# 1801.

*Ovo je članak o godini 1801.*

|  |  |
| --- | --- |
| Milenijum:
 | 2. milenijum
 |
| Vjekovi:
 | 18. vijek – **19. vijek** – 20. vijek
 |
| Decenija:
 |  1770-e  1780-e  1790-e  – 1800-e –  1810-e  1820-e  1830-e  |
| Godine:
 | 1798 1799 1800 – **1801** – 1802 1803 1804
 |

1801.. po kalendarima
| Gregorijanski
 | 1801.. (MDCCCI) |
| Ab urbe condita
 | 2554.
 |
| Islamski
 | 1215–1216.
 |
| Iranski
 | 1179–1180.
 |
| Hebrejski
 | 5561–5562.
 |
| Bizantski
 | 7309–7310.
 |
| Koptski
 | 1517–1518.
 |
| Hindu kalendari
 |
| • *Vikram Samvat* | 1856–1857.
 |
| • *Shaka Samvat* | 1723–1724.
 |
| • *Kali Yuga* | 4902–4903.
 |
| Kineski
 |
| • Kontinualno
 | 4437–4438.
 |
| • 60 godina
 | Yin Metal P(ij)etao (od kineske Ng.) |
| Holocenski kalendar
 | 11801.
 |
| p • r • u |
| Podrobnije: Kalendarska era |

Godina **1801** (**MDCCCI**) bila je redovna godina koja počinje u četvrtak po gregorijanskom kalendaru odn. redovna godina koja počinje u utorak po julijanskom kalendaru.

|  |
| --- |
| **1801**: 1 • 2 • 3 • 4 • 5 • 6 • 7 • 8 • 9 • 10 • 11 • 12 Rođenja • Smrti
 |

## Događaji

### Januar/Siječanj

* 1. 1. -  Na snagu stupaju Zakoni o uniji čime počinje postojati Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske. Napuštene su pretenzije na francuski presto, tako da na novom grbu nema ljiljana.
* 1. 1. -  Giuseppe Piazzi otkriva asteroid/patuljastu planetu Ceres (do 1850-tih su je smatrali planetom).
* 4. 1. (14 Nivôse an IX po f.r.k.) - Napoleon prognao bez suđenja 130 jakobinaca osumnjičenih za Atentat u ulici Saint-Nicaise. Atentat su organizovali rojalisti, ali Napoleon koristi događaj da eliminiše ekstremne republikance.
* januar - Haićanska revolucija: Toussaint Louverture zauzima španjolski Santo Domingo, pripada mu cijeli otok Hispaniola.
* 8. 1. - Dekret ruskog cara Pavla o priključenju istočne Gruzije (Kraljevstva Kartli-Kaheti) Rusiji.
* 14. 1. - Car Pavle poručuje francuskom titularnom kralju Luju XVIII da više ne može boraviti u Rusiji (palata Jelgava) - odlazi u prusku Varšavu (palata Łazienki) a u Rusiju se vraća 1804-07.
* 15. 1. (25 Nivôse) - Francuski revolucionarni ratovi, Rat Druge koalicije: potpisano primirje između Francuza i Austrijanaca.
* januar - Nakon hapšenja, beogradski mitropolit Metodije ubijen - nije uticalo na odnose Srba i Hadži Mustafe. Nasleđuje ga Leontije (do 1813), za koga se nagađa da je bio umešan u Metodijev pad.
* januar - Indijski pohod Pavla I: donski ataman Vasilij Petrovič Orlov dobio naređenje za pokret.
* 19. 1. (29 Nivôse) - Francuski general Joachim Murat ušao u Firencu - ide prema Napulju.
* 27. 1. - Malcolmova misija rezultirala Anglo-persijskim trgovačkim i vojnim sporazumom.

### Februar/Veljača

* 4. 2. - John Marshall je novi šef Vrhovnog suda SAD - do 1835., s najdužim mandatom.

Centralna Evropa 1801.
Francuska Republika 1801.
* 9. 2. (20 Pluviôse) - Sporazum u Lunévilleu kojim je sklopljen mir između Francuske i Svetog Rimskog Carstva (Austrije), kojim je završen Rat Druge koalicije i potvrđene odredbe Sporazuma iz Campo Formija. Francuzi dobijaju levu obalu Rajne. Granica Cisalpinske Republike je na reci Adige. Još samo Ujedinjeno kraljevstvo je ostalo u ratu (Austrijanci ponovo zaratili 1805).
* 9. 2. - U Folignu potpisano primirje između Francuza i Napulja.
* 13. 2. - Ruski car Pavle I se uselio u novoizgrađeni Mihajlovski zamak - u strahu je od urota, misli da će tu biti bezbedniji nego u Zimskom dvorcu.
* februar - Progon katolika u Koreji (progon Shinyu, → Korejski mučenici).
* 16. 2. - Britanski premijer William Pitt Mlađi daje ostavku jer kralj ne želi emancipaciju katolika, većinskog stanovništva u Irskoj. Henry Addington preuzima položaj posle mesec dana (do 1804), jer je kralj George III imao još jednu epizodu ludila (Pitt se vraća 1804-06).
* 17. 2. - Nakon što se ispostavilo da prethodne godine izabrani Elektorski kolegij obojici kandidata daje jednaki broj glasova, Predstavnički dom američkog Kongresa za predsjednika bira Thomasa Jeffersona, a za potpredsjednika drugoplasiranog Aarona Burra.

### Mart/Ožujak

Thomas Jefferson
* 3. 3. - Osnovana *London Stock Exchange*.
* 4. 3. - Thomas Jefferson preuzima dužnost američkog predsjednika (do 1809). Državni sekretar je James Madison.
* 6. 3. - Počinju pregovori između Francuske i Rusije.
* 8. 3. (17 Ventôse) - Napoleonov pohod na Egipat i Siriju - epilog: Britanci se iskrcavaju u Egiptu, u drugoj Bici kod Abukira su porazili Francuze koji su ih ometali.
* 9. 3. (18 Ventôse) - Četiri departmana na Rajni – Roer, Sarre, Rhin-et-Moselle i Mont-Tonnerre – zvanično priključeni Francuskoj (do 1814).
* 10. 3. - U Britaniji održan prvi popis stanovništva; prema njegovim rezultatima u Engleskoj i Walesu živi 8,9 miliona, u Londonu 860.035 stanovnika, u Škotskoj 1,6 miliona.
* 13. 3. (22 Ventôse) - Na putu prema Aleksandriji, Britanci porazili Francuze kod Mandore.
* 14. 3. - Henry Addington postaje novi premijer Ujedinjenog Kraljevstva.
* 16. 3. - Smrću velike vojvotkinje Aleksandre Pavlovne u Budimu, okončava se jedini bračni savez Romanova i Habsburga.
* 21. 3. (30 Ventôse) - Bitka kod Aleksandrije (Kanopa), odlučujuća britanska pobeda u Egiptu, mada je komandant ekspedicije Ralph Abercromby smrtno ranjen. Britanci će u avgustu opsesti Aleksandriju.
* 21. 3. - Ugovor iz Aranjueza između Francuske i Španije: potvrđen prošlogodišnji Treći ugovor iz San Ildefonsa, Španci daju Lujzijanu u Americi za neke priključke u Toskani.
* 21. 3. -  U Toskani uspostavljena Kraljevina Etrurija (do 1807), francuska nadoknada Ludoviku I za Vojvodstvo Parma, a prema franko-španskom ugovoru.

Aleksandar I
* 23. 3. - Ruski car Pavle I ubijen u Mihajlovskom zamku od strane oficira. Nasljeđuje ga sin Aleksandar I (do 1825).
* 28. 3. (7 Germinal) - Firentinski ugovor: kraj rata između Francuske i Napulja - teritorijalni ustupci Francuskoj.

### April/Travanj

* 1. 4. - Pruska invazija Hanovera, čime napadaju i Britance.
* 2. 4. - Bitka kod Kopenhagena u kojoj Britanske snage pod vodstvom Horatija Nelsona nanose poraz dansko-norveškoj floti, a nakon čega će Danska-Norveška biti prisiljena napustiti Drugi savez oružane neutralnosti (sa Pruskom, Švedskom i Rusijom). Britanci također zauzeli Danske zapadnoindijske otoke.
* 12. 4. - Ranjit Singh postaje maharadža Pandžaba - lider Sičkog carstva do 1839.
* proleće - Pazvanogluovi odredi pljačkaju do Jagodine, Ćuprije i Aleksinca.
	+ Ratovanje protiv Pazvanoglua: Srbi razbili jedan njegov odred blizu Požarevca; jedna vojska Srba i Turaka poslata na Negotin, ali se razbežali zbog sumnjivog držanja janičara i vesti o porazu jednog carskog odreda kod Berkovice. Hadži Mustafa zatražio pogubljenje osmorice janičarskih vođa, ali ovi su presreli pismo - otvoren sukob, pobuna u beogradskoj varoši.

### Maj/Svibanj

Goya: "Obitelj Karlosa IV"
* 2. 5. - Neuspešna francuska opsada toskanske tvrđave Porto Ferrajo na Elbi (do oktobra).
* 6. 5. - Akcija od 6. maja 1801: britanski brik *HMS Speedy* zarobljava mnogo veću špansku šebek-fregatu *El Gamo* blizu Barcelone.
* 10. 5. - Počinje Prvi berberski rat: paša Tripolija Jusuf Karamanli je objavio rat SAD, posjekavši stjegovni jarbol ispred konzulata, nakon što je Jefferson odbio zahtjevani danak.
* 13. 5. (23 Floréal) - Cisalpinska Republika podeljena u 12 departmana.
* 14. 5. - Admiral Nelson stigao do Revala (Talinna), ruski car Aleksandar pregovara o miru.
* 20. 5. - 6. 6. - Rat naranči: Španija podstaknuta od Napoleona da napadne Portugal, koji nije želeo prekinuti savez sa Britanijom.
* 27. 5. - Francuska ekspedicija Nicolas Baudina stiže do Australije; otkriva Otoke Montebello itd.
* 29. 5. - Helvetska Republika ima novi ustav, Malmaisonski, nametnut od Napoleona. Napoleon i Talleyrand žele otupiti oštricu revolucionarnosti i nacionalizma u klijentskim republikama, delom zbog kompromisa sa ostalim silama.

### Jun/Juni/Lipanj

* 6. 6. - Badajozkim ugovorom okončan špansko-portugalski sukob: Portugal gubi Olivençu.
* 13. 6. (24 Prairial) - Algeciraska kampanja: francuski kontraadmiral Linois kreće iz Toulona, ne bi li se pridružio franko-španskoj floti kod Cadiza (mora proći Gibraltar).
* 15. 6. - Tokom toride u Madridu, bik je probio ogradu i ubio dva čoveka - tema jednog Goyinog crteža iz serije *La Tauromaquia* 1815-16 (→ en).
* 27. 6. (8 Messidor) - Francuzi u Kairu, na čelu s gen. Belliardom, predali se britansko-osmanskim snagama nakon opsade.

### Jul/Juli/Srpanj

* 6. 7. (17 Messidor) - Prva Bitka kod Algecirasa: neuspešni britanski napad na franko-španski eskadron.
* 7. 7. - Haićanska revolucija: Toussaint Louverture promulgira ustav za otok Hispaniolu proglasivši se doživotnim predsjednikom, potvrđena je zabrana ropstva. Napoleon šalje ekspediciju sljedeće zime.
* 12. 7. (23 Messidor) - Druga bitka kod Algecirasa u kojoj britanske snage nanose poraz francusko-španskoj floti.

Napoleon potpisuje Konkordat
* 15. 7. (26 Messidor) - Konkordat iz 1801.: sporazum Napoleona i pape Pija VII. (na snazi do 1905).
* jul - Britanci zauzeli, uz prećutan pristanak, portugalsko ostrvo Madeira (do 1802).
* 18. 7. - Matthew Flinders zaplovio prema Novoj Holandiji, tj. Australiji (do 1803).
* 26. 7. - Nakon smrti Umdat ul-Umare, njegov naslednik potpisuje ugovor kojim država Arkot u južnoj Indiji dolazi pod britansku vlast (generalni guverner Britanske Indije je Richard Wellesley).

### Avgust/August/Kolovoz

* 1. 8. - Akcija od 1. avgusta 1801: američka škuna *USS Enterprise* zarobila tripolitansku polaku.
* 4. i 15/16. 8. (4 i 27/28 Thermidor) - Napadi na Boulogne: admiral Nelson ne uspeva razbiti francusku flotilu.
* 19. 8. - Janičari ušli u Gornji grad Beogradske tvrđave i praktično zarobili vezira Hadži Mustafu.
* 24. 8. (6 Fructidor) - Pariski ugovor: Francuska garantuje Bavarskoj posede na desnoj obali Rajne i nadoknadu za levoobalne (približavanje dve zemlje).

### Septembar/Rujan

Jacquardov razboj, bušene kartice u prednjem planu
* 2. 9. (15 Fructidor) - Opsada Aleksandrije: Francuzi se predaju posle 16 dana. Vojska, na čelu s gen. Menouom se može vratiti kući ali teško oružje i brodovi pripadaju Britancima ili Turcima. Britanci uzimaju i Kamen iz Rosette. U Egiptu dolazi do borbe za prevlast između Osmanlija, mameluka i egipatskih plemića, u kojoj Muhamed Ali odnosi prevagu 1805.
* 11. 9. - U Leipzigu je premijerno izvedena romantična tragedija Friedricha Schillera *"Djevica Orleanska"*, doživjevši velik uspjeh.
* 12. 9. - Potvrđen dekret o priključenju Gruzije Rusiji.
* 15. 9. - Krunisan ruski car Aleksandar I.
* 19 - 25. 9. - U Parizu se održava 2. izložba proizvoda francuske industrije, Joseph Marie Jacquard prikazuje svoj razboj (dobija bronzanu medalju) - začetak programabilnih mašina.
* 29. 9. (7 Vendémiaire an X) - Madridski ugovor između Francuske i Portugala: Francuska Gvajana proširena na račun Portugalskog Brazila; portugalske luke zatvorene za britanske brodove.

### Oktobar/Listopad

* 1. 10. (9 Vendémiaire) - U Londonu potpisani preliminarni članci mira između V. Britanije i Francuske.
* 8. 10. (16 Vendémiaire) - Mirovni sporazum Francuske i Rusije.
* 9. 10. - Preliminarni mir između Francuske i Osmanskog carstva.
* oktobar - Pobuna na Haitiju na čelu sa Hyacinthe Moïseom, zbog prinudnog rada u očekivanju francuske ekspedicije.
* 17. 10. - Prevrat u Batavijskoj Republici: proguran je ustav sa reakcionarnim elementima, Republika postaje Komonvelt. Sistem je autoritarniji, nestaje revolucionarna ikonografija.
* 21. 10. (29 Vendémiaire) - Pobuna crnih vojnika na Gvadalupi.
* 28. 10. (6 Brumaire) - Pobuna francuskih zarobljenika na britanskom brodu *Prince* u Indijskom okeanu - preuzeli su kontrolu nad brodom i otplovili prema Mauricijusu.

### Novembar/Studeni

* 10. 11. - Britanci preuzimaju pola države Awadh na severu Indije, kao i upravu nad vojskom.
* novembar - Lionska konsulta: predstavnici Cisalpinske Republike stižu u Lion na vanredno zasedanje, na kome će u januaru biti proglašena Italijanska Republika.

### Decembar/Prosinac

"Dahije ubijaju Mustafa-pašu"
* 5. 12. - Početak anglo-francuskih pregovora u Amienu.
* 14. 12. (23 Frimaire) - Ekspedicija prema Saint-Domingue (Haitiju) kreće iz Bresta.
* 24. 12. - Richard Trevithick prikazao u Cambornu svoju drumsku lokomotivu *Puffing Devil*.
* 27. 12. (15. 12. po j.k.) - Ubijen Hadži Mustafa-paša - kraj njegove osmogodišnje borbe sa janičarima. Beogradskim pašalukom zavladale dahije (do 1804).

### Kroz godinu

* 1801-03 - Harambaša Laza ima najpoznatiju hajdučko-razbojničku družinu u Beogradskom pašaluku, strah i trepet na austrijskoj strani - u njoj četuje i Stanoje Glavaš.
* Prvi put održan popis stanovništva u Francuskoj.
* Marko Vojnović dobio čin admirala u ruskoj mornarici.
* Atanasije Stojković piše roman "Aristid i Natalija", kao i naučno delo "Fisika, prostim jezikom spisana za rod slaveno-serbskij".

David: "Napoleon prelazi Alpe" (prva od pet verzija)
* Joakim Stulli (Stulić) objavljuje *Lexicon Latino-Italico-Illyricum* u Budimu.
* 1801-1804 - U Dubrovniku se opet kuju perpere.
* Nauka i tehnika
	+ Objavljene Gaussove *Disquisitiones Arithmeticae*, osnova moderne teorije brojeve.
	+ John Dalton izlaže gasne zakone.
	+ Andrés Manuel del Río otkrio vanadij. Charles Hatchett otkriva niobij, ali ga naziva kolombij.
	+ Johann Elert Bode objavio atlas neba *Uranographia*.
	+ Thomas Young opisuje astigmatizam.
	+ Johann Wilhelm Ritter otkrio ultraljubičasto zračenje.
	+ Marie François Xavier Bichat: *Anatomie générale* i početak *Anatomic descriptive*.
	+ Francuski ljekar Philippe Pinel objavljuje traktat pod naslovom *Traité médico-philosophique sur l'aliénation mentale; ou la manie* u kome se zalaže za humani psihološki pristup u upravljanju psihijatrijskim bolnicama, a koji će postati jedno od najuticajnijih djela psihijatrije u 19. vijeku.

## Rođenja

* 20. 1. - Hippolyte Bayard, pionir fotografije († 1887)
* 16. 5. - William H. Seward, državni sekretar SAD († 1872)
* 1. 6. - Brigham Young, mormonski lider, osnivač Salt Lake Cityja († 1877)
* 4. 6. - Mihail Bestužev-Rjumin, ruski dekabrista († 1826)
* 16. 6. - Julius Plücker, matematičar, fizičar († 1868)
* 5. 7. - David Farragut, prvi američki admiral († 1870)
* 27. 7. - George Biddell Airy, matematičar, astronom († 1892)
* 16. 10. - Josip Jelačić Bužimski, hrvatski grof, dalmatinsko-hrvatsko-slavonski ban († 1859.)
* 3. 11. - Vincenzo Bellini, kompozitor opera († 1835)
* 3. 11. - Karl Baedeker, izdavač († 1859)
* 7. 12. - Johann Nestroy, austrijski književnik i glumac († 1862.)
* Aleksa Karađorđević, gardijski poručnik u ruskoj vojsci († 1830)

## Smrti

* 11. 1. - Domenico Cimarosa, talijanski skladatelj (\* 1749.)
* 25. 2. - Benedikt Stay Stojković, hrvatski pjesnik latinist (\* 1714.)
* 16. 3. - Aleksandra Pavlovna, ruska princeza, supruga nadvojvode Josepha (\* 1783)
* 21. 3. - Andrea Luchesi, talijanski skladatelj (\* 1741.)
* 23. 3. - Pavle I, car Rusije (\* 1754)
* 25. 3. - Novalis, njemački književnik (\* 1772.)
* 28. 3. - Ralph Abercromby, britanski general (\* 1734)
* 22. 4. - Murad Bey, mamelučki suvladar Egipta (\* ca. 1750)
* 24. 5. - Nikolaj Repnjin, ruski maršal (\* 1734)
* 14. 6. - Benedict Arnold, američki heroj pa izdajnik (\* 1741)
* 26. 1. - Maximilian Franz von Österreich, izbornik Kelna, Veliki majstor Teutonskih vitezova (\* 1756)
* 3. 10. - Philippe Henri de Ségur, maršal Francuske (\* 1724)
* 24. 11. - Franz Moritz von Lacy, austrijski feldmaršal (\* 1725)
* 24. 11. - Philip Hamilton, sin Alexandera Hamiltona (\* 1782)
* 28. 11. - Déodat Gratet de Dolomieu, geolog (\* 1750)
* 15. 12. - Hadži Mustafa-paša, beogradski paša
* 22. 12. - Jovan Rajić, srpski istoričar i književnik (\* 1726)
* 27. 12. - Darja Saltikova, ruska plemkinja, serijska ubica (\* 1730)
* Ulrica Arfvidsson, švedska gatara (\* 1734)

## Reference

Literatura
* *Historija naroda Jugoslavije II*, Školska knjiga Zagreb, 1959
* *Istorija srpskog naroda*, Četvrta knjiga, prvi tom, Srbi u XVIII veku, SKZ Beograd 1986 (IV-I)