# 1850.

*Ovo je članak o godini 1850.*

|  |  |
| --- | --- |
| Milenijum:
 | 2. milenijum
 |
| Vjekovi:
 | 18. vijek – **19. vijek** – 20. vijek
 |
| Decenija:
 |  1820-e  1830-e  1840-e  – 1850-e –  1860-e  1870-e  1880-e  |
| Godine:
 | 1847 1848 1849 – **1850** – 1851 1852 1853
 |

1850.. po kalendarima
| Gregorijanski
 | 1850.. (MDCCCL) |
| Ab urbe condita
 | 2603.
 |
| Islamski
 | 1266–1267.
 |
| Iranski
 | 1228–1229.
 |
| Hebrejski
 | 5610–5611.
 |
| Bizantski
 | 7358–7359.
 |
| Koptski
 | 1566–1567.
 |
| Hindu kalendari
 |
| • *Vikram Samvat* | 1905–1906.
 |
| • *Shaka Samvat* | 1772–1773.
 |
| • *Kali Yuga* | 4951–4952.
 |
| Kineski
 |
| • Kontinualno
 | 4486–4487.
 |
| • 60 godina
 | Yang Metal Pas (od kineske Ng.) |
| Holocenski kalendar
 | 11850.
 |
| p • r • u |
| Podrobnije: Kalendarska era |

Godina **1850** (**MDCCCL**) bila je redovna godina koja počinje u utorak po gregorijanskom, odn. redovna godina koja počinje u nedjelju po 12 dana zaostajućem julijanskom kalendaru (linkovi pokazuju godišnje kalendare).

## Događaji

### Januar/Siječanj – Mart/Ožujak

* zima 1849/50 - Njegošu se pogoršalo zdravlje ("veoma stradam od prsah").
* 17. 1. - Prvi broj književno-zabavnog lista "Šumadinka", pokretač Ljubomir Nenadović.
* 18. 1. - Odlučeno da se u Austrijskom carstvu organizuje 16 regimenata žandarmerije sa po 1000 pripadnika, jedna od njih i u Hrvatskoj.
* 18. 1. - Don Pacificova afera: Britanci poslali flotu da blokira Pirej (blokada okončana u martu nakon postignutog kompromisa).
* 20. 1. - Iz Engleske krenula McClureova arktička ekspedicija u potragu za Franklinovom izgubljenom ekspedicijom iz 1845.
* 31. 1. - Oktroiran Pruski ustav: dvodomnim parlamentom upravljaju bogataši (troklasno biračko pravo) i junkeri a krajnju vlast ima monarh.
* 12. 2. - Ban Jelačić po nalogu Beča zabranjuje Šulekove novine "Slavenski jug" koje su kritikovale uvođenje žandarmerije; Šulekov novi list "Jugoslavenske novine" će takođe biti zabranjen.
* februar - Njegoš protestuje jer su austrijske vlasti sprečile prodaju topovskih zrna i šalitre.
* 1. 3. - Naredba o novom sudbenom ustrojstvu u Hrvatskoj - kotarski i županijski sudovi, banski stol u Zagrebu i vrhovno sudište u Beču.
* 9. 3. - Xianfeng ("Univerzalni Prosperitet") je novi ćingovski car Kine; vlada do 1861 u senci Tajpinške, Nianske i drugih pobuna.
* 12. 3. - Pobunjeni muslimanski Krajišnici zauzeli Bihać.
* 16. 3. - Objavljen Hawthorneov roman *The Scarlet Letter*.
* 18. 3. - Knez Aleksandar Karađorđević odobrio Projekat ustrojenija Artiljerijske škole (danas Dan vojnog školstva Srbije).
* 19. 3. - Osnovana firma za ekspresnu poštu *American Express* koja je kasnije ušla i u finansijske usluge.
* 20. 3. - 29. 4. - U Erfurtu po pruskoj inicijativi zaseda parlament za nemačku federaciju (Erfurtska unija).
* 28. 3. - Bečki književni dogovor o zajedničkom jeziku Srba i Hrvata.
* 31. 3. - U La Manšu potonuo parobrod *RMS Royal Adelaide* sa 250-300 ljudi.

### April/Travanj – Jun/Lipanj

* 4. 4. - Los Angeles inkorporiran kao grad (inače je osnovan 1781), 11 dana kasnije i San Francisco (osn. 1776).
* 7. 4. - Car Franjo Josip potvrđuje zaključke hrvatskog sabora iz 1848. ali prema oktroiranom ustavu iz 1849; sabor raspušten a banska vlada potčinjena centralnoj bečkoj.
* 12. 4. - Vuk Karadžić izabran za dopisnog člana Berlinske akademije nauka.
* 12. 4. - Papa Pio IX. se vratio u Rim (od studenog 1848. bio u izbjeglištvu u Napuljskoj kraljevini); francuski garnizom mu čuva svetovnu vlast do 1870.
* 16. 4. - Poginulo preko 200 vojnika koji su marširali preko visećeg Angerskog mosta u Francuskoj.
* 19. 4. - Clayton–Bulwerov ugovor između SAD i V. Britanije o neutralnosti predloženog Nikaragvanskog kanala.
* proleće - Vlada Srbije misli da bi knez Miloš mogao upasti sa oružanim odredom u Srbiju.
* 7. 5. - Zakonom o saveznom novcu uveden švicarski franak (ranije je uglavnom korišćen strani novac, uz kantonalni i banknote privatnih banaka).
* maj - Parisko inostrano ministarstvo naložilo svom ambasadoru u Carigradu da istakne francuska prava na odbranu privilegija "Latina" (katolika) u Svetoj zemlji, žaleći se da ih "Grci" (pravoslavni monasi s ruskom zaštitom) istiskuju iz svetih mesta.
* 25. 5. - U Londonski Zoo vrt stigao nilski konj Obaysch, prvi u Evropi od starorimskih vremena.

U Austriji izdate prve markice
* 1. 6. - Povijest pošte i markica u Austriji: izdate prve poštanske markice.
* 12. 6. - Naredbom ministra unutarnjih poslova von Bacha Hrvatska dobija novu političku upravu, Hrvatska i Slavonija podjeljene na šest županija: riječku, zagrebačku, varaždinsku, križevačku, požešku i osječku; raspušteni županijski odbori.
* jun - Ustanak u severozapadnoj Bugarskoj oko Vidina; neki učesnici žele priključenje Srbiji.
	+ Ove godine izbija i ustanak u nekim selima oko Niša, Leskovca, Vranja i Kule; u gušenju pobuna Omer-paša Latas zapalio 200 sela.

### Jul/Srpanj – Septembar/Rujan

* 2. 7. - Prvi rat za Šlezvig: mirovni ugovor Danske i Pruske.
* 9. 7. - Báb pogubljen u Tabrizu jer je tvrdio da je prorok (→ Bahaizam).
* 9. 7. - Umro predsednik SAD Zachary Taylor, nasleđuje ga potpredsednik Millard Fillmore (do 1853), whigovac i poslednji koji nije demokrata ili republikanac.
* jul - Hong Xiuquan naređuje opštu mobilizaciju pobunjenika.
* 16/17. 7. - William Cranch Bond i John Adams Whipple snimili u Harvardu prvu dagerotipiju zvezde (Vege).
* 25. 7. - Bitka za Isted je odlučujuća danska pobeda nad Schleswig-Holsteinom.

Omer-paša Latas
* 4. 8. - Omer-paša Latas stigao sa carskim fermanom u Sarajevo, od bosanskih prvaka traži bezuslovno provođenje Portinih zahtjeva.
	+ Sarajevo postaje središte ejaleta umjesto Travnika, Hercegovina vraćena u cjelinu Bosne.
* 14. 8. - U Ujedinjenom kraljevstvu donesen Zakon o javnim bibliotekama - opštine dobile pravo da ih osnivaju.
* avgust - John Watkins Brett položio prvi podmorski komunikacioni kabl ispod La Manša, ali neuspešan.
* 28. 8. - Praizvedba Wagnerove opere *Lohengrin* u Weimaru.
* 7. 9. - Carskim patentom se spajaju Gradec, Kaptol i drugi dijelovi u jedinstvenu gradsku općinu Zagreb; prvi gradonačelnik Janko Kamauf.
* 9. 9. - Kalifornija postaje 31. i slobodna država SAD. Ovo je deo Kompromisa iz 1850. između severnih i južnih interesa.
* 9. 9. - Organizovane teritorije SAD Novi Meksiko (do 1912) i Utah (do 1896).
* 9. 9. - Matica ilirska počinje raditi samostalno (narodna čitaonica u Zagrebu zatvorena u lipnju).
* 18. 9. - Kompromis iz 1850.: Kongres SAD doneo Zakon o odbeglim robovima koji moraju poštovati i građani slobodnih država SAD.

Dagerotipija Konvencije odbeglih robova u državi New York, prošlog avgusta
* 28. 9. - Jenny Lind održala u Njujorku prvi koncert svoje američke turneje.
* 29. 9. - Josip Juraj Štrosmajer instaliran u Đakovu za srijemsko-bosanskog biskupa.
* 29. 9. - Papskom bulom *Universalis Ecclesiae* je obnovljena katolička crkvena hijerarhija u Engleskoj i Velsu.

### Oktobar/Listopad – Decembar/Prosinac

* 27. 10. - U odronu na gradilištu Semmerinške železnice poginulo 14 radnika.
* jesen - Njegoš u Beču: pregleda ga čuveni lekar Škoda; razrešio sa austrijskim vlastima pitanje uvoza oružja, car Nikolaj I ga nije želeo primiti; posreduje u sporu između patrijarha Rajačića i episkopa Atanackovića.
* 29. 11. - Olmützke punktacije: Pruska odustaje od Erfurtske unije i prihvata obnovu Nemačke Konfederacije pod austrijskim vođstvom.
* decembar? - Glasine o mogućem turskom napadu iz Bosne na Crnu Goru.
* 3 - 23. 12. - Prva runda Drezdenske konferencije o obnovi nemačke savezne vlade.
* 24. 12. - U Južnoj Africi počinje Osmi Xhosa rat, poznat i kao Mlanjenijev; Hotentoti sutradan masakrirali naseljenike koji su ih pozvali na proslavu Božića.
* decembar, krajem - Tajpinški ustanak počinje manjim okršajem u kome su pobunjenici odneli pobedu - pobuna će trajati do 1864, prouzročiće 20-30 miliona mrtvih, uglavnom od kuge i gladi.

### Kroz godinu

* "Mala srpska gramatika" Đure Daničića - prva naučna gramatika srpskohrvatskog jezika.
* Tiskan *Pravopis jezika ilirskoga* Josipa Partaša.
* Ivan Kukuljević Sakcinski utemeljio *Družtvo za pověstnicu jugoslavensku*.
* U Zagrebu tiskan prvi broj časopisa "Bosanski prijatelj".
* Jak potres pogodio Ston.
* Srbija dobila "Policajni" zakonik - policija i lokalni činovnici dobili pravo kažnjavanja (batine i zatvor) za manja dela.
* Bosanski franjevci pokušali da osnuju svoju bogosloviju u Beogradu.
* Osnovana trgovačka firma *Lehman Brothers* koja će se kasnije baviti i finansijskim uslugama (bankrotirala 2008).
* Allan Pinkerton otvorio detektivsku agenciju.
* Carigradska patrijaršija uslovno priznala autokefalnost Grčke pravoslavne crkve proglašene 1833.
* U Osmanskom carstvu osnovan protestantski milet (→ Armenska evangelička crkva).
* Emir Afganistana Dost Mohammad Khan zauzeo Balkh.
* El Hadj Umar Tall započinje džihad protiv okolnih neislamskih Afrikanaca u današnjoj Gvineji.
* Alfred Tennyson proizveden u pesnika-laureata Velike Britanije.
* c. - Austen Henry Layard otkrio Ašurbanipalovu biblioteku.
* Nauka i tehnika:
	+ Clausiusova knjiga *Über die bewegende Kraft der Wärme* ("O pokretačkoj snazi toplote"), reformulirao dva zakona termodinamike.
	+ Nakon zimske oluje otkriveno neolitsko naselje Skara Brae na Orkneyskim otocima.

### Umjetnost

* "Hrist u kući svojih roditelja", J.E. Millais
* "Dijalog na Waterloou", E. Landseer
* "Portret Alexisa de Tocquevillea", T. Chassériau
* "Sahrana u Ornansu", G. Courbet
* "Sejač", J-F. Millet
* "Knjiški moljac", C. Spitzweg
* "Odlazak flote", J.M.W. Turner
* "Deveti val", Ajvazovski

### Karte

* Austrijsko carstvo
* Evropa
* Gorica, Gradiška, Istra, Trst (52.36 MB)

## Rođenja

* 6. 1. - Eduard Bernstein, političar, teoretičar († 1932)
* 11. 1. - Eugen Kumičić, književnik († 1904)
* 15. 1. - Mihai Eminescu, pesnik († 1889)
* 27. 1. - Edward John Smith, kapetan Titanika († 1912)
* 27. 1. - Samuel Gompers, američki sindikalista († 1924)
* 29. 1. - Ebenezer Howard, urbanista "vrtnih gradova" († 1928)
* 23. 2. - César Ritz, "kralj hotelijera" († 1918)
* 6. 3. - Adolf Martens, metalurg († 1914)
* 7. 3. - Tomáš Garrigue Masaryk, prvi predsednik Čehoslovačke († 1937)
* 12. 4. - Nikolaj Golicin, poslednji premijer carske Rusije († 1925)
* 10. 5. - Vukoman Aračić, srpski general († 1915)
* 12. 5. - Henry Cabot Lodge, američki državnik († 1924)
* 18. 5. - Oliver Heaviside, elektro-inženjer, matematičar, fizičar († 1925)
* 21. 5. - Giuseppe Mercalli, vulkanolog († 1914)
* 24. 5. - Afanasije Stojanović, učesnik Pariske komune
* 1. 6. - Sami Frašeri, književnik († 1904)
* 2. 6. - Edward Albert Sharpey-Schafer, osnivač endokrinologije († 1935)
* 5. 6. - Pat Garrett, šerif na Divljem zapadu († 1908)
* 6. 6. - Karl Ferdinand Braun, fizičar, nobelovac († 1918)
* 15. 6. - Đorđe Vajfert, industrijalac i filantrop († 1937)
* 24. 6. - Horatio Herbert Kitchener, britanski feldmaršal († 1916)
* 27. 6. - Lafcadio Hearn, književnik († 1904)
* 9. 7. - Ivan Vazov, književnik († 1921)
* 14. 7. - Josip Kašman, operski bariton († 1925)
* 3. 8. - Marija Ružička Strozzi, glumica († 1937)
* 5. 8. - Guy de Maupassant, književnik († 1893)
* 14. 8. - Ljudevit Rossi, botaničar, planinar († 1932)
* 8. 10. - Henry Louis Le Châtelier, hemičar († 1936)
* 15. 10. - Sava Bjelanović, političar u Dalmaciji († 1897)
* 6. 11. - Ernest von Koerber, premijer Austrije tj. Cislajtanije († 1919)
* 13. 11. - Robert Luis Stivenson, književnik († 1894)
* 22. 12. - Victoriano Huerta, general i predsednik Meksika († 1916)
* ? - Abdul Rahman bin Faisal, saudijski vladar († 1927)
* ? - Dimitrije Mita Teokarević, začetnik tekstilne industrije u Leskovcu († 1931)

## Smrti

* 20. 1. - Lorenzo Bartolini, skulptor (\* 1777)
* 27. 1. - Johann Gottfried Schadow, skulptor (\* 1764)
* 3. 2. - Jovan Obrenović, knez čačanske nahije, brat kneza Miloša (\* ca. 1787)
* 25. 2. - Daoguang, car Kine (\* 1782)
* 20. 3. - Ivan Antun Kaznačić, kartograf i pomorski kapetan (\* 1758)
* 2. 4. - Miklós Wesselényi, mađarski političar (\* 1796)
* 16. 4. - Marie Tussaud, skulptorka u vosku (\* 1761)
* 23. 4. - William Wordsworth, engleski pesnik (\* 1770)
* 9. 5. - Joseph Louis Gay-Lussac, hemičar, fizičar (\* 1778)
* 15. 6. - Lazar Zuban, srpski književnik i političar (\* 1795)
* 2. 7. - Robert Peel, bivši britanski premijer (\* 1788)
* 9. 7. - Báb, prorok bahajaca (\* 1819)
* 9. 7. - Zachary Taylor, predsednik SAD (\* 1784)
* 9. 7. - Jean-Pierre Boyer, bivši predsednik Haitija (\* 1776)
* 12. 7. - Robert Stevenson (građevinar) (\* 1772)
* 17. 8. - José de San Martín, oslobodilac juga Južne Amerike (\* 1778)
* 18. 8. - Honoré de Balzac, književnik (\* 1799)
* 26. 8. - Louis Philippe I. od Francuske bivši kralj (\* 1773)
* 22. 9. - Johann Heinrich von Thünen, ekonomista (\* 1783)
* 23. 9. - José Gervasio Artigas, urugvajski heroj (\* 1764)
* 22. 11. - Lin Zexu, kineski zvaničnik (\* 1785)
* 10. 12. - Józef Bem, poljski i mađarski general, guverner Alepa (\* 1794)
* 24. 12. - Frédéric Bastiat, književnik, ekonomista (\* 1801)
* ? - Mojsije Zečević, svetovni i duhovni poglavar Vasojevića (\* 1780)
* ? - Nićifor Ninković, berberin kneza Miloša, pisac memoara (\* 1788)

## Reference

Literatura
* Rudolf Horvat (hr Wikisource): *Najnovije doba hrvatske povjesti/Prelom s Ugarskom*
* *Istorija srpskog naroda*, Od Prvog ustanka do Berlinskog kongresa 1804-1878, Beograd 1981
	+ Peta knjiga prvi tom (V-1)
	+ Peta knjiga drugi tom (V-2)