# Saksigiella

Dán artihkkalis dáidet leat **čállinmeattáhusat**. Jus háliidat, de divo daid ja váldde eret dan málle. Giitu!

| Saksigiella Sassisk, Neadersaksisk/Neddersassisk, Plat, Platdüütsk |
| --- |
| **Klassifiseren** |
Indoeurohpálaš gielat  Germánalaš gielat   Oarjegermánalaš gielat    **Saksigiella**             |
| Geavaheapmi |
| **Hubmiid mearri** |
4-5 miljovnna |
| **Sadji** |
ii čuođi stuorámusa joavkkus |
| **Alfabehta** |
láhten |
| Virggálaš stáhtus |
| **Virggálaš giella** |
Slesvig-Holsten-oassestáhtas Duiskkas |
| Giellakodat |
| **ISO 639-2** |
nds |
| **ISO 639-3** |
nds |

Saksigiella Vuolleeatnamiin ja Duiskkas
**Saksigiella** (maid *vuollesaksigiella*) gullá indoeurohpálaš gielaid germánalaš gielaid oarjejovkui. Hubmit leat árvádusaid mielde ain moadde miljovnna, muhto dárkilis lohku ii leat dihtosis.

## Guovlu

Saksigiela árbevirolaš hupmanguovlu, mii lea seilon dássážii, lea nuortin Vuolleeatnamiin ja davvin Duiskkas. Ovdal nuppi máilmmisoađi loahpa saksigiella hubmojuvvui maid dálá Polska davvioasis ja dálá Lulle-Lietuva gulai hupmanguvlui.

## Jietnadatoahppa

## Giellaoahppa

## Sátnevuorká

## Čállingiella

Saksigiella ii leat standardiserejuvvon iige das leat virggálaš oktasaš čállinvuohki. Dan sadjái gávdnojit iešguđetlágan guovllolaš čállinvuogit, ovdamearkka dihte oarjedavvesuopmaniid Sass-čállinvuohki (*Sass'sche Schrievwies*, ráhkadeaddji Johannes Saß mielde) dahje oarjelullesuopmaniid standárdačállinvuohki (*Standaard Schriefwieze*). Problemáhtalaš lea, ahte čállinvuogit Vuolleeatnamiid bealde dábálaččat čuvvot hollánddagiela ortografiija ja čállinvuogit Duiskka bealde čuvvot duiskkagiela ortografiija. Dát heađušta saksilaččaid rájáid rasttideaddji čálalaš kommunikašuvnna. Ođđasaksilaš Čállinvuohki (*Nysassiske Skryvwyse*) lea oaivvilduvvon čoavddusin dán čulbmii. Dat lea máŋggadialektálalaš čállinvuohki, mii ovttastahttá sihke Hansalihtu áiggi čállingiela árbevieru ja dán áiggi guovllolaš čállinvugiid.

### Alfabehta ođđasaksilaš čállinvuogi mielde

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А а | B b | C c | D d | E e | F f | G g | H h |
| I i | J j | K k | L l | M m | N n | O o | P p |
| (Q q) | R r | S s | T t | U u | V v | W w | (X x) |
| Y y | (Z z) | Ä ä | Ö ö | Ü ü | Å å |  |  |

## Historjá

### Dološsaksigiella

Dološsaksigiela áigodat bisttii sullii 800-logus gitta 1100-lohkui. 700-logu loahpagehčen lulde boahtti frankilaččat vuollánahtte saksilaččaid, mii mielddisbuvttii saksilaš servodaga organisašuvnna biđgema, mássádeportašuvnnaid ja bággojorgalusa kristtalašvuhtii. Beakkálmasamus čálalaš gáldut dán áigodagas leat kristtalaš teavsttat Hêliand ja Genesis. 400-logus, juo ovdal dološsaksilaš áigodaga, oassi saksilaččain lei ovttas anglilaččaiguin fárren Británniai. Anglilaččaid ja várra belohahkii maid saksilaččaid gielas šattai maŋŋelis eaŋgalasgiella.

#### Ovdamearkateaksta

**Gástalohpádus:**

Forsáchistû diabolae?

- ec forsacho diabolae.

end allum diobolgeldae?

- end ec forsacho allum diobolgealdae.

end allum dioboles wercum?

- end ec forsacho allum dioboles wercum and wordum, Thunaer ende Wôden ende Saxnôte end allum thêm unholdum, thê hira genôtas sint.

Gelôbistû in got alamehtigan fadaer?

- ec gelôbo in got alamehtigan fadaer.

Gelôbistû in Crist, godes suno?

- ec gelôbo in Crist, godes suno.

Gelôbistû in hâlogan gâst?

- ec gelôbo in hâlogan gâst.

### Gaskasaksigiella

Gaskasaksigiela áigodagas (sullii 1200-logus gitta 1600-lohkui) saksigiella doaimmai Hansalihtu giellan, man čuovvumuššan das lei stuorra váikkuhus Nuortameara guovllu gielaide. Mihkkige eará giella ii leat goassige váikkuhan skandinávalaš gielaide nu garrasit go gaskaáiggi saksigiella. Otnege gávdnojit olu gaskasaksigielas boahtán sánit skandinávalaš gielain, vuođđosátnerájusge. Sullii 20-30% dárogiela, ruoŧagiela ja dánskkagiela sániin leat álgoálggus gaskasaksilaš loatnasánit. Ovdamearkat ruoŧagielas leat *fråga* 'jearrat', *språk* 'giella', *vetenskap* 'dieđa', *köpa* 'oastit' ja *beslut* 'mearrádus'. Kontákta gaskasaksigillii ii goit leat váikkuhan dušše sátnerádjui, muhto dan oktavuođas nuppástuvai gielaid struktuvrage, ovd. prevearbbaid (nugo *av-*, *be-* dahje *för-*) atnuiváldima bokte. 1500-logu áigge nationálastáhtalaš tendeanssat ja Lulle-Duiskka gávpogiid ekonomalaš mearkkašupmi, muhto maid hansagávpogiid sierramielalašvuođat, lassánišgohte. Dan mielde Hansalihttu massii sajádagas ja seammás dan giella massii árvvus. Boađusin lei, ahte čuovvovaš čuođi jagi áigge duiskkagiella ja hollánddagiella bahkkejedje eret saksigiela buot servodaga čálalaš domeanain, muhto dat seaillui ainjuo geafit gerddiid hupmangiellan.

#### Ovdamearkateaksta

**Dat Narrenschyp** (1497) - De ander vorrede, ráidu 123-134. Dán oasis čálli váidá daláš áiggi ođđaseamos bivttasmálle ja láhttema.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ÁlgoteakstaDat ichteswanne was schentlyk den mans,*
*Dreghen nu de wyver heel unde ghans:*
*Spytze scho, uthghesneden rock, so men sycht.*
*De melkmarkt is bedeckt weinich eft nicht*
*Se laten syk vor uthplucken den top,*
*Grote horner maken se up den kop,*
*Alze eft yd were eyn groter steer;*
*Se ghaen heer alze de wylden deer.*
*Hovesche tucht is van en verne.*
*Eyn deel synt up der gaszen gans gherne,*
*Up dat men se moghe gapen an;*
*Doren unde dorynnen prysen syk daran.* | Dálásaksigiella, oarjedavvesuopmanDat jichtenswan weyr skändlik de mans,*
*Dräägt nu de wyver heyl un gans:*
*Spitse sko, uutsneaden rok, so man sügt.*
*De melkmarkt is bedekt weynig or nich*
*Se låt sik vöären uutplükken den top,*
*Groute höörn' maakt se up den kop,*
*As of dat weyr en grouten steyr;*
*Se gåt hear as de wilden deyr'.*
*Höävske tucht is vun er veyrn.*
*En deyl sint up de gassen gans geyrn,*
*Up dat man ear mug gapen an;*
*Douren un dourinnen pryst sik dåran.* | **Jorgalus sámegillii**
Mii dolin lei heahpatlaš dievdduide,
Dan nissonat atnet dál ollislaččat:
Čohka gápmagiid, realsečuvllaid, dakkára oaidná.
Mielketoarga lea gokčagasas illá dahje ii ollenge
Gaikkihit ovdavuovttaid,
Stuorra čorvviid sii bidjet oaivái,
Dego livččii stuorra vuoksá.
Meannudit dego meahcieallit.
Hoavalaš láhtten lea sidjiide amas.
Oassi mielalaččat johtá gáhtain,
Vai sidjiide sáhttá gaivát,
Jallas dievddut ja nissonat dainna iežaset rámidit.  |

## Girjjálašvuohta

## Gáldut

**Germánalaš gielat**

afrikánsagiella | dánskkagiella | dárogiella | duiskkagiella | eaŋgalsgiella | fearagiella | friisagiella | hollánddagiella | islánddagiella | luxemburggagiella | ruoŧagiella | vuollesaksigiella