# 1780.

*Ovo je članak o godini 1780.*

|  |  |
| --- | --- |
| Milenijum:
 | 2. milenijum
 |
| Vjekovi:
 | 17. vijek – **18. vijek** – 19. vijek
 |
| Decenija:
 |  1750-e  1760-e  1770-e  – 1780-e –  1790-e  1800-e  1810-e  |
| Godine:
 | 1777 1778 1779 – **1780** – 1781 1782 1783
 |

† Marija Terezija

1780.. po kalendarima
| Gregorijanski
 | 1780.. (MDCCLXXX) |
| Ab urbe condita
 | 2533.
 |
| Islamski
 | 1193–1195.
 |
| Iranski
 | 1158–1159.
 |
| Hebrejski
 | 5540–5541.
 |
| Bizantski
 | 7288–7289.
 |
| Koptski
 | 1496–1497.
 |
| Hindu kalendari
 |
| • *Vikram Samvat* | 1835–1836.
 |
| • *Shaka Samvat* | 1702–1703.
 |
| • *Kali Yuga* | 4881–4882.
 |
| Kineski
 |
| • Kontinualno
 | 4416–4417.
 |
| • 60 godina
 | Yang Metal Miš (od kineske Ng.) |
| Holocenski kalendar
 | 11780.
 |
| p • r • u |
| Podrobnije: Kalendarska era |

Godina **1780** (**MDCCLXXX**) bila je prijestupna godina koja počinje u subotu po gregorijanskom kalendaru odn. prijestupna godina koja počinje u srijedu po julijanskom kalendaru.

## Događaji

### Januar/Siječanj

* 8. 1. - Tabriz na severozapadu Persije razoren u zemljotresu, možda 50.000 mrtvih.
* 16. 1. - Američki rat za nezavisnost: Bitka na mjesečini u kojoj britanska mornarica nanosi poraz španskoj floti ispred obala Portugala i omogućava opskrbu Gibraltara opsadom; poznata kao jedna od rijetkih bitaka Doba jedrenjaka koja se odigrala noću.

### Februar/Veljača

### Mart/Ožujak

* 1. 3. - Pennsylvanijska legislatura usvaja Akt za postepeno ukidanje ropstva.
* 11. 3. - Ruska carica Katarina proglašava oružanu neutralnost i obavezuje se da će štititi pomorsku trgovinu država neutralnih u Američkom ratu za nezavisnost; deklaraciju će ubrzo podržati Danska-Norveška i Švedska, stvorivši tako Ligu oružane neutralnosti.
* 24. 3. - San Juanska ekspedicija: Britanci su se usidrili ispred obale današnje Nikaragve (Generalna kapetanija Gvatemala) - ostvaruju početni uspeh ali većina vojnika će im umreti od žute groznice do povlačenja u novembru.

### April/Travanj

* 7. 4. - Otvoreno je *Grand Théâtre de Bordeaux*.

### Maj/Svibanj

* 4. 5. - Prvi Epsom Derby.
* 12. 5. - Britanci zauzimaju Charleston, South Carolina nakon mjesec i pol dana opsade - jedan od najtežih američkih poraza u ratu.
* maj - Susret ruske carice Katarine i austrijskog suvladara Josifa u Mogiljevu.
* 19. 5. - Mračni dan u Novoj Engleskoj, verovatno izazvan šumskim požarima.
* 29. 5. - Bitka u Waxhawsu, na severu Južne Karoline, pobeda je Britanaca nad patriotima - pronosi se glas da se radilo o masakru, što podstiče nezadovoljstvo prema Britancima.

### Jun/Juni/Lipanj

* 2 - 7. 6. - Gordonovi neredi u Londonu prilikom kojih pokušaj radikalnih protestanata da spriječe emancipaciju britanskih katolika dovodi do nasilja i vojne intervencije u kojoj je ubijeno nekoliko stotina ljudi.
* 23. 6. - Bitka kod Springfielda u New Jerseyu je američki uspeh i kraj britanskih ambicija u toj državi.

### Jul/Juli/Srpanj

* 11. 7. - Američki rat za nezavisnost: Francuske trupe, *Expédition Particulière*, prvi se put iskrcavaju na tlu Trinaest kolonija kako bi podržale sjevernoameričke pobunjenike.
* jul - Mysorski vladar Hyder Ali započinje Drugi anglo-mysorski rat (do 1784) na jugu Indije.

### Avgust/August/Kolovoz

* 4. 8. - Prvi anglo-maratski rat: Britanci su zauzeli Gwalior na severu Indije.
* 9. 8. - Špansko-francuska flota admirala de Cordove zarobila 55 od 63 trgovačka broda u britanskom konvoju kod rta St. Vincent.
* 16. 8. - Bitka kod Camdena u Južnoj Karolini: Britanci su porazili mnogobrojnije američke snage.
* 24. 8. - Francuski kralj Louis XVI donosi ukaz kojim je ukinuto korištenje torture u svrhu dobijanja priznanja u krivičnim postupcima.

### Septembar/Rujan

* 10. 9. - Bitka kod Pollilura je veliki britanski poraz u mysorskom ratu u Indiji.
* 23. 9. - Amerikanci su uhapsili britanskog obaveštajca Johna Andréa, koji je nosio planove utvrđenja West Point, koje mu je predao Benedict Arnold - ovaj je sutradan prebegao Britancima, André je obešen 2. 10..

### Oktobar/Listopad

* 3. 10. - Savanna-la-Marski uragan: hiljade ljudi stradale na Jamajci i britanskim brodovima u okolini.
* 4. 10. - Ekspedicija pokojnog Jamesa Cooka se vratila u Britaniju.
* 7. 10. - Bitka na Kings Mountain na severu Južne Karoline: patrioti su razbili lojaliste, što je povratilo američki moral nakon mnogih poraza na jugu.
* 10. 10. - Počela je gradnja tvrđave Theresienstadt (do 1790), današnji Terezín na severozapadu Češke. Istovremeno se gradi i Josefstadt, danas u Jaroměřu, na severu Češke.
* 10 - 16. 10. - Veliki uragan je najžešća poznata atlantska oluja - stradalo je 20 - 24.000 ljudi na Malim Antilima. Britanska Kraljevska mornarica je doživela velike gubitke.

Josip II
* 19. 10. - Umro vaseljenski patrijarh Sofronije II, nasleđuje ga Gavrilo IV (do 1785).
* 20. 10. - Solanov uragan: stradale dve hiljade ljudi španske flote blizu britanske Zapadne Floride.
* 23. 10. - Još jedan uragan pogađa Barbados i Santa Luciju.
* 25. 10. - Massachusetts je dobio ustav - odredba o jednakosti i slobodi ljudi vodi skorom nestanku ropstva u državi.
* 31. 10. - Britanski ratni brod *HMS Ontario* potonuo u oluji na istoimenom jezeru sa 80 ljudi.

### Novembar/Studeni

* 3. 11. - Hyder Ali je zauzeo Arcot u dan. Tamil Naduu.
* 4. 11. - Počinje pobuna Túpac Amarua II u španjolskom Vicekraljevstvu Peru.
* 16. 11. - U Mletačkoj republici je ukinuta obaveza pravoslavnih episkopa i sveštenika da ispovedaju firentinsku uniju.
* 29. 11. - Nakon smrti austrijske carice Marije Terezije njen sin rimsko-njemački car Josip II preuzima formalnu vlast nad svim habsburškim teritorijama (do 1790).
* 30. 11. - Carski reskript uvjerava ugarsko-hrvatske staleže da će poštivati njihova prava.

### Decembar/Prosinac

* 11. 12. - Britanci uzeli Maratama Bajipur, kasniji Bassein, danas Vasai na zapadnoj obali Indije.
* 20. 12. - Nakon što se Nizozemska priključila Ligi oružane neutralnosti Velika Britanija joj objavljuje rat čime započinje Četvrti anglo-nizozemski rat - ekonomska katastrofa za Nizozemce.
* 28. 12. - Pošto je ovladao većim delom južnog Perua, Tupac Amaru opseda Cuzco, ali je odbijen već 10. januara - pobuna počinje slabiti.

### Kroz godinu

* Donesen je konačni hrvatski urbar, za zagrebačku, varaždinsku i križevačku županiju (ukinut 1848). Većina plemstva vara narod pri evidenciji obaveza i okrutna je ako ovi prigovore.
* Početkom '80-tih, Bečka banka prodaje banatske pustare vlasteli (Kiss, Karácsonyi, Lázár, Buttler, Nákó i dr.) a ovi naseljuju seljake na novim posedima, i "duhandžije", "kertise", većinom Mađare i Slovake.
* Izvozna trgovina preko Rijeke iznosi 2.781.000 forinti a uvozna 1.341.000 forinti; cifre za Bakar su 83.000 uvoza i 368.000 izvoza. Trgovina prema Turskom carstvu preko Hrvatske i Slavonije iznosi 1.042.000 forinti uvoza i 325.000 uvoza; tranzit prema austrijskim nasljednim zemljama je 1.700.000 uvoza i 490.000 izvoza.
* Carinski prihodi kod Zemuna donose Austriji 100.000 forinti godišnje.
* Seljaci u inkorporiranom Banatu su dobili urbar znatno povoljniji nego u ostatku Ugarske, rabota je većim delom pretvorena u novčanu obavezu.
* U Rudama kraj Samobora reorganizirana rudarska bratimska blagajna.
* 1780-81 - Teodor Kračun i Jakov Orfelin slikaju ikonostas Saborne crkve u Sremskim Karlovcima.
* Iz Bosne je u Austriju prešlo nekoliko grupa sa manjim brojem porodica.
* Kuga u Sarajevu: za tri godine umire 8.000 Sarajlija, na vrhuncu je bilo oko 100 mrtvih na dan.
* Bosanski paša je Sarajlija Abdulah-paša Teftedarović (do 1785) - "bio je raji dobar".
* Crnogorci se sukobljavaju sa mletačkim podanicima; u zemlji je nesloga između vladike Save i guvernadura Radonjića i mnogih glavara.
* Neredi u Makedoniji: razbojnička banda upala u manastir Slepče, ubila igumana, opljačkala crkvene stvari i manastirsku stoku.
* Antun Kanižlić: "Sveta Rožalija".
* Crkve: župna crkva Majke Božje od Svete krunice u Ličkom Lešću, crkva Anđela Čuvara u Lunu, župna crkva Uznesenja Blažene Djevice Marije u Starim Jankovcima, katedralna crkva Navještenja Blažene Djevice Marije u Gospiću, župna crkva Ranjenog Isusa u Gradecu
* Jozefinski patent obavezuje na upisivanje imena u knjige.
* Luigi Galvani je primetio da elektricitet pokreće noge mrtvih žaba.
* Objavljen *Mémoire sur la chaleur* sa Lavoisier-Laplaceovim zakonom: začetak termohemije.

## Rođenja

* 18. 3. - Miloš Obrenović (rođ. Teodorović), srpski knez († 1860)
* 29. 4. - Charles Nodier, književnik († 1844)
* 14. 5. - Jules de Polignac, francuski premijer († 1847)
* 20. 5. - Bernardino Rivadavia, prvi predsednik Argentine († 1845)
* 1. 7. - Carl von Clausewitz, pruski general i vojni teoretičar († 1831)
* 4. 7. - Angelo Antonio Frari, dalmatinski liječnik († 1865)
* 21. 8. - Jernej Kopitar, slovenački slavista, pomagač Vuka Karadžića († 1844)
* 29. 8. - Jean-Auguste-Dominique Ingres, slikar († 1867)
* 20. 10. - Pauline Bonaparte, vojvotkinja Guastalle († 1825)
* 13. 11. - Ranjit Singh, osnivač Sičkog carstva († 1839)
* 14. 12. - Karl Nesselrode, ruski ministar ino. poslova († 1862)
* Milovan Vidaković, književnik († 1841)
* Stefan Živković, pisac, prevodilac († 1831)
* c. Hajduk Veljko, krajinski vojvoda († 1813)
* c. Tudor Vladimirescu, vlaški revolucionar († 1821)

## Smrti

* 18. 2. - Vićentije Jovanović Vidak, mitropolit karlovački (\* 1730)
* 15. 4. - Emerik Pavić, franjevac, književnik (\* 1716)
* 4. 7. - Karlo Aleksandar Lotarinški, habsburški feldmaršal, guverner Nizozemske (\* 1712)
* 14. 7. - Charles Batteux, teoretičar estetike (\* 1713)
* 3. 8. - Étienne Bonnot de Condillac, filozof, svećenik (\* 1714)
* 19. 8. - Johann de Kalb, američki general (\* 1721)
* 29. 8. - Jacques-Germain Soufflot, arhitekt (\* 1713)
* 6. 9. - Françoise Basseporte, slikarka (\* 1701)
* 2. 10. - John André, britanski obaveštajni oficir (\* 1750)
* 12. 11. - Julije Bajamonti, splitski polihistor (\* 1744)
* 17. 11. - Bernardo Bellotto, slikar (\* 1721)
* 29. 11. - Marija Terezija, austrijska nadvojvotkinja, carica rimsko-njemačkog carstva, kraljica Ugarske, Češke, Hrvatske i Slavonije (\* 1717)
* 14. 12. - Ignatius Sancho, britanski crni abolicionista i pisac (\* ca. 1729)
* 1780/81 - Baba-Alija, sarajevski tamburaš

## Reference

Literatura
* *Historija naroda Jugoslavije II*, Školska knjiga Zagreb, 1959
* *Istorija srpskog naroda*, Četvrta knjiga, prvi tom, Srbi u XVIII veku, SKZ Beograd 1986 (IV-1), drugi tom (IV-2)