# 1783.

*Ovo je članak o godini 1783.*

|  |  |
| --- | --- |
| Milenijum:
 | 2. milenijum
 |
| Vjekovi:
 | 17. vijek – **18. vijek** – 19. vijek
 |
| Decenija:
 |  1750-e  1760-e  1770-e  – 1780-e –  1790-e  1800-e  1810-e  |
| Godine:
 | 1780 1781 1782 – **1783** – 1784 1785 1786
 |

Let braće Montgolfier.

1783.. po kalendarima
| Gregorijanski
 | 1783.. (MDCCLXXXIII) |
| Ab urbe condita
 | 2536.
 |
| Islamski
 | 1197–1198.
 |
| Iranski
 | 1161–1162.
 |
| Hebrejski
 | 5543–5544.
 |
| Bizantski
 | 7291–7292.
 |
| Koptski
 | 1499–1500.
 |
| Hindu kalendari
 |
| • *Vikram Samvat* | 1838–1839.
 |
| • *Shaka Samvat* | 1705–1706.
 |
| • *Kali Yuga* | 4884–4885.
 |
| Kineski
 |
| • Kontinualno
 | 4419–4420.
 |
| • 60 godina
 | Yin Voda Zec (od kineske Ng.) |
| Holocenski kalendar
 | 11783.
 |
| p • r • u |
| Podrobnije: Kalendarska era |

Godina **1783** (**MDCCLXXXIII**) bila je redovna godina koja počinje u srijedu po gregorijanskom kalendaru odn. redovna godina koja počinje u nedjelju po julijanskom kalendaru.

## Događaji

### Januar/Siječanj

* januar - Jekaterina Voroncova-Daškova postavljena za direktora ruske Carske akademije umetnosti i nauka - prva žena na takvom položaju.
* 16. 1. - Jozefinizam: objavljen je patent o braku, uvedena mogućnost građanskog braka.
* 20. 1. - Pregovori o miru u Versaju: Britanci sklapaju preliminarni mir sa Francuskom i Španijom.

### Februar/Veljača

* 4. 2. - Prvi u seriji Kalabrijskih zemljotresa koji će na jugu Italije, tada Napuljskom i Sicilijanskom kraljevstvu, tijekom februara i marta odnijeti živote 50.000 ljudi.
* 7. 2. - Okončana je Velika opsada Gibraltara, Britanci su zadržali poluotok.
* 24. 2. - Britanska vlada earla od Shelburnea daje ostavku jer se Parlament protivi dogovorenim uslovima mira.

### Mart/Ožujak

* 15. 3. - Urota u Newburghu: Washington uspjeva odgovoriti oficire od pomisli na pobunu protiv Kongresa zbog zaostalih plaća i nesigurne mirovine.
* 22. 3. - Umro je hrvatski ban Franjo Leopold Nádasdy, naslijediće ga Franjo Esterházy (do 1785).
* 23. 3. - Mozart drži koncert u bečkom Burgteatru, kome prisustvuje i car; između ostalog je izveo i Haffnerovu simfoniju.
* 29. 3. - Henri Lefèvre d'Ormesson je novi generalni kontrolor finansija Francuske: zatiče veliki deficit i dugove u vezi Američkog rata; pokušaj lutrijskog zajma propada jer treba spasiti *Caisse d'escompte* (neku vrstu narodne banke) - gubi poverenje sledeće jeseni.
* 30. 3. - Car Josip II. daje dekret o centralnim sjemeništima, biskupima je oduzeta mogućnost da neposredno odlučuju o odgoju svećeničkog podmlatka; upravu nad sjemeništem u Zagrebu će dobiti Maksimilijan Vrhovac.
* mart, krajem - Crnogorski guvernadur Jovan Radonjić otišao u Rijeku (do novembra), možda i do Beča, ponovo moli Austriju za pomoć.
* 31. 3. - U Ugarskoj je donesena Sistematska regulacija jevrejskog naroda: dozvoljeno naseljevanje u slobodne kraljevske gradove, obrazovne odredbe itd.

### April/Travanj

* 2. 4. - Vojvoda od Portlanda je titularni šef britanske vlade, zapravo koalicije Foxa i lorda Northa (do decembra).
* 3. 4. - Ugovor o prijateljstvu i trgovini između SAD i Švedske.
* 9. 4. - U Americi su izdata naređenja obema stranama da se prekine sa neprijateljstvima.
* 14. 4. - Praizvedba Lessingovog "Nathana Mudrog" u Berlinu.
* 17. 4. - Zakon irskih priziva ili Zakon odricanja: Britanski parlament se odrekao donošenja zakona za Irsku, prizivi na odluke irskih sudova se ne mogu iznositi pred britanske (ali irski parlament je ukinut unijom 1800/01).
* 19. 4. (8. 4. po j.k.) - Ruska carica Katarina Velika donosi ukaz kojim je anektiran Krimski Kanat, koji se prethodnih nekoliko godina nalazio pod ruskom "zaštitom"; time nestaje posljednji trag nekadašnje Zlatne Horde.
	+ Krimska kriza između Austrije i Turske 1783-84: Austrija gomila trupe na turskim granicama, prema hrišćanima u Bosni je zauzet tolerantniji stav.

Sevastopolj 1854.
* proleće - Grupa popa Nikole Radomirovića, sa Radičem Petrovićem i Stevanom Veskovićem je krenula u prvu izviđačku misiju u Srbiju, upućeni od zemunskog majora Liderskrona (napravili su otiske ključeva beogradskih kapija). U junu će obilaziti i Bosnu.
* april - Dositej Obradović piše "Pismo Haralampiju" u kojoj najavljuje "Sovjete zdravago razuma" (izlaze sledeće godine).
* april - *Commonwealth v. Jennison*: vrhovni sud Masačusetsa presuđuje da je ropstvo neustavno - ali odluka je slabo poznata, neuki robovi ne znaju za nju i još uvek služe, reklasifikovani su u najamne radnike.
* 28. 4. - Drugi anglo-majzorski rat, na jugu Indije: Tipu Sultan zauzima nakon opsade Bednore, dan. Nagaru u Karnataki.

### Maj/Svibanj

* april/maj - U Bosni se nastavlja kuga od prošle godine: "*Neka se pamti i to da je iza Jurjeva gotovo čitav mjesec dana svakim danom pred Begovom džamijom u podne i ikindiju bilo po 20 dženaza, a nekada i po više*". Kuge u Bosni ima i u Banjoj Luci, Ostrošcu, Travniku i Bihaću, a u Srbiji u Beogradu, Šapcu i drugde - Sava je blokirana, prebezi iz Turske se vraćaju nazad. U Bosni je i gladna godina, jedu se suve kruške umesto hleba; kada je iz Carigrada stigao kapidžija da traži veliki porez, narod je odbio.
	+ Kuga u Dalmaciji 1783-84, o kojoj piše Julije Bajamonti (1786).
* 20. 5. - Drugi Anglo-majzorski rat: Tipu Sultan uspešno opseda Britance u Mangaloreu (do januara).

### Jun/Juni/Lipanj

* 4. 6. - Braća Montgolfier pokazuju let balona članovima provincijske skupštine staleža u Annonayu na jugoistoku Francuske.

Planina Laki i pukotina Lakagígar (levo)
* 8. 6. - Početak erupcije vulkana Laki na Islandu koja će trajati osam mjeseci i posredno i neposredno prouzročiti smrt trećine islandskog stanovništva, kao i glad na području Sjeverozapadne Evrope, pa i u daljim krajevima. U erupciji je i Grímsvötn.
* 14. 6. (3. 6. po j.k.) - Ruske vlasti na novopripojenom području Krima osnivaju grad Sevastopolj, kao bazu za mornaričku eskadru, prvo pod imenom Ahtijar (Bela litica).
* 29. 6. - Crnogorski glavari pišu karlovačkom mitropolitu Mojsiju da rukopoloži arhimandrita Petra, pošto je Arsenije Plamenac bolestan i ne napušta Crmnicu - urađeno sledeće godine.

### Jul/Juli/Srpanj

* leto - Pančevački major Turati sastavlja opis puteva Srbije na osnovu izveštaja obaveštajaca.

Život i priključenija
* leto - Dositej je u Lajpcigu izdao "Život i priključenija", prvi deo. On je drugi pisac, nakon Orfelina, koji je štampao knjigu građanskom ćirilicom.
* leto - "Lakijeva izmaglica" u Evropi i Severnoj Americi usled erupcije na Islandu (u Engleskoj od 23. juna do 20. jula).
* 23. 7.? - Arapska plemenska konfederacija Bani Utbah na čelu sa Ahmed bin Muhammad bin Khalifom zauzima Bahrein, ranije pod persijskom vlašću. Kuća Āl Khalīfah i danas vlada Bahreinom.
* 24. 7. - Sporazum u Georgijevsku kojim Kartli-Kahetinsko Kraljevstvo u današnjoj Gruziji postaje protektorat Ruskog Carstva (na snazi od 1784, aneksija 1800/03).

### Avgust/August/Kolovoz

* 4. 8. - Erupcija ere Tenmei: nakon tromesečne aktivnosti dolazi vrhunac erupcije japanskog vulkana Asama - gine oko 1.500 ljudi, ali mnogo više od pogoršane gladi (1782-88).
* 10. 8. - *Antelope*, brod Britanske istočnoindijske kompanije, nasukao se na Palauu, što je prvi dosledni kontakt sa tim ostrvima.
* 18. 8. - Uveče se vidi meteorska procesija iznad Zapadne Evrope.
* 27. 8. - Jacques Charles i braća Robert pokrenuli u Parizu prvi vodonični balon, *Le Globe*.

### Septembar/Rujan

* 3. 9. - Skopljen Pariški mirovni sporazum kojim je okončan Američki rat za nezavisnost; prema njegovim odredbama Velika Britanija priznaje nezavisnost svojih bivših kolonija te predaje istočni dio Louisiane; Francuska od Britanije preuzima Senegal, Tobago i dio kolonija u Indiji; Španija od Britanaca preuzima Floridu.
	+ Indijanci nisu pomenuti, tako da ostaju u ratu sa SAD (→ Sjeverozapadni indijanski rat).
* septembar - Joseph Brant, poglavica Mohawka, okuplja predstavnike 35 plemena na gornjoj reci Sandusky u Severozapadnu konfederaciju.
* 19. 9. - Balon braće Montgolfier *Aérostat Réveillon* leti u Versaju sa prvim živim bićima: ovca, patka i petao - kralj nakon ovoga dozvoljava letove sa ljudima, Étienne Montgolfier će u saradnji sa Jean-Baptiste Réveillonom za to napraviti veći balon.
* 22. 9. - Kongres konfederacije SAD zabranjuje kupovinu indijanske zemlje na saveznoj teritoriji, izvan država (Komitet Kongresa za indijanske poslove ipak potražuje zemlju sledećeg meseca).

### Oktobar/Listopad

* 11. 10. (30. 9. po j. k.) - Osnovana Ruska akademija za izučavanje filologije, ruskog jezika i književnosti. Na čelu je takođe Jekaterina Voroncova-Daškova.
* 26. 10. - Praizvedba Mozartove Velike mise u Salzburgu.

### Novembar/Studeni

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
|  |

* 3. 11. - Charles-Alexandre de Calonne je generalni kontrolor finansija Francuske (do 1787). Prioritet mu je da povrati poverenje javnosti u vreme kada su prihodi znatno manji od obaveza.
* 18. 11. - Louis Auguste Le Tonnelier de Breteuil je imenovan za francuskog Državnog sekretara Kraljevog doma (do 1788), što se sa Calonnovim imenovanjem smata vrhuncem uticaja kraljice Marije Antoanete.
	+ Što se nje tiče, ove godine je u Versaju počela gradnja *Hameau de la Reine*, Kraljičinog seoca. Élisabeth Vigée Le Brun je naslikala dve verzije "Marije Antoanete sa ružom", jer je haljina na prvoj viđena kao neprimerena.
* 21. 11. - U Parizu, znanstvenik Jean-François Pilâtre de Rozier i markiz François Laurent d'Arlandes izveli prvi uspješan let Montgolfierovim balonom napunjenim toplim vazduhom. Preletjeli su iznad grada razdaljinu od 8 km za 25 minuta dosegnuvši visinu od gotovo 1.000 m.
* 25. 11. - Poslednji britanski vojnici napustili New York, nakon završetka Američkog rata za nezavisnost, svečano ulazi George Washington.

### Decembar/Prosinac

"General George Washington daje ostavku na svoju komandu" (Trumbull, 1824)
* 1. 12. - Jacques Charles poleće iz Pariza vodoničnim balonom, prvo sa jednim od braće Robert pa sam do visine od 3 km.
* 13. 12. (kal.?) - U Sankt Peterburgu otvorena učiteljska škola, pod vođstvom Teodora Janković-Mirijevskog.
* 19. 12. - Nakon pada Foxove vlade, jer se kralj protivio predlogu zakona o reformi Istočnoindijske kompanije, William Pitt Mlađi (24) postaje britanski premijer (do 1801. i 1804-06).
* 23. 12. - Washington daje ostavku kao vrhovni komandant Kontinentalne armije. Postaje prvi lider Društva Cincinnata, naslednog oficirskog udruženja.
* 26. 12. - Louis-Sébastien Lenormand skače u Montpellieru s jednom vrstom padobrana.
* zima - Ledena zima 1783/84 usled islandske erupcije.
* krajem godine - Skadarski Mahmud-paša Bušatlija počinje vršiti snažniji pritisak na Crnu Goru.

### Kroz godinu

Severna Amerika nakon Pariskog ugovora (karta iz 1784)
* Hrvatska:
	+ Plemstvo u Hrvatskoj provodi "agrarni apsentizam", tako je oko 40 velikaša poslalo pisma banu da ne mogu doći na sabor, a živjeli su u Beču, Minhenu, Budimu, Požunu i drugim gradovima Evrope.
	+ Karlovačka generalna komanda preporučila da se dopusti slobodnije naseljavanje srpskih trgovaca i zanatlija po svim varošima i štapskim mestima - neke porodice se preseljavaju iz Kostajnice u Petrinju i Karlovac.
	+ Ujedinjene banska i varaždinska generalkomanda sa sjedištem u Zagrebu, čime banska krajina gubi vezu sa hrvatskim banom (do 1786).
	+ Komisija za ujednačavanje pravopisa u Hrvatskoj i Slavoniji - preovlađuje mišljenje da se uzme pravopis slavonskih pisaca.
* Jedan pripadnik dubrovačke nove vlastele je tek ove godine izabran u Vijeće umoljenih (Senat), a što je omogućeno sporazumom iz 1763.
* Pravoslavna eparhija u Bukovini je stavljena pod jurisdikciju Karlovačke mitropolije (do 1873).
* Josip II. ukida cehove (prije smrti će povući taj patent).
* Crkve: župna crkva Navještenja Blažene Djevice Marije u Gospiću (od 2000. katedrala); Evangelička crkva u Bačkom Petrovcu; pravoslavna Rođenja Bogorodice u Botošu; sv. Jovana Krstitelja u Bačkoj Palanci; župna crkva sv. Vida u Pitomači
* U Beogradu podignuto Šejh-Mustafino turbe.
* Zaharije Orfelin: "Iskusni podrumar".
* Mathias Piller i Ludwig Mitterpacher: *Iter Per Poseganam Sclavoniae Provinciam*.
* Braća Elhuyar izolirala volfram.
* Immanuel Kant: "Prolegomena za bilo koju buduću metafiziku", sažetak argumenata i polemika o "Kritici čistog uma".

## Rođenja

* 23. 1. - Stendhal, književnik († 1842)
* 25. 1. - William Colgate, industrijalac († 1857)
* 13. 2. - Guglielmo Pepe, italijanski general i patriota († 1855)
* 3. 4. - Washington Irving, književnik († 1859)
* 10. 4. - Hortense de Beauharnais, poćerka i snaha Napoleona I, majka Napoleona III († 1837)
* 1. 5. - Jeremija Gagić, ruski diplomata, sekretar Pravitellstvujušćeg sovjeta († 1859)
* 3. 5. - José de la Riva Agüero, prvi predsednik Perua († 1858)
* 19. 6. - Friedrich Sertürner, pionir alkaloidne hemije († 1841)
* 21. 7. - Charles-Tristan de Montholon, francuski general († 1853)
* 24. 7. - Simón Bolívar, južnoamerički vojskovođa, državnik i revolucionar († 1830)
* 9. 8. - Aleksandra Pavlovna, ruska velika vojvotkinja, habzburška nadvojvotkinja († 1801)
* 14. 9. - Gaspard Gourgaud, francuski general, pisac († 1852)
* 27. 9. - Agustín de Iturbide, meksički državnik († 1824)
* 6. 10. - François Magendie, pionir eksperimentalne fiziologije († 1855)
* 26. 11. (8.12.?) - Dimitrije Isailović, srpski novinar, urednik "Srpskih novina", član učenog društva († 1853)
* Tešan Podrugović, narodni pjesnik († 1815)
* Sava Mrkalj, monah, filolog († 1833)
* Ali-paša Rizvanbegović, stolački kapetan († 1851)
* Juraj Karlo Wisner-Morgenstern, skladatelj, dirigent († 1855)

## Smrti

* 31. 1. - Caffarelli, kastrat (\* 1710)
* 6. 2. - Capability Brown, pejzažni arhitekta (\* 1716)
* 22. 3. - Franjo Leopold Nádasdy, habsburški maršal, hrvatski ban (\* 1708)
* 11. 4. - Nikita Panin, ruski državnik (\* 1718)
* 17. 4. - Louise d'Épinay, spisateljica, salonistica (\* 1726)
* 19. 4. - Filip Lastrić, franjevac, povjesničar (\* 1700)
* 24. 4. - Grigorij Orlov, ruski državnik (\* 1734)
* 8. 5. - Pahomije Knežević, episkop aradski (\* ca. 1727)
* 13. 6. - Nikola Divnić, šibenski biskup (\* 1715)
* 24. 8. - Tihon Zadonski, ruski episkop, bogoslov, svetac (\* 1724)
* 18. 9. - Leonhard Euler, švicarski matematičar i fizičar (\* 1707)
* 29. 10. - Jean d'Alembert, matematičar (\* 1717)
* 1. 11. - Jeftimije Ljubibratić, habsburški podmaršal (\* 1716)
* 28. 11. - Marguerite Gourdan, vlasnica bordela (\* 1725)
* 15. 12. - Ahmad bin Said al-Busaidi, vladar Omana (\* 1694)
* Arsenije Radivojević, bivši episkop bački (\* 1717/20)

## Reference

Literatura
* *Historija naroda Jugoslavije II*, Školska knjiga Zagreb, 1959
* *Istorija srpskog naroda*, Četvrta knjiga, prvi tom, Srbi u XVIII veku, SKZ Beograd 1986 (IV-1), drugi tom (IV-2)