# New York

*Za ostale upotrebe, pogledajte New York (razvrstavanje).*

| New York
 |
| --- |
|  Središnji dio Manhattana |
|  |
|  Zastava
 |
| Osnovni podaci
 |
| Država
 |  Sjedinjene Američke Države
 |
| Gradonačelnik
 | [[Zohran Mamdani]]
 |
| Savezna država
 |  New York
 |
| Stanovništvo
 |
| Stanovništvo (2010.) | 8.175.133
 |
| Geografija
 |
| Koordinate
 | ﻿ / ﻿ |
| Vremenska zona
 | UTC-5, leti UTC-4
 |
| Nadmorska visina
 | 6 m
 |
| Površina
 | 800,31 km²
 |
| New YorkNew York (Sjedinjenih Država)
 |
| Ostali podaci
 |
| Pozivni broj
 | 212, 646, 917 za Manhattan 347, 718 za druge dijelove grada
 |
| FIPS kod
 | 36-51000
 |
| Web-stranica
 | www.nyc.gov |

**New York** [nuː ˈjɔɹk], grad u američkoj saveznoj državi New York. Po popisu stanovništva iz 2010. u njemu je živelo 8.175.133 stanovnika. U gradskoj aglomeraciji živi 22.313.756 ljudi (procjena 1. siječnja 2005). Kako bi ga se razlikovalo od savezne države New York, u Americi se često naziva *New York City*. Nadimak grada je **Big Apple** (Velika jabuka).

Danas obuhvaća, osim Manhattana, i četvrti *(boroughs)* Bronx, Brooklyn, Queens i Staten Island. Metropolitansko područje New Yorka spada u gospodarski najznačajnije regije svijeta. U gradu se nalaze brojne arhitekturne znamenitosti, 500 galerija, oko 150 muzeja, više od 100 kazališta te više od 17.000 restorana.

Njujork se prvobitno zvao Novi Amsterdam, a 1664. godine Englezi su mu dali ime Njujork (Novi Jork) u čast vojvode od Jorka. Njujork je jedan od najvećih gradova sveta, i sedište je velikih muzeja, galerija, međunarodnih korporacija i berzi. Grad je i sedište svih međunarodnih ambasada pri Ujedinjenim nacijama, čije se sedište takođe nalazi u Njujorku. Po popisu stanovništva iz 2010. u njemu je živelo 8.175.133 stanovnika, na 800 km². Njujork je najgušće naseljeni među većim gradovima u SAD. Blizu 800 jezika je u upotrebi, što ga svrstava na prvo mesto među gradovima sveta po jezičkoj raznovrsnosti. Prema procenama iz 2012. godine na širem gradskom području živi približno 19,8 miliona stanovnika.

Današnji simboli Njujorka su: Vol strit, Kip slobode (poklon Francuske, podignut je 1886), Bruklinski most (koji spada u najveće i najduže mostove sveta i spaja Menhetn i Bruklin), Empajer stejt bilding, Krajsler zgrada itd. Tu je bio i Svetski trgovinski centar, koji je srušen 11. septembra 2001. u terorističkom napadu. Poznata mesta su i Peta avenija, Tajms skver, Sentral park, Metropoliten muzej i Brodvej, bulevar koji se proteže od juga do severa Menhetna, a u čijem centralnom delu (*Midtown*) se nalaze mnoga pozorišta.

Grad Njujork se nalazi u državi Njujork. Uže gradsko jezgro se sastoji iz pet gradskih opština: Bruklin, Bronks, Menhetn, Kvins, i Staten Ajland — od kojih bi svaka bila velegrad da se ne nalazi u Njujorku. One su se ujedinile u jedan grad 1898. godine.

U gradu se nalaze brojni univerziteti i koledži, među kojima su najpoznatiji: Univerzitet Columbia, Njujorški univerzitet, Rokfelerov univerzitet, koji se nalaze među prvih 35 u svetu.

Kada je Njujork preuzet od Holanđana, promenjen mu je prvobitni naziv, Novi Amsterdam, u Njujork, po engleskom vojvodi od Jorka i Olbenija (koji je bio brat engleskog kralja Charlesa II), 1664. Njujork je bio engleska kolonija, dok nije stekao nezavisnost, 4. jula 1776.

## Geografija

### Položaj

New York leži na istočnoj obali SAD-a u saveznoj državi New York, na ušću reke Hudson i na East Riveru, prosečno šest metara iznad visine mora. Na suprotnoj, zapadnoj obali Hudsona nalazi se Jersey City u susednoj državi New Jersey.
Geografske koordinate su 40,46 stepeni severne širine i 73,54 stepeni zapadne dužine.

### Podela

Gradsko je područje podeljeno na pet četvrti (boroughs) koje su istovremeno okruzi države New York. Prema podacima od 1. jula 2003. u njima je živelo:

Pet četvrti (*boroughs*) New Yorka
* Manhattan (New York County): 1.564.798 stanovnika
* The Bronx (Bronx County): 1.363.198 stanovnika
* Brooklyn (Kings County): 2.472.523 stanovnika
* Queens (Queens County): 2.225.486 stanovnika
* Staten Island (Richmond County): 459.737 stanovnika

### Klima

Grad se nalazi u zoni umerene klime. Prosečna godišnja temperatura je 12,5 °C, a godišnja količina padavina prosečno iznosi 1.071 mm.

| **Klimatološki medijani za New York** |
| --- |
| Mjesec
 | jan-sij | feb-velj | mar-ožu | apr-tra | maj-svi | jun-lip | jul-srp | aug-kol | sep-ruj | okt-lis | nov-stu | dec-pro | godina
 |
| Apsolutni maksimum (°C)
 | 22
 | 24
 | 30
 | 36
 | 37
 | 38
 | 41
 | 40
 | 39
 | 34
 | 29
 | 24
 | **41** |
| Srednji maksimum (°C)
 | 3
 | 5
 | 10
 | 16
 | 22
 | 26
 | 29
 | 28
 | 24
 | 18
 | 12
 | 6
 | **16,6** |
| Srednja dnevna (°C)
 | 0
 | 1
 | 6
 | 11
 | 17
 | 22
 | 25
 | 24
 | 20
 | 14
 | 8
 | 3
 | **12,6** |
| Srednji minimum (°C)
 | −3
 | −2
 | 2
 | 7
 | 12
 | 17
 | 21
 | 20
 | 16
 | 10
 | 5
 | 0
 | **8,8** |
| Apsolutni minimum (°C)
 | −21
 | −26
 | −16
 | −11
 | 0
 | 7
 | 11
 | 10
 | 4
 | −2
 | −14
 | −25
 | **−26** |
| Precipitacija (mm)
 | 105
 | 80
 | 111
 | 109
 | 119
 | 98
 | 117
 | 107
 | 107
 | 98
 | 110
 | 100
 | **1261** |
| *Izvor: Average Weather for New York, NY* |

Najtopliji mjesec je jul s prosečno 24,7 °C, a najhladniji januar s -0,4 °C.

Najviše padavina padne u julu, prosječno 104 mm, a najmanje u januaru, 81 mm.

## Istorija grada

### 17. vek

Holandska istočnoindijska kompanija je 1615. osnovala svoju kolonijalnu stanicu na južnom kraju otoka Manhattan. Trgovina krznima s Indijancima pokazala se iznimno unosnom, pa je 1621. utemeljena Holandska zapadnoindijska kompanija. Godine 1625. ovdje se naselilo tridesetak valonskih porodica, a naselje je dobilo ime Novi Amsterdam i postalo glavni grad kolonije Nove Holandije. U novoutemeljenom naselju vladao je gotovo potpuni haos. Pod upravom korumpiranih guvernera uvelike je porastao kriminal.

Godine 1647. Holandska zapadnoindijska kompanija odlučila je u koloniji uspostaviti red i poverila taj zadatak Peteru Stuyvesantu. Tokom njegovog 17-godišnjeg mandata na mestu guvernera izgrađena je prva bolnica, zatvor i škola. Za zaštitu kolonije izgrađen je obrambeni zid na njenom južnom rubu koji je kasnije porušen, ali je ostavio trag u imenu ulice koja danas prolazi tim mestom – Wall Street. Godine 1664. grad je osvojila Engleska i u čast kraljevog brata, vojvode od Yorka, preimenovala ga u New York.

### 18. vek

Godine 1776. za vreme američkog rata za neovisnost u gradu se kratko vreme nalazio štab Georgea Washingtona. Nešto kasnije zauzeli su ga Britanci, pod čijom je vlašću bio sve do 1783. i britanskog priznanja američke nezavisnosti. Od 1788. do 1790. New York je bio glavni grad SAD-a, a George Washington je ovdje 1789. položio zakletvu kao prvi predsjednik. U ekonomski teškom posleratnom vremenu utemeljena je 1792. Newyorška burza.

### 19. vek

Početkom 19. veka grad sve brže raste, tako da godine 1811. gradski urbanisti odlučuju celi otok Manhattan, koji je tada bio izgrađen samo na svom južnom kraju, prekriti pravouglom mrežom ulica. Jedini je izuzetak bio i ostao čuveni Broadway.

Prekretnica u povesti grada bila je izgradnja kanala Erie godine 1825. Njime je New York povezan sa severnoameričkim Velikim jezerima, a time i sa Srednjim zapadom i preko noći pretvorio se u najveću luku američke istočne obale. Sredinom 19. veka započelo se s planiranjem velikog gradskog parka, nazvanog Central Park. Radovi su započeli 1858. i uglavnom završeni do 1866.

U drugoj polovini 19. veka stalno raste i broj doseljenika. Međutim, većina ih puno godina ostaje u sirotinjskim kvartovima poput Five Pointsa ili Boweryja. Svadje među doseljenicima povremeno prerastaju u nasilne sukobe,kao na primer pobuni oko regrutiranja, najgorim nemirima u istoriji grada.

Snažan rast izazvao je i promene u upravljanju gradom: godine 1898. pet se kvartova (*five boroughs*) – Manhattan, Brooklyn, Richmond (Staten Island), Queens i Bronx – dogovorilo o ujedinjenju u Veliki New York. Bronx je delimično pripadao gradskom području New Yorka već od 1874., a Brooklyn je do ujedinjenja bio jedan od najvećih gradova u SAD-u. Ovih pet kvartova imaju i danas određeni stepen samouprave, a njihovi stanovnici osećaju pripadnost svom dielu grada, često povezanu s etničkim poreklom.

### 20. vek

Manhattan godine 1942.
U prvoj polovini 20. veka grad je postao svetska industrijska i trgovačka sredina. Veliki burzovni bum tokom "divljih dvadesetih" naglo je završio krahom burze na "crni utorak", 24. oktobra 1929. Svetska kriza tridesetih godina teško je pogodila New York, a nesposobna i korumpirana gradska uprava pod vodstvom gradonačelnika Jimmyja Walkera nije se, unatoč velikom zaduživanju, mogla nositi s problemima.

Stopa nezaposlenosti prešla je 25 posto, a ljudi su gubili ne samo radna mesta nego i stanove pa su širom grada iznikla naselja straćara. Prekretnica je bio izbor gradonačelnika Fiorella LaGuardije koji je pokrenuo programe pomoći i javnih radova. U ovom su vremenu izgrađeni i neki od poznatih newyorških nebodera, npr. Empire State Building i Chrysler Building.

Posle drugog svetskog rata i kratkog vremena optimizma stvari su ubrzo opet krenule nizbrdo. Pripadnici srednje klase iseljavali su se u predgrađa, a i industrija je napuštala grad. Tokom 1960-ih New York su, kao i mnoge druge američke gradove, potresali rasni nemiri. U sedamdesetima je došlo do eksplozije kriminala, a 1975. je zbog loše fiskalne politike grad morao proglasiti stečaj. Gradonačelnik Edward I. Koch uspeo je za vreme svog mandata (1978. – 1989) sanirati gradske financije. Wall Street je tokom ekonomskog uzleta u osamdesetima povratio vodeću ulogu u financijskom svetu. Novi newyorški gradonačelnik Rudolph Giuliani je 1990-ih politikom nulte tolerancije i jačanja policijskih snaga uspeo drastično smanjiti stopu kriminala i vratiti gradu auru poželjnog mjesta za život.

### 21. vek

U kasno leto 2001. doživeo je New York svoj najcrnji dan: najviši gradski neboderi, blizanci World Trade Centera srušeni su u terorističkim napadima 11. septembra 2001.. Na mestu srušenih nebodera predviđena je izgradnja "Tornja slobode" (*Freedom Tower*) koji će ujediniti poslovne funkcije sa spomenikom za oko 2800 poginulih ljudi.

Veliki nestanak struje na severoistoku SAD-a 14. augusta 2003. pogodio je i New York. U gradu je održana konvencija Republikanske stranke pre predsjedničkih izbora 2004.

## Izgled grada

### Arhitektura

Izgled Njujorka je jedan od najprepoznatljivijih u svetu. On zapravo ima tri odvojena, podjednako poznata, izgleda: Srednji Menhetn, Donji Menhetn i centar Bruklina. Njujork poseduje arhitektonski značajne zgrade, izgrađene u različitim stilovima: stil drugog francuskog carstva (The Kings County Savings Bank Building), gotički (Vulvort bilding), Art Deko (Empajer stejt i Krajsler bilding), internacionalni stil (Nju skul i Lever haus) i post-modernu (AT&T Building).

Stambeni delovi grada imaju prepoznatljiv izgled i razlikuju se od solitera i poslovnih četvrti. Čine ih elegantne kuće od opeke i stambene zgrade građene tokom naglog proširenja grada od 1870. do 1930. Kamenje i cigle su postale glavni građevinski materijal pošto su drvene konstrukcije zabranjene nakon Velikog požara 1835. godine. Za razliku od Pariza, koji je vekovima koristio sopstvenu kamenu podlogu, Njujork je uvek morao da dovlači građevinski materijal sa velikih udaljenosti. Zahvaljujući tome, njujorške stambene zgrade obiluju različitim teksturama kamena.

### Gradske oblasti

Šablon:Gradske oblasti Njujorka

Pet njujorških opština: **1: Menhetn2: Bruklin3: Kvins4: Bronks5: Stejten Ajland**
Njujork se sastoji od pet gradskih opština. Svaka opština pripada odgovarajućem okrugu države Njujork kao na slici ispod. U samim opštinama postoje na stotine gradskih četvrti i mnoge od njih poseduju značajnu istoriju. Ako bi opštine Bruklin, Kvins, Menhetn i Bronks bile nezavisni gradovi, svaka od njih bi mogla biti među deset najmnogoljudnijih gradova u Sjedinjenim Državama.

* **Menhetn** (Okrug Njujork; procena (2009. godine) broj stanovnika: 1.629.054) je najgušće naseljena gradska opština i mesto gde se nalazi većina gradskih oblakodera, kao i čuveni Sentral park. Opština je finansijski centar grada i tu su sedišta mnogih velikih korporacija, Ujedinjenih nacija, brojnih važnih univerziteta, kao i mnoge kulturne atrakcije. Može se reći da je Menhetn podeljen na Gornji, Srednji i Donji. Sentral park deli Gornji Menhetn na Gornju istočnu stranu i Donju istočnu stranu a deo prema Bronksu naziva se Harlem.
* **Bronks** (Okrug Bronks; broj stanovnika: 1.397.287) je najsevernija njujorška opština, mesto gde se nalazi stadion Jenkija. Ovde se nalazi i Koop siti. Osim male četvrti na Menhetnu poznate pod nazivom Marbl Hil, Bronks je jedini deo grada Njujorka koji je se nalazi na kopnu Sjedinjenih Američkih Država. Ovde je i najveći zoološki vrt u SAD koji se prostire na 265 hektara (1,07 km²) i u kome se nalazi 6.000 životinja. Bronks je mesto gde je nastala rep i Hip hop kultura.
* **Bruklin** (Okrug Kings; broj stanovnika: 2.567.098) se nalazi na na zapadnom rtu Long Ajlanda i predstavlja najmnogoljudniju opštinu Njujorka. Bio je nezavisan grad do 1898. godine. Bruklin je poznat po svojoj kulturnoj, socijalnoj i etničkoj raznolikosti, nezavisnoj umetničkoj sceni, četvrtima i prepoznatljivom arhitektonskom nasleđu. Ovo je takođe i jedina opština van Menhetna koja ima svoj centar. Opština ima dugu obalu i Koni Ajland koji je osnovana 1870-ih kao jedno od prvih mesta za zabavu u zemlji.
* **Kvins** (Okrug Kvins; broj stanovnika: 2.306.712) je najveća opština Njujorka po površini i predstavlja okrug SAD koji je etnički najraznovrsniji. Predviđa se da bi Kvins mogao da prestigne Bruklin po broju stanovnika i tako postane najmnogoljudnija gradska opština. Istorijski gledano, Kvins je nastao spajanjem malih gradova i sela koje su osnovali holandski doseljenici a danas je to stambeni deo Njujorka gde živi srednja klasa. Ovo je jedini veći okrug u SAD, gde je prosečan prihod među afroamerikancima, oko 52.000 $ godišnje, veći nego među belcima. Ovde se nalazi Siti fild, dom Njujork metsa, kao i teren na kome se održava Ju es open. Pored toga, ovde su i dva od tri glavna njujorška aerodroma: La Gvardia i Internacionalni aerodrom JFK (treći se aerodrom Newark Liberty nalazi u New Jerseyu).
* **Stejten Ajland** (Okrug Ričmond; broj stanovnika: 491.730) od svih pet njujorških opština najviše podseća na prigradsku. Stejten Ajland je povezan sa Bruklinom preko Verrazano-Narrows mosta, a na Menhetn se putuje trajektom. Ovaj trajekt pod nazivom *Trajekt Stejten Ajlanda* je jedna od najpopularnijih turističkih atrakcija u Njujorku, jer pruža dobar pogled na Kip slobode, ostrvo Elis i donji Menhetn.

## Demografija

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Grupa** | **2000.** | **2010.** |
| Belci
 | 2.801.267 (35,0%)
 | 2.722.904 (33,3%)
 |
| Crnci
 | 2.129.762 (26,6%)
 | 2.088.510 (25,5%)
 |
| Azijati
 | 787.047 (9,8%)
 | 1.038.388 (12,7%)
 |
| Hispanoamerikanci
 | 2.160.554 (27,0%)
 | 2.336.076 (28,6%)
 |
| Ukupno
 | 8.008.278
 | 8.175.133
 |

Na području obuhvaćenom administrativnim granicama grada New Yorka živi oko 8,1 miliona ljudi, a cela gradska aglomeracija ima 22,3 miliona ljudi. Broj stanovnika se od početka 20. veka udvostručio. Od 1825. grad je, zbog svog položaja na Atlantiku i plovnom putu reke Hudson bio ulazno mjesto za imigrante iz celog sveta. Daljnjim razvojem postao je najveći industrijski centar i financijska metropola.

Rasporedom stanovništva prouzrokovan je socio-ekonomskom klasom. Pripadnici viših klasa žive uglavnom podalje od gradskog središta i u skupljim delovima Manhattana. Imovinski najslabiji stanovnici često iznajmljuju stanove u derutnim zgradama koje njihovi vlasnici više ne obnavljaju (slumovima). Za New York je značajan i velik broj kvartova naseljenih gotovo isključivo ljudima određene etničke, rasne ili verske pripadnosti (China Town, Little Italy, Harlem i druge).

Sledeći pregled pokazuje broj stanovnika New Yorka u granicama današnjeg gradskog područja. Podaci do 1775. su procene, od 1790. do 2000. rezultati popisa stanovništva, a za 2005. izračun.

Satelitska snimka New Yorka

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| Godina
 |   Broj stanovnika
 |
| --- | --- |
| 1630. | 300
 |
| 1640. | 400
 |
| 1650. | 1.000
 |
| 1660. | 1.500
 |
| 1680. | 3.000
 |
| 1690. | 3.900
 |
| 1700. | 5.000
 |
| 1710. | 5.700
 |
| 1720. | 7.000
 |
| 1730. | 8.600
 |
| 1740. | 11.000
 |
| 1760. | 18.000
 |
| 1775. | 25.000
 |
| 1790. | 57.500
 |
| 1800. | 87.685
 |
| 1810. | 129.359
 |
| 1820. | 162.547
 |
| 1830. | 252.666
 |

 |

| Godina
 |   Broj stanovnika
 |
| --- | --- |
| 1840. | 401.612
 |
| 1850. | 706.323
 |
| 1860. | 1.175.674
 |
| 1870. | 1.469.045
 |
| 1880. | 1.935.359
 |
| 1890. | 2.533.600
 |
| 1900. | 3.437.202
 |
| 1910. | 4.766.883
 |
| 1920. | 5.620.048
 |
| 1930. | 6.930.446
 |
| 1940. | 7.454.995
 |
| 1950. | 7.891.957
 |
| 1960. | 7.781.984
 |
| 1970. | 7.895.563
 |
| 1980. | 7.071.639
 |
| 1990. | 7.322.564
 |
| 2000. | 8.008.278
 |
| 2005. | 8.108.040
 |

 |

## Politika

Središnji deo Manhattana (*Midtown*)
Chinatown na Manhattanu
Od 1. januara 2002. gradonačelnik New Yorka je Michael Bloomberg (108. po redu). Pre nego što je postao gradonačelnik Bloomberg je već bio poznat kao milijarder i postavi je temelje firme za financijske informacije Bloomberg. Godine 2001. pobedio je na izborima za gradonačelnika, nasedivši Rudolfa Giulianija koji se nije mogao kandidovati za treći mandat. Kako bi izbjegao konkurentne demokratske predizbore (*primaries*) Bloomberg je promijenio stranačku pripadnost i postao republikanac.

Rudolph Giuliani, 107. gradonačelnik New Yorka od 1. januara 1994. do 31. decembra 2001., istakao se svojim odvažnim ponašanjem u vrijeme Terorističkih napada 11. septembra 2001. Republikanac po stranačkoj pripadnosti, Giuliani se prvi put kandidirao za gradonačelnika 1989., ali je izgubio od demokrata Davida Dinkinsa, prvog crnog gradonačelnika New Yorka.

Četiri godine kasnije Giuliani je ponovo imao Dinkinsa za protiv kandidasta, ali ovaj je put bio uspešniji, a izbore je karakterisal po rasnim linijama. Dinkinsu nije pomogla ni podrška tadašnjeg američkog predsjednika Billa Clintona. U prvom se mandatu (1994. – 1997.) usresredio na smanjenje kriminaliteta te je povećanjem broja policajaca i politikom "nulte tolerancije", unatoč prigovorima o kršenju ljudskih prava, uspeo postići smanjenje broja gotovo svih vrsta krivičnih dela. Godine 1997. ponovno je izabran s još većim brojem glasova.

Zahvaljujući ovoj uspešnoj politici nestala je pređašnja predodžba o New Yorku kao gradu zločina. New York je danas među sigurnijim američkim velegradovima, na vagonima podzemne željeznice je manje grafita, a noćni izlazak u grad više nije izvor opasnosti, što je pogodovalo i ekonomiji.

Kritičari Giulianijeve inicijative ističu porast policijske brutalnosti prema pripadnicima manjina, pogotovo crnaca. Najpoznatiji ovakvi slučajevi bili su ubistvo nenaouružanog afričkog imigranta Amadoua Dialla i zlostavljanje haićana Abnera Louime.

## Kultura i znamenitosti

### Pregled

U New Yorku se nalaze brojne arhitekturne znamenitosti, 500 galerija, oko 150 muzeja, više od 100 pozorišta, brojne robne kuće i oko 17.000 restorana. Na južnom i središnjem delu Manhattana prevladavaju neboderi; godine 1902. izgrađena trouglasta zgrada Flatiron je među najstarijim neboderima na svetu. Poznati su i zgrada Woolworth iz 1915., Chrysler Building iz 1930. u stilu art-decoa, te 1939. završeni kompleks zgrada Rockefellerovog centra u kojem se nalaze studiji TV-mreže NBC. Najviši neboder u gradu i jedna od najposjećenijih svetskih znamenitosti s 3,5 miliona posetilaca godišnje je Empire State Building, dovršen 1931.

Najpoznatiji verski objekti u gradu su: katolička Katedrala svetog Patrika dovršena 1879., tada najviša gradska građevina, zatim episkopalna (anglikanska) Katedrala svetog Ivana apostola (*St. John the Divine*) započeta 1892., Crkva svetog Trojstva u srcu Wall Streeta, Ujedinjena sinagoga konzervativnog Judaizma, i Katedrala Armenske apostolske crkve.

Zaštitni znak New Yorka je Kip slobode izgrađen 1886. na Otoku Liberty, službeno deo države New Jersey) južno od Manhattana. Poznate građevne su i glavni newyorški put, godine 1913. otvoreni Grand Central Terminal, Brooklynski most (*Brooklyn Bridge*) koji povezuje Manhattan s Brooklynom, poznata sportska hala Madison Square Garden, i koncertna dvorana Carnegie Hall. Na obali East Rivera nalazi se kompleks zgrada u kojem je sedište Ujedinjenih naroda.

U znamenitosti grada ubrajaju se i stari stambeni kvart Brooklyn Heights, umetnički Greenwich Village u kojem se nalazi Gradsko sveučilište New Yorka (Sveučilište Columbia nalazi se na severu Manhattana) i slavoluk u spomen na Georgea Washingtona, te Ground Zero, mesto na krajnjem južnom delu Manhattana na kojem su stajali tornjevi-blizanci Svetskog trgovačkog centra. U newyorškoj luci nalazi se i Otok Elis, ulazna kontrolna tačka za brojne imigrante krajem 19. i početkom 20. veka, danas muzej.

Poznati hoteli New Yorka su *Plaza* na raskrsnici 5. avenije i južnog kraja Central Parka (otvorena 1907.), *Waldorf-Astoria* na Park aveniji (otvoren 1930.), *Carlyle* na 76. ulici (otvoren 1931.) i *Four Seasons* na 57. ulici (otvoren 1993.)

## Turizam

Turizam je jedna od najvažnijih industrijskih grana u Njujorku sa više od 40 miliona domaćih i stranih turista koji posete grad svake godine (ovaj statistički podatak važi za prethodnih pet godina). Glavne turističke atrakcije su Empajer stejt bilding, Kip slobode, Ostrvo Elis; Brodvejska pozorišta, muzeji kao što je Metropoliten, zelene površine kao što su Sentral park i Vašington Skver park, Rokfeler centar, Tajms skver, luksuzni šoping centri duž Pete i Medison avenije i događajima kao što su parada za Noć veštica u Grinvič Vilidžu, Mejsi parada za Dan zahvalnosti i parada na dan Svetog Patrika. Tu su još i sezonske aktivnosti poput klizanja u Sentral parku, zimi na Trajbeka filmskom festivalu, kao i niz besplatnih predstava. Pored glavnih turističkih područja, posetioce privlače još i zoološki vrt u Bronksu, Koni Ajland i Njujorška botanička bašta.

U 2010. godini, Njujork je posetilo skoro 49 miliona turista, a taj broj je prevaziđen sa rekordnih 50 miliona turista u 2011. godini.

## Mediji

Njujork je centar televizijske, marketinške, muzičke, i izdavačke (novine i knjige) industrije, a takođe je najveće medijsko tržište u Severnoj Americi (posle njega slede Los Anđeles, Čikago i Toronto). Neki od gradskih medijskih konglomerata uključuju Tajm Vorner, Tomson Rojters korporaciju, Njuz korporaciju, kompaniju Njujork tajms, NBS juniverzal, Herst korporacija i Viakom. Sedam od osam najvećih svetskih agencija za reklamiranje imaju svoja sedišta u gradu. Dve muzičke izdavačke kuće iz Velike četvorke se nalaze u Njujorku, Sony Music Entertainment i Warner Music Group. Universal Music Group i EMI takođe imaju velike kancelarije ovde. Jedna trećina svih nezavisnih američkih filmova je proizvedena u Njujorku.

Više od 200 dnevnih i nedeljnih listova, kao i 350 časopisa imaju svoja predstavništva u gradu. Izdavači knjiga zapošljavaju 25.000 ljudi. Dve od tri nacionalne dnevne novine u Sjedinjenim Državama su iz Njujorka: The Wall Street Journal i Njujork tajms, koji je osvojio najviše Pulicerovih nagrada za novinarstvo. Glavni tabloidi u gradu su: Njujork dejli njuz i Njujork post. U gradu se izdaje 270 novina i časopisa na više od 40 jezika, što je rezultat velike etničke izmešanosti.

Televizijska industrija koja je veoma razvijena u Njujorku zapošljava značajan broj radnika. Četiri glavne američke televizijske mreže imaju sedište u Njujorku: Ej-Bi-Si, Si-Bi-Es, Foks i En-Bi-Si. Mnogi kablovski kanali se takođe nalaze u ovom gradu, uključujući MTV, Foks njuz, HBO i Komedi sentral. Godine 2005, više od 100 televizijskih emisija se snimalo u Njujorku. Departman za informacionu tehnologiju i telekomunikacije grada Njujorka upravlja javnim radiodifuznim servisom nyctv, koji je proizveo nekoliko emisija koji su osvojili Emi nagradu.

Njujork je i glavni centar u nekomercijalnih obrazovnih medija. Najstariji televizijski kanal sa javnim pristupom u Sjedinjenim Državama je Manhattan Neighborhood Network, osnovan 1971. godine. WNYC je javna radio-stanica koja je bila u vlasništvu grada do 1997. godine i ona ima najveću slušanost među javnim stanicama u SAD.

## Privreda

Njujorška berza
Njujork je globalni centar međunarodnog biznisa i trgovine, i zajedno sa Londonom i Tokijom, najznačajniji je centar svetske privrede. Središte je bankarstva i finansija, trgovine, saobraćaja, turizma, nekretnina, novih i tradicionalnih medija, oglašavanja, pravnih usluga, računovodstva, osiguranja, pozorišta, mode, i umetnosti u Sjedinjenim Državama. Njujorška gradska oblast je 2010. imala bruto društveni proizvod od 1,28 biliona dolara, što predstavlja najveću regionalnu ekonomiju u SAD i, prema IT Week, drugu po veličini jačinu gradske privrede iza japanske prestonice. Prema Cinco Dias, Njujork je kontrolisao 40 % svetskih finansija, čineći ga najvećim finansijskim centrom u svetu.

Mnoge velike korporacije imaju sedište u Njujorku, uključujući i njih sa 45 liste Fortune 500. Njujork je takođe, jedinstven među američkim gradovima po velikoj broju stranih korporacija. Jedno od deset radnih mesta u privatnom sektoru grada je u inostranoj kompaniji. Srednji Menhetn je najveći centralni poslovni distrikt u Sjedinjenim Državama. Donji Menhetn je treći po veličini centralni poslovni distrikt u Sjedinjenim Državama i dom Njujorške berze, koja se nalazi na Volstritu, a Nazdak, predstavlja prvu i drugu berzu po veličini u svetu, kada se meri prosečan obim dnevnog trgovanja ukupna tržišna kapitalizacija. Finansijske usluge donose više od 35% prihoda zaposlenima u gradu.

Nekretnine čine glavnu stavku u gradskoj privredi, jer je ukupna vrednost sve imovine u Njujorku bila 802,4 milijardi dolara 2006. godine. Tajm Vorner centar je imao najveću tržišnu vrednost u gradu i ona je iznosila 1,1 milijardu američkih dolara. Njujork je mesto gde se nalaze neke od najvrednijih nekretnina u SAD, ali i u čitavom svetu. U ulici Park avenija broj 450, nalazi se poslovna zgrada koja je prodata za 510 miliona dolara ili 17.104 $/m² u julu 2007. godine.

Televizija i filmska industrija grada je druga po veličini u zemlji, posle Holivuda. Kreativne industrije poput novih medija, oglašavanja, mode, dizajna i arhitekture računaju na zapošljavanje novih radnika, jer je velika konkurencija u ovim privrednim granama u Njujorku.

Industrije visoke tehnologije poput biotehnologije, razvoja softvera, dizajna video igara i internet usluga su takođe u porastu, zahvaljujući i tome što je grad polazna/završna tačka nekoliko transatlantskih magistralnih linija optičkih kablova. Druge značajni sektori uključuju medicinska istraživanja i tehnologiju, neprofitne organizacije i univerzitete. Tekstil, hemikalije, proizvodi od metala, obrađena hrana i nameštaj su neki od glavnih proizvoda. Industrija hrane ima vrednost od oko 5 milijardi dolara i zapošljava više od 19.000 stanovnika. Čokolada je vodeći prehrambeni izvozni proizvod, sa 234 miliona dolara prihoda svake godine.

## Gradovi prijatelji

New York ima ugovore o prijateljstvu i partnerstvu sa sljedećim gradovima:

|  |  |
| --- | --- |
| * Budimpešta, Mađarska
* Jerusalem, Izrael
* Johanesburg, JAR
* Kairo, Egipat
* Germany, [ Arhivirano 2017-09-14 na Wayback Machine-u] Arhivirano 2017-09-14 na Wayback Machine-u
* London, Ujedinjeno Kraljevstvo
 | * Madrid, Španija
* Peking, Kina
* Rim, Italija
* Santo Domingo, Dominikanska Republika
* Tokio, Japan
 |

## Reference

## Literatura

* Benjamin, Gerald, Richard P. Nathan (1990). *Regionalism and realism: A Study of Government in the New York Metropolitan Area*. Brookings Institute. str. 59.
* Morris, Richard B. (1996). *Encyclopedia of American History* (Seventh izd.). Collins Reference. ISBN 0062700553.
* Peter C. Mancall, Gary B. Nash, Allan M. Winkler, Charlene Mires, John W. Jeffries, ur. (2009). *Encyclopedia of American History*. Facts on File. ISBN 0816071365.
* Stanley I. Kutler (2002). *Dictionary of American History* (Third izd.). Charles Scribners & Sons. ISBN 0684805332.
* Paul S. Boyer (2001). *The Oxford Companion to United States History*. Oxford University Press. ISBN 0195082095.
* Michael Kazin, Rebecca Edwards, Adam Rothman, ur. (2011). *The Concise Princeton Encyclopedia of American Political History*. Princeton University Press. ISBN 0691152071.
* Belden, E. Porter (1849). *New York, Past, Present, and Future: Comprising a History of the City of New York, a Description of its Present Condition, and an Estimate of its Future Increase*. New York: G.P. Putnam.  From Google Books.
* Burgess, Anthony (1976). *New York (Anthony Burgess book)*. New York: Little, Brown & Co.. ISBN 90-6182-266-1.
* Federal Writers' Project (1939). *The WPA Guide to New York City* (1995 reissue izd.). New York: The New Press. ISBN 1-56584-321-5.
* Jackson, Kenneth T.; Dunbar, David S., ur. (2005). *Empire City: New York Through the Centuries*. Columbia University Press. ISBN 0-231-10909-1.
* Lankevich, George L. (1998). *American Metropolis: A History of New York City*. NYU Press. ISBN 0-8147-5186-5.
* White, E. B. (1949). *Here is New York* (2000 reissue izd.). Little Bookroom.
* Whitehead, Colson (2003). *The Colossus of New York: A City in 13 Parts*. New York: Doubleday. ISBN 0-385-50794-1.

## Vanjske veze

* The Huffington Post