berlin, Beč, dobija podršku po pitanju tvrđava.
* 17. 11. - Otpis Franje Josipa Ugarskom saboru: obećaje da će dati Ugarskoj odgovorno ministarstvo i uspostaviti stari ustav, ako se promijene zakoni iz 1848.

### Decembar/Prosinac

Trg bana Jelačića 1880.
* 1. 12. - Otvoren viseći most koji povezuje Cincinnati, Ohio i Covington, Kentucky, sa rasponom od 322m najduži na svetu.
* 3. 12. - U Bejrutu počela predavanja na Sirijskom protestantskom koledžu (od 1920. Američki univerzitet u Bejrutu).
* 12. 12. - Eksplozija u rudniku uglja u *Oaks Colliery* u Jorkširu, preko 380 mrtvih.
* 16. 12. - Na Trgu bana Jelačića u Zagrebu otkriven spomenik banu.
* 18. 12. - Hrvatski sabor glasa da trojedna kraljevina ne stupa u ugarski sabor (više nema straha od "njemačkog mora" i veze sa Austrijom, a Ugarska ne želi ravnopravnost).
* 21. 12. - Fettermanov masakr: Indijanci u Vajomingu uništili čitavu jedinicu kapetana Fettermana od 81 čoveka.
* 28. 12. - Carska naredba u Habsburškoj monarhiji o općoj vojnoj dužnosti, kojoj će se županije protiviti, jer o tome odlučuje sabor.

### Kroz godinu

* Srbija:
	+ Demografija Srbije: popisano 1.216.348 stanovnika (87% Srba, 10,5% Vlaha). Ima 38 gradova u kojima živi 9,5% stanovništva.
	+ U rudniku Majdanpek počinje proizvodnja bakra, nakon što je raskinut ugovor sa francuskim društvom i stavljen pod vojnu upravu.
	+ Suša i nerodica u pet okruga Srbije.
* Srbija vojno pomaže Crnoj Gori (5.000 pušaka, baterija brdskih topova, municija, oficiri-instruktori).
* Otvoren ruski konzulat u Prizrenu.
* Podignuta pravoslavna Saborna crkva u Zagrebu.
* Đaci pravoslavne bogoslovije u Zadru su osnovali udruženje, imaju rukopisni časopis "Prvenac".
* Izdat roman "Zločin i kazna" Dostojevskog.
* U Južnoj Africi pronađen sjajni kamenčić, današnji dijamant Eureka.
* Osnovane dve švajcarske firme koje će postati jezgro *Nestlé*-a.
* Nauka i tehnika:
	+ Alfred Nobel pronalazi dinamit (patentirano 1867).
	+ Charles Wheatstone, Werner von Siemens i Samuel Alfred Varley nezavisno otkrili princip dinama, tj. generisanja električne struje bez stalnog magneta - omogućena je snaga u industrijskim razmerama.
	+ Robert Whitehead razvio samohodni torpedo u Rijeci.
	+ Izmišljen Leklanšeov element, vrsta električne baterije.

## Rođenja

### Januar/Siječanj – Jun/Lipanj

* 12. 1. - Tošo Lesić, hrvatski glumac († 1949)
* 29. 1. - Romain Rolland, francuski književnik, nobelovac († 1944)
* 18. 2. - Janko Vukotić, crnogorski divizijar, predsednik vlade († 1927)
* 25. 2. - Benedetto Croce, talijanski filozof, političar, povjesničar umjetnosti i literarni kritičar († 1952)
* 26. 2. - Herbert Henry Dow, hemijski industrijalac († 1930)
* 26. 3. - Fred Karno, pozorišni impresario († 1941)
* 13. 4. - Butch Cassidy, odmetnik († 1908)
* 22. 4. - Hans von Seeckt, nemački oficir i planer († 1936)
* 12. 5. - Leopold Mandić, svećenik, kapucin, svetac († 1942.)
* 17. 5. - Erik Satie, francuski kompozitor († 1925)
* 28. 5. - Franz von Bayros, grafičar, slikar († 1924)
* 24. 6. - Petar Zimonjić, mitropolit dabrobosanski, svetac († 1941?)
* 26. 6. - George Herbert, 5th Earl of Carnarvon, finansijer iskopavanja u Egiptu († 1923)

### Jul/Srpanj – Decembar/Prosinac

* 13. 7. - La Goulue, pariska plesačica († 1929)
* 28. 7. - Beatrix Potter, književnica za decu († 1943)
* 12. 8. - Jacinto Benavente, španski pisac, nobelovac († 1954)
* 13. 8. - Giovanni Agnelli, osnivač *Fiat*-a († 1945)
* 31. 8. - Elizabeth von Arnim, spisateljica († 1941)
* 21. 9. - H. G. Wells, književnik († 1946)
* 29. 9. - Mihajlo Hruševski, ukrajinski akademik, političar († 1934)
* 6. 10. - Reginald Fessenden, kanadski izumitelj i radio-pionir († 1932.)
* 12. 10. - Ramsay MacDonald, prvi laburistički premijer UK († 1937)
* 18. 10. - Dragutin Inkiostri Medenjak, dekorater, slikar († 1942)
* 5. 11. - George Milne, britanski feldmaršal († 1948)
* 12. 11. - Sun Yat-sen, lekar, osnivač Republike Kine († 1925)
* 25. 11. - Franjo Bučar, književnik, književni povjesničar i športski djelatnik († 1946)
* 16. 12. - Vasilij Kandinski, slikar († 1944)

## Smrti

* 15. 1. - Vicko Andrić, arhitekt i konzervator (\* 1793)
* 11. 2. - Thuwaini bin Said al-Said, sultan Maskata i Omana (\* 1821)
* 29. 5. - Winfield Scott, američki general (\* 1786)
* 7. 6. - Seattle (poglavica) (\* ca. 1786)
* 20. 7. - Bernhard Riemann, matematičar (\* 1826)
* 29. 8. - Tokugawa Iemochi, šogun Japana (\* 1846)
* 14. 11. - Miguel I, bivši kralj Portugala (\* 1802)
* 1. 12. - George Everest, geodeta u Indiji (\* 1790)
* Antonije R. Majstorović, bivši državni sekretar
* Prokopije Čokorilo, pravoslavni sveštenik, hroničar (\* 1802)

## Reference

Literatura
* Rudolf Horvat (hr Wikisource): *Najnovije doba hrvatske povjesti/Ponovni savez s Ugarskom*
* *Istorija srpskog naroda*, Od Prvog ustanka do Berlinskog kongresa 1804-1878, Beograd 1981
	+ Peta knjiga prvi tom (V-1)
	+ Peta knjiga drugi tom (V-2)
* Šišić, Ferdo. *Povijest Hrvata Pregled povijesti hrvatskoga naroda 1526.-1918.* drugi dio. Marjan tisak 2004.