# اموي خلافت

| اموي خلافت ٱلْخِلَافَة ٱلْأُمَوِيَّة (عربي) *Al-Khilāfa al-Umawiyya* |
| --- |
| 661–750 |
| خليفي عمر ٻيون جي دور ۾، ت. 720 ڌاري، اموي خلافت پنهنجي سڀ کان وڏي حد تي |
| حيثيت | سلطنت |
| گاديءَ جو شهر | * دمشق (661–744)
* حران (744–750)
 |
| سرڪاري ٻوليون | عربي |
| عام ٻوليون | * عربي
* آرامي
* وچولي فارسي
* قبطي
* وچئين دور جي يوناني (ڪجهه علائقن ۾ 700ع تائين سرڪاري)
* مختلف علائقائي ٻوليون
 |
| مذهب  | اسلام (رياستي) |
| حڪومت | مورثي بادشاهت |
| تاريخ |   |
|  |
| • حسن-معاويه معاهدو  | 661 |
| • عباسي انقلاب  | 750 |
|  |
| ايراضي |
| 720 | 15,000,000 چورس ڪلوميٽر (5,800,000 چورس ميل) |
| ڪرنسي | * دينار (سونو سڪو)
* درهم (چانديءَ جو سڪو)
* فلس (ٽامي جو سڪو)
 |

**اموي خلافت** يا **اموي سلطنت** (US /uːˈmaɪæd/؛ عربي: ٱلْخِلَافَة ٱلْأُمَوِيَّة, romanized: *al-Khilāfa al-Umawiyya*) اسلامي نبي محمد جي وفات کان پوءِ قائم ٿيندڙ ٻي خلافت هئي، جنهن تي اموي خاندان 661ع کان 750ع تائين حڪومت ڪئي. اها راشدون خلافت کان پوءِ آئي، جنهن جو ٽيون خليفو، عثمان بن عفان، پڻ اموي قبيلي جو فرد هو. اموي خاندان معاويه بن ابي سفيان جي هيٺ مورثي حڪمراني قائم ڪئي، جيڪو ڊگهي عرصي تائين وڏي شام جو گورنر رهيو، ۽ 661ع ۾ علي جي قتل کان پوءِ پهرين فتني ۾ ڪاميابي حاصل ڪرڻ کان پوءِ خليفو بڻيو. ان کان پوءِ شام اموين جي طاقت جو بنيادي مرڪز رهيو، ۽ دمشق سندن گاديءَ جو هنڌ هو. 680ع ۾ معاويه جي وفات کان پوءِ ٻئي فتني دوران اموي اقتدار کي للڪاريو ويو، جنهن ۾ سفياني شاخ کي 684ع ۾ مروان بن الحڪم بدلائي ڇڏيو؛ هن مرواني شاخ جو بنياد وڌو، جنهن خلافت تي اموي حڪمراني ٻيهر بحال ڪئي.

اموين اوائلي مسلمان فتوحات جاري رکيون، ۽ مغرب، ماوراء النهر، سنڌ ۽ هسپانيا کي فتح ڪيو. پنهنجي سڀ کان وڏي حد تي اموي خلافت 15,000,000 چورس ڪلوميٽر (5,800,000 چورس ميل) ايراضيءَ تي پکڙيل هئي، جنهن ڪري جاگرافيائي ماپ جي لحاظ کان اها تاريخ جي سڀ کان وڏين سلطنتن مان هڪ هئي. 750ع ۾ عباسين هن خاندان جو تختو اونڌو ڪيو. اموي خاندان جي بچيل ماڻهن الاندلس ۾ هڪ امارت ۽ پوءِ خلافت قائم ڪئي، جنهن جي گادي قرطبه هئي. اها اسلامي سونهري دور دوران سائنس، طب، فلسفي ۽ ايجاد جو وڏو مرڪز بڻجي وئي.

اموي خلافت هڪ وسيع گهڻ-نسلي ۽ گهڻ-ثقافتي آباديءَ تي حڪومت ڪئي. عيسائي، جيڪي اڃا خلافت جي آباديءَ جي اڪثريت هئا، ۽ يهودين کي پنهنجي مذهب تي عمل ڪرڻ جي اجازت هئي، بدلي ۾ کين *جزيه* (سر ٽيڪس) ادا ڪرڻو پوندو هو، جنهن کان مسلمان آجا هئا. مسلمانن لاءِ زڪوات ادا ڪرڻ لازمي هئي، جيڪا واضح طور خيراتي مقصدن ۽ مسلمانن يا اسلام قبول ڪندڙن جي فائدي لاءِ گڏ ڪئي ويندي هئي.

اوائلي اموي خليفن جي دور ۾ اهم عهدن تي عيسائي به مقرر هئا، جن مان ڪجهه اهڙن خاندانن سان تعلق رکندا هئا جيڪي بازنطينين جي ماتحت خدمت ڪري چڪا هئا. عيسائين جي ملازمت مذهبي برداشت جي هڪ وسيع پاليسيءَ جو حصو هئي، جيڪا فتح ڪيل صوبن، جهڙوڪ سندن وڏو صوبو شام، ۾ وڏي عيسائي آباديءَ جي موجودگي سبب ضروري هئي. هن پاليسي معاويه جي مقبوليت وڌائڻ ۾ پڻ مدد ڪئي ۽ شام کي سندس طاقت جي بنياد طور مضبوط ڪيو. اموي دور کي گهڻو ڪري اسلامي فن جو تشڪيل وارو دور سمجهيو وڃي ٿو.

## تاريخ

### ابتدا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسواموي خاندان
#### اوائلي اثر

قبل از اسلام دور ۾، اموي يا بنو اميه مڪي جي قريش قبيلي جو هڪ اهم قبيلو هو. ڇهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين اموين قريش جي شام سان وڌندڙ خوشحال واپاري نيٽ ورڪن تي غلبو حاصل ڪري ورتو هو ۽ انهن خانه بدوش عرب قبيلن سان اقتصادي ۽ فوجي اتحاد ٺاهيا، جيڪي اتر ۽ وچ عربستان جي ريگستاني علائقن تي قابض هئا؛ انهيءَ ڪري هن قبيلي کي علائقي ۾ ڪنهن حد تائين سياسي طاقت حاصل ٿي.

ابو سفيان بن حرب جي اڳواڻيءَ هيٺ اموي اسلامي نبي محمد جي خلاف مڪي جي مخالفت جا مکيه اڳواڻ هئا، پر جڏهن محمد 630ع ۾ مڪو فتح ڪيو، تڏهن ابو سفيان ۽ قريش اسلام قبول ڪيو. پنهنجي بااثر قريشي قبيلي وارن سان صلح لاءِ محمد پنهنجي اڳوڻن مخالفن، جن ۾ ابو سفيان به شامل هو، کي نئين نظام ۾ حصو ڏنو. ابو سفيان ۽ اموي مديني ڏانهن منتقل ٿيا، جيڪو اسلام جو سياسي مرڪز هو، ته جيئن نئين مسلم جماعت ۾ پنهنجي نئين حاصل ڪيل سياسي اثر کي برقرار رکي سگهن.

632ع ۾ محمد جي وفات کان پوءِ مسلم جماعت جي قيادت جي جانشيني جو سوال کليل رهيو. انصار جي اڳواڻن، يعني مديني جي مقامي ماڻهن، جن 622ع ۾ محمد کي مڪي مان هجرت کان پوءِ پناهه ڏني هئي، پنهنجي اميدوار کي اڳتي آڻڻ تي بحث ڪيو؛ کين خدشو هو ته مهاجرون، يعني محمد جا اوائلي پيروڪار ۽ مڪي مان لڏي آيل ساٿي، اڳوڻي قريشي اشرافيا وارن پنهنجي قبيلي وارن سان ملي مسلم رياست تي قبضو ڪري وٺندا. مهاجرن پنهنجي ئي هڪ فرد، محمد جي اوائلي ۽ عمر رسيده صحابي ابو بڪر (r. 632–634
)، جي بيعت ڪئي ۽ انصار جي صلاح مشوري کي ختم ڪري ڇڏيو. ابو بڪر کي انصار ۽ قريشي اشرافيا ٻنهي لاءِ قابل قبول سمجهيو ويو ۽ کيس خليفو، يعني مسلم جماعت جو اڳواڻ، مڃيو ويو. هن شام جي مسلمان فتح ۾ اموين کي فوجي ڪمانڊ جا عهدا ڏئي سندن حمايت ڪئي. انهن مقرر ٿيلن مان هڪ يزيد هو، جيڪو ابو سفيان جو پٽ هو، جنهن وٽ شام ۾ ملڪيت ۽ واپاري نيٽ ورڪ موجود هئا.

ابو بڪر جي جانشين عمر (r. 634–644
) انتظاميا ۽ فوج ۾ محمد جي اوائلي حامين کي ترجيح ڏيندي قريشي اشرافيا جو اثر گهٽايو، پر ان باوجود شام ۾ ابو سفيان جي پٽن جي وڌندڙ حيثيت کي برقرار رکيو؛ 638ع تائين شام لڳ ڀڳ مڪمل طور فتح ٿي چڪي هئي. جڏهن 639ع ۾ صوبي جو عمر جو ڪل ڪمانڊر ابو عبيده بن الجراح وفات ڪري ويو، تڏهن عمر يزيد کي شام جي دمشق، فلسطين ۽ اردن ضلعن جو گورنر مقرر ڪيو. يزيد ٿوري ئي عرصي بعد وفات ڪري ويو ۽ عمر سندس ڀاءُ معاويه کي سندس جاءِ تي مقرر ڪيو. ابو سفيان جي پٽن سان عمر جو غير معمولي سلوڪ شايد هن خاندان لاءِ سندس احترام، طاقتور بنو ڪلب قبيلي سان سندن وڌندڙ اتحاد، حمص ۾ بااثر حمياري آبادڪارن جي مقابلي لاءِ توازن پيدا ڪرڻ، جيڪي پاڻ کي شرافت ۾ قريش جي برابر سمجهندا هئا، يا ان وقت مناسب اميدوار جي کوٽ سبب هو، خاص طور طاعون عمواس دوران، جنهن اڳ ئي ابو عبيده ۽ يزيد کي ماري ڇڏيو هو. معاويه جي انتظام هيٺ شام اندروني طور پرامن، منظم ۽ پنهنجي اڳوڻن بازنطيني حڪمرانن کان چڱي طرح محفوظ رهيو.

#### عثمان جي خلافت

اسلامي شام (*بلاد الشام*) جو نقشو، جيڪو اموي خلافت جو مرڪز هو. اموي خلافت جو باني، معاويه پهريون، اصل ۾ 639ع ۾ دمشق (*دمشق*) ۽ اردن (*الاردن*) جي *جندن*، يعني فوجي ضلعن، جو گورنر هو، پوءِ عثمان (644–656) جي خلافت دوران، جيڪو اموي خاندان جو فرد هو، کيس شام جي باقي *جندن* تي اختيار حاصل ٿيو.
عمر جو جانشين عثمان بن عفان هڪ مالدار اموي ۽ اوائلي مسلمان هو، جنهن جا محمد سان شاديءَ وارا لاڳاپا هئا. کيس *شورا* ڪائونسل چونڊيو، جنهن ۾ محمد جو سوٽ علي، الزبير بن العوام، طلحه بن عبيد الله، سعد بن ابي وقاص ۽ عبدالرحمان بن عوف شامل هئا؛ اهي سڀئي محمد جا ويجها، اوائلي صحابي هئا ۽ قريش سان تعلق رکندا هئا. کيس علي جي بدران ان ڪري چونڊيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو رياستي طاقت کي قريش جي هٿن ۾ مرڪوز رکڻ کي يقيني بڻائيندو، جڏهن ته علي سڀني مسلم ڌڙن ۾ طاقت ورهائڻ جو ارادو رکندو هو. پنهنجي حڪومت جي شروعات کان ئي عثمان پنهنجي مائٽن لاءِ کليل پسنديدگي ڏيکاري، جيڪا سندس اڳوڻن کان بلڪل مختلف هئي. هن پنهنجي خاندان جي ماڻهن کي انهن علائقن جا گورنر مقرر ڪيو، جيڪي عمر ۽ پاڻ عثمان جي دور ۾ فتح ٿيا، يعني ساساني سلطنت جو وڏو حصو، عراق ۽ ايران، ۽ شام ۽ مصر جا اڳوڻا بازنطيني علائقا. مديني ۾ هن پنهنجي اموي سوٽن، ڀائرن الحارث ۽ مروان بن الحڪم، جي صلاح تي گهڻو ڀاڙيو. مؤرخ ولفرڊ ميڊيلنگ موجب، اها پاليسي عثمان جي هن "يقين" مان پيدا ٿي ته "اميه جو گهر، قريش جي بنيادي قبيلي طور، اسلام جي نالي ۾ حڪومت ڪرڻ لاءِ منفرد طور اهل هو".

عثمان جي موروثي اقرباپروري انصار ۽ *شورا* جي ميمبرن جي ڪاوڙ جو سبب بڻي. 645/46ع ۾ هن جزيره، يعني مٿئين ميسوپوٽيميا، کي معاويه جي شامي گورنري ۾ شامل ڪيو ۽ معاويه جي اها درخواست منظور ڪئي ته شام ۾ سڀ بازنطيني تاج جون زمينون سندس قبضي ۾ ڏنيون وڃن، ته جيئن هو پنهنجن فوجين کي ادائيگي ڪري سگهي. هن ڪوفي ۽ مصر جي مالدار صوبن مان اضافي ٽيڪس مديني جي خزاني ڏانهن موڪرايا، جنهن کي هن پنهنجي ذاتي اختيار هيٺ استعمال ڪيو، ۽ ان جا پئسا ۽ جنگي مال گهڻو ڪري پنهنجي اموي مائٽن ۾ ورهايا. ان کان علاوه عراق جون نفعي بخش ساساني تاج زمينون، جن کي عمر عرب فوجي شهرن ڪوفي ۽ بصره جي فائدي لاءِ گڏيل ملڪيت قرار ڏنو هو، خلافت جي تاج زمينن ۾ تبديل ڪيون ويون، جن کي عثمان پنهنجي مرضيءَ سان استعمال ڪري سگهيو. عراق ۽ مصر، ۽ مديني جي انصار ۽ قريش ۾ عثمان جي حڪمراني خلاف وڌندڙ ناراضگي 656ع ۾ خليفي جي قتل تي ختم ٿي. مؤرخ هيو اين. ڪينيڊي جي راءِ ۾ عثمان ان ڪري قتل ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو خلافت جي حڪومت تي قريش جي روايتي اشرافيا، خاص طور پنهنجي اموي قبيلي، جو ڪنٽرول مرڪوز ڪرڻ لاءِ پرعزم هو؛ هن سمجهيو ته انهن وٽ حڪومت ڪرڻ لاءِ "تجربو ۽ صلاحيت" هئي، جڏهن ته اهو ڪيترن اوائلي مسلمانن جي مفادن، حقن ۽ رعايتن جي قيمت تي ٿيو.

#### پهريون فتنو

عثمان جي قتل کان پوءِ، مديني ۾ علي کي ايندڙ راشدون خليفو مڃيو ويو، جيتوڻيڪ سندس حمايت خاص طور انصار ۽ عراقين مان آئي، جڏهن ته قريش جو وڏو حصو سندس حڪمراني بابت محتاط هو. سندس اختيار کي پهريون چئلينج قريشي اڳواڻن الزبير ۽ طلحه طرفان آيو، جن عثمان طرفان اموي قبيلي کي طاقتور بڻائڻ جي مخالفت ڪئي هئي، پر کين ڊپ هو ته سندن پنهنجو اثر ۽ قريش جي عام طاقت علي جي دور ۾ ختم ٿي ويندي. محمد جي هڪ زال، عائشه، جي حمايت سان هنن بصره جي فوجين ۾ علي خلاف حمايت گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن سبب خليفي عراق جي ٻئي فوجي شهر ڪوفي ڏانهن روانو ٿيو، جتي هو پنهنجي مخالفن جو بهتر مقابلو ڪري سگهي. علي انهن کي جمل جي جنگ ۾ شڪست ڏني، جنهن ۾ الزبير ۽ طلحه مارجي ويا، ۽ عائشه نتيجي طور پنهنجي مرضيءَ سان گوشه نشين ٿي وئي. ان کان پوءِ بصره ۽ مصر ۾ علي جي حاڪميت مڃي وئي، ۽ هن ڪوفي کي خلافت جي نئين گادي بڻايو.

جيتوڻيڪ علي مصر ۽ عراق ۾ عثمان جي گورنرن کي نسبتاً آسانيءَ سان بدلائڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر معاويه شام جي عرب قبيلن مان بازنطينين خلاف هڪ مضبوط طاقت جو بنياد ۽ اثرائتي فوج ٺاهي چڪو هو. معاويه اڃا خلافت جي کليل دعويٰ نه ڪئي هئي، پر شام تي ڪنٽرول برقرار رکڻ لاءِ پرعزم هو ۽ پنهنجي مائٽ عثمان جي بدلي جي نالي ۾ علي جي مخالفت ڪندو هو، ۽ خليفي تي عثمان جي موت ۾ ملوث هجڻ جو الزام لڳائيندو هو. علي جي عراقي فوج ۽ معاويه جي شامي فوجن 657ع جي شروعات ۾ صفين جي جنگ ۾ اڻ فيصلائتي مقابلو ڪيو. علي معاملو معاويه سان تحڪيم ذريعي حل ڪرڻ تي راضي ٿيو، پر ڳالهيون ڪنهن نتيجي تي نه پهتيون. تحڪيم جي فيصلي علي جي سياسي حيثيت کي بنيادي طور ڪمزور ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن کي معاويه سان برابر حيثيت تي ڳالهين ڪرڻي پئي؛ ساڳئي وقت علي جي فوج جو هڪ ڌڙو، جيڪو پوءِ خوارج جي نالي سان مشهور ٿيو، بغاوت تي لهي آيو. علي جو اتحاد آهستي آهستي ٽٽندو ويو ۽ ڪيترائي عراقي قبائلي سردار ڳجهي طور معاويه سان ملي ويا، جڏهن ته معاويه جي اتحادي عمرو بن العاص جولاءِ 658ع ۾ علي جي گورنر کي مصر مان ڪڍي ڇڏيو. جولاءِ 660ع ۾ معاويه کي سندس شامي قبائلي اتحادين يروشلم ۾ رسمي طور خليفو مڃيو. علي جنوري 661ع ۾ هڪ خارجي مخالف هٿان قتل ٿيو. سندس پٽ حسن سندس جانشين ٿيو، پر اونهاري ۾ معاويه جي شامي فوج سان عراق تي چڙهائي ڪرڻ تي معاوضي جي بدلي خلافت تان هٿ کڻي ويو. پوءِ معاويه ڪوفي ۾ داخل ٿيو ۽ عراقين جي بيعت حاصل ڪئي.

### سفياني دور

#### معاويه جي خلافت

يوناني ڪتبو، جنهن ۾ معاويه کي 663ع ۾ طبريه ڀرسان حمات گادر ۾ رومي حمامن جي بحالي جو ڪريڊٽ ڏنو ويو آهي؛ اهو شام ۾ معاويه جي حڪمراني جو واحد ڄاتل ڪتباتي ثبوت آهي.
ڪوفي ۾ معاويه جي سڃاڻپ، جنهن کي مسلم روايتي ذريعن ۾ "جماعت جي اتحاد جو سال" چيو ويو آهي، عام طور سندس خلافت جي شروعات سمجهي ويندي آهي. سندس اقتدار سنڀالڻ سان سياسي گادي ۽ خلافت جو خزانو دمشق ڏانهن منتقل ٿيا، جيڪو معاويه جي طاقت جو مرڪز هو. شام جو اموي خلافت جي مرڪز طور اڀرڻ معاويه جي صوبي ۾ ويهن سالن جي مضبوط موجودگي، ٻين صوبن ۾ فوجي شهرن تائين محدود عرب آباديءَ جي ابتڙ شام ۾ نسبتاً وڏي عرب آباديءَ جي جاگرافيائي ورڇ، ۽ هڪ ئي قبائلي اتحاد، يعني قضاعه، جي غلبي جو نتيجو هو، جنهن جي اڳواڻي بنو ڪلب ڪندا هئا ۽ جن سان معاويه جو شاديءَ وارو اتحاد هو؛ جڏهن ته عراق ۾ ڪيترائي مقابلي وارا قبائلي گروهه موجود هئا. مؤرخ يوليس ويلهاوزن موجب شام جا پراڻا، اڳوڻا عيسائي عرب قبائل، جيڪي بازنطيني سلطنت ۽ سندن غساني تابع بادشاهن جي فوج ۾ ضم ٿي چڪا هئا، پنهنجن عراقي هم منصبن کان "وڌيڪ نظم ۽ فرمانبرداريءَ جا عادي" هئا. معاويه طاقتور ڪلبي سردار ابن بحدل ۽ ڪندي امير شرحبيلي بن سمط، گڏوگڏ قريشي ڪمانڊرن الضحاڪ بن قيس الفهري ۽ مشهور جنرل خالد بن الوليد جي پٽ عبدالرحمان تي ڀاڙيو ته جيئن شام جي اهم فوجي حصن جي وفاداري يقيني بڻائي سگهجي. معاويه پنهنجي بنيادي شامي فوجين کي بازنطينين خلاف لڳ ڀڳ هر سال يا ٻن سالن ۾ زميني ۽ سامونڊي حملن ۾ مصروف رکيو، جنهن کين جنگي تجربو ۽ مال غنيمت ڏنو، پر ڪو به مستقل علائقائي فائدو حاصل نه ٿيو. پنهنجي حڪومت جي پڇاڙيءَ ۾ خليفي بازنطيني شهنشاهه قسطنطين چوٿون (r. 668–685
) سان ٽيهن سالن جو صلح ڪيو، جنهن تحت اموين کي سلطنت کي هر سال سون، گهوڙا ۽ غلام خراج طور ڏيڻا پيا.

عرب-ساساني طرز جو اموي سڪو، جيڪو معاويه پهريون جي حڪمراني ۾ 675/76ع ۾ بصره ۾ اموي گورنر عبيد الله بن زياد جي نالي سان ٺهيو. پوءِ عبيد الله جي گورنري سڄي اوڀر خلافت تائين پکڙي. سندس پيءُ زياد بن ابيه کي معاويه پهرئين پنهنجو اڌ ڀاءُ بڻايو، ۽ کيس اوڀر خلافت تي عملي نائب السلطنت مقرر ڪيو.
معاويه جو بنيادي چئلينج مسلم جماعت جي وحدت ٻيهر قائم ڪرڻ ۽ پهرين فتني جي سياسي ۽ سماجي ٽٽڻ دوران صوبن ۾ پنهنجي ۽ خلافت جي اختيار کي مضبوط ڪرڻ هو. سندس خلافت سنڀالڻ ۽ مضبوط مرڪزي حڪومت خلاف اڃا به نمايان مخالفت موجود هئي. ڪوفي ۽ بصره جا فوجي شهر، جتي 630ع–640ع واري ڏهاڪي ۾ عراق جي فتح دوران عرب مهاجر ۽ فوجي آيا هئا، طاقت جي شام ڏانهن منتقلي تي ناراض هئا. تنهن هوندي به اهي پاڻ ۾ ورهايل رهيا، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻئي شهر عراق ۽ ان جي اوڀر تابع علائقن ۾ طاقت ۽ اثر لاءِ مقابلو ڪندا هئا، ۽ عرب قبائلي اشرافيا ۽ اوائلي مسلمانن ۾ ورهايل هئا؛ اوائلي مسلمانن مان به هڪ ڌڙو علوي، يعني علي جا وفادار، هو ۽ ٻيو خوارج، جيڪي اسلام جي پنهنجي سخت تفسير جي پيروي ڪندا هئا. خليفي عراق کي هلائڻ لاءِ غير مرڪزي طريقو اختيار ڪيو؛ هن قبائلي اشرافيا سان اتحاد ڪيا، جهڙوڪ ڪوفي اڳواڻ الاشعث بن قيس، ۽ ڪوفي ۽ بصره جي انتظاميا ثقيف قبيلي جي تجربيڪار ميمبرن، ترتيبوار المغيره بن شعبه ۽ سندس شاگرد زياد بن ابيه، جي حوالي ڪئي، جنهن کي معاويه پنهنجو اڌ ڀاءُ بڻايو. سندس بالادستي مڃڻ، امن قائم رکڻ، ۽ صوبائي ٽيڪسن جي آمدنيءَ جو علامتي حصو دمشق موڪلڻ جي بدلي، خليفي پنهنجي گورنرن کي عملي آزاديءَ سان حڪومت ڪرڻ ڏني. 670ع ۾ المغيره جي وفات کان پوءِ، معاويه ڪوفي ۽ ان جي تابع علائقن کي بصره جي گورنري سان ڳنڍي ڇڏيو، جنهن سان زياد خلافت جي اوڀر اڌ تي عملي نائب السلطنت بڻجي ويو. پوءِ زياد ايران جي اوڀر ۾ وسيع خراسان علائقي ۾ عرب حڪمراني مضبوط ڪرڻ ۽ آس پاس جي علائقن ۾ مسلمان فتوحات ٻيهر شروع ڪرڻ لاءِ منظم مهم شروع ڪئي. زياد جي وفات کان ٿوري ئي دير پوءِ سندس پٽ عبيد الله بن زياد سندس جانشين ٿيو. ساڳئي وقت عمرو بن العاص 663ع ۾ پنهنجي وفات تائين صوبائي گادي فسطاط مان مصر تي معاويه جي عملي ساٿي طور حڪومت ڪئي؛ پوءِ وفادار گورنر مقرر ٿيا ۽ صوبو عملي طور شام جو ضميمو بڻجي ويو. معاويه جي هدايت هيٺ 670ع ۾ ڪمانڊر عقبه بن نافع افريقيه، يعني وچ اتر آفريڪا، جي مسلمان فتح شروع ڪئي، جنهن اموي ڪنٽرول کي بيزاچينا، يعني جديد ڏکڻ تيونس، تائين وڌايو؛ اتي عقبه مستقل عرب فوجي شهر قيروان جو بنياد وڌو.

#### يزيد پهرئين جي جانشيني ۽ سفياني حڪمراني جو زوال

سفيانين جو نسب نامو. ڳاڙهي رنگ وارا نالا خليفن جا آهن.
عثمان جي ابتڙ، معاويه پنهنجي اموي مائٽن جو اثر مديني جي گورنري تائين محدود رکيو، جتي معزول اسلامي اشرافيا، جن ۾ اموي به شامل هئا، سندس حڪومت بابت شڪي يا مخالف هئا. بهرحال، اسلامي سياست ۾ بي مثال قدم کڻندي، معاويه 676ع ۾ پنهنجي پٽ يزيد پهريون کي جانشين نامزد ڪيو، جنهن سان خلافت جي جانشيني ۾ مورثي حڪمراني متعارف ٿي ۽ عملي طور خليفي جو منصب بادشاهت ۾ تبديل ٿي ويو. ان عمل کي عراقين ۽ حجاز جي قريش، جن ۾ اموي به شامل هئا، جي ناپسنديدگي يا مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو، پر گهڻن کي رشوت يا دٻاءَ ذريعي قبول ڪرائي ويو. يزيد 680ع ۾ معاويه جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀاليو ۽ تقريباً فوراً علي جي ڪوفي حامين طرفان سندس حڪمراني کي چئلينج پيش آيو؛ انهن علي جي پٽ ۽ محمد جي نواسي حسين کي عراق مان اموي حڪمراني خلاف بغاوت ڪرڻ جي دعوت ڏني هئي. عراق جي گورنر ابن زياد طرفان تيار ڪيل فوج حسين کي ڪوفي کان ٻاهر ڪربلا جي جنگ ۾ روڪي قتل ڪري ڇڏيو. جيتوڻيڪ هن واقعي عارضي طور عراق ۾ اموي اختيار خلاف فعال مخالفت کي روڪي ڇڏيو، پر محمد جي نواسي جي قتل ڪيترن مسلمانن کي سخت ناراض ڪيو ۽ اموين خلاف ڪوفي جي دشمني ۽ علي جي خاندان لاءِ همدردي کي تمام گهڻو وڌايو.
يزيد جي حڪمراني لاءِ ايندڙ وڏو چئلينج حجاز مان اڀريو، جتي عبد الله بن الزبير، الزبير بن العوام جو پٽ ۽ ابو بڪر جو پوٽو، خليفي جي چونڊ لاءِ قريش ۾ *شورا* جي حمايت ڪندو هو ۽ مڪي ۾ اسلام جي سڀ کان مقدس حرم، ڪعبي، مان اموين خلاف مخالفت گڏ ڪندو هو. مديني جي انصار ۽ قريش به اموي مخالف مقصد اختيار ڪيو ۽ 683ع ۾ اموين کي شهر مان ڪڍي ڇڏيو. يزيد جي شامي فوجن حره جي جنگ ۾ مديني وارن کي شڪست ڏني ۽ پوءِ مڪي ۾ ابن الزبير جو گهيرو ڪرڻ کان اڳ مديني کي لٽيو. 683ع ۾ يزيد جي وفات جي خبر ملڻ تي شامي فوجون واپس هليون ويون، جنهن کان پوءِ ابن الزبير پاڻ کي خليفو اعلان ڪيو ۽ ٿوري ئي دير ۾ خلافت جي اڪثر صوبن، جن ۾ عراق ۽ مصر به شامل هئا، ۾ مڃتا حاصل ڪئي. شام ۾ ابن بحدل يزيد جي پٽ ۽ مقرر جانشين معاويه ٻيون جي جانشيني کي محفوظ ڪيو، جنهن جو اختيار غالباً دمشق ۽ شام جي ڏاکڻين ضلعن تائين محدود هو. معاويه ٻيون اقتدار سنڀالڻ جي شروعات کان ئي بيمار هو، ۽ الضحاڪ سندس منصب جا عملي فرض انجام ڏيندو هو؛ هو 684ع جي شروعات ۾ ڪنهن جانشين جو نالو رکڻ کان سواءِ وفات ڪري ويو. سندس وفات اموين جي سفياني حڪمران گهراڻي جي پڄاڻي هئي، جنهن جو نالو معاويه پهرئين جي پيءُ ابو سفيان سان منسوب هو.

### اوائلي مرواني دور

#### مرواني منتقلي ۽ ٻئي فتني جي پڄاڻي

ت. 686 ڌاري ٻئي فتني دوران خلافت جو نقشو. ڳاڙهي رنگ وارو علائقو اموين جي لڳ ڀڳ علائقي کي ظاهر ڪري ٿو، جڏهن ته نيرو، سائو ۽ پيلو رنگ ترتيبوار مڪي جي خليفي عبد الله بن الزبير، ڪوفي جي علوي حامي حڪمران مختار ثقفي، ۽ خوارج جا علائقا ظاهر ڪن ٿا.
معاويه ٻئي جي وفات کان پوءِ اموي اختيار سندن شامي مضبوط مرڪز ۾ لڳ ڀڳ ختم ٿي ويو. دمشق ۾ الضحاڪ، قنسرين، يعني اتر شام، ۽ جزيره جا قيس قبائل، فلسطين جا جذام، ۽ حمص جا انصار ۽ ڏکڻ عرب سڀ ابن الزبير کي تسليم ڪرڻ طرف ويا. مروان بن الحڪم، جيڪو مديني مان شام ڏانهن ڪڍيل اموين جو اڳواڻ هو، ابن الزبير جي آڏو جهڪڻ لاءِ به تيار هو، پر ابن زياد کيس خلافت لاءِ پنهنجي اميدواري پيش ڪرڻ تي راضي ڪيو. ابن زياد کي عراق مان ڪڍيو ويو هو ۽ هو اموي حڪمراني کي قائم رکڻ لاءِ ڪوشان هو. اموي حامي شامي قبيلن، يعني قضاعه ۽ سندن ڪندي اتحادين، جي هڪ اجلاس ۾، جيڪو ابن بحدل پراڻي غساني گادي جابيه ۾ منظم ڪيو، مروان کي وفادار قبيلن لاءِ اقتصادي رعايتن جي بدلي خليفو چونڊيو ويو. پوءِ آگسٽ 684ع ۾ مرج راهط جي جنگ ۾ مروان پنهنجي قبائلي اتحادين جي اڳواڻي ڪندي الضحاڪ جي قيادت هيٺ گهڻي وڏي قيسي فوج خلاف فيصلائتي فتح حاصل ڪئي؛ الضحاڪ مارجي ويو. ٿوري ئي دير بعد حمص جا ڏکڻ عرب ۽ جذام قضاعه سان ملي يمن جو قبائلي اتحاد ٺاهيو. مرج راهط قيس ۽ يمن اتحادين جي ڊگهي تڪرار جو سبب بڻيو. قيس فرات ندي جي قلعي قرقيسيا ۾ زفر بن الحارث الڪلابي جي اڳواڻي هيٺ ٻيهر گڏ ٿيا ۽ پنهنجي نقصان جو بدلو وٺڻ لاءِ اڳتي وڌيا. جيتوڻيڪ جنگ کان پوءِ ڪجهه مهينن اندر مروان شام تي مڪمل ڪنٽرول ٻيهر حاصل ڪيو، پر قبيلائي ويڙهه اموي طاقت جي بنياد، يعني شامي فوج، کي ڪمزور ڪري ڇڏيو.

685ع ۾ مروان ۽ ابن بحدل مصر جي زبيري گورنر کي ڪڍي ڇڏيو ۽ سندس جاءِ تي مروان جي پٽ عبدالعزيز کي مقرر ڪيو، جيڪو 704/05ع ۾ پنهنجي وفات تائين صوبي تي حڪومت ڪندو رهيو. ٻيو پٽ، محمد، جزيره ۾ زفر جي بغاوت کي دٻائڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو. مروان اپريل 685ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جانشين سندس وڏو پٽ عبدالملڪ ٿيو. جيتوڻيڪ ابن زياد سفياني خليفن جي شامي فوج کي ٻيهر بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر قيس-يمن ورهاست جي لڳاتار اثرن سبب آگسٽ 686ع ۾ خازر جي جنگ ۾ ڪوفي جي علوي حامي قوتن، مختار ثقفي جي هٿان، فوج کي وڏي شڪست ملي ۽ ابن زياد مارجي ويو. هن ناڪامي عبدالملڪ جي عراق ۾ اموي اختيار ٻيهر قائم ڪرڻ جي ڪوششن کي دير جو شڪار ڪيو، جڏهن ته بازنطيني سلطنت جي دٻاءَ ۽ بازنطينين جي مردائي اتحادين جي شام تي حملن سبب کيس 689ع ۾ بازنطين سان امن معاهدو ڪرڻو پيو، جنهن ۾ اموين جو سلطنت کي ساليانو خراج نمايان طور وڌايو ويو. 691ع ۾ قرقيسيا جي گهيري دوران عبدالملڪ زفر ۽ قيس سان صلح ڪيو، کين اموي درٻار ۽ فوج ۾ امتيازي عهدا ڏنا؛ اهو خليفي ۽ سندس جانشينن جي نئين پاليسي جو اشارو هو، جنهن تحت اموي رياست ۾ قيس ۽ يمن جي مفادن ۾ توازن رکڻو هو. پنهنجي متحد فوج سان عبدالملڪ عراق جي زبيرين خلاف چڙهائي ڪئي؛ هن اڳ ئي صوبي جي اهم قبائلي سردارن جي ڳجهي وفاداري حاصل ڪري ورتي هئي، ۽ 691ع ۾ مسڪن جي جنگ ۾ عراق جي حڪمران، ابن الزبير جي ڀاءُ مصعب، کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ اموي ڪمانڊر حجاج بن يوسف مڪي جو گهيرو ڪيو ۽ 692ع ۾ ابن الزبير کي قتل ڪيو؛ ان سان ٻيو فتنو ختم ٿيو ۽ خلافت عبدالملڪ جي حڪمراني هيٺ ٻيهر متحد ٿي.

#### اندروني استحڪام ۽ مرڪزيت

عبدالملڪ 693ع ۾ آزاد اسلامي سڪو، سون جو دينار، متعارف ڪرايو، جنهن تي شروع ۾ هڪ انساني شڪل، غالباً خليفي جي، ڏيکاريل هئي، جيئن 695ع ۾ ٺهيل هن سڪي تي نظر اچي ٿي. 697ع ۾ انساني تصويرن کي مڪمل طور قرآن ۽ ٻين اسلامي لکتن سان بدلائي ڇڏيو ويو.
عراق سياسي طور اڃا به بي ثبات رهيو ۽ ڪوفي ۽ بصره جون فوجي ڇانوڻيون خارجي باغين سان جنگ ڪندي ٿڪجي چڪيون هيون. 694ع ۾ عبدالملڪ ٻنهي شهرن کي حجاج جي گورنري هيٺ هڪ ئي صوبي ۾ گڏ ڪيو؛ حجاج 698ع تائين عراق ۽ ايران ۾ خارجي بغاوتن کي دٻايو ۽ پوءِ کيس باقي اوڀر خلافت تي به اختيار ڏنو ويو. عراقي فوجين ۾ حجاج جي حڪمراني جي طريقن، خاص طور جنگي ڪوششن ۾ شرڪت لاءِ موت جون ڌمڪيون ۽ وظيفن ۾ گهٽتائي، خلاف ناراضگي ت. 700 ڌاري اموين خلاف هڪ وڏي عراقي بغاوت ۾ تبديل ٿي. باغين جو اڳواڻ ڪوفي جو امير ابن الاشعث هو، جيڪو الاشعث بن قيس جو پوٽو هو. حجاج اپريل ۾ دير الجماجم جي جنگ ۾ ابن الاشعث جي باغين کي شڪست ڏني. بغاوت جي دٻاءُ عراقي *مقاتله* جي فوجي طاقت طور پڄاڻي ۽ عراق تي شامي فوجي غلبي جي شروعات جي نشاندهي ڪئي. عراقي اندروني ورهاست، ۽ عبدالملڪ ۽ حجاج طرفان وڌيڪ منظم شامي فوجن جي استعمال، عراقين جي صوبي ۾ طاقت ٻيهر قائم ڪرڻ جي ڪوشش کي ناڪام بڻائي ڇڏيو.

ٻئي فتني کان پوءِ اموي حڪمراني کي مضبوط ڪرڻ لاءِ مروانين مرڪزيت، اسلامڪاري ۽ عربڪاري جا قدم کنيا. انهن قدمن ۾ عربي لکت وارن انتظامي مواد جا ڪيترائي قسم ٺاهڻ شامل هئا، جيئن عرب ۽ غير عرب ٻنهي سامعين تائين سندن مخصوص سياسي، ثقافتي ۽ مذهبي رخ کي پکيڙيو وڃي. عراق ۾ وڌيڪ بغاوتن کي روڪڻ لاءِ حجاج واسط ۾ هڪ مستقل شامي ڇانوڻي قائم ڪئي، جيڪا ڪوفي ۽ بصره جي وچ ۾ واقع هئي، ۽ صوبي ۾ وڌيڪ سخت انتظامي نظام لاڳو ڪيو. ان کان پوءِ طاقت شامي فوجين مان نڪتي، جيڪي عراق جو حڪمران طبقو بڻيا، جڏهن ته عراق جي عرب اشرافيا، مذهبي عالمن ۽ *موالي* عملي طور سندن تابع ٿي ويا. زرعي طور شاهوڪار سواد زمينن جو اضافي محصول *مقاتله* بدران دمشق جي خلافت خزاني ڏانهن منتقل ڪيو ويو، ته جيئن عراق ۾ شامي فوجين کي پگهار ڏني وڃي. عمر طرفان قائم ڪيل فوجي پگهار وارو نظام، جنهن ۾ اوائلي مسلمان فتوحات جي مجاهدن ۽ سندن اولادن کي وظيفا ملندا هئا، ختم ڪيو ويو؛ پگهارون صرف فعال فوجي خدمت ڪندڙن تائين محدود ڪيون ويون. پراڻو نظام عبدالملڪ جي انتظامي اختيار ۽ فوج ۾ وفادارن کي انعام ڏيڻ جي مالي صلاحيت لاءِ رنڊڪ سمجهيو ويو. اهڙي ريت عبدالملڪ جي حڪومت ۾ هڪ پيشور فوج قائم ڪئي وئي، جنهن جون پگهارون ٽيڪس جي آمدنيءَ مان ادا ٿينديون هيون.

693ع ۾ بازنطيني سونو *سولڊس* شام ۽ مصر ۾ دينار سان بدلائي ڇڏيو ويو. شروع ۾ نون سڪن تي خليفي جي تصوير هوندي هئي، جيئن هو مسلم جماعت جو روحاني اڳواڻ ۽ ان جو اعليٰ فوجي ڪمانڊر هو. اها تصوير مسلم سرڪاري حلقن لاءِ قابل قبول نه رهي ۽ 696 يا 697ع ۾ ان کي بي تصوير سڪن سان بدلائي ڇڏيو ويو، جن تي قرآني آيتون ۽ ٻيا اسلامي مذهبي جملا لکيل هئا. 698/699ع ۾ اوڀر خلافت جي اڳوڻن ساساني فارسي علائقن ۾ مسلمانن طرفان جاري ڪيل چانديءَ جي درهمن ۾ به اهڙيون تبديليون ڪيون ويون. 697ع ۾ عراق جي *ديوان* ۾ فارسي جي جاءِ عربي ورتي، 700ع ۾ شام جي *ديوان* ۾ يوناني جي جاءِ عربي، ۽ 705/706ع ۾ مصر جي *ديوان* ۾ يوناني ۽ قبطي جي جاءِ عربي ورتي. عربي آخرڪار اموي رياست جي واحد سرڪاري ٻولي بڻجي وئي، پر خراسان جهڙن پري صوبن ۾ اها منتقلي 740ع واري ڏهاڪي تائين نه ٿي. جيتوڻيڪ سرڪاري ٻولي تبديل ڪئي وئي، پر عربي ڄاڻندڙ يوناني ۽ فارسي ڳالهائيندڙ عملدار پنهنجن عهدن تي برقرار رهيا. گب موجب، اهي فرمان صوبن ۾ مختلف ٽيڪس نظامن جي ٻيهر تنظيم ۽ اتحاد ڏانهن "پهريون قدم" هئا، ۽ وڌيڪ واضح مسلم انتظاميا ڏانهن به هڪ قدم هئا. حقيقت ۾، بلينڪنشپ موجب، اهي اسلامڪاري قدمن جو اهم حصو بڻيا، جن اموي خلافت کي "اڳ کان وڌيڪ نظرياتي ۽ پروگرامي رنگ" ڏنو.

691/692ع ۾ عبدالملڪ يروشلم ۾ قبۃ الصخره مڪمل ڪرايو. شايد اهو عيسائين تي فتح جي يادگار طور ٺاهيو ويو هو، جيڪو يروشلم جي گڏيل ابراهيمي ماحول ۾ اسلام جي انفراديت کي ظاهر ڪري، جتي ٻه پراڻا ابراهيمي مذهب، يهوديت ۽ عيسائيت، موجود هئا. هڪ ٻيو ممڪن مقصد اموي علائقي جي مسلمانن جو مذهبي ڌيان زبيري مڪي (683–692) جي ڪعبي کان هٽائڻ هو، جتي حج دوران اموين جي باقاعده مذمت ٿيندي هئي. دمشق ۾ عبدالملڪ جي پٽ ۽ جانشين وليد پهريون (r. 705–715
) سينٽ جان بپتسما ڏيندڙ جي گرجا گهر تي قبضو ڪيو ۽ ان جي جاءِ تي جامع مسجد جو بنياد رکيو؛ مؤرخ نڪيتا ايليسيئف موجب اها "اسلام جي سياسي برتري ۽ اخلاقي وقار جي علامت" هئي. وليد جي معماري جي تبليغي اهميت کان آگاهي کي نوٽ ڪندي، مؤرخ رابرٽ هلينبرانڊ دمشق جي مسجد کي هڪ "فتح جي يادگار" چوي ٿو، جيڪا "مسلم برتري ۽ دائميت جو ظاهري بيان" هئي.

#### فتوحات جي ٻيهر شروعات

پڻ ڏسو: ارمينيا جي مسلمان فتح, مغرب جي مسلمان فتح, هسپانيا جي مسلمان فتح, ماوراء النهر جي مسلمان فتح, ۽ هندستان ۾ اموي مهمون
750ع تائين مسلم خلافت جي توسيع، وليم آر. شيپرڊ جي *تاريخي ائٽلس* مان.
  محمد جي وفات وقت مسلم رياست   راشدون خلافت هيٺ توسيع   اموي خلافت هيٺ توسيع   بازنطيني سلطنت
وليد پهرئين جي دور ۾ اموي خلافت پنهنجي سڀ کان وڏي علائقائي حد تي پهتي. گهرو ويڙهه کان پوءِ سندس پيءُ جي دور ۾ بازنطينين سان جنگ ٻيهر شروع ٿي چڪي هئي، ۽ اموين 692ع ۾ سباستوپولس جي جنگ ۾ بازنطينين کي شڪست ڏني. پوءِ وارن سالن ۾ اموي بازنطيني اناطوليه ۽ ارمينيا تي بار بار حملا ڪندا رهيا. 705ع تائين ارمينيا، قفقازي البانيا ۽ آئيبيريا جي شهزادي رياستن سميت خلافت ۾ شامل ٿي ويو، ۽ اهي گڏجي ارمينيا صوبو بڻيا. 695–698ع ۾ ڪمانڊر حسان بن نعمان الغساني بازنطينين ۽ بربرن کي شڪست ڏئي افريقيه تي اموي ڪنٽرول بحال ڪيو. 698ع ۾ ڪارٿج فتح ڪري تباهه ڪيو ويو، جيڪو ڪينيڊي موجب "آفريڪا ۾ رومي طاقت جي آخري ۽ ناقابل واپسي پڄاڻي" جو اشارو هو. قيروان کي پوئين فتوحات لاءِ مضبوط اڏا طور محفوظ ڪيو ويو، جڏهن ته بندرگاهي شهر تيونس جو بنياد وڌو ويو ۽ عبدالملڪ جي حڪم سان ان کي مضبوط عرب بحري ٻيڙي قائم ڪرڻ لاءِ اسلحي خاني سان ليس ڪيو ويو. حسان بن نعمان بربرن خلاف مهم جاري رکي، کين شڪست ڏني ۽ 698 کان 703ع جي وچ ۾ سندن اڳواڻ، جنگجو راڻي ڪاهنه، کي قتل ڪيو. افريقيه ۾ سندس جانشين موسيٰ بن نصير هواره، زناته ۽ ڪتامه اتحادين جي بربرن کي تابع ڪيو ۽ مغرب، يعني اولهه اتر آفريڪا، ۾ اڳتي وڌي 708/709ع ۾ طنجه ۽ سوس فتح ڪيا. موسيٰ جي بربر *مولى*، طارق بن زياد، 711ع ۾ هسپانيا، يعني آئيبيريا اپٻيٽ، جي وزيگوٿي بادشاهت تي حملو ڪيو، ۽ پنجن سالن اندر هسپانيا جو گهڻو حصو فتح ٿي ويو.

هندستان ۾ اموي سڪو، پهرئين سنڌ جي گورنر محمد بن قاسم جي دور مان. هندستان "الهند" ۾، ممڪن طور ملتان شهر ۾، 97هه (715–716ع) ۾ ٺهيل: سامهون واري گول لکت: *"الله جي نالي سان، هي درهم الهند (* لهند *l'Hind) ۾ ستانوين سال ۾ ٺهرايو ويو"*.
حجاج عراق مان اوڀر طرف توسيع کي سنڀاليو. خراسان جي سندس نائب گورنر قتيبه بن مسلم 705 کان 715ع جي وچ ۾ ماوراء النهر، يعني وچ ايشيا، خلاف ڪيتريون مهمون شروع ڪيون؛ اهو علائقو اڳين مسلمان فوجن لاءِ گهڻو ڪري ناقابل نفوذ رهيو هو. خراسان جي عرب فوجي شهرن کان فاصلي، ناموافق زمين ۽ آبهوا، ۽ دشمنن جي عددي برتري جي باوجود، قتيبه پنهنجي لڳاتار حملن ذريعي 706–709ع ۾ بخارا، 711–712ع ۾ خوارزم ۽ سمرقند، ۽ 713ع ۾ فرغانه کي تابع ڪيو. 707ع (88هه) ۾ بخارا جي علائقن نمشڪت ۽ رامٿنه جي فتح واري مهم دوران قتيبه کي ترڪن ۽ تانگ سلطنت جي گڏيل فوج جو مقابلو ڪرڻو پيو. سندن فوج لڳ ڀڳ 200,000 فرغانه ۽ سغديا جي سپاهين تي مشتمل هئي، جنهن جي اڳواڻي ڪر ماغيون ڪري رهيو هو، جنهن کي ذريعا چيني شهنشاهه جو ڀاڻيجو ڄاڻائين ٿا. سخت جنگ ٿي. قتيبه گڏيل فوج کي جنگ ۾ شڪست ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿيو، ان جي ڪمانڊر کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو، ۽ پوءِ پنهنجي فوج کي مرو واري اڏي ڏانهن واپس وٺي ويو. هن سمرقند ۽ بخارا ۾ عرب ڇانوڻيون ۽ ٽيڪس انتظاميا قائم ڪئي ۽ سندن زرتشتي آتش ڪدن کي ڊاهي ڇڏيو. ٻئي شهر مستقبل ۾ اسلامي ۽ عربي علم جا مرڪز بڻيا. فتح ڪيل ماوراء النهر جي باقي حصي تي اموي بالادستي مقامي حڪمرانن سان خراج وارن اتحادين وسيلي محفوظ ڪئي وئي، جن جو اختيار برقرار رهيو. 708/709ع کان حجاج جي مائٽ محمد بن قاسم اتر اولهه ڏکڻ ايشيا کي فتح ڪيو ۽ هن نئين علائقي مان سنڌ جو صوبو قائم ڪيو. ماوراء النهر، سنڌ ۽ هسپانيا جي فتوحات مان حاصل ٿيل وڏو مال غنيمت خليفي عمر جي حڪومت دوران اوائلي مسلمان فتوحات ۾ گڏ ٿيل مقدار جي برابر هو.

وليد پهرئين جو جانشين، سندس ڀاءُ سليمان (r. 715–717
)، پنهنجي اڳوڻن جي فوجي پسند پاليسين کي جاري رکيو، پر سندس دور ۾ توسيع گهڻو ڪري رڪجي وئي. 714ع ۾ حجاج ۽ 715ع ۾ قتيبه جي وفات کان پوءِ ماوراء النهر ۾ عرب فوجون بي ترتيبي جو شڪار ٿي ويون. ايندڙ 25 سالن تائين اوڀر طرف وڌيڪ ڪا فتح نه ٿي ۽ عربن علائقا وڃايا. تانگ چينين 717ع ۾ اڪسو جي جنگ ۾ عربن کي شڪست ڏني، جنهن سبب کين تاشقند ڏانهن واپس وڃڻو پيو. ساڳئي وقت، 716ع ۾ خراسان جي گورنر يزيد بن المهلب ڏکڻ ڪيسپيائي ڪناري تي جرجان ۽ طبرستان جي شهزادي رياستن کي فتح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس خراساني ۽ عراقي فوجين کي شاميين سان مضبوط ڪيو ويو، جيڪو خراسان ۾ سندن پهريون استعمال هو، پر عربن جون شروعاتي ڪاميابيون فرخان وڏو جي مقامي ايراني اتحاد هٿان ختم ٿي ويون. پوءِ عرب خراج واري معاهدي جي بدلي واپس هليا ويا.

قسطنطنيه جي گهيري جي 14هين صديءَ جي تصوير
بازنطيني محاذ تي سليمان پنهنجي اڳوڻي منصوبي، يعني قسطنطنيه تي قبضي، کي وڌيڪ زور سان اختيار ڪيو. سندس ڀاءُ مسلمه زمين طرفان بازنطيني گاديءَ جو گهيرو ڪيو، جڏهن ته عمر بن هبيره الفزاري شهر خلاف سامونڊي مهم شروع ڪئي. بازنطينين اموي ٻيڙيون تباهه ڪيون ۽ مسلمه جي فوج کي شڪست ڏني، جنهن سبب 718ع ۾ کيس شام واپس وڃڻو پيو. هن مهم ۾ ٿيل وڏن نقصانن سبب اموي فوجون فتح ڪيل بازنطيني سرحدي ضلعن مان جزوي طور پوئتي هٽيون، پر 720ع ۾ ئي بازنطينين خلاف اموي حملا ٻيهر شروع ٿي ويا. تنهن هوندي به قسطنطنيه فتح ڪرڻ جو مقصد عملي طور ڇڏي ڏنو ويو، ۽ ٻنهي سلطنتن جي سرحد طوروس ۽ ضد طوروس جبل جي قطار تي مستحڪم ٿي وئي، جنهن مٿان ايندڙ صدين ۾ ٻئي ڌريون باقاعده حملا ۽ جوابي حملا ڪنديون رهيون.

#### عمر بن عبدالعزيز جي خلافت

ان اميد جي ابتڙ ته سندس پٽ يا ڀاءُ جانشين ٿيندو، سليمان پنهنجي سوٽ عمر بن عبدالعزيز کي جانشين نامزد ڪيو، ۽ هن 717ع ۾ عهدو سنڀاليو. قسطنطنيه خلاف حملي ۾ عربن جي سخت نقصانن کان پوءِ عمر خلافت جي جنگي محاذن تان عرب فوجن کي گهٽايو، جيتوڻيڪ جديد فرانس ۾ ناربون سندس دور ۾ فتح ٿيو. صوبن تي وڌيڪ مضبوط نگراني قائم رکڻ لاءِ عمر پنهنجن سڀني اڳوڻن گورنرن کي برطرف ڪيو؛ سندس نوان مقرر ٿيل ماڻهو عام طور قابل هئا، جن کي هو قابو ۾ رکي سگهندو هو. ان مقصد لاءِ عراق ۽ اوڀر واري وڏي نائب السلطنت کي ٽوڙيو ويو.

عمر جي سڀ کان اهم پاليسي عربن ۽ *موالي* جي حيثيت کي برابر ڪرڻ لاءِ مالي سڌارن تي ٻڌل هئي، جنهن سان مسلم جماعت کي خطري ۾ وجهندڙ هڪ پراڻو مسئلو حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. *موالي* تان جزيه، يعني سر ٽيڪس، ختم ڪيو ويو. ان کان اڳ جزيه، جيڪو روايتي طور خلافت جي غير مسلم اڪثريتن لاءِ مخصوص هو، اسلام قبول ڪندڙ غير عربن تي به لڳندو رهيو، جڏهن ته فتح ڪيل زمين پوکيندڙ سڀ مسلمان *kharaj*، يعني زميني ٽيڪس، ادا ڪرڻ جا پابند هئا. ڇاڪاڻ⁠تہ ٽيڪس کان بچڻ لاءِ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ ۽ زمين ڇڏي فوجي شهرن ڏانهن لڏڻ جي ترغيب پيدا ٿي، ان ڪري مصر، عراق ۽ خراسان ۾ ٽيڪس آمدنيءَ تي دٻاءُ پيو. هاوٽنگ موجب، "اموي حڪمرانن جو مفاد ان ۾ هو ته فتح ڪيل قومن کي اسلام قبول ڪرڻ کان روڪين يا کين اهي ٽيڪس ادا ڪرڻ تي مجبور ڪن، جن کان هو مسلمان طور ڇوٽ جي دعويٰ ڪندا هئا". آمدنيءَ جي زوال کي روڪڻ لاءِ اسلام قبول ڪندڙن جون زمينون سندن ڳوٺن جي ملڪيت بڻجنديون ۽ *kharaj* جي مڪمل شرح لاءِ ذميوار رهنديون.

ساڳئي وقت عمر پنهنجي مرواني اڳوڻن جي اسلامڪاري واري ڪوشش کي تيز ڪيو، مسلمانن کي غير مسلمانن کان ڌار ڪرڻ لاءِ قدم کنيا ۽ اسلامي بت شڪني جي شروعات ڪئي. اموي خليفن ۾ سندس حيثيت غير معمولي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پوءِ واري اسلامي روايت ۾ کيس واحد اهڙو اموي مڃيو ويو، جيڪو صالح ۽ جائز خليفو (*خليفه*) هو، نه رڳو دنياوي بادشاهه (*ملڪ*).

### پوئين مرواني دور

عمر ٻئي جي وفات کان پوءِ عبدالملڪ جو ٻيو پٽ، يزيد ٻيون (r. 720–724
)، خليفو ٿيو. سندس اقتدار سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ عراق ۾ اموي حڪمراني خلاف ٻي وڏي بغاوت ٿي، هن ڀيري مشهور سياستدان يزيد بن المهلب جي اڳواڻيءَ ۾. هن اموين خلاف پاڪ جنگ جو اعلان ڪيو، بصره ۽ واسط تي قبضو ڪيو ۽ ڪوفي جي اشرافيا جي حمايت حاصل ڪئي. خليفي جي شامي فوج باغين کي شڪست ڏني ۽ بااثر مهلبيدن جو پيڇو ڪري لڳ ڀڳ ختم ڪري ڇڏيو؛ اهو اموين خلاف آخري وڏي عراقي بغاوت جي دٻاءُ جي نشاني هو.

يزيد ٻئي عمر ٻئي جي برابري وارا سڌارا واپس ڪري ڇڏيا ۽ *mawali* تي ٻيهر جزيه لاڳو ڪيو، جنهن سبب 721 يا 722ع ۾ خراسان ۾ بغاوتون شروع ٿيون، جيڪي لڳ ڀڳ ويهه سال جاري رهيون، ۽ افريقيه جي بربرن ۾ سخت مزاحمت پيدا ٿي، جتي اموي گورنر پنهنجي ناراض بربر محافظن هٿان قتل ٿي ويو. سرحدن تي جنگ به ٻيهر شروع ٿي، بازنطينين ۽ خزرن خلاف ماوراءِ قفقاز ۾ ساليانا حملا ٻيهر ٿيا.

#### هشام جي خلافت ۽ توسيع جي پڄاڻي

رصافه جو شهر، جتي هشام جو محل ۽ درٻار هئي
موسيقي نواز ۽ شڪاري سوار، لڳ ڀڳ 730ع. هشام جي قصر الحير الغربي، شام، مان فرشي فريسڪو. قومي عجائب گهر، دمشق.
عبدالملڪ جو آخري پٽ جيڪو خليفو ٿيو، هشام (r. 724–743
) هو. سندس ڊگهي ۽ واقعن ڀري حڪومت جي سڀ کان وڏي خاصيت فوجي توسيع جي محدود ٿيڻ هئي. هشام پنهنجي درٻار اتر شام جي رصافه ۾ قائم ڪئي، جيڪا دمشق جي ڀيٽ ۾ بازنطيني سرحد جي ويجهو هئي، ۽ بازنطينين خلاف جنگ ٻيهر شروع ڪئي، جيڪا قسطنطنيه جي آخري ناڪام گهيري کان پوءِ رڪجي وئي هئي. نون حملن جي نتيجي ۾ اناطوليه ۾ ڪيترائي ڪامياب حملا ٿيا، پر هڪ وڏي شڪست، يعني اڪروئينون جي جنگ، به ملي، ۽ ڪا به اهم علائقائي توسيع نه ٿي.

خلافت جي اتر اولهه آفريڪي اڏن مان وزيگوٿي بادشاهت جي سامونڊي علائقن تي حملن جي هڪ سلسلي اموين لاءِ آئيبيريا جي گهڻي حصي تي مستقل قبضي جو رستو هموار ڪيو (711ع کان شروع)، ۽ ڏکڻ اوڀر گال تائين اڳڀرائي ٿي، جتي ناربون آخري مضبوط مرڪز هو ۽ 759ع تائين رهيو. هشام جي حڪومت ۾ اولهه ۾ توسيع جي پڄاڻي نظر آئي، جڏهن 732ع ۾ تور جي جنگ ۾ فرئنڪن عرب فوج کي شڪست ڏني. عرب توسيع اڳ ئي 721ع جي تولوز جي جنگ کان پوءِ محدود ٿي چڪي هئي. 739ع ۾ اتر آفريڪا ۾ وڏي بربر بغاوت شروع ٿي، جيڪا شايد خليفي هشام جي دور جي سڀ کان وڏي فوجي ناڪامي هئي. ان مان خلافت کان ٻاهر پهرين مسلمان رياستن مان ڪجهه اڀريون. ان کي مراڪش جي آزاديءَ جي شروعات به سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ مراڪش 20هين صدي تائين ٻيهر ڪڏهن به ڪنهن اوڀر واري خليفي يا ٻئي پرڏيهي طاقت جي حڪمراني هيٺ نه آيو. ان کان پوءِ الاندلس ۾ اموي اختيار ٽٽي پيو. هندستان ۾ اموي فوجن کي ڏکڻ هندستان جي چالوڪيه خاندان ۽ اتر هندستان جي پرتيهارن شڪست ڏني، جنهن سان عرب توسيع وڌيڪ اوڀر طرف رڪجي وئي.

740ع ۾ اموي خلافت
قفقاز ۾ ٽڪراءُ خزرن سان هشام جي دور ۾ عروج تي پهتو: عربن دربند کي اهم فوجي اڏو بڻايو ۽ اتر قفقاز تي ڪيترائي حملا ڪيا، پر خانه بدوش خزرن کي تابع نه ڪري سگهيا. تڪرار سخت ۽ خونريز هو، ۽ عرب فوج 730ع ۾ مرج اردبيل جي جنگ ۾ وڏي شڪست به کاڌي. مستقبل جي مروان ٻئي، مروان بن محمد، آخرڪار 737ع ۾ هڪ وڏي حملي سان جنگ ختم ڪئي، جنهن بابت ٻڌايو وڃي ٿو ته اها وولگا تائين پهتي، پر خزر تابع نه ٿيا.

هشام کي اوڀر ۾ اڃا وڌيڪ سخت شڪستون مليون، جتي سندس فوجون تخارستان، جنهن جو مرڪز بلخ هو، ۽ ماوراء النهر، جنهن جو مرڪز سمرقند هو، ٻنهي کي تابع ڪرڻ جي ڪوشش ڪنديون رهيون. ٻئي علائقا اڳ ئي جزوي طور فتح ٿي چڪا هئا، پر حڪومت ڪرڻ ڏکيا رهيا. ٻيهر هڪ خاص ڏکيائي غير عربن، خاص طور ماوراء النهر جي سغدين جي اسلام قبول ڪرڻ بابت هئي. 724ع ۾ "اڃ جو ڏينهن" ۾ اموي شڪست کان پوءِ، خراسان جي گورنر اشراس بن عبدالله السلمي انهن سغدين کي ٽيڪس ۾ رعايت جو واعدو ڪيو، جيڪي اسلام قبول ڪندا، پر جڏهن اهو واعدو تمام گهڻو مقبول ٿيو ۽ صوبائي ٽيڪس آمدني گهٽائڻ جو خطرو پيدا ٿيو، ته هن پنهنجي واعدي تان هٿ کنيو.

731ع ۾ دره جي جنگ ۾ نقصانن کان پوءِ خراساني عربن ۾ ناراضگي تيزيءَ سان وڌي. 734ع ۾ الحارث بن سريج بغاوت جي اڳواڻي ڪئي، جنهن کي عرب آبادڪارن ۽ مقامي رهواسين ٻنهي جي وسيع حمايت ملي؛ هن بلخ تي قبضو ڪيو پر مرو وٺڻ ۾ ناڪام رهيو. هن شڪست کان پوءِ الحارث جي تحريڪ ظاهري طور ختم ٿي وئي. غير عرب مسلمانن جي حقن جو مسئلو اموين کي سندن پڄاڻي تائين تنگ ڪندو رهيو.

#### ٽيون فتنو

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوٽيون فتنو
هشام جو جانشين وليد ٻيون (743–744)، يزيد ٻئي جو پٽ، ٿيو. وليد بابت روايت آهي ته هو مذهب کان وڌيڪ دنياوي لذتن ۾ دلچسپي رکندو هو؛ اها شهرت شايد انهن نام نهاد "ريگستاني محلن" جي سينگار مان به تصديق ٿئي ٿي، جن ۾ قصير عمرا ۽ خربت المفجر شامل آهن، ۽ جيڪي ساڻس منسوب ڪيا ويا آهن. هن جلدي ڪيترن ماڻهن جي دشمني حاصل ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پنهنجي تخت نشيني جي مخالفت ڪندڙ ڪيترن ماڻهن کي قتل ڪيو ۽ قدريه کي ستايو.

744ع ۾ يزيد ٽيون، وليد پهرئين جو پٽ، دمشق ۾ خليفو اعلان ڪيو ويو، جڏهن ته سندس فوج وليد ٻئي کي قتل ڪيو. يزيد ٽئين کي پرهيزگاري جي ڪجهه شهرت ملي آهي ۽ شايد هو قدريه سان همدردي رکندو هو. هو پنهنجي حڪومت جي رڳو ڇهن مهينن بعد وفات ڪري ويو.

يزيد پنهنجي ڀاءُ ابراهيم کي جانشين مقرر ڪيو هو، پر مروان ٻيون (744–750)، مروان پهرئين جو پوٽو، اتر سرحد مان فوج وٺي آيو ۽ ڊسمبر 744ع ۾ دمشق ۾ داخل ٿيو، جتي کيس خليفو اعلان ڪيو ويو. مروان فوراً گاديءَ جو هنڌ اتر طرف موجوده ترڪي جي حران ڏانهن منتقل ڪيو. شام ۾ جلد بغاوت شروع ٿي، شايد گاديءَ جي منتقلي تي ناراضگي سبب، ۽ 746ع ۾ مروان بدلي طور حمص ۽ دمشق جون ڀتيون ڊاهي ڇڏيون.

مروان کي عراق ۽ ايران ۾ خوارج جي سخت مخالفت کي به منهن ڏيڻو پيو، جن پهرين ضحاڪ بن قيس ۽ پوءِ ابو دلف کي مخالف خليفن طور پيش ڪيو. 747ع ۾ مروان عراق تي ٻيهر ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر هن وقت تائين خراسان ۾ وڌيڪ سنگين خطرو پيدا ٿي چڪو هو.

#### عباسي انقلاب ۽ زوال

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوعباسي انقلاب
عباسي بغاوت جي شروعات تي خلافت، زاب جي جنگ کان اڳ
هاشميه تحريڪ، جيڪا ڪيساني شيعا جي هڪ ذيلي شاخ هئي ۽ عباسي خاندان جي اڳواڻي ۾ هئي، اموي خلافت جو تختو اونڌو ڪيو. عباسي هاشم قبيلي جا فرد هئا، جيڪي اموين جا مخالف هئا، پر "هاشميه" لفظ خاص طور ابو هاشم ڏانهن اشارو ڪندي نظر اچي ٿو، جيڪو علي جو پوٽو ۽ محمد بن الحنفيه جو پٽ هو. ڪجهه روايتن موجب ابو هاشم 717ع ۾ حميمه ۾ عباسي خاندان جي سربراهه محمد بن علي جي گهر ۾ وفات ڪري ويو، ۽ مرڻ کان اڳ محمد بن علي کي پنهنجو جانشين نامزد ڪيو. هن روايت عباسين کي مختار جي ناڪام بغاوت جي حامين کي گڏ ڪرڻ جي اجازت ڏني، جيڪي پاڻ کي محمد بن الحنفيه جا حامي ڄاڻائيندا هئا.

719ع ڌاري هاشميه جون دعوتي مهمون خراسان ۾ حامي ڳولڻ لڳيون. سندن مهم کي تبليغ، يعني دعوت، جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو. انهن محمد جي "گهر جي هڪ فرد" لاءِ حمايت طلب ڪئي، پر عباسين جو نالو کليل طرح نه ورتو. اهي مهمون عربن ۽ غير عربن، يعني موالي، ٻنهي ۾ ڪامياب ٿيون، جيتوڻيڪ موالي شايد تحريڪ جي واڌ ۾ خاص اهم ڪردار ادا ڪيو.

746ع ڌاري ابو مسلم خراسان ۾ هاشميه جي اڳواڻي سنڀالي. 747ع ۾ هن اموي حڪمراني خلاف کليل بغاوت ڪاميابيءَ سان شروع ڪئي، جيڪا ڪاري جهنڊي جي نشان هيٺ هلي. هن جلد خراسان تي ڪنٽرول قائم ڪيو، ان جي اموي گورنر نصر بن سيار کي ڪڍي ڇڏيو، ۽ هڪ فوج اولهه ڏانهن موڪلي. 749ع ۾ ڪوفو هاشميه جي هٿ ۾ اچي ويو، عراق ۾ آخري اموي مضبوط مرڪز واسط گهيري هيٺ آيو، ۽ ساڳئي سال نومبر ۾ ابو العباس السفاح کي ڪوفي جي مسجد ۾ نئون خليفو تسليم ڪيو ويو. هن مرحلي تي مروان حران مان پنهنجي فوج گڏ ڪري عراق ڏانهن وڌيو. جنوري 750ع ۾ ٻئي فوجون زاب جي جنگ ۾ آمهون سامهون ٿيون، ۽ اموي شڪست کائي ويا. اپريل ۾ دمشق عباسين جي هٿ آيو، ۽ آگسٽ ۾ مروان مصر ۾ قتل ڪيو ويو. شام ۾ ڪجهه اموي قبضي جي خلاف مزاحمت ڪندا رهيا. اموي شهزادن ابو محمد السفياني، العباس بن محمد ۽ هاشم بن يزيد 750ع جي پڇاڙيءَ ڌاري شام ۽ اسلامي-بازنطيني سرحد ۾ بغاوتون ڪيون، پر شڪست کاڌائون.

فاتحن شام ۾ اموين جون قبرون بي حرمتي ڪيون، رڳو عمر ٻيون جي قبر بچائي وئي، ۽ اموي خاندان جي اڪثر باقي فردن کي ڳولي قتل ڪيو ويو. جڏهن عباسين اموي خاندان جي فردن لاءِ عام معافي جو اعلان ڪيو، ته اسي ماڻهو معافي وٺڻ لاءِ گڏ ٿيا، ۽ سڀني کي قتل ڪيو ويو. هشام جو هڪ پوٽو، عبدالرحمان پهريون، بچي ويو، اتر آفريڪا مان ڀڄي ويو، ۽ موري آئيبيريا، يعني الاندلس، ۾ هڪ امارت قائم ڪئي. هن دعويٰ ڪئي، جيڪا الاندلس کان ٻاهر تسليم نه ڪئي وئي، ته سچي ۽ اصلي اموي خلافت، جيڪا عباسين کان وڌيڪ جائز هئي، سندس وسيلي قرطبه ۾ جاري رهي. اها صدين تائين قائم رهڻي هئي.

ڪجهه اموي شام ۾ به بچي ويا، ۽ سندن اولاد چوٿين فتني دوران هڪ ڀيرو ٻيهر پنهنجي پراڻي حڪومت بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ٻن اموين، ابو العميطر السفياني ۽ مسلمه بن يعقوب، 811 کان 813ع تائين لڳاتار دمشق تي قبضو ڪيو ۽ پاڻ کي خليفو اعلان ڪيو. بهرحال، سندن بغاوتون دٻايون ويون.

پريويٽي-اورٽن دليل ڏئي ٿو ته اموين جي زوال جو سبب اسلام جي تيز توسيع هو. اموي دور ۾ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ سان فارسي، بربر، قبطي ۽ آرامي ماڻهو اسلام ۾ داخل ٿيا. اهي *موالي*، يعني تابع يا لاڳاپيل ماڻهو، اڪثر پنهنجي عرب حاڪمن کان وڌيڪ تعليم يافته ۽ وڌيڪ مهذب هئا. نون مسلمانن، سڀني مسلمانن جي برابريءَ جي بنياد تي، سياسي منظرنامو بدلائي ڇڏيو. پريويٽي-اورٽن اهو پڻ دليل ڏئي ٿو ته شام ۽ عراق جي ويڙهه سلطنت کي وڌيڪ ڪمزور ڪيو.

## انتظاميا

اوائلي اموي خليفن سلطنت لاءِ هڪ مستحڪم انتظاميا ٺاهي، جيڪا بازنطيني سلطنت جي انتظامي طريقن ۽ سياسي ادارن جي پيروي ڪندي هئي؛ اها سلطنت اڳ ساڳئي علائقي تي حڪومت ڪري چڪي هئي. اهي چار مکيه حڪومتي شعبن تي مشتمل هئا: سياسي معاملا، فوجي معاملا، ٽيڪس گڏ ڪرڻ، ۽ مذهبي انتظاميا. انهن مان هر هڪ کي وڌيڪ شاخن، دفترن ۽ کاتن ۾ ورهايو ويو.

### صوبا

جاگرافيائي طور سلطنت کي ڪيترن صوبن ۾ ورهايو ويو هو، جن جون حدون اموي دور ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيون. هر صوبي جو گورنر خليفي طرفان مقرر ٿيندو هو. گورنر پنهنجي صوبي ۾ مذهبي عملدارن، فوجي اڳواڻن، پوليس ۽ شهري منتظمن جو ذميوار هوندو هو. مقامي خرچ انهيءَ صوبي مان ايندڙ ٽيڪسن مان پورا ڪيا ويندا هئا، ۽ باقي رقم هر سال دمشق جي مرڪزي حڪومت ڏانهن موڪلي ويندي هئي. خاندان جي پوئين سالن ۾ جڏهن اموي حڪمرانن جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿي، تڏهن ڪجهه گورنرن اضافي ٽيڪس آمدني دمشق موڪلڻ کي نظرانداز ڪيو ۽ پنهنجي لاءِ وڏيون ذاتي دولتون ٺاهيون.

### حڪومتي ملازم

جيئن سلطنت وڌندي وئي، تيئن اهل عرب ملازمن جو تعداد سلطنت جي تيز توسيع سان گڏ هلڻ لاءِ تمام گهٽ هو. تنهنڪري معاويه فتح ٿيل صوبن ۾ ڪيترن مقامي حڪومتي ملازمن کي نئين اموي حڪومت هيٺ پنهنجون نوڪريون جاري رکڻ جي اجازت ڏني. انهيءَ ڪري مقامي حڪومت جو وڏو ڪم يوناني، قبطي ۽ فارسي ۾ درج ڪيو ويندو هو. صرف عبدالملڪ جي حڪومت دوران حڪومتي ڪم باقاعدي عربي ۾ درج ٿيڻ لڳو.

### فوج

اموي فوج بنيادي طور عرب هئي، جنهن جو مرڪز انهن ماڻهن تي مشتمل هو جيڪي شهري شام ۾ آباد ٿيا هئا، ۽ انهن عرب قبيلن تي جيڪي اصل ۾ شام ۾ اوڀر رومي سلطنت جي فوج ۾ خدمت ڪندا هئا. انهن کي شامي ريگستان جي قبيلن، بازنطينين سان سرحدي علائقن جي قبيلن، ۽ عيسائي شامي قبيلن جي مدد حاصل هئي. سپاهي فوجي وزارت، يعني ديوان الجيش، ۾ رجسٽر ٿيل هوندا هئا ۽ کين پگهار ملندي هئي. فوج کي علائقائي قلعابند شهرن جي بنياد تي جندن ۾ ورهايو ويو هو.

700ع ۾ رجسٽرن ۾ شايد لڳ ڀڳ 300,000 فوجي داخل هئا، جڏهن ته بلينڪنشپ هشام جي دور لاءِ 400,000 جو وڏو انگ ڏئي ٿو: شام - 175,000، جنهن ۾ رڳو جند دمشق وليد جي دور ۾ 45,000 فوجي ڏيندو هو؛ جزيره - 75,000؛ خراسان - 54,000؛ مصر - 40,000؛ اتر آفريڪا، اسپين ۽ سنڌ گهٽ ۾ گهٽ 30,000 هر هڪ؛ باقي صوبن ۾ به ڪجهه فوجي ڇانوڻيون هيون، پر گهٽ تعداد ۾. 701ع ۾ ابن الاشعث جي بغاوت کان پوءِ عراق کي غير فوجي بڻائڻ کان اڳ، ان جي ديوان ۾ 100,000 کان وڌيڪ فوجي هئا: بصره - 80,000؛ ڪوفو - 60,000. انهن رپورٽن جي ممڪن غير يقينيءَ کي نظر ۾ رکندي، 250,000 کان 300,000 جي ڪل فوج هڪ مناسب اندازو آهي، جيڪو پوئين رومي ۽ ساساني سلطنتن جي فوجي انگن سان ٺهڪي اچي ٿو. هن فوج جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو شام جي فوجن تي ٻڌل هو، جيڪو اموين جو مرڪزي علائقو هو؛ انهيءَ مان واضح ٿئي ٿو ته اهي ٻين علائقن تي غلبو ۽ ڪنٽرول ڪيئن برقرار رکي سگهيا، ۽ پوءِ خلافت جي سڀني حصن ۾ شامي فوجين جون ڇانوڻيون قائم ڪري سگهيا.

اموي شامي فوجون ويجهي ترتيب واري پيادل جنگ ۾ ماهر هيون ۽ جنگ ۾ گوڏن ڀر ويهي نيزن جي ڀت واري ترتيب استعمال ڪرڻ کي ترجيح ڏينديون هيون، شايد اهو رومي فوجن سان سندن مقابلن جو نتيجو هو. اهو اصل بدوي انداز واري تيزحرڪت ۽ انفرادي جنگ کان بلڪل مختلف هو.

### سڪا

مسلمان فتح کان اڳ بازنطيني ۽ ساساني سلطنتون پئسي تي ٻڌل معيشتن تي ڀاڙينديون هيون، ۽ اهو نظام اموي دور ۾ به جاري رهيو. بازنطيني سڪا 658ع تائين استعمال ٿيندا رهيا؛ بازنطيني سونا سڪا اڃا به ت. 700 واري مالي سڌارن تائين استعمال ۾ هئا. ان کان علاوه، اموي حڪومت دمشق ۾ پنهنجا سڪا ٺاهڻ شروع ڪيا، جيڪي شروعات ۾ اڳ موجود سڪن جهڙا هئا، پر پوءِ آزاد رخ ۾ ترقي ڪري ويا. اهي تاريخ ۾ ڪنهن مسلم حڪومت طرفان ٺاهيل پهريان سڪا هئا.

اوائلي اسلامي سڪن تي بازنطيني ۽ ساساني تصويري نشان سڌي طرح ٻيهر استعمال ڪيا ويا، پر انهن ۾ نوان اسلامي عنصر پڻ شامل ڪيا ويا. نام نهاد "عرب-بازنطيني" سڪا بازنطيني سڪن جي نقل هئا ۽ اموين جي اقتدار ۾ اچڻ کان اڳ ۽ پوءِ ليوانت جي شهرن ۾ ٺاهيا ويا. انهن سڪن جا ڪجهه مثال، جيڪي غالباً دمشق ۾ ٺاهيا ويا، بازنطيني شهنشاهه هيراڪليئس جي سڪن جي نقل هئا، جن ۾ شهنشاهه ۽ سندس پٽ هيراڪليئس قسطنطين جي تصوير شامل هئي. پٺئين پاسي روايتي بازنطيني ڏاڪڻن تي صليب واري تصوير کي تبديل ڪيو ويو، ته جيئن ڪنهن به واضح غير اسلامي مفهوم کان بچي سگهجي.

690ع واري ڏهاڪي ۾، عبدالملڪ جي حڪومت هيٺ، تجربن جو هڪ نئون دور شروع ٿيو. 692 کان 696ع جي وچ وارا ڪجهه عرب-ساساني سڪا، جيڪي گورنر بشر بن مروان هيٺ عراق جي سڪن ٺاهڻ وارن مرڪزن سان لاڳاپيل هئا، ساساني باهه جي قربانگاهه واري تصوير استعمال ڪرڻ ڇڏي ڏني ۽ ان جي جاءِ تي عربي لباس ۾ بيٺل ٽي مرد ڏيکاريا. اهو ممڪن آهي ته مسلمان نماز جي عمل يا *خطبي*، يعني جمعي جي واعظ، کي ڏيکارڻ جي ڪوشش هئي. هڪ ٻيو سڪو، جيڪو غالباً 695 کان 698ع جي وچ ۾ ٺهيو، محراب هيٺ هڪ نيزو ڏيکاري ٿو. ان جي مختلف تعبير ڪئي وئي آهي: يا ته اهو *محراب* جي نمائندگي ڪري ٿو يا هڪ "مقدس محراب" جي، جيڪو پوئين قديم دور جو نقشو هو. نيزو اهو سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو محمد مسجد ۾ داخل ٿيڻ وقت پنهنجي اڳيان کڻندو هو.

696 ۽ 699ع جي وچ ۾ خليفي سون، چاندي ۽ ڪانسي جي سڪن جو نئون نظام متعارف ڪرايو. سڪن تي عام طور عربي لکتون هونديون هيون ۽ ڪا به تصوير نه هوندي هئي، جنهن سان اڳيون تصويري روايتون ختم ٿي ويون. سون جو مکيه سڪو *دينار* هو، جيڪو رومي *ديناريوس* مان نڪتل هو، ۽ 20 چانديءَ جي سڪن جي برابر هو. اهو غالباً بازنطيني *سولڊس* تي ٻڌل هو. چانديءَ جو سڪو *درهم* سڏبو هو، جيڪو يوناني *دراخما* مان نڪتل هو. ان جي ماپ ۽ شڪل ساساني سڪن تي ٻڌل هئي ۽ اهي اڳوڻي بازنطيني دور جي ڀيٽ ۾ گهڻي وڏي تعداد ۾ ٺاهيا ويا. ڪانسي جو سڪو *فلس* يا *فلوس* سڏبو هو، جيڪو بازنطيني *فولس* مان نڪتل هو.

فلسطين مان ڪانسي سڪن جو هڪ گروهه، جيڪو 690ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ واري سڪي سڌاري کان پوءِ جو آهي، ست شاخن واري مينوراه جي تصوير ڏيکاري ٿو ۽ پوءِ پنج شاخن واري مينوراه جي تصوير، جنهن جي مٿان *شهادت* جي عربي لکت آهي. اهي تصويرون شايد مينوراه جي عيسائي نمائندگين يا اڳوڻن حشموني نمونن تي ٻڌل هيون. پنج شاخن واري صورت ڏانهن تبديلي شايد هن تصوير کي يهودي ۽ عيسائي صورتن کان وڌيڪ الڳ ڪرڻ لاءِ ڪئي وئي هئي.

## سماجي تنظيم

هُميمه، اردن، ۾ عباسي رهائشگاهه مان دريافت ٿيل عاج، لڳ ڀڳ اٺين صدي. انداز اتر اوڀر ايران مان اصليت ڏيکاري ٿو، جيڪو هاشميه جي فوجي طاقت جو بنياد هو.
اموي خلافت ۾ چار مکيه سماجي طبقا هئا:

1. عرب مسلمان
2. غير عرب مسلمان، يعني عرب مسلمانن جا موالي
3. ذمي، يعني غير مسلم آزاد ماڻهو، جهڙوڪ عيسائي، يهودي ۽ زرتشتي
4. غلام

عرب مسلمان سماج جي مٿئين درجي تي هئا ۽ فتح ٿيل علائقن تي حڪومت ڪرڻ کي پنهنجو فرض سمجهندا هئا. عرب مسلمان پاڻ کي غير عرب مسلمانن کان مٿانهون سمجهندا هئا ۽ عام طور ٻين مسلمانن سان سماجي طور نه ملندا هئا.

اسلام جي ڦهلاءَ سان مسلمان آباديءَ جو وڌندڙ حصو غير عربن تي مشتمل ٿيڻ لڳو. ان سبب سماجي بي چيني پيدا ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ نون مسلمانن کي عرب مسلمانن جهڙا حق نه ڏنا ويا. جيئن جيئن اسلام قبول ڪرڻ وڌيو، تيئن غير مسلم آباديءَ مان ملندڙ ٽيڪس آمدني به خطرناڪ حد تائين گهٽجڻ لڳي. اهي مسئلا وڌيڪ خراب ٿيندا رهيا، تان جو 740ع واري ڏهاڪي ۾ عباسي بغاوت جي سببن مان هڪ بڻيا.

### غير مسلم

اموي خلافت ۾ غير مسلم گروهه، جن ۾ عيسائي، يهودي، زرتشتي ۽ بت پرست شامل هئا، ذمي سڏبا هئا. کين ٻئي درجي جي شهرين طور قانوني تحفظ حاصل هو، بشرطيڪه اهي حڪمران مسلمانن جي سياسي بالادستي کي قبول ۽ تسليم ڪن. خاص طور غير مسلمانن کي جزيه نالي ٽيڪس ادا ڪرڻو پوندو هو، جيڪو مسلمانن تي لاڳو نه هو؛ مسلمان ان جي بدران زڪوات ادا ڪندا هئا. جيڪڏهن غير مسلم اسلام قبول ڪندا، ته اهي جزيه ادا ڪرڻ بند ڪندا ۽ ان جي بدران زڪوات ادا ڪندا.

جيتوڻيڪ اموي پنهنجي زرتشتي مخالفن کي شڪست ڏيڻ ۾ سخت هئا، پر جن زرتشتين سندن اختيار قبول ڪيو، انهن کي تحفظ ۽ نسبتاً مذهبي رواداري ڏني وئي. حقيقت ۾، عمر ٻيون بابت روايت آهي ته هن پنهنجي هڪ خط ۾ حڪم ڏنو ته "يهودين جي عبادتگاهه، گرجا گهر يا باهه جي پوڄارين جو مندر، يعني زرتشتين جو، تباهه نه ڪيو وڃي، جيستائين اهي مسلمانن سان صلح ڪري چڪا هجن ۽ سندن معاهدو قبول ڪري چڪا هجن". فريڊ ڊونر چوي ٿو ته ايران جي اترين حصن ۾ زرتشتي "مؤمنن" طرفان تمام گهٽ داخل ڪيا ويا، ۽ خراج يا جزيه جي بدلي لڳ ڀڳ مڪمل خودمختياري حاصل ڪري ويا. ڊونر وڌيڪ چوي ٿو ته "زرتشتي اسلام جي اڀار کان پوءِ به اتر ۽ اولهه ايران ۽ ٻين هنڌن تي صدين تائين وڏي تعداد ۾ موجود رهيا، ۽ حقيقت ۾ زرتشتي مذهبي متنن جو وڏو حصو اسلامي دور ۾ ترتيب ڏنو ۽ لکيو ويو."

عيسائي ۽ يهودي پنهنجي جماعتن اندر اڃا به وڏا ديني مفڪر پيدا ڪندا رهيا، پر وقت گذرڻ سان ڪيتر

## تعميرِ فن

اصل مضمون جي لاءِ ڏسواموي تعميرِ فن
قبة الصخره، مسجد الاقصيٰ، يروشلم ۾، عبدالملڪ بن مروان جي حڪم تي 691–692ع ۾ تعمير ڪئي وئي. هي اڄ تائين موجود سڀ کان پراڻي وڏي اسلامي عمارت آهي.
جامع اموي دمشق ۾ وليد پهريون جي حڪم تي تعمير ڪئي وئي. ان جي تعمير لڳ ڀڳ 705ع ۾ شروع ٿي ۽ 715ع ۾ سندس وفات کان ٿوري ئي دير پوءِ مڪمل ٿي.
اموين پنهنجي سلطنت اندر وڏيون جامع مسجدون ۽ شاهي محلات تعمير ڪيا. انهن جا گهڻا باقي بچيل يادگار بلاد الشام واري علائقي ۾ واقع آهن، جيڪو سندن بنيادي اقتدار جو مرڪز هو. انهن مسلمانن جي اڳوڻي پاليسي کي به جاري رکيو، جنهن تحت صوبن ۾ نوان فوجي ڇانوڻي وارا شهر (*امصار*) قائم ڪيا ويندا هئا، جيڪي وڌيڪ فتوحات ۽ واڌ ويجهه لاءِ بنيادي مرڪز طور ڪم ڪندا هئا.

انهن جي سڀ کان مشهور تعميرن ۾ قبة الصخره يروشلم ۾ ۽ جامع اموي دمشق ۾ شامل آهن، جڏهن ته ٻين تعميرن ۾ ريگستاني محلات، جهڙوڪ خربة المفجر ۽ قصير عمرة شامل آهن. انهن منصوبن مان جامع اموي جي تعمير سلطنت جي گهڻ نسلي ۽ گهڻ ثقافتي نوعيت جي عڪاسي ڪري ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي تعمير لاءِ يوناني، فارسي، قبطي، هندي ۽ مغربي اتر آفريڪي ڪاريگر ڀرتي ڪيا ويا هئا.

اموي سرپرستي هيٺ اسلامي تعميرِ فن موجود بازنطيني تعميرِ فن ۽ ساساني تعميرِ فن جي روايتن مان جنم ورتو، پر ان سان گڏ انهن اندازن جي عنصرن کي گڏائي نوان تجربا پڻ ڪيا ويا. نون قسم جي عمارتن کي متعارف ڪرايو ويو ۽ شاندار آرائشي منصوبن کي عملي جامو پارايو ويو.

بازنطيني موزائيڪ طرز جون سجاوٽون قبة الصخره ۽ جامع اموي ٻنهي ۾ نمايان طور استعمال ڪيون ويون، پر انهن ۾ انساني تصويرن جي غير موجودگي هڪ نئين خصوصيت هئي، جيڪا اسلامي مذهبي فن ۾ اسلام ۾ بي تصويريت (تصويري نمائندگي کان پاسو) جي رجحان کي ظاهر ڪري ٿي.

محلاتن کي فرشي موزائيڪ، ڀت نگاري (فريسڪو) ۽ اُڀريل نقاشي سان سينگاريو ويندو هو، ۽ انهن مان ڪجهه ۾ انساني شڪلين ۽ جانورن جون تصويرون به شامل هيون.

انهيءَ ريت اموي تعميرِ فن هڪ اهم عبوري دور ثابت ٿيو، جنهن دوران اوائلي اسلامي تعميرِ فن ۽ بصري ثقافت پنهنجي الڳ ۽ مخصوص سڃاڻپ ٺاهڻ شروع ڪئي.

بعد ۾ اندلس ۾ قائم ٿيل اموي خاندان جي شاخ، جنهن امارت قرطبہ ۽ پوءِ خلافت قرطبہ تي حڪومت ڪئي، آئيبيريا جي ٻيٽ نما ۾ به وڏا تعميري منصوبا سرانجام ڏنا. انهن ۾ جامع قرطبہ ۽ مدينة الزهراء خاص طور مشهور آهن، جن بعد ۾ مغربي اسلامي تعميرِ فن تي گهرو اثر ڇڏيو.

## ورثو

سانچو:History of the Levant

خلافت جي واڌ ويجهه جو نقشو
  محمد ﷺ جي دور ۾ واڌ (622–632ع)
  خلافتِ راشده جي دور ۾ واڌ (632–661ع)
  اموي خلافت جي دور ۾ واڌ (661–750ع)
اموي خلافت هڪ طرف پنهنجي وسيع علائقائي توسيع جي ڪري مشهور آهي، ته ٻي طرف انهن انتظامي ۽ ثقافتي مسئلن جي ڪري به، جيڪي اهڙي توسيع سان پيدا ٿيا. ڪجهه قابلِ ذڪر استثنان کي ڇڏي، اموين نون مسلمانن (موالي) جي ڀيٽ ۾ پراڻن عرب اشرافي خاندانن، خاص طور پنهنجي خاندان، جي حقن کي وڌيڪ ترجيح ڏني. انهيءَ ڪري اسلام بابت سندن تصور ڪيترن مخالفن جي ڀيٽ ۾ گهٽ عالمگير هو. جيئن جي. آر. هاوٽنگ لکي ٿو:

> اسلام کي حقيقت ۾ فاتح اشرافيه جي ملڪيت سمجهيو ويندو هو.
>
>
>

اموي دور ۾ عربي سرڪاري ۽ انتظامي ٻولي بڻجي وئي ۽ عربيت جو عمل بلاد الشام، ميسوپوٽيميا، اتر آفريڪا ۽ آئيبيريا ۾ شروع ٿيو. سرڪاري دستاويز ۽ سڪا عربي ۾ جاري ٿيڻ لڳا. اسلام قبول ڪندڙن جي وڌندڙ تعداد سان خلافت جي علائقن ۾ مسلمان آبادي به تيزيءَ سان وڌڻ لڳي.

هڪ مشهور راءِ موجب اموين خلافت کي هڪ مذهبي اداري مان (جيئن خلافت راشده ۾ هئي) هڪ موروثي سلطنت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو. بهرحال، اموي خليفا پاڻ کي زمين تي خدا جا نمائندا سمجهندا هئا ۽ پاڻ کي "خدائي حڪمن جي وضاحت ۽ تشريح" يا اسلامي قانون جي تشڪيل جو ذميوار تصور ڪندا هئا.

بعد جي اسلامي مؤرخن ۾ اموين بابت گهڻو ڪري منفي تاثر ملي ٿو. انهن تي الزام لڳايو ويو ته انهن حقيقي خلافت (*خلافت*) جي بدران بادشاهت (*مُلڪ*) کي فروغ ڏنو، جنهن لفظ سان جبر ۽ آمريت جا مفهوم وابسته هئا. اموي خليفا پاڻ کي *خليفة رسول الله* (رسول الله ﷺ جا جانشين) چوڻ بدران *خليفة الله* (الله جا نائب) چوندا هئا.

هن فرق مان ظاهر ٿئي ٿو ته اموين پاڻ کي امت جي سربراهيءَ ۾ خدا جا نمائندا سمجهندا هئا ۽ مذهبي اختيار کي ابھرندڙ مذهبي عالمن سان ورهائڻ يا انهن ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ضرورت محسوس نه ڪندا هئا. اتفاق سان اهي ئي عالم، جيڪي گهڻو ڪري عراق ۾ موجود هئا، اموي دور جي تاريخي روايتن کي گڏ ڪرڻ ۽ قلمبند ڪرڻ جا ذميوار بڻيا. ان ڪري اموي دور جي تاريخ جي تعمير گهڻو ڪري انهن ذريعن تي ٻڌل آهي جيڪي بعد ۾ بغداد جي عباسي درٻار ۾ لکيا ويا، جهڙوڪ محمد بن جرير طبري ۽ احمد بن يحيىٰ بلاذري جون تاريخون.

امام مالڪ جي مشهور ڪتاب *الموطأ* کي عباسي دور جي شروعات ۾ مدينو ۾ مرتب ڪيو ويو. هن ڪتاب ۾ اموين خلاف ڪو خاص مواد موجود ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جو بنيادي مقصد قرآن ۽ رسول الله ﷺ جي حديثن کي گڏ ڪرڻ هو، نه ته اموين جي سياسي تاريخ لکڻ.

شيعن جي اوائلي مؤرخ مسعودي جون روايتون به نسبتاً متوازن سمجهيون وڃن ٿيون. مسعودي جي بيان موجب معاويه، هڪ وسيع سلطنت جي انتظامي ذميوارين باوجود، عبادت ۾ گهڻو وقت گذاريندو هو.

عباسين جڏهن اموي حڪمرانن جي گهڻن قبرن کي ڊاهي ڇڏيو ۽ صرف معاويه ٻيون ۽ عمر بن عبدالعزيز جي قبرن کي بچايو، تڏهن کان پوءِ لکيل تاريخي ڪتابن ۾ اموين بابت وڌيڪ منفي رجحان نظر اچي ٿو.

ايران ۾ عباسي دور دوران لکيل ڪتابن ۾ به اموين بابت وڌيڪ منفي رويو ملي ٿو، جيتوڻيڪ ان وقت ايران گهڻو ڪري سني هو. ساساني سلطنت جي زوال کان پوءِ ايران ۾ عرب مخالف جذبات وڏي حد تائين موجود هئا.

جديد عرب قوم پرستي اموي دور کي عربن جي سنهري دور جو حصو سمجهي ٿي، جنهن جي تقليد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. اهو خاص طور شام جي قوم پرستن ۽ جديد شام جي رياست لاءِ اهم آهي، جنهن جو مرڪز به اموين وانگر دمشق آهي.

اموين جا جهنڊا اڇي رنگ جا هئا، جيڪي معاويه بن ابي سفيان جي جهنڊي جي يادگار هئا. اڄ اهو رنگ عرب قومپرست رنگن مان هڪ آهي، جيڪو ڪيترن عرب ملڪن جي جهنڊن ۾ مختلف صورتن ۾ شامل آهي.

### مذهبي نقطه نظر

#### سني نظرئي موجب

ڪجهه مسلمانن اموين تي تنقيد ڪئي ته انهن پنهنجي حڪومت ۾ تمام گهڻا غير مسلم ۽ اڳوڻا رومي عملدار رکيا هئا.

جڏهن مسلمانن شهر فتح ڪيا، تڏهن مقامي سياسي نمائندن، رومي ٽيڪس گڏ ڪندڙن ۽ انتظامي عملدارن کي سندن عهدن تي برقرار رکيو ويو. مرڪزي حڪومت لاءِ ٽيڪسن جو حساب ۽ ڳالهين جو ڪم به اهي ئي نمائندا ڪندا هئا. حاصل ٿيندڙ آمدني مان مرڪزي ۽ مقامي ٻنهي حڪومتن کي سندن خدمتن جو حصو ملندو هو. ڪيترائي عيسائي شهر پنهنجي گرجائن ۽ مقامي ادارن کي هلائڻ لاءِ به انهن ٽيڪسن جو حصو استعمال ڪندا هئا.

بعد ۾ ڪيترن مسلمانن اموين تي تنقيد ڪئي ته انهن اسلام قبول ڪندڙ ماڻهن تان به پراڻا ٽيڪس ختم نه ڪيا.

جڏهن عمر بن عبدالعزيز اقتدار ۾ آيو ته هن انهن ٽيڪسن ۾ گهٽتائي ڪئي. انهيءَ سبب کيس چئن راشد خليفي کان پوءِ وڏن مسلمان حڪمرانن مان شمار ڪيو ويندو آهي.

امام ابو محمد عبدالله بن عبدالحڪم (وفات 829ع)، جنهن عمر بن عبدالعزيز جي سوانح لکي، بيان ڪري ٿو ته انهن ٽيڪسن ۾ گهٽتائي سان معيشت کي هٿي ملي، دولت وڌي، پر ساڳئي وقت حڪومتي آمدني گهٽجي وئي، جنهن جو اثر دفاعي خرچن تي به پيو.

سني ذريعن موجب اموي حڪمرانن مان صرف عمر بن عبدالعزيز اهڙو حڪمران آهي، جنهن جي پرهيزگاري ۽ انصاف تي تقريباً سڀني جو اتفاق آهي. هن اسلام جي واڌ لاءِ موالي کان جزيه ختم ڪيو ۽ اسلام قبول ڪندڙن کي وڌيڪ آزاديون ڏنيون.

#### شيعا نظرئي موجب

شيعا ذريعن ۾ اموين بابت منفي راءِ ملي ٿي، جنهن جو مختصر اظهار شيعا ڪتاب *صلح الحسن* ۾ به ڪيو ويو آهي.

شيعا حديثن مطابق، جن کي سني صحيح نٿا سمجهن، علي بن ابي طالب اموين کي سڀ کان وڏي فتنو قرار ڏنو هو.

شيعا روايتن ۾ اموي خلافت کي وڏي پيماني تي "ظالم، غير اسلامي ۽ خدا کان بي نياز" حڪومت طور بيان ڪيو ويو آهي.

شيعا مؤقف موجب معاويه 657ع ۾ پاڻ کي خليفو قرار ڏنو ۽ رسول الله ﷺ جي سئوٽ ۽ ناٺي، حڪمران خليفي علي بن ابي طالب خلاف جنگ ڪئي، جنهن جو نتيجو جنگ صفين جي صورت ۾ نڪتو.

انهن موجب معاويه پنهنجي پٽ يزيد پهريون کي به حسن–معاويه معاهدو جي خلاف ورزي ڪندي جانشين مقرر ڪيو. بعد ۾ رسول الله ﷺ جي نواسي حسين بن علي واقعه ڪربلا ۾ شهيد ڪيا ويا. شيعا روايتن موجب بعد وارا امام، جهڙوڪ علي بن حسين زين العابدين، به اموي حڪمرانن جي ظلم جو شڪار ٿيا.

#### بهائي نظرئي موجب

بهائي مذهب جي ڪتاب *ڪتابِ مڪاشفو* جي پيشنگوين جي وضاحت ڪندي عبدالبهاء بيان ڪري ٿو ته:

> "وڏو ڳاڙهو اژدها، جنهن جا ست مٿا ۽ ڏهه سڱ هئا ۽ جنهن جي مٿن تي ست تاج هئا" اموي خليفن ڏانهن اشارو آهي، جيڪي رسول الله ﷺ جي دين ۽ علي جي حقيقت جي مخالفت ۾ اڀريا هئا.
>
>
>

بهائي تشريح موجب اژدهي جا ست مٿا انهن ستن علائقن جي علامت آهن، جن تي اموين حڪومت ڪئي:

* دمشق
* فارس
* عربستان
* مصر
* آفريڪا
* اندلس
* ماوراءُ النهر

جڏهن ته ڏهه سڱ اموي حڪمرانن جي ڏهن نالن جي علامت آهن:

* ابو سفيان
* معاويه
* يزيد
* مروان
* عبدالملڪ
* وليد
* سليمان
* عمر
* هشام
* ابراهيم

ڪجهه نالا، جهڙوڪ يزيد، هڪ کان وڌيڪ ڀيرا استعمال ٿيا (يزيد ٻيون ۽ يزيد ٽيون)، پر هن تشريح ۾ انهن کي الڳ شمار نه ڪيو ويو آهي.

## خليفن جي فهرست

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسواموي خاندان**۽** Umayyad dynasty#Genealogical chart of Umayyad rulers
اموي خاندان جو نسب نامو۔ نيري رنگ ۾: خليفو عثمان بن عفان، چار خلفاءِ راشدين مان هڪ. سائي رنگ ۾: دمشق جا اموي خليفا. پِيلي رنگ ۾: قرطبہ جا اموي امير. نارنگي رنگ ۾: قرطبہ جا اموي خليفا. عبدالرحمٰن ٽيون 929ع تائين امير رهيو، پوءِ پاڻ کي خليفو قرار ڏنائين. محمد ﷺ کي به (وڏن اکرن ۾) شامل ڪيو ويو آهي ته جيئن اموين جي ساڻس خانداني نسبت ڏيکاري سگهجي. وڌيڪ لاءِ شجري جو تعاملي نسخو ڏسو.

دمشق جي اموي خلافت جا خليفابند ڪريو| خليفو | دورِ حڪومت |
| --- | --- |
| معاويه پهريون بن ابو سفيان | 28 جولاءِ 661ع – 27 اپريل 680ع |
| يزيد پهريون بن معاويه | 27 اپريل 680ع – 11 نومبر 683ع |
| معاويه ٻيون بن يزيد | 11 نومبر 683ع – جون 684ع |
| مروان پهريون بن الحڪم | جون 684ع – 12 اپريل 685ع |
| عبدالملڪ بن مروان | 12 اپريل 685ع – 8 آڪٽوبر 705ع |
| وليد پهريون بن عبدالملڪ | 8 آڪٽوبر 705ع – 23 فيبروري 715ع |
| سليمان بن عبدالملڪ | 23 فيبروري 715ع – 22 سيپٽمبر 717ع |
| عمر بن عبدالعزيز | 22 سيپٽمبر 717ع – 4 فيبروري 720ع |
| يزيد ٻيون بن عبدالملڪ | 4 فيبروري 720ع – 26 جنوري 724ع |
| هشام بن عبدالملڪ | 26 جنوري 724ع – 6 فيبروري 743ع |
| وليد ٻيون بن يزيد | 6 فيبروري 743ع – 17 اپريل 744ع |
| يزيد ٽيون بن وليد | 17 اپريل 744ع – 4 آڪٽوبر 744ع |
| ابراهيم بن وليد | 4 آڪٽوبر 744ع – 4 ڊسمبر 744ع |
| مروان ٻيون بن محمد | 4 ڊسمبر 744ع – 25 جنوري 750ع |

## ڪتابيات

* سانچو:The End of the Jihad State
* Beckwith, Christopher I. (1993). *The Tibetan Empire in Central Asia: A History of the Struggle for Great Power Among Tibetans, Turks, Arabs, and Chinese During the Early Middle Ages*. پرنسٽن يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-691-02469-1.
* سانچو:EI2
* سانچو:EI2
* Crone, Patricia; Hinds, Martin (1986). *God's Caliph: Religious Authority in the First Centuries of Islam*. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-32185-9.
* Crone, Patricia (1994). "Were the Qays and Yemen of the Umayyad Period Political Parties?". *Der Islam* (Walter de Gruyter and Co.) **71** (1): 1–57. doi:10.1515/islm.1994.71.1.1. ISSN 0021-1818.
* سانچو:EI2
* Cobb, Paul M. (2001). *White Banners: Contention in 'Abbasid Syria, 750–880*. SUNY Press. ISBN 978-0791448809.
* سانچو:EI2
* Donner, Fred M. (1981). *The Early Islamic Conquests*. Princeton: Princeton University Press. ISBN 978-1-4008-4787-7.
* سانچو:EI2
* Duri, Abd al-Aziz (2011). *Early Islamic Institutions: Administration and Taxation from the Caliphate to the Umayyads and ʿAbbāsids*. Razia Ali پاران ترجمو ڪيل. London and Beirut: I. B. Tauris and Centre for Arab Unity Studies. ISBN 978-1-84885-060-6.
* Dixon, 'Abd al-Ameer (August 1969). *The Umayyad Caliphate, 65–86/684–705: (A Political Study)* (Thesis). London: University of London, SOAS.
* سانچو:EI2
* Elad, Amikam (1999). *Medieval Jerusalem and Islamic Worship: Holy Places, Ceremonies, Pilgrimage* (2nd ڇاپو). Leiden: Brill. ISBN 90-04-10010-5.
* سانچو:EI2
* Flood, Finbarr Barry (2001). *The Great Mosque of Damascus: Studies on the Makings of an Umayyad Visual Culture*. Boston: Brill. ISBN 90-04-11638-9.
* سانچو:The Arab Conquests in Central Asia
* سانچو:EI2
* سانچو:EI2
* Gilbert, Victoria J. (May 2013). *Syria for the Syrians: the rise of Syrian nationalism, 1970–2013* (PDF) (MA). Northeastern University. doi:10.17760/d20004883. 7 May 2022 تي حاصل ڪيل.
* سانچو:EI2
* Griffith, Sidney H. (2016). "The Manṣūr Family and Saint John of Damascus: Christians and Muslims in Umayyad Times". ۾ Antoine Borrut; Fred M. Donner (مرتب). *Christians and Others in the Umayyad State*. Chicago: The Oriental Institute of the University of Chicago. ص. 29–51. ISBN 978-1-614910-31-2.
* Hathaway, Jane (2012). *A Tale of Two Factions: Myth, Memory, and Identity in Ottoman Egypt and Yemen*. SUNY Press. ISBN 978-0-7914-8610-8.
* سانچو:The First Dynasty of Islam
* سانچو:EI2
* يرشاتر, احسان, مرتب (1985–2007). [[[:سانچو:Google Books]] *[[انبيا ۽ بادشاهن جي تاريخ|تاريخ الطبري]] (چاليهه جلد)*]. سني يونيورسٽي آف نيو يارڪ پريس، نزديڪي اوڀر اڀياس سيريز. الباني، نيو يارڪ: اسٽيٽ يونيورسٽي آف نيو يارڪ پريس. ISBN 978-0-7914-7249-1. `{{cite book}}`: Check `|url=` value (مدد); URL–wikilink conflict (مدد)
* Hillenbrand, Robert (1994). *Islamic Architecture: Form, Function and Meaning*. New York: ڪولمبيا يونيورسٽي پريس. ISBN 0-231-10132-5.
* سانچو:EI2
* Holland, Tom (2013). *In the Shadow of the Sword The Battle for Global Empire and the End of the Ancient World*. Abacus. ISBN 978-0-349-12235-9.
* Johns, Jeremy (January 2003). "Archaeology and the History of Early Islam: The First Seventy Years". *Journal of the Economic and Social History of the Orient* **46** (4): 411–436. doi:10.1163/156852003772914848.
* Kaegi, Walter E. (1992). *Byzantium and the Early Islamic Conquests*. Cambridge: ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ISBN 0-521-41172-6.
* Kaegi, Walter E. (2010). *Muslim Expansion and Byzantine Collapse in North Africa*. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-19677-2.
* سانچو:Kennedy-The Armies of the Caliphs
* سانچو:EI2
* Kennedy, Hugh N. (2004). *The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the 6th to the 11th Century* (2nd ڇاپو). Harlow: Longman. ISBN 978-0-582-40525-7.
* سانچو:Kennedy-The Great Arab Conquests
	+ Kennedy, Hugh (2007a). "1. The Foundations of Conquest". *The Great Arab Conquests: How the Spread of Islam Changed the World We Live In*. Hachette, UK. ISBN 978-0-306-81728-1.
* سانچو:EI2
* Lapidus, Ira M. (2014). *A History of Islamic Societies*. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-51430-9.
* سانچو:The Prophet and the Age of the Caliphates
* سانچو:EI2
* سانچو:EI2
* Lilie, Ralph-Johannes (1976). *Die byzantinische Reaktion auf die Ausbreitung der Araber. Studien zur Strukturwandlung des byzantinischen Staates im 7. und 8. Jhd* (جرمن ۾). Munich: Institut für Byzantinistik und Neugriechische Philologie der Universität München. OCLC 797598069.
* سانچو:Cambridge History of Iran
* سانچو:Encyclopaedia Iranica
* Madelung, Wilferd (1997). *The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate*. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-56181-7.
* يرشاتر, احسان, مرتب (1985–2007). *تاريخ الطبري (چاليهه جلد)*. سني يونيورسٽي آف نيو يارڪ پريس، نزديڪي اوڀر اڀياس سيريز. الباني، نيو يارڪ: اسٽيٽ يونيورسٽي آف نيو يارڪ پريس. ISBN 978-0-7914-7249-1.
* سانچو:EI2
* Ochsenwald, William (2004). *The Middle East, A History*. McGraw Hill. ISBN 978-0-07-244233-5.
* يرشاتر, احسان, مرتب (1985–2007). [[[:سانچو:Google Books]] *[[انبيا ۽ بادشاهن جي تاريخ|تاريخ الطبري]] (چاليهه جلد)*]. سني يونيورسٽي آف نيو يارڪ پريس، نزديڪي اوڀر اڀياس سيريز. الباني، نيو يارڪ: اسٽيٽ يونيورسٽي آف نيو يارڪ پريس. ISBN 978-0-7914-7249-1. `{{cite book}}`: Check `|url=` value (مدد); URL–wikilink conflict (مدد)
* Previté-Orton, C. W. (1971). *The Shorter Cambridge Medieval History*. Cambridge: Cambridge University Press.
* Rahman, H.U. (1999). *A Chronology Of Islamic History 570–1000 CE*.
* Sanchez, Fernando Lopez (2015). "The Mining, Minting, and Acquisition of Gold in the Roman and Post-Roman World". ۾ Paul Erdkamp; Koenraad Verboven; Arjan Zuiderhoek (مرتب). *Ownership and Exploitation of Land and Natural Resources in the Roman World*. Oxford University Press. ISBN 9780191795831.
* Sprengling, Martin (April 1939). "From Persian to Arabic". *The American Journal of Semitic Languages and Literatures* (The University of Chicago Press) **56** (2): 175–224. doi:10.1086/370538.
* سانچو:The Arab Emirates in Bagratid Armenia
* سانچو:A History of the Byzantine State and Society
* سانچو:The Arab Kingdom and its Fall
* Muir, William (1891). *The Caliphate: Its Rise, Decline, and Fall*. Religious Tract Society.
* al-Sallabi, Ali (2008). *الدولة الأموية عوامل الإزدهار وتداعيات الإنهيار* [*The Umayyad State: Factors of Prosperity and Consequences of Collapse*] (عربي ۾). Dar Al-Marefah. ISBN 978-9953850030.

## وڌيڪ پڙهڻ

* Al-Ajmi, Abdulhadi (2014). "The Umayyads". ۾ Fitzpatrick, C.; Walker, A. (مرتب). *Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God*. Santa Barbara: ABC-CLIO. ISBN 978-1-61069-177-2.
* Bewley, Aisha Abdurrahman (2002). *Muʻawiya: Restorer of the Muslim Faith*. Dar Al Taqwa. ISBN 9781870582568.
* Boekhoff-van der Voort, Nicolet (2014). "Umayyad Court". ۾ Fitzpatrick, C.; Walker, A. (مرتب). *Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God*. Santa Barbara: ABC-CLIO. ISBN 978-1-61069-177-2.
* Crone, Patricia (1980). *Slaves on Horses: The Evolution of the Islamic Polity*. Cambridge University Press. ISBN 9780521229616.
* Crone, Patricia; Cook, M. A.; Cook, Michael (1977). *Hagarism: The Making of the Islamic World*. CUP Archive. ISBN 9780521211338.
* Marsham, Andrew, مرتب (2020). *The Umayyad World*. London and New York: Routledge. ISBN 9781317430056.
* Marsham, Andrew (2024). *The Umayyad Empire*. Edinburgh: Edinburgh University Press. ISBN 978-0-7486-4301-1.

## ٻاهريان ڳنڍڻا

* وڪيميڊيا العام تي اموي خلافت بابت زمرا

سانچو:Umayyad Caliphate topics

سانچو:اختياري ڪنٽرول

## حوالا