# 1840.

*Ovo je članak o godini 1840.*

|  |  |
| --- | --- |
| Milenijum:
 | 2. milenijum
 |
| Vjekovi:
 | 18. vijek – **19. vijek** – 20. vijek
 |
| Decenija:
 |  1810-e  1820-e  1830-e  – 1840-e –  1850-e  1860-e  1870-e  |
| Godine:
 | 1837 1838 1839 – **1840** – 1841 1842 1843
 |

1840.. po kalendarima
| Gregorijanski
 | 1840.. (MDCCCXL) |
| Ab urbe condita
 | 2593.
 |
| Islamski
 | 1255–1256.
 |
| Iranski
 | 1218–1219.
 |
| Hebrejski
 | 5600–5601.
 |
| Bizantski
 | 7348–7349.
 |
| Koptski
 | 1556–1557.
 |
| Hindu kalendari
 |
| • *Vikram Samvat* | 1895–1896.
 |
| • *Shaka Samvat* | 1762–1763.
 |
| • *Kali Yuga* | 4941–4942.
 |
| Kineski
 |
| • Kontinualno
 | 4476–4477.
 |
| • 60 godina
 | Yang Metal Miš (od kineske Ng.) |
| Holocenski kalendar
 | 11840.
 |
| p • r • u |
| Podrobnije: Kalendarska era |

Godina **1840** (**MDCCCXL**) bila je prijestupna godina koja počinje u srijedu po gregorijanskom kalendaru odn. prijestupna godina koja počinje u ponedjeljak po 12 dana zaostajućem julijanskom kalendaru.

## Događaji

### Januar/Siječanj – Mart/Ožujak

* 13. 1. - Luksuzni parobrod *Lexington* izgoreo pored Long Islanda, 139 poginulih, četvoro preživelih.
* januar - "Kazina" u Zagrebu je središte mađarona.
* 21. 1. - Predstavka hrvatskog bana Franje Vlašića caru i kralju Ferdinandu da ne potvrdi zaključak o uvođenju mađarskog jezika u javni život Hrvatske (uslišeno).
* 22. 1. - Britanski naseljenici stigli na Novi Zeland, ove godine osnovan Wellington.
* 22. 1. - Jules Dumont d'Urville otkrio Adelijinu zemlju.
* 25. 1. - Kapetan Charles Wilkes iz američke ekspedicije opazio deo Antarktika, kasniju Wilkesovu zemlju.
* 26. 1. (14. 1. po j.k.) - Sveti Sava prvi put proslavljen kao školska slava u Srbiji.
* 29. 1. - Bitka kod Maqongqoa: pobunjeni Mpande porazio uz bursku pomoć svog brata Zulu kralja Dinganea (vladaće do 1856/1872). Buri uzeli 36.000 grla stoke i proširili svoju Republiku Nataliju.

Mihailo Obrenović III
* 6. 2. - Ugovor iz Waitangija između Britanaca i maorskih poglavica na osnovu kojeg Velika Britanija preuzima suverenitet nad Novim Zelandom (engleski i maorski primerak ugovora se razlikuju).
* 10. 2. - Britanska kraljica Viktorija se udala za svog rođaka Alberta.
* 11. 2. - Praizvedba Donizettijeve opere *La fille du régiment* u Parizu.
* februar - Dva slučaja krvne klevete protiv Jevreja: Rodoska krvna kleveta (Jevreji optuženi za ubistvo nestalog dečaka) i Damaštanska afera (ubistvo kapucinskog fratra i grčkog sluge).
* 9. 3. - U Severnoj Karolini završena pruga *Wilmington and Raleigh Railroad* dužine 260 km, navodno najduža na svetu u ovom trenutku.
* 14. 3. (2.3. po j.k.) - Knez Mihailo Obrenović se vratio u Beograd.
* 17. 3. (5. 3. po j.k.) - Skupština u Beogradu, na Kalemegdanu: pročitani carski berat i ferman kojim je Mihailo potvrđen za vladara (njegova prva vlada, do 1842). Ustavobranitelji izradili da Mihailo bude proglašen za izbornog umesto naslednog kneza, zbog maloletstva mu određeni lični savetnici - Toma Vučić-Perišić i Avram Petronijević.

### April/Travanj – Jun/Lipanj

*Penny Black*
* 1. 5. - U Velikoj Britaniji izdata *Penny Black*, prva lepljiva poštanska marka na svetu, u zvaničnoj upotrebi od 6. maja (ranije je poštarinu morao plaćati primalac).
* 1. 5. - Požar opustošio Baju u Mađarskoj.
* 5. 5. - Požunski sabor 1839-40.: otpisom na Sabor, kralj Ferdinand otklanja potvrdu zaključka o uvođenju madžarskoj jezika (predviđeno za 1850). Inače u obrani svojih prava, Hrvati su prinuđeni boriti se za konzervativna stajališta: protive se oslobođenju seljaka i građanskim pravima za protestante.
* 7. 5. - Veliki natchezki tornado pogodio grad Natchez, Mississippi, sa 317 mrtvih drugi najsmrtonosniji u SAD istoriji.
* maj - Zagrebački trgovac Dimitrije Novaković snimio dagerotipiju u Beogradu, kako javljaju peštanske Serbske narodne novine od 12/24. maja.
* maj - Iz kolubarskog sreza se širi pokret protiv ustavobranitelja, podstaknut od gospodar-Jevrema i drugih obrenovićevaca - ustavobranitelji počinju bežati u Beogradsku tvrđavu.
* 16. 5. - Umro hrvatski ban Franjo Vlašić. Zagrebački biskup Juraj Haulik će biti namjesnik banske časti do 1842.
* 21. 5. -  Proglašen britanski suverenitet nad Novim Zelandom.
* 25. 5. - Na poziv naroda, knez Mihailo prelazi u Kragujevac.
* maj-jun - Nova vlada u Srbiji: predsedava Đorđe Protić, unutrašnji poslovi Cvetko Rajović.
* 4. 6. - Pušten u saobraćaj Stockportski vijadukt kod Manchestera, jedna od najvećih građevina od cigala na svetu.
* 7. 6. - U Beogradu osnovana prva pošta (ovaj datum je Dan poštanskih radnika Srbije).
* 7. 6. - Friedrich Wilhelm IV. je novi kralj Pruske (do 1861).
* 10. 6. - Hrvatsko narodno kazalište u Zagrebu započinje djelatnost junačkom igrom "Juran i Sofija ili Turci kod Siska" Ivana Kukuljevića Sakcinskog, u izvedbi novosadskog Domorodnog teatralnog društva (ranije Leteće diletantsko pozorište).
* jun? - Libanski Maroniti se pobunili protiv egipatske vlasti, Ibrahim Paša poslat da im pali gradove i sela, engleska flota komodora Napiera patrolira uz obalu od 1. jula.
* jun-jul - Prvi opijumski rat: ekspedicione snage Britanske Indijske armije stižu iz Singapura u Kanton, nakon čega blokiraju ušće Biserne rijeke ("Bocca Tigris") i na severu zauzimaju grad Zhoushan.

### Jul/Srpanj – Septembar/Rujan

*RMS Britannia*
* 4. 7. - Parobrod *RMS Britannia* nove firme *Cunard Line* otvara parobrodsko redovno putničko i poštansko putovanje preko Atlantika (od Liverpoola do Halifaxa za 12 dana i 10 sati).
* 15. 7. - Londonska konvencija o umirenju Levanta: Britanija, Austrija, Pruska i Rusija podržavaju Osmansko Carstvo povodom Istočne krize sa Egiptom (Francuska podržava Egipat). Muhamed Aliju se nudi Egipat kao nasledni posed i južna Sirija kao doživotni posed uz napuštanje ostalog (odbijeno). Francuska je takođe pokrenula Rajnsku krizu, nakon što je premijer Adolphe Thiers izjavio da je Rajna prirodna francuska granica.
* 21. 7. - Nemačka lokomotiva Augusta Borsiga pobedila Stephensonovu na takmičenju.
* 23. 7. - Brazilski car Pedro II prevremeno proglašen punoletnim.
* 23. 7. - U Velikoj Britaniji donesen Akt o uniji kojim će dogodine nastati Provincija Kanada, spajanjem Gornje i Donje Kanade.
* 28. 7. - Na pariskom Trgu Bastilje je na 10. godišnjicu Julske revolucije posvećen Julski stub, visok 47 m.

Istočna kriza: rat protiv Muhamed Alijevog Egipta
* 1 - 9. 8. (n.k.) - Skupština u Beogradu nakon pobuna u nekim krajevima. Kasnije tokom meseca sledi još jedna skupština na kojoj se donose zaključci za povratak mira.
* 6. 8. - Louis Napoleon Bonaparte se iskrcao sa družinom u Boulognu - fijasko mu donosi opšti podsmeh i osudu na doživotni zatvor (pobegao 1846).
* 10. 8. - Sastao se Hrvatski sabor: čl. XXIV zaključuje neka se kralj zamoli "da se u kr. zagrebačkoj akademiji i po svim gimnazijama urede katedre čistog narodnog jezika (štokavštine)".
* 10. 8. - Fortsasova šala: bibliofili se okupljaju u belgijskom mestu Binche radi nepostojeće aukcije retkih knjiga (koje takođe ne postoje).
* 17. 8. - U habsburškoj Lombardiji-Veneciji otvorena pruga Milano-Monza, prva na sjeveru Italije.
* avgust - Pobuna Petra Ilića Pekete u požarevačkom okrugu u korist kneza Miloša, ali ubrzo ugušena.
* 11. 9. - Tursko-egipatski rat (1839-41): britanski, osmanski i austrijski brodovi bombarduju Bejrut.
* 12. 9. - Robert Schumann se oženio Clarom.
* septembar - Veća turska grupa pokušala opljačkati selo Dodoši ali ih malobrojniji Crnogorci razbili. Inače, međusobni okršaji i paljevine su neprekidni.
* 16. 9. (4.9. po j.k) - Prvi javni bal u Beogradu ("u predgradiju, idući k Topčideru"), povodom rođendana kneza Mihaila Obrenovića.
* 19. 9. - Marie Lafarge u Francuskoj osuđena na doživotni zatvor zbog trovanja - prvi slučaj u kome je korišćena forenzička toksikologija (javnost je podeljena u mišljenjima o njenoj krivici).
* 30. 9. - Počinje gradnja Nelsonovog stuba u Londonu (do 1843), na novom trgu Trafalgar.

### Oktobar/Listopad – Decembar/Prosinac

† Smail-aga Čengić
* 5. 10. (23. 9. po j.k.) - Smail-aga Čengić, muselim gatački, pivski i drobnjački, poginuo na Mljetičku u Drobnjaku kad je došao da kupi harač, poginulo još 80 Turaka. Drobnjački knez Novica Cerović morao preći u Crnu Goru; Ali-paša Rizvanbegović kasnije vodio vojsku na Drobnjake.
* 7. 10. - Willem II. je novi kralj Nizozemske nakon abdikacije Willema I.
* 10. 10. - Saveznici zauzeli Bejrut, u Bitci kod Nahr-el-Kelba poražen Ibrahim Ali.
* 14. 10. - Libanski emir Bashir Shihab II se predao Britancima, deportovan je na Maltu.
* 17. 10. - Liberalni komandant vojske Baldomero Espartero postaje regent Španije nakon što je istisnuta kraljica majka Maria Cristina.
* 17. 10. - Carski emisar Musa-efendija se vraća iz Beograda u Carigrad, kuda odlaze i najugledniji ustavobranitelji (Perišić, Petronijević i Milutin Garašanin) - u zemlji ih proganjaju.
* 18. 10. - *Retour des cendres* ("Povratak pepela"): brod sa Napoleonovim ostacima krenuo sa Svete Jelene, u luku Cherbourg stižu 30. novembra.
* 20. 10. - Ostavka francuskog premijera Thiersa signalizira kraj napetosti između Francuske i Britanije povodom Istočne krize.
* 1. 11. (20. 10. po j.k.) - Povodom nemira u nekim selima Mačvanskog sreza, navodno oko žiropađe, ustanovljen preki sud.
* 3. 11. - Saveznici zauzimaju Akru u Izraelu, nakon što je u eksploziji granatiranog magazina poginulo 1.100 ljudi.
* novembar - Na Velikoj zapadnoj železnici primenjeno železničko vreme: prvi put da su lokalna vremena zamenjena standardnim, u ovom slučaju londonskim.
* 27. 11. - Aleksandrijska konvencija: komodor Napier samoinicijativno sklapa mir sa Muhamed Alijem: ovom će ostati Egipat, ostalo ima evakuisati.

"Povratak pepela": Napoleonov pogreb u Parizu
* 2. 12. - Predsednički izbori u SAD, whigovac William Henry Harrison ubedljivo pobedio sadašnjeg predsednika Martina Van Burena (izborni slogan: *Tippecanoe and Tyler Too*).
* 7. 12. - David Livingstone otišao za južnu Afriku kao misionar.
* 15. 12. - Napoleonovo truplo postavljeno u *Les Invalides*.
* decembar - Pruska vojska usvojila revolucionarnu von Dreyseovu pušku ostragušu, repetirku sa udarnom iglom (→ Dreyse Model 1849).

### Kroz godinu

* Buna u Travniku otjerala vezira, dok je regularne trupe nisu skršile.
* Pokret Glođina buna u Sarajevu kome se pridružuju Fojnica i Visoko - Sarajlije ne žele slati sinove u nizam, pobunjenici poraženi kod Viteza.
* Turci protjeruju katolike iz Mostara, oko 320 obitelji.
* Bosna: od Banje Luke do Bihaća 30 sati na dobrom konju, od Goražda do Višegrada 6 sati, od Sarajeva do Zvornika 30 sati (preko Olova i Vlasenice).
* Habsburzi dobili protektorat nad katolicima Bosne i Hercegovine.
* U civilnom i vojnom delu Hrvatske ima 504.246 Srba, 31,41% stanovništva.
* posle 1840 - Porta uspeva smeniti više paša u Makedoniji i jugoistočnoj Srbiji.
* Utemeljena Pivovara Daruvar, najstarija u Hrvatskoj.
* Hrvatski narodni preporod ulazi u krizu.
* Anastas Jovanović je prvi Srbin koji radi umetničke litografije.
* U Srbiji donesen Zakon o ustrojstvu okružnih sudova.
* Stanovništvo Ćingovske Kine se učetvorostručilo od 1700 - seljaštvo je osiromašilo zbog smanjenih imanja.
* Nauka i tehnika:
	+ Louis Agassiz objavio *Études sur les glaciers* ("Studije o glečerima") u kojima je pretpostavio da je Zemlja prošla kroz ledeno doba.
	+ Christian Friedrich Schönbein otkrio ozon.
	+ Objavljen Hessov zakon.
	+ Justus von Liebig: "Hemija u svojoj primeni na poljoprivredu i fiziologiju". Isti naučnik je prvi put ukazao na značaj minerala za rast biljaka i kako bi trebalo tretirati fosfate da budu upotrebljivi - osnova agrohemije.
	+ Karl Adolph von Basedow opisao simptome Gravesove (Basedowljeve) bolesti.
	+ Naučna studija "Evropska Turska" Ami Bouéa.
	+ Drugi tom De Tocquevilleove "Demokratije u Americi".
* Hugh Lee Pattinson snimio dagerotipiju Nijagarinih vodopada. John William Draper snimio jednu od prvih fotografija ljudskog lica i prvu fotografiju Meseca (početak astrofotografije).

* "Brod s robljem", William Turner
* "Portret madam Oudiné", Flandrin
* Pattinsonova dagerotipija Nijagarinih vodopada
* Dagerotipija Dorothy Draper

### U toku/tijeku

* Prvi opijumski rat (1839-42)
* Prvi anglo-afganski rat (1839-42)
* Tursko-egipatski rat (1839-41)

## Rođenja

Émile Zola
Petar Iljič Čajkovski
Claude Monet
* 3. 1. - Otac Damien, misionar leproznima na Havajima († 1889)
* 23. 1. - Ernst Abbe, fizičar († 1905)
* 5. 2. - Hiram Maxim, pronalazač prenosivog mitraljeza († 1916)
* 5. 2. - John Boyd Dunlop, pronalazač pneumatika († 1921)
* 7. 2. - Gligorije Jeftanović, političar, trgovac, veleposjednik († 1927)
* 14. 2. - Milka Grgurova-Aleksić, glumica († 1924)
* 15. 2. - Titu Maiorescu, rumunski političar i književni kritičar († 1917)
* 22. 2. - August Bebel, nemački socijalista († 1913)
* 23. 2. - Carl Menger, ekonomista († 1921)
* 29. 2. - John Philip Holland, konstruktor podmornica († 1914)
* 2. 4. - Émile Zola, književnik († 1902)
* 8. 4. - Mihailo Katanić, srpski oficir († 1887)
* 27. 4. - Edward Whymper, planinar († 1911)
* 7. 5. - Petar Iljič Čajkovski, kompozitor († 1893)
* 13. 5. - Alphonse Daudet, književnik († 1897)
* 7. 6. - Šarlota Belgijska, carica Meksika († 1927)
* 1. 8. - Mitropolit beogradski Inokentije († 1905)
* 14. 8. - Richard von Krafft-Ebing, seksolog († 1902)
* 21. 9. - Murat V, osmanski sultan († 1904)
* 27. 9. - Alfred Thayer Mahan, admiral, geostrateg († 1914)
* 31. 10.? - Šime Mazzura, političar († 1918)
* 12. 11. - Auguste Rodin, skulptor († 1917)
* 14. 11. - Claude Monet, slikar († 1926)
* 21. 11. - Viktorija (nemačka carica) († 1901)
* 25. 11. - Sava Grujić, srpski oficir, političar († 1913)
* 20. 12. - Stevan Binički, austrijski pa srpski oficir († 1903)
* ? - Pero Tunguz, harambaša († 1919)
* ? - David Starčević, hrvatski političar († 1908)

## Smrti

Niccolò Paganini
* 2. 3. - Heinrich Wilhelm Olbers, astronom (\* 1758)
* 25. 4. - Siméon Denis Poisson, matematičar, fizičar (\* 1781)
* 6. 5. - Francisco de Paula Santander, bivši predsednik Kolumbije (\* 1792)
* 16. 5. - Franjo Vlašić, hrvatski ban (\* 1766)
* 27. 5. - Niccolò Paganini, violinski virtuoz (\* 1782)
* 7. 6. - Friedrich Wilhelm III., kralj Pruske (\* 1770)
* 29. 6. - Lucien Bonaparte, Napoleonov brat (\* 1775)
* 12. 7. - Ivan Knežević, "Knez Ivo od Semberije" (\* 1760)
* 18. 9. - Constantine Samuel Rafinesque, polimata (\* 1783)
* 20. 9. - José Gaspar Rodríguez de Francia, paragvajski državnik (\* 1766)
* 5. 10. - Smail-aga Čengić, muselim gatački, pivski i drobnjački
* ? - Dingane kaSenzangakhona, zbačeni vladar Zulua (\* ca. 1795)

## Reference

Literatura
* *Istorija srpskog naroda*, Od Prvog ustanka do Berlinskog kongresa 1804-1878, Beograd 1981
	+ Peta knjiga prvi tom (V-1)
	+ Peta knjiga drugi tom (V-2)
* Šišić, Ferdo. *Povijest Hrvata Pregled povijesti hrvatskoga naroda 1526.-1918.* drugi dio. Marjan tisak 2004.