# گنڌارا

|  |  |
| --- | --- |
|  | ھي مضمون **وڪپيڊيا ايشيائي مھيني** 2024ع جي حصي طور اماڻيو ويو ھيو يا ان کي وڌايو ويو ھيو. |

| گنڌار  |
| --- |
|  |
|  |
| گادي جو هنڌ | پشڪلاوتي (موجوده چارسده) ۽ ٽيڪسلا ۽ بعد ۾ پشاور (پورشپور). |
| حڪومت | بادشاهي |

 گنڌارا ۾ مهاتما ٻڌ جو مجسمو
**گنڌارا** ھڪ قديم رياست ھئي جنھن ۾ اڀرندي افغانستان ۽ خيبرپختونخواھ جا ڪجھ حصا ۽ پنجاب صوبي جي پوٽوھار علائقي شامل ھئا. پشاور، ٽيڪسلا، بگرام لغمان، سوات، دير ۽ چارسده ان جا مکيه مرڪز هئا. اها ڪابل نديءَ جي اتر ۾ 6 صدي قبل مسيح کان 11 صدي قبل مسيح تائين موجود هئي.

## تاريخ

گنڌارا جو ذڪر رگ ويد ۽ ٻڌمت جي روايتن ۾ ملي ٿو. چيني سياح هيئن سانگ جيڪو هتي زيارت لاءِ آيو هو، ان جو تفصيل سان ذڪر ڪيو آهي. هي علائقو به ايران جو هڪ صوبو هو ۽ سڪندر اعظم به هتي آيو هو. فلاسفر ڪوٽيليا چانڪيا به هتي رهندو هو. ڪشن دور گنڌارا جي تاريخ جو سونهري دور هو. ڪشن بادشاهه ڪنشڪ جي دور ۾ گنڌارا تهذيب پنهنجي عروج تي پهتي. گنڌارا ٻڌ ڌرم جي تعليم جو مرڪز بڻجي ويو ۽ ماڻهو هتي پڙهڻ لاءِ اچڻ لڳا. يوناني، ايراني ۽ مقامي اثرن گڏجي گندھارا آرٽ کي جنم ڏنو. پنجين صدي عيسويءَ ۾ هون حملي آورن جي آمد ٻڌمت جي زوال جو سبب بڻي. محمود غزنوي جي حملن کان پوءِ گنڌارا تاريخ مان غائب ٿي وئي ↵ گندھارا ڪابل ۽ غزنوي جي واديءَ کان وٺي سنڌوءَ جي ڪناري تائين هئي، جنهن ۾ صوابي، سوات، مردان ۽ راولپنڊي شامل هئا. عرب مورخ گنڌار جي هندستاني سلطنت جو ذڪر ڪن ٿا، جيڪا سنڌو نديءَ کان ڪابل درياءَ تائين پکڙيل هئي، جنهن کي قنڌار (گنڌار) چيو وڃي ٿو. البيروني قنڌار (گنڌارا) جو ذڪر ڪندي لکي ٿو ته ان جي گاديءَ جو هنڌ هوند يا اوهند هو. المسعودي قنڌار (گنڌار) جو ذڪر ڪندي لکي ٿو ته اها جاجرن (گجرن) جي زمين آهي ۽ ڪابل نديءَ جي ڪناري تي آهي، جيڪا رگ ويد ۾ ملي ٿي. الاءِ ڇو، سندس غزلن ۾ هن علائقي جي اهم دريائن ڪابل، سوات ۽ گومل جو ذڪر آهي. ان مان معلوم ٿئي ٿو ته اهو علائقو آرين جي قبضي ۾ هو ان علائقي مان مليل آثارن کي گنڌرا گرو ڪلچر جو نالو ڏنو ويو آهي. مهاڀارت مان معلوم ٿئي ٿو ته هڪ رياست هئي جنهن کي گنڌارا يا گنڌارا سڏيو ويندو هو. جنهن کي ڪشالا جي حاڪم ڪاڪيا جي مدد سان پنهنجي ماتحت ڪيو. ڪوشالا جي ٻن پٽن ٽڪسا ۽ پوسڪدا ٻه شهر ٺهرايا، ٽڪسهشيلا، ٽڪسلا ۽ پوشڪلاوتي (چارسدا). هيءَ رياست سنڌو درياهه جي ٻنهي پاسن تي پکڙيل هئي. ↵➞ڪجهه آثار قديمه جي ماهرن جو خيال آهي ته ٽيڪسلا جو بنياد ٽڪا نالي هڪ قبيلي، جيڪو وچ ايشيا مان آيو هو، رکيو هو. ان ڪري هن جي نالي تي ٽڪالاشيلا نالو پيو جيڪو آهستي آهستي ٽيڪسيلا بڻجي ويو. ان جي تصديق ان دور جي يوناني مورخ به ڪئي آهي ۽ ان کي ٽيڪسيلو جو شهر به ٻڌايو ويو آهي. گوتم ٻڌ جي دور ۾ ٽيڪسلا علم جي مرڪز طور مشهور هو، جتي پري پري کان ماڻهو علم حاصل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. يوناني جاگرافيدان اسٽرابو موجب، سنڌو درياهه هندستان ۽ آريانا جي وچ ۾ سرحد هئي. آريانا ۾ ڪابل، گومل، ڪرم، قنڌار ۽ مغربي گندھارا جا علائقا شامل هئا. ڇهين صدي قبل مسيح ۾ آريانا علائقي جو هڪ وڏو علائقو گنڌارا جي حڪمران پوکسٽيءَ جي بادشاهت ۾ شامل هو. 515. 518 ق.م جي وچ ۾، داراڻن سنڌو ماٿريءَ جي الهندي حصي تي ڪاهه ڪئي ۽ قبضو ڪري ورتو. هن هتي ايرانين ۽ يونانين کي آباد ڪيو. هيءَ سلطنت شايد Artaxerxes (044-853 ق. م) جي دور ۾ ختم ٿي. ڇاڪاڻ ته جڏهن سڪندر هتي حملو ڪيو ته اتي ايراني راڄ نه هو ↵➞ سڪندر 327 ق . ٽيڪسيلا جي امبي سڪندر جي فرمانبرداري قبول ڪئي هئي. اهڙيءَ طرح يوناني پنجاب ۾ 326 ق.م ۾ داخل ٿيا. ↵➞ سڪندر کان ڪجهه سال پوءِ چندرگپت موريا يوناني بالادستي خلاف بغاوت ڪئي ۽ سنڌو درياهه جي اڀرندي حصي کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ورتو. اليگزينڊر جي جنرل، سلوڪس، اليگزينڊر جي علائقن کي ٻيهر فتح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي پر ناڪام ٿيو. اشوڪ کان پوءِ جڏهن موريا سلطنت ٽٽي وئي. ڪابل، غزني، پنجاب ۽ سنڌ تي آسو ڀاڳ سن جي قبضي ۾ اچي ويا. ان تي انٽيوڪس دي گریٹ انٽيوچس دي گريٽ حملو ڪيو. اسوڀاگ کي شڪست ڏني وئي پر انٽيوڪس عظيم پڻ مارجي ويو. اسوڀاگا سندس بيتاج حڪمران جي پٺيان آيو. پوءِ يوناني اچي هن علائقي تي راڄ ڪيو. سٿين يوناني راڄ ختم ڪرڻ بعد سيستان ذريعي علائقي کي فتح ڪيو. پر جلد ئي هيءَ زمين ڪشن جي قبضي ۾ اچي وئي. هُنن پاران ڪشانن جو تختو اونڌو ڪيو ويو، اهڙيءَ طرح هن علائقي تي يوچي جي چئن سؤ سالن جي حڪومت ختم ٿي وئي. هن علائقي تي زبالي سلطنت حُنن جي حڪومت هئي. هُنن اٽڪل ٻه سؤ سال حڪومت ڪئي. افغانستان ۾ سندن طاقت کي ترڪيءَ جي ڪري صدمو رسيو ۽ برصغير ​​۾ سياحت جي هڪ قومي اتحاد جو خاتمو ٿيو، ان وقت گنڌارا تي ڪشتري خاندان جي حڪومت هئي. سندن گاديءَ جو هنڌ ڪپسا (موجوده بيلگرام ڪابل جي اتر ۾) هو. البيروني انهن کي رد ڪري ٿو. هن خاندان جي حڪمرانيءَ جي آخري حڪمران سندس وزير ڪلير عرف لليا کي قيد ڪري هندو شاهي يا برهمڻ شاهي خاندان جو بنياد وڌو. برهمڻ شاهي علائقي جو آخري حڪمران خاندان هو، جنهن مسلمانن جي مزاحمت ڪئي. هن خاندان اسلام جي شروعات کان وٺي 421هه/ 1030ع تائين حڪومت ڪئي. جڏهن لشڪر اسلامي افغانستان جي اڀرندي حصن تي قبضو ڪيو ته ان جي گاديءَ جو هنڌ ڪپسا کان ڪابل، گرديز، پوءِ اوهند ۽ آخر ۾ نندنا (جهلم جي ويجهو) منتقل ڪيو ويو. جتي انهن کي محمود غزنوي ختم ڪيو.

## جاگرافي

گنڌارا جي جاگرافيائي حدن ۾ تاريخ جي مختلف دورن دوران گهڻيون تبديليون اينديون رهيون. ان جو بنيادي علائقو سنڌو درياهه، سوات ماٿري ۽ ڪابل درياهه جي وچ واري خطي تي مشتمل هو. ان جا اهم شهري مرڪز ٽيڪسيلا ۽ پشڪلاوتي هئا.

گنڌارا جو ثقافتي اثر اوڀر طرف جهلم درياهه تائين پکڙيل هو، جنهن جو ثبوت اتي گنڌارا طرز جي ٻڌ ڌرمي فن پارن جي دريافت مان ملي ٿو. هڪ جاتڪ روايت ۾ ڪشمير کي به گنڌارا جو حصو ڄاڻايو ويو آهي.

رچرڊ جي. سالومن "وڏي گنڌارا" (*Greater Gandhara*) جو اصطلاح استعمال ڪري ٿو، جنهن سان گنڌارا جي ثقافتي اثر ۽ ان جي ٻولي گنڌاري ٻولي جي وسيع دائري کي بيان ڪيو ويندو آهي.

بعد وارن تاريخي ماخذن موجب وڏي گنڌارا ۾ جيبين ۽ اوڊيانا جا علائقا پڻ شامل هئا، ۽ ان جي حدون باختريا ۽ تارم طاس جي ڪجهه حصن تائين پکڙيل هيون. اوڊيانا سوات ماٿري جي آس پاس واقع هو، جڏهن ته جيبين ڪاپيسا واري علائقي سان سڃاتو ويندو هو، جيڪو هندوڪش جبلن جي ڏکڻ ۾ واقع هو.

ڇهين صدي ق.م. جي مشهور وياڪرڻ ماهر پاڻني جي مطابق اُديچيه علائقو واهيڪا ۽ گنڌارا ٻنهي علائقن تي مشتمل هو.

## ثقافت

### ٻولي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوگنڌاري ٻولي
گنڌارا جي ٻولي هڪ پراڪرت يا "وچ-هندي آريائي" لهجو هو، جنهن کي عام طور گنڌاري چيو ويندو آهي. ڪشان سلطنت جي دور ۾، گنڌاري ڏکڻ ۽ وچ ايشيا جي ڀرپاسي وارن علائقن ۾ پکڙجي وئي. اها خروشتي لپي استعمال ڪندي هئي، جيڪا آرامي لپي مان نڪتل هئي، ۽ اها چوٿين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ختم ٿي وئي.

لساني شاهديون داردڪ ٻولين جي ڪجهه گروهن کي گنڌاري سان ڳنڍين ٿيون. ڪوهستاني ٻوليون، جيڪي هاڻي پنهنجن اصل وطنن مان سڀئي هٽجي چڪيون آهن، ڪنهن وقت هن علائقي ۾ وڌيڪ وسيع پکيڙ رکنديون هيون ۽ گهڻو امڪان آهي ته اهي گنڌارا جي علائقي جي قديم لهجن مان نڪتل آهن. سڀ کان آخر ۾ غائب ٿيندڙ ٻولي تراهي هئي، جيڪا ڪجهه سال اڳ تائين اوڀر افغانستان ۾ جلال آباد جي ڀرپاسي جي ڪجهه ڳوٺن ۾ ڳالهائي ويندي هئي؛ اهي ڳالهائيندڙ انهن مهاجرن جو اولاد هئا، جن کي اڻويهين صديءَ ۾ تراهه مان آفريدي پشتونن ڪڍي ڇڏيو هو. گيورگ مورگنسٽيئرن دعويٰ ڪئي ته تراهي "شايد اهڙي لهجاتي گروهه جو باقيات آهي، جيڪو تراهه کان پشاور ضلعي وسيلي سوات ۽ دير تائين پکڙيل هو". هاڻي اها غالباً مڪمل طور ختم ٿي چڪي آهي ۽ علائقي تي هاڻي بعد وارين لڏپلاڻن وسيلي آيل ايراني ٻوليون، جهڙوڪ پشتو، غالب آهن. اڄ به ڳالهائجندڙ جديد هندي آريائي ٻولين مان توروالي، گنڌاري جي هڪ لهجي *نيا* سان ممڪن حد تائين سڀ کان ويجهي لساني نسبت ڏيکاري ٿي.

### مذهب

وڌيڪ ڏسو: ريشم رستي وسيلي ٻڌ ڌرم جي ڦهلاءَ ۽ گنڌاري ٻڌ ڌرم
ميتريا ٻوڌي ستوا، گوتم ٻڌ، ۽ اولوڪيتشور ٻوڌي ستوا. ٻي–ٽين صدي عيسوي، گنڌارا.
اولوڪيتشور ٻوڌي ستوا جو ڪانسي جو بت. بي خوفيءَ واري مدرا. ٽين صدي عيسوي، گنڌارا.
#### مهايانا ٻڌ ڌرم

پالي ماخذن موجب، ٻڌ ڌرم پهريون ڀيرو گنڌارا ۾ ٽين ٻڌ ڌرمي ڪائونسل کان پوءِ پهتو، جيڪا ٽين صدي ق.م. ۾ پاٽلي پتر ۾ اشوڪ جي دور حڪومت ۾ ٿي هئي. مختلف ڀڪشو سلطنت جي مختلف حصن ڏانهن موڪليا ويا، ۽ خاص طور گنڌارا ڏانهن موڪليل مبلغ مججهنتڪ هو، جيڪو ڀارت جي شهر وارانسي مان هو.

مهايانا خالص زمين سوتر گنڌارا واري علائقي مان چين تائين 147ع جي اوائل ۾ پهتا، جڏهن ڪشان ڀڪشو لوڪڪشيما ڪجهه ابتدائي ٻڌ ڌرمي سوترن جو چيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪرڻ شروع ڪيو. انهن ابتدائي ترجمن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي گنڌاري ٻوليءَ مان ترجمو ڪيا ويا هئا. لوڪڪشيما اهم مهايانا سوترن جو ترجمو ڪيو، جهڙوڪ *اشٽساهسريڪا پرجناپارميتا سوتر*، ۽ اهڙن ناياب، اوائلي مهايانا سوترن جو پڻ ترجمو ڪيو، جيڪي سماڌي ۽ ٻڌ اڪشوڀيا تي ڌيان سان لاڳاپيل هئا. لوڪڪشيما جا ترجما مهايانا ٻڌ ڌرم جي اوائلي دور بابت اڃا تائين اهم ڄاڻ ڏين ٿا. متنن جو هي مجموعو اڪثر ڪري سخت رياضتي عملن، ٻيلن ۾ رهڻ، ۽ ڌيان جي ارتڪازي حالتن ۾ جذب ٿيڻ کي شامل ڪري ٿو ۽ انهن تي زور ڏئي ٿو:

> پال هيريسن ڪجهه اهڙن متنن تي ڪم ڪيو آهي، جيڪي شايد مهايانا سوترن جا اسان وٽ موجود سڀ کان اوائلا نسخا آهن؛ اهي ٻي صدي عيسويءَ جي پوئين اڌ ۾ هندي-سٿيائي مترجم لوڪڪشيما طرفان چيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيا ويا. هيريسن اشارو ڪري ٿو ته لوڪڪشيما سوترن جي مجموعي ۾ اضافي رياضتي عملن، ٻيلن ۾ رهڻ، ۽ سڀ کان وڌيڪ ڌيان جي جذب واري حالتن (*سماڌي*) لاءِ خاص دلچسپي موجود آهي. ڌيان ۽ ڌياني حالتن کي اوائلي مهايانا ۾ مرڪزي جاءِ حاصل نظر اچي ٿي؛ يقيناً انهن جي روحاني اثر سبب، پر اهو به ممڪن آهي ته انهن تازين الهامن ۽ وحي جهڙين بصيرتن تائين رسائي ڏني هجي.
>
>
>

ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته مهايانا *ڊگهو سکاوتيويوهه سوتر* ڪشان سلطنت جي دور، يعني پهرين ۽ ٻي صدي عيسويءَ ۾، مهيشاسڪ ڀڪشن جي ترتيب سان مرتب ٿيو، جيڪي گنڌارا واري علائقي ۾ ترقي ڪري رهيا هئا. بهرحال، امڪان آهي ته ڊگهو *سکاوتيويوهه* پنهنجي ترتيب ۾ مهاسانگھڪ-لوڪوتر واد فرقي جو به گهڻو اثر رکي ٿو، ۽ هن سوتر ۾ لوڪوتر وادين جي *مهاوستو* سان ڪيترائي گڏيل عنصر موجود آهن. گنڌارا ۾ ڪشان دور دوران امتابھ ٻڌ جون اهڙيون تصويرون به ٺاهيون ويون جن سان گڏ ٻوڌي ستوا اولوڪيتشور ۽ مهاستھامپراپت ڏيکاريل هئا.

*منجشري مول ڪلپ* ۾ لکيل آهي ته ڪشان سلطنت جي ڪنشڪ اتر اولهه ۾ مهايانا پرجناپارميتا تعليمات جي قيام جي سرپرستي ڪئي. تاراناٿ لکيو آهي ته هن علائقي ۾ ڪنشڪ جي زماني ۾ جالندھر خانقاهه جي ڪائونسل ۾ 500 ٻوڌي ستوا شريڪ ٿيا، جنهن مان هن دور ۾ اتر اولهه اندر مهايانا جي ڪنهن حد تائين ادارياتي قوت جو پتو پوي ٿو. ايڊورڊ ڪونزي وڌيڪ چوي ٿو ته پرجناپارميتا کي ڪشان دور ۾ اتر اولهه ۾ وڏي ڪاميابي حاصل ٿي، ۽ اهو شايد اوائلي مهايانا جو "قلعو ۽ آتشدان" هو، پر ان جو اصل ماخذ نه هو؛ ان اصل کي هو ٻڌ ڌرم جي مهاسانگھڪ شاخ سان لاڳاپيل ڪري ٿو.

#### ٻيا مذهب

زرتشت مذهب به فارسي فتح کان وٺي گنڌارا ۾ موجود هو، ۽ شايد اشوڪ جي دور حڪومت ۽ ان کان پوءِ به جاري رهيو: ڪجهه عالمن قياس ڪيو آهي ته ان جي موجودگي گنڌارا ۾ مهايانا ٻڌ ڌرم جي منفرد پهلوئن جي ارتقا تي اثرانداز ٿي هوندي.

گنڌارا، خاص طور ٽيڪسيلا، ڪشان دور ۾ هندو هم آميزي جي فن ۽ ثقافت جي ارتقا ۾ به اثرائتو ڪردار ادا ڪيو، ڇاڪاڻ ته علائقي جون فني روايتون هندو فن ۾ ديوتائن جي ڪجهه اوائلي تصويرن تي اثرانداز ٿيون.

## اهم شهر

قديم گنڌارا جا اهم شهر هيٺيان آهن:

* پشڪلاوتي (چارسده)، پاڪستان
* تڪششيلا (ٽيڪسيلا)، پاڪستان
* پروشاپور (پشاور)، پاڪستان
* ساگلا (سيالڪوٽ)، پاڪستان
* اوڊيانا (سوات)، پاڪستان
* جيبين، پاڪستان، جيڪو چيني ماخذن ۾ اچي ٿو
* چکسا (ڇڇ)، پاڪستان
* اٽڪ خورد (اٽڪ)، پاڪستان
* هنڊ (صوابي)، پاڪستان
* باجوڙ، اپراڪا جي گاديءَ جو هنڌ، پاڪستان
* اورنوس، هزاره، پاڪستان ۾ ڪنهن هنڌ

## حوالا

## تصويرون

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*