# بحرين

| بحرين جي بادشاھت مملكة البحرين (عربي) |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| جھنڊو | قومي نشان |

 |
| **ترانو:**بحريننا *بحرينُنا* "اسان جو بحرين" Duration: 50 seconds.0:50 |
| ڌرتيءَ تي ڏيکاريوعلائقي ۾ بحرين جو نقشو ڏيکاريوبحرين جو نقشو ڏيکاريو |
| گادي جو هنڌ | مناما ﻿ / ﻿ |
| سڀ کان وڏو شهر | مناما |
| سرڪاري ٻولي ۽ قومي ٻولي | عربي |
| نسلي گروھ (2020) | * 53.2% عرب
* 43.4% ڏکڻ ايشيائي
* 1.4% آفريقي
* 1.1% اتر آمريڪي
* 0.1% ٻيا
 |
| مذهب (2020) | * 74.0% اسلام (سرڪاري مذهب)
* 26.0% غير مسلم
 |
| مقامي آبادي | بحريني |
| حڪومت | وحداني نيم آئيني بادشاهت، آمرانه حڪومت هيٺ |
| • بادشاهه | حمد بن عيسيٰ آل خليفه |
| • ولي عهد | سلمان بن حمد آل خليفه |
| • وزيراعظم | سلمان بن حمد آل خليفه |
| • نائب وزيراعظم | خالد بن عبدالله آل خليفه |
| مقننه  | قومي اسيمبلي |
| •  مٿيون ایوان | مشاورتي ڪائونسل |
| • ھيٺيون ایوان  | ايوانِ نمائندگان |
| قيام |
| • آل خليفه گهراڻو | 1783 |
| • آزاديءَ جو اعلان | 14 آگسٽ 1971 |
| • گڏيل بادشاهت کان آزادي | 15 آگسٽ 1971 |
| • بحرين جي بادشاهت | 14 فيبروري 2002 |
| پکيڙ |
| • جملي | 786.8 چورس ڪلوميٽر (303.8 چورس ميل) (173هون) |
| • پاڻي (%) | تمام گهٽ |
| آبادي |
| • 2016 اندازو | 1,425,171 (149هون) |
| • 2020 مردم شماري | 1,501,635 |
| •  گھاٽائي | 1,864/km2 (4,827.7/sq mi) (6هون) |
| جِي ڊي پي (مساوي قوت خريد ) | 2026 لڳ ڀڳ |
| • ڪل |  $118.060 بلين (98هون) |
| • في سيڪڙو |  $71,460 (23هون) |
|  جِي. ڊي. پي  (رڳو نالي ۾ ) | 2026 لڳ ڀڳ |
| • ڪل |  $49.190 بلين (95هون) |
| • في سيڪڙو |  $29,780 (40هون) |
| ايڇ ڊي آء (2023) |  0.899 انتهائي اعلیٰ · 38هون |
| ڪرنسي | بحريني دينار (BHD) |
| معياري وقت | AST (متناسق عالمي وقت+3) |
|  ڊرائيونگ جو پاسو | ساڄي پاسي |
| ڊائلنگ ڪوڊ | +973 |
| انٽرنيٽ ڊومين | .bh |
| **ویب سائيٽ** bahrain.bh |
| 1. 17 نومبر 1967 کان
2. 46٪ بحريني شهري آهن، جڏهن ته 4.7٪ ٻيا عرب آهن.
 |

**بحرين**, سرڪاري طور **بحرين جي بادشاهت**، اولهه ايشيا ۾ واقع هڪ ٻيٽ وارو ملڪ آهي. هي فارس نار جي اولهه واري ڪناري جي ويجهو واقع آهي. ملڪ 33 قدرتي ٻيٽن ۽ وڌيڪ 50 مصنوعي ٻيٽن تي ٻڌل هڪ ننڍڙو ٻيٽن جو مجموعو آهي، جنهن جو مرڪز بحرين ٻيٽ آهي، جيڪو ملڪ جي لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو زميني ايراضي تي مشتمل آهي. بحرين قطر ۽ سعودي عرب جي اتر اوڀر واري سامونڊي ڪناري جي وچ ۾ واقع آهي، جنهن سان اهو شاهه فهد ڪاز وي ذريعي ڳنڍيل آهي. 2024ع تائين ملڪ جي آبادي 1,588,670 هئي، جن مان 739,736 (آبادي جو 46.6٪) بحريني شهري، جڏهن ته 848,934 (53.4٪) پرديسي رهواسي هئا. بحرين جي پکيڙ لڳ ڀڳ 760 چورس ڪلوميٽر (290 چورس ميل) آهي. اهو ايشيا جو ٽيون ننڍو ملڪ آهي، جيڪو مالديپ ۽ سنگاپور کان پوءِ اچي ٿو. ملڪ جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شهر مناما آهي.

بحرين جي موجوده علائقي تي قديم زماني ۾ دلمون تهذيب قائم هئي. هي علائقو قديم دور کان پنهنجي موتين جي شڪار لاءِ مشهور رهيو، جيڪي اوڻيهين صديءَ تائين دنيا جا بهترين موتي سمجهيا ويندا هئا. بحرين 628ع ۾ اسلام کان متاثر ٿيندڙ ابتدائي علائقن مان هڪ هو، جڏهن محمد جي حياتي جاري هئي. عرب حڪمرانيءَ کان پوءِ، 1521ع کان 1602ع تائين بحرين تي پرتگالي سلطنت حڪومت ڪئي، جن کي پوءِ صفوي ايران جي شاهه عباس اعظم بي دخل ڪيو. 1783ع ۾ بني عتبه ۽ ان سان لاڳاپيل قبيلن ناصر المذڪور کان بحرين تي قبضو ڪيو. ان وقت کان وٺي ملڪ تي آل خليفه خاندان حڪومت ڪندو اچي ٿو، جنهن ۾ احمد الفاتح بحرين جو پهريون *حاڪم* هو.

اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾، برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت سان لڳاتار معاهدن کان پوءِ، بحرين برطانوي محافظت وارو علائقو بڻجي ويو. 1971ع ۾ هن آزاديءَ جو اعلان ڪيو. اڳ ۾ هڪ امارت هئڻ کان پوءِ، 2002ع ۾ بحرين کي نيم آئيني بادشاهت قرار ڏنو ويو، ۽ آئين جي آرٽيڪل 2 تحت شريعت کي قانون سازيءَ جو بنيادي ذريعو قرار ڏنو ويو. 2011ع ۾ ملڪ ۾ احتجاجن جي لهر اڀري، جيڪا علائقائي عرب بهار کان متاثر هئي. حڪمران سني مسلمان آل خليفه خاندان تي اختلاف راءِ رکندڙن، سياسي مخالفن ۽ شيعه مسلمان آبادي سميت مختلف گروهن جي انساني حقن جي ڀڃڪڙي جا الزام لڳندا رهيا آهن.

بحرين کي فارس نار جي تيل کان پوءِ واري معيشت اختيار ڪندڙ پهرين ملڪن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جنهن جو سبب بئنڪنگ ۽ سياحت جي شعبن ۾ ڏهاڪن کان ٿيندڙ سيڙپڪاري آهي. دنيا جون ڪيترين ئي وڏيون مالي اداريون مناما ۾ موجود آهن، پر تيل مان حاصل ٿيندڙ آمدني اڃا تائين سرڪاري بجيٽ جو اهم حصو آهي. ورلڊ بئنڪ بحرين کي ورلڊ بئنڪ موجب اعليٰ آمدني واري معيشت طور تسليم ڪري ٿي. بحرين گڏيل قومون، غير وابسته تحريڪ، عرب ليگ، اسلامي سهڪار تنظيم ۽ خليجي سهڪار ڪائونسل جو ميمبر آهي. اهو شنگهائي سهڪار تنظيم جو ڊائلاگ پارٽنر پڻ آهي.

هن ٻيٽ جي ڊيگهه 48 ڪ. م (30 ميل) ۽ ويڪر 16 ڪ. م (10 ميل) آهي. هتي جو اوچو -جبل- ”دخان“ آهي، جنهن جي اوچائي 135 ميٽر آهي. آب وهوا -ٿڌي-، ڊسمبر ۽ مارچ مهينن ۾ مينهن پوي ٿو، جڏهن ته سراسري گرميءَ جو پد 19 درجا آهي. هيءُ ملڪ عيسوي سال کان 2000 سال اڳ واپار جو وڏو مرڪز هو. 1973ع ۾ پارلياماني نظام قائم ڪيو ويو. ملڪ جو وڏو سربراهه ”-امير-“ آهي، جيڪو وزيرن کي مقرر ڪندو آهي؛ جڏهن ته سمورن وزيرن جو سربراهه وزيراعظم هوندو آهي. هيءُ ملڪ قدرتي وسيلن سان مالامال آهي. هتي -تيل- جا وڏا ذخيرا، قدرتي گئس، چن جو -پٿر- ۽ جپسم وڏي تعداد ۾ ملي ٿو. -ان- کان سواءِ هتي -تيل- صاف ڪرڻ ۽ جهازن جي مرمت جا ڪارخانا پڻ آهن. هن وقت -بحرين- -تيل- جي واپار، بئنڪنگ ۽ تجارت جو وڏو مرڪز آهي.

## لفظي معنيٰ

*بحرين* عربي لفظ *بحر*، يعني "سمنڊ"، جو ٻٽو روپ آهي، تنهنڪري *البحرين* جي اصل معنيٰ "ٻه سمنڊ" آهي. بهرحال، هي نالو مؤنث خاص اسم طور لغوي صورت اختيار ڪري چڪو آهي ۽ مثنيٰ جي نحوي قاعدن جي پيروي نٿو ڪري؛ تنهنڪري ان جي صورت هميشه *بحرين* رهي ٿي ۽ ڪڏهن به *بحران* نٿي ٿئي، جيڪا متوقع فاعلي صورت آهي. لفظ سان پڇاڙيون بنا ڪنهن تبديليءَ جي شامل ڪيون وڃن ٿيون، جيئن قومي تراني جي نالي *بحرينُنا* ("اسان جو بحرين") يا نسبتي نالو *بحريني* ۾. وچئين دور جي نحو دان الجوهري ان بابت تبصرو ڪندي چيو ته وڌيڪ رسمي طور صحيح اصطلاح *بحري* (lit. 'سمنڊ سان واسطو رکندڙ') غلط سمجهيو وڃي ها، تنهنڪري استعمال نه ڪيو ويو.

اهو اڃا تائين اختلافي آهي ته *بحرين* نالو اصل ۾ ڪهڙن "ٻن سمنڊن" ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هي اصطلاح قرآن ۾ پنج ڀيرا اچي ٿو، پر جديد ٻيٽ ڏانهن اشارو نٿو ڪري، جيڪو اصل ۾ عربن وٽ *اوال* جي نالي سان مشهور هو. اڄڪلهه بحرين جا "ٻه سمنڊ" عام طور ٻيٽ جي اوڀر ۽ اولهه وارا نار، ٻيٽ جي اتر ۽ ڏکڻ وارا سمنڊ، يا زمين جي مٿان ۽ هيٺ موجود کارو ۽ مٺو پاڻي سمجهيا وڃن ٿا. کوهن کان سواءِ، بحرين جي اتر ۾ سمنڊ جا اهڙا علائقا به آهن، جتي قديم دور کان سياحن جي مشاهدي موجب کاري پاڻيءَ جي وچ ۾ مٺو پاڻي اڀري نڪري ٿو. بحرين جي جغرافيائي نالي بابت هڪ متبادل نظريو الاحساء علائقي طرفان پيش ڪيو ويو آهي، جنهن موجب اهي ٻه سمنڊ "وڏو سائو سمنڊ" يعني فارس نار، ۽ الاصفر ڍنڍ هئا، جيڪا عربي خشڪي تي واقع هئي.

وچئين دور جي آخر تائين، "بحرين" مان مراد اڀرندي عربستان جو اهو علائقو هو، جنهن ۾ ڏکڻ عراق، ڪويت، الحساء، قطيف ۽ بحرين شامل هئا. هي علائقو عراق جي بصره کان عمان جي هرمز ڳچي سمنڊ (اسٽريٽ آف ھرمز) تائين پکڙيل هو. هي اقليم البحرين جو "بحرين صوبو" هو. "بحرين" جو اصطلاح فقط اوال ٻيٽن جي مجموعي لاءِ ڪڏهن استعمال ٿيڻ لڳو، اهو معلوم ناهي. اڀرندي عربستان جي سڄي ساحلي پٽي هڪ هزار سالن تائين "بحرين" جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي. ٻيٽ ۽ بادشاهت کي عام طور **بحرين** به لکيو ويندو هو.

## تاريخ

### قديم دور

بحرين دلمون جو مرڪز هو، جيڪو برونز دور ۾ هڪ اهم واپاري مرڪز هو ۽ ميسوپوٽيميا کي سنڌو ماٿري سان ڳنڍيندو هو. بعد ۾ بحرين تي سوميرين ۽ بابليونين حڪومت ڪئي. ڇهين صدي ق.م کان ٽين صدي ق.م تائين بحرين هخامنشي سلطنت جو حصو رهيو. لڳ ڀڳ 250 ق.م ڌاري پارت سلطنت فارس نار کي پنهنجي قبضي ۾ آندو ۽ پنهنجي اثر کي عمان تائين وڌايو. پارٿين واپاري رستن تي ضابطو رکڻ لاءِ فارس نار جي ڏاکڻي سامونڊي ڪناري تي فوجي چوڪيون قائم ڪيون.

ڪلاسيڪي دور ۾ بحرين کي قديم يوناني *ٽائيلوس* سڏيندا هئا، جيڪو موتين جي واپار جو مرڪز هو. اهو نالو ان وقت مشهور ٿيو، جڏهن سڪندر اعظم جي خدمت ۾ موجود يوناني سامونڊي سالار نيئرخس بحرين تي پهتو. اهو سمجهيو وڃي ٿو ته نيئرخس سڪندر اعظم جي سپهه سالارن مان پهريون شخص هو، جنهن هن ٻيٽ جو دورو ڪيو. هن هتي هڪ سرسبز سرزمين ڏٺي، جيڪا هڪ وسيع واپاري نيٽ ورڪ جو حصو هئي. هن لکيو:

> "فارس نار ۾ واقع ٽائيلوس ٻيٽ تي ڪپهه جي وڻن جا وڏا باغ آهن، جن مان *سنڊونيس* نالي ڪپڙا تيار ڪيا وڃن ٿا. انهن جا مختلف درجا آهن؛ ڪي نهايت قيمتي، ته ڪي نسبتاً سستا. انهن جو استعمال فقط هندستان تائين محدود ناهي، پر عربستان تائين به پکڙيل آهي."

يوناني فلسفي ۽ نباتات جي ماهر ٿيوفراسٽس لکي ٿو ته بحرين جو وڏو حصو انهن ڪپهه جي وڻن سان ڍڪيل هو، ۽ بحرين انهن لٺين جي برآمد لاءِ مشهور هو، جن تي مخصوص نشان اُڪريل هوندا هئا ۽ جيڪي روايتي طور بابليون ۾ استعمال ڪيون وينديون هيون.

سڪندر اعظم بحرين ۾ يوناني آبادگار آباد ڪرڻ جو ارادو رکندو هو. جيتوڻيڪ اهو واضح ناهي ته اهو سندس خواهش مطابق وڏي پيماني تي عمل ۾ آيو يا نه، پر بحرين وڏي حد تائين هلينائي دنيا جو حصو بڻجي ويو. مٿئين طبقي جي ٻولي يوناني هئي، جڏهن ته روزمره جي زندگيءَ ۾ آرامي ٻولي استعمال ٿيندي هئي. مقامي سڪن تي ويٺل زيوس جي تصوير موجود آهي، جنهن بابت خيال آهي ته هتي سندس پوڄا عرب سج ديوتا شمس جي گڏيل صورت طور ڪئي ويندي هئي. ٽائيلوس يوناني راندين جي مقابلي جو مرڪز پڻ هو.

يوناني مؤرخ اسٽرابو جو خيال هو ته فينيقين جو اصل وطن بحرين هو. هيروڊوٽس پڻ اهو ئي سمجهندو هو ته فينيقين جو اصل وطن بحرين هو. هن نظريي کي اوڻيهين صديءَ جي جرمن قديم تاريخ جي ماهر آرنولڊ هيرن قبول ڪيو، جنهن لکيو:

> "مثال طور يوناني جاگرافيدانن وٽ اسان ٻن ٻيٽن، ٽائرس يا ٽائيلوس، ۽ اراڊوس جو ذڪر پڙهون ٿا، جيڪي پاڻ کي فينيقين جو اصل وطن سڏيندا هئا ۽ فينيقي مندرن جا آثار پيش ڪندا هئا."

خاص طور تي صور جي رهواسين ڊگهي عرصي کان اهو موقف اختيار ڪيو آهي ته سندن اصل فارس نار مان آهي، ۽ "ٽائيلوس" ۽ "صور" جي نالن جي هڪجهڙائيءَ تي پڻ تبصرا ڪيا ويا آهن. بهرحال، ان دور ۾، جڏهن اهڙي لڏپلاڻ ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو وڃي ٿو، بحرين ۾ انساني آباديءَ جا تمام ٿورا ثبوت موجود آهن.

1745ع ۾ بيلين پاران تيار ڪيل بحرين جي تاريخي علائقي جو نقشو
بحرين جي قديم تدفيني دڙن جي جڳهن کي ڏيکاريندڙ نقشو. اندازي موجب هتي لڳ ڀڳ 350,000 تدفيني دڙا موجود آهن.
سمجهيو وڃي ٿو ته "ٽائيلوس" نالو سامي لفظ *تلمن* (دلمون) جي يوناني صورت آهي. *ٽائيلوس* جو اصطلاح ٻيٽن لاءِ عام طور تي بطليموس جي *جغرافيه* تائين استعمال ٿيندو رهيو، جتي اتان جي رهواسين کي *ٿيلوآنائي* چيو ويو آهي. بحرين جا ڪجهه مڪاني نالا ٽائيلوس واري دور تائين پهچن ٿا؛ مثال طور محرق جي رهائشي علائقي "اراد" جو نالو قديم يوناني نالي "اراڊوس" مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو محرق جو قديم يوناني نالو هو.

ٽين صدي عيسويءَ ۾ اردشير پهريون، جيڪو ساساني سلطنت جو پهريون حڪمران هو، عمان ۽ بحرين تي چڙهائي ڪئي، جتي هن بحرين جي حڪمران سناطروق کي شڪست ڏني.

بحرين اوال (عربي: اوال) نالي هڪ ڍڳي جي ديوتا جي پوڄا جو مرڪز هو. پوڄارين محرق ۾ اوال جو هڪ وڏو مجسمو تعمير ڪيو هو، جيڪو هاڻي موجود ناهي. *ٽائيلوس* واري دور کان پوءِ ڪيترين ئي صدين تائين بحرين *اوال* جي نالي سان سڃاتو ويندو رهيو. پنجين صدي عيسويءَ تائين بحرين نسطوري عيسائيت جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو، ۽ سماهيج ڳوٺ بشپن جي گاديءَ جو هنڌ هو. 410ع ۾، مشرقي سرياني چرچ جي سينوڊ جي رڪارڊ موجب، *بطائي* نالي هڪ بشپ کي بحرين ۾ چرچ مان خارج ڪيو ويو. هڪ مذهبي فرقو هئڻ جي حيثيت سان، نسطوري عيسائين کي بازنطيني سلطنت طرفان اڪثر بدعقيدو سمجهي ستايو ويندو هو، پر بحرين سلطنت جي قبضي کان ٻاهر هئڻ سبب کين ڪجهه تحفظ حاصل هو. اڄ به محرق جي ڪيترن ئي ڳوٺن جا نالا بحرين جي عيسائي ورثي جي ياد ڏيارين ٿا، جن مان الدير جي معنيٰ "خانقاهه" آهي.

اسلام کان اڳ بحرين جي آبادي ۾ عيسائي عرب (خاص طور عبدالقيس)، فارسي (زرتشتي)، يهودي، ۽ آرامي ٻولي ڳالهائيندڙ زرعي آبادي شامل هئي. رابرٽ برٽرم سرجينٽ موجب، بحارنه شايد انهن ماڻهن جا عرب بڻيل "اولاد" آهن، جيڪي اصل آباديءَ مان اسلام قبول ڪندڙ عيسائين (آرامين)، يهودين ۽ فارسين تي مشتمل هئا، جيڪي اڀرندي عربستان جي ٻيٽن ۽ آباد سامونڊي علائقن ۾ مسلمانن جي فتح وقت رهندا هئا. اسلام کان اڳ بحرين جي مستقل رهواسين جي ٻولي بنيادي طور آرامي هئي ۽ ڪجهه حد تائين فارسي پڻ ڳالهائي ويندي هئي، جڏهن ته سرياني ٻولي مذهبي رسمن ۽ عبادت جي ٻولي طور استعمال ٿيندي هئي.

### اسلام جي آمد

اصل مضمون جي لاءِ ڏسومحمد جون فوجي مهمون
628ع ۾ محمد طرفان بحرين جي حاڪم منذر بن ساويٰ التميمي ڏانهن موڪليل خط جي نقل
محمد صه جي بحرين جي ماڻهن سان پهرين لاڳاپي جو واقعو القدر تي چڙهائي هو. محمد بنو سليم قبيلي تي اوچتو حملو ڪرڻ جو حڪم ڏنو، ڇاڪاڻ ته هنن مديني تي حملي جي رٿابندي ڪئي هئي. کيس اطلاع مليو هو ته ڪجهه قبيلا بحرين ۾ فوج گڏ ڪري رهيا هئا ۽ سرزمينِ عرب تي حملي جي تياري ڪري رهيا هئا، پر جڏهن انهن قبيلن کي خبر پئي ته محمد پاڻ فوج جي اڳواڻي ڪندي سندن مقابلي لاءِ اچي رهيو آهي، ته اهي پوئتي هٽي ويا.

عربن جي فتح کان ٿورو اڳ، لڳ ڀڳ 600ع ۾ ساساني دور جي فارسي سلطنت
روايتي اسلامي روايتن موجب، العلاءُ الحضرمي کي 628ع ۾ محمد طرفان زيد بن حارثه جي مهم (حسما) دوران بحرين واري علائقي ڏانهن سفير طور موڪليو ويو، ۽ منذر بن ساويٰ التميمي، جيڪو ان وقت بحرين جو مقامي حڪمران هو، سندس دعوت قبول ڪئي ۽ سڄي علائقي اسلام قبول ڪيو.

### وچيون دور

899ع ۾ قرامطه، جيڪي هزارساله اسماعيلي مسلمان فرقو هئا، بحرين تي قبضو ڪري ورتو. سندن مقصد عقل جي بنياد تي هڪ مثالي سماج قائم ڪرڻ ۽ پنهنجي جماعت جي پوئلڳن ۾ ملڪيت جي ٻيهر ورڇ ڪرڻ هو. ان کان پوءِ قرامطن بغداد ۾ موجود خليفي کان خراج طلب ڪرڻ شروع ڪيو، ۽ 930ع ۾ هنن مڪي تي حملو ڪري مڪو مان مقدس حجر اسود کڻي وچئين دور جي بحرين جي احساء واري مرڪز ڏانهن منتقل ڪيو، جتي ان کي ڀنگ طور رکيو ويو. مؤرخ الجويني جي بيان موجب، 951ع ۾، 22 سالن کان پوءِ، حجر اسود پراسرار حالتن ۾ واپس ڪيو ويو. ان کي هڪ ٿيلهي ۾ وجهي ڪوفي جي جامع مسجد، عراق ۾ اڇلايو ويو، جنهن سان گڏ هڪ نوٽ به هو، جنهن ۾ لکيل هو: "حڪم سان اسان ان کي کنيو هو، ۽ حڪم سان ئي اسان ان کي واپس آندو آهي." حجر اسود جي چوري ۽ منتقلي سبب اهو ست ٽڪرن ۾ ورهائجي ويو.

976ع ۾ عباسين هٿان شڪست کائڻ کان پوءِ، قرامطن کي الحساء جي عرب عيوني خاندان ختم ڪري ڇڏيو، جنهن 1076ع ۾ سڄي بحرين واري علائقي تي قبضو ڪري ورتو. عيوني خاندان 1235ع تائين بحرين تي حڪومت ڪئي، جڏهن هن ٻيٽن جي مجموعي تي ٿوري عرصي لاءِ فارس جي فارسي حڪمران قبضو ڪيو. 1253ع ۾ عصفوري خاندان عيوني خاندان کي ختم ڪري ڇڏيو، ۽ اهڙي طرح هنن اڀرندي عربستان، جنهن ۾ بحرين جا ٻيٽ به شامل هئا، تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو.

1330ع ۾ هي ٻيٽن جو مجموعو هرمز جي حڪمرانن جي باجگذار رياست بڻجي ويو. مقامي سطح تي ٻيٽن تي شيعه جرواني خاندان قطيف مان حڪومت ڪندو هو.

پندرهين صديءَ جي وچ ڌاري، هي ٻيٽن جو مجموعو جبري خاندان جي حڪمراني هيٺ آيو، جيڪو الحساء ۾ قائم هڪ بدوي خاندان هو ۽ اڀرندي عربستان جي وڏي حصي تي حڪومت ڪندو هو.

### پورچوگالي دور ۽ شروعاتي جديد دور

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسوصفوي دور ۾ بحرين**,** بني عتبه طرفان بحرين تي حملو**,** بحرين ۽ ان جا تابعدار علائقا**۽** قطري–بحريني جنگ
باريم جو پورچوگالي قلعو، جيڪو پرتگالين 1521ع کان 1602ع تائين بحرين تي حڪومت دوران تعمير ڪيو.
1521ع ۾ پورچوگالين هرمز سان اتحاد ڪري جبري حڪمران مقرن بن زامل کان بحرين تي قبضو ڪيو، جيڪو هن قبضي دوران مارجي ويو. پورچوگالي حڪومت لڳ ڀڳ 80 سالن تائين قائم رهي، جنهن دوران هو گهڻو ڪري سني فارسي گورنرن تي ڀاڙيندا هئا. 1602ع ۾ صفوي ايران جي شاهه عباس پهرئين پورچوگالين کي ٻيٽن مان ڪڍي ڇڏيو، جنهن سان شيعه اسلام کي وڌيڪ هٿي ملي.

ايندڙ ٻن صدين تائين فارسي حڪمرانن هن ٻيٽن جي مجموعي تي پنهنجو ڪنٽرول برقرار رکيو، جيڪو صرف 1717ع ۽ 1738ع ۾ اباضين جي عماني حملن دوران عارضي طور ٽٽو. هن عرصي جي وڏي حصي ۾ هو بحرين تي سڌيءَ طرح حڪومت ڪرڻ بدران يا ته بوشهر ذريعي يا اتر فارس مان لڏي آيل سني عرب قبيلن جي وسيلي اڻسڌي حڪومت ڪندا هئا. اهي قبيلا، جيڪي فارس جي اترين علائقن مان واپس عربستان جي فارس نار واري ڪناري تي اچي آباد ٿيا، *هوله* جي نالي سان مشهور هئا. 1753ع ۾ ناصر المذڪور جي هوله قبيلي، ايران جي زند خاندان جي اڳواڻ ڪريم خان زند جي طرفان بحرين تي حملو ڪيو ۽ ايراني حڪومت کي ٻيهر سڌي طرح بحال ڪيو.

1783ع ۾ ناصر المذڪور بني عتبه ۽ انهن جي اتحادي قبيلن هٿان زباره جي جنگ (1782ع) ۾ شڪست کائڻ کان پوءِ بحرين جا ٻيٽ وڃائي ويٺو. بحرين بني عتبه لاءِ نئون علائقو نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي سترهين صديءَ کان هتي موجود هئا. ان دوران هنن بحرين ۾ کجين جا باغ خريد ڪرڻ شروع ڪيا. هڪ دستاويز مان معلوم ٿئي ٿو ته آل خليفه جي اچڻ کان 81 سال اڳ آل بن علي قبيلي (بني عتبه جي هڪ شاخ) جي هڪ شيخ ستره ٻيٽ تي مريم بنت احمد السندي کان کجين جو هڪ باغ خريد ڪيو هو.

جامني رنگ: سورهين ۽ سترهين صديءَ دوران پورچوگالي سلطنت جا فارس نار ۾ علائقا (جديد سرحدون ڏيکاريل آهن). اهم شهر، بندرگاهون ۽ واپاري رستا.
آل بن علي قطر جي ٻيٽ نما علائقي ۾ واقع زباره شهر تي حاوي قبيلو هو، جيڪو اصل ۾ بني عتبه جي طاقت جو مرڪز هو. بني عتبه جي بحرين تي قبضي کان پوءِ آل بن علي کي اتي عملي طور خودمختيار قبيلو هئڻ جي حيثيت حاصل ٿي وئي. هو چار ڳاڙهين ۽ ٽي اڇين پٽين وارو جهنڊو استعمال ڪندا هئا، جيڪو السليمي جهنڊو جي نالي سان مشهور هو، ۽ بحرين، قطر، ڪويت ۽ سعودي عرب جي بادشاهت جي اڀرندي صوبي ۾ استعمال ٿيندو هو. ان کان پوءِ قطر مان مختلف عرب خانداني ۽ قبائلي گروهه بوشهر جي ناصر المذڪور جي زوال کان پوءِ بحرين ۾ اچي آباد ٿيا. انهن خاندانن ۾ آل خليفه خاندان، آل معاواده، آل بوعينين، آل فاضل، آل ڪواري، آل مناعي، آل نعيمي، آل رميحي، آل سليطي، آل سادا، آل ثوادي ۽ ٻيا ڪيترائي خاندان ۽ قبيلا شامل هئا.

آل خليفه خاندان 1799ع ۾ قطر مان بحرين منتقل ٿيو. اصل ۾ سندن ابن ڏاڏن کي عثمانين مرڪزي عربستان جي ام قصر مان ڪڍي ڇڏيو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو بصره ڏانهن ويندڙ قافلن ۽ شط العرب جي آبي رستي تي هلندڙ واپاري جهازن تي حملا ڪندا هئا. عثمانين کين 1716ع ۾ ڪويت ڏانهن ڌڪي ڇڏيو، جتي هو 1766ع تائين رهيا.
1760ع واري ڏهاڪي ڌاري آل جلاهمه ۽ آل خليفه خاندان، جيڪي ٻئي عتوب اتحاد سان لاڳاپيل هئا، موجوده قطر جي زباره ڏانهن لڏي ويا، جنهن کان پوءِ آل صباح ڪويت جا واحد مالڪ رهجي ويا.

### 19هين صدي ۽ ان کان پوءِ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوبحرين رياست
19هين صديءَ جي شروعات ۾ بحرين تي عمانين ۽ آل سعود ٻنهي حملا ڪيا. 1802ع ۾ اهو هڪ 12 سالن جي ٻار جي حڪمراني هيٺ هو، جڏهن عماني حڪمران سيد سلطان پنهنجي پٽ سالم کي قلعو اراد ۾ گورنر مقرر ڪيو. 1816ع ۾ فارس نار ۾ برطانوي سياسي ريزيڊنٽ وليم بروس کي بحرين جي شيخ جو هڪ خط مليو، جنهن ۾ شيخ ان افواهه بابت پريشاني ظاهر ڪئي ته برطانيا مسقط جي امام طرفان ٻيٽ تي حملي جي حمايت ڪندو. هو شيخ کي يقين ڏيارڻ لاءِ بحرين ويو ته ائين ناهي، ۽ هڪ غير رسمي معاهدو تيار ڪيو، جنهن ۾ شيخ کي يقين ڏياريو ويو ته برطانيا غيرجانبدار ڌر رهندو.

فيبروري 1933ع ۾ حمد بن عيسيٰ آل خليفه جي بحرين جي حاڪم طور تاجپوشي
1820ع ۾، معاهدي واري لاڳاپي تي صحيحون ڪرڻ کان پوءِ، برطانيا آل خليفه قبيلي کي بحرين جا حڪمران، يعني عربي ۾ "الحاڪم"، تسليم ڪيو. بهرحال، ڏهه سال پوءِ، فارسي ۽ برطانوي تحفظ حاصل ڪرڻ جي ڪوششن باوجود، کين مصر کي هر سال خراج ڏيڻ تي مجبور ڪيو ويو.

1825ع ۾ بحرين جو نقشو
1860ع ۾، جڏهن برطانوي بحرين تي غالب ٿيڻ جي ڪوشش ڪئي، تڏهن آل خليفه ساڳي حڪمت عملي اختيار ڪئي. فارسين ۽ عثمانين ڏانهن خط لکي، آل خليفه بهتر شرطن جي آڇ سبب مارچ ۾ بحرين کي عثمانين جي تحفظ هيٺ رکڻ تي راضي ٿيا. آخرڪار، برطانوي هندستان جي حڪومت بحرين تي غالب ٿي وئي، جڏهن فارسين ان کي تحفظ ڏيڻ کان انڪار ڪيو. ڪرنل پيلي آل خليفه سان هڪ نئون معاهدو ڪيو، جنهن تحت بحرين کي برطانوي حڪمراني ۽ تحفظ هيٺ رکيو ويو.

مناما بندرگاهه، لڳ ڀڳ 1870ع
1868ع ۾ قطري–بحريني جنگ کان پوءِ، برطانوي نمائندن آل خليفه سان هڪ ٻيو معاهدو ڪيو. ان ۾ طئي ڪيو ويو ته حڪمران پنهنجي ڪنهن به علائقي کي گڏيل بادشاهت کان سواءِ ٻئي ڪنهن کي منتقل نه ڪري سگهندو، ۽ برطانيا جي اجازت کان سواءِ ڪنهن به پرڏيهي حڪومت سان لاڳاپا قائم نه ڪري سگهندو. بدلي ۾ برطانيا واعدو ڪيو ته بحرين کي سمنڊ رستي ٿيندڙ هر جارحيت کان بچائيندو ۽ زميني حملي جي صورت ۾ مدد فراهم ڪندو. وڌيڪ اهم ڳالهه اها هئي ته برطانيا بحرين ۾ آل خليفه جي حڪمراني جي حمايت ڪرڻ جو واعدو ڪيو، جنهن سان ملڪ جي حڪمرانن طور سندن غير مستحڪم حيثيت محفوظ ٿي وئي. 1880ع ۽ 1892ع جا ٻيا معاهدا بحرين جي برطانوي محافظت واري حيثيت کي پڪو ڪري ويا.

بحرين جي ماڻهن ۾ بيچيني تڏهن شروع ٿي، جڏهن برطانيا 1892ع ۾ سرڪاري طور هن علائقي تي مڪمل بالادستي قائم ڪئي. پهرين بغاوت ۽ وسيع عوامي اٿل پٿل مارچ 1895ع ۾ بحرين جي ان وقت جي حڪمران شيخ عيسيٰ بن علي خلاف ٿي. شيخ عيسيٰ آل خليفه جو پهريون حڪمران هو، جنهن فارسي لاڳاپن کان سواءِ حڪومت ڪئي. سر آرنلڊ ولسن، جيڪو فارس نار ۾ برطانيا جو نمائندو ۽ *دي پرشين گلف* جو مصنف هو، ان وقت مسقط کان بحرين پهتو. بغاوت وڌيڪ وڌي، ۽ ڪجهه احتجاج ڪندڙ برطانوي فوجن هٿان مارجي ويا.

تيل جي صنعت جي ترقي کان اڳ، ٻيٽ جو وڏو حصو موتين جي شڪار لاءِ وقف هو، ۽ 19هين صديءَ جي آخر تائين ان کي دنيا جو بهترين مرڪز سمجهيو ويندو هو. 1903ع ۾ جرمن سياح هرمن برچارڊٽ بحرين جو دورو ڪيو ۽ تاريخي هنڌن جون ڪيتريون ئي تصويرون ڪڍيون، جن ۾ پراڻو *قصر الشيخ* پڻ شامل هو؛ اهي تصويرون هاڻي برلن جو نسلياتي عجائب گهر ۾ محفوظ آهن. پهرين عالمي جنگ کان اڳ، موتين جي شڪار لاءِ لڳ ڀڳ 400 ٻيڙيون موجود هيون ۽ سالياني برآمد £30,000 کان وڌيڪ هئي.

1911ع ۾ بحريني واپارين جي هڪ گروهه ملڪ ۾ برطانوي اثر تي پابنديون لڳائڻ جو مطالبو ڪيو. ان گروهه جي اڳواڻن کي پوءِ گرفتار ڪري هندستان جلاوطن ڪيو ويو. 1923ع ۾ برطانوي انتظامي سڌارا متعارف ڪرايا ۽ شيخ عيسيٰ بن علي کي سندس پٽ سان تبديل ڪيو. ڪجهه مذهبي مخالفن ۽ خاندانن، جهڙوڪ آل دوسري، ملڪ ڇڏي ڏنو يا کين سعودي عرب جلاوطن ڪيو ويو. ٽن سالن کان پوءِ برطانيا ملڪ کي عملي طور چارلس بيلگريو جي حڪمراني هيٺ رکيو، جيڪو 1957ع تائين حڪمران جو صلاحڪار رهيو. بيلگريو ڪيترائي سڌارا آندا، جهڙوڪ 1919ع ۾ ملڪ جي پهرين جديد اسڪول جو قيام ۽ 1937ع ۾ غلامي جو خاتمو. ساڳئي وقت موتين لاءِ غوطا خوريءَ جي صنعت تيزيءَ سان ترقي ڪئي.

1927ع ۾ ان وقت جي ايران جي شاهه رضا شاهه ليگ آف نيشنز ڏانهن هڪ خط ۾ بحرين تي خودمختياري جو مطالبو ڪيو. ان قدم سبب بيلگريو سخت قدم کنيا، جن ۾ شيعه ۽ سني مسلمانن وچ ۾ تڪرار کي همٿائڻ به شامل هو، ته جيئن بغاوتن کي دٻائي سگهجي ۽ ايراني اثر کي محدود ڪري سگهجي. بيلگريو ان کان به اڳتي ويو ۽ فارس نار جو نالو بدلائي "عربي نار" رکڻ جي تجويز ڏني؛ بهرحال، اها تجويز برطانوي حڪومت رد ڪري ڇڏي. بحرين جي ترقي ۾ برطانيا جي دلچسپي جو سبب علائقي ۾ سعودي ۽ ايراني ارادن بابت خدشا هئا.

بحرين جو پهريون تيل جو کوهه، جتان 1931ع ۾ پهريون ڀيرو تيل ڪڍيو ويو
بحرين پيٽروليم ڪمپني (باپڪو)، جيڪا ڪيليفورنيا جي اسٽينڊرڊ آئل ڪمپني (سوڪال) جي هڪ ذيلي ڪمپني هئي، 1932ع ۾ تيل دريافت ڪيو.

1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ بحرين هوائي اڏي جي ترقي ڪئي وئي. امپيريل ايئر ويز اتي اڏامون هلائيندي هئي، جن ۾ هينڊلي پيج ايڇ پي 42 جهاز پڻ شامل هو. ساڳئي ڏهاڪي جي آخر ۾ اڏامندڙ ٻيڙين ۽ سامونڊي جهازن لاءِ بحرين سامونڊي هوائي اڏو قائم ڪيو ويو.

بحرين شرڪت ڪئي ٻي عالمي جنگ ۾ اتحادين جي طرفان، ۽ 10 سيپٽمبر 1939ع تي شامل ٿيو. 19 آڪٽوبر 1940ع تي چار اطالوي ايس ايم.82 بمبار جهازن بحرين تي بمباري ڪئي ۽ ساڳئي وقت سعودي عرب جي ظهران تيل جي ميدانن کي پڻ نشانو بڻايو، ۽ اتحادين جي انتظام هيٺ هلندڙ تيل صاف ڪندڙ ڪارخانن تي حملا ڪيا. جيتوڻيڪ ٻنهي هنڌن تي نقصان تمام گهٽ ٿيو، پر هن حملي اتحادين کي بحرين جي دفاعي انتظامن کي بهتر ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن سان اتحادين جا فوجي وسيلا وڌيڪ پکڙجي ويا.

مناما جو منظر، 1953ع
ٻي عالمي جنگ کان پوءِ، برطانوي قبضي خلاف وڌندڙ جذبا عرب ملڪن ۾ پکڙيا ۽ بحرين ۾ احتجاجن جو سبب بڻيا. اهي احتجاج يهودي برادريءَ تي مرڪوز هئا. 1948ع ۾ وڌندڙ دشمني ۽ ڦرلٽ کان پوءِ، بحرين جي يهودي برادريءَ جا گهڻا ماڻهو پنهنجون ملڪيتون ڇڏي بمبئي ڀڄي ويا، ۽ پوءِ اسرائيل (پرديس حنا-ڪرڪور) ۽ گڏيل بادشاهت ۾ آباد ٿيا. 2008 مطابق، ملڪ ۾ 37 يهودي رهجي ويا هئا. 1950ع واري ڏهاڪي ۾، فرقيوار جهيڙن کان پوءِ سڌارپسندن طرفان ٺهيل قومي اتحاد ڪميٽي چونڊيل عوامي اسيمبلي، بيلگريو جي برطرفي جو مطالبو ڪيو ۽ ڪيترائي احتجاج ۽ عام هڙتالون ڪيون. 1965ع ۾، بحرين پيٽروليم ڪمپني مان سوين مزدورن جي برطرفي کان پوءِ، هڪ مهيني تائين هلندڙ بغاوت شروع ٿي.<

### آزادي

پڻ ڏسو: بحرين صوبو
1965ع ۾ مناما بازار
15 آگسٽ 1971ع تي، جيتوڻيڪ ايران جو شاهه بحرين تي تاريخي خودمختياري جي دعويٰ ڪري رهيو هو، پر هن گڏيل قومن طرفان ڪرايل ريفرينڊم قبول ڪيو، ۽ آخرڪار بحرين آزاديءَ جو اعلان ڪيو ۽ برطانيا سان دوستيءَ جو نئون معاهدو ڪيو. ساڳئي سال بعد ۾ بحرين گڏيل قومن ۽ عرب ليگ ۾ شامل ٿيو. 1970ع واري ڏهاڪي جي تيل واري واڌ بحرين کي تمام گهڻو فائدو ڏنو، جيتوڻيڪ پوءِ ايندڙ لاٿ معيشت کي نقصان پهچايو. ملڪ اڳ ۾ ئي پنهنجي معيشت کي متنوع ڪرڻ شروع ڪري چڪو هو، ۽ 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ لبناني گهرو ويڙهه مان وڌيڪ فائدو حاصل ڪيو، جڏهن لبنان جي وڏي بئنڪنگ شعبي کي جنگ سبب ملڪ مان نڪرڻو پيو ۽ بحرين، بيروت جي جاءِ تي وچ اوڀر جو مالي مرڪز بڻجي ويو.

1981ع ۾، ايران جي 1979ع واري انقلاب کان پوءِ، بحرين جي شيعه آبادي هڪ سامهون واري تنظيم، بحرين جي آزاديءَ لاءِ اسلامي محاذ، جي سرپرستي هيٺ ناڪام بغاوت جي ڪوشش ڪئي. هن بغاوت جو مقصد ايران ۾ جلاوطن هڪ شيعه عالم، حجت الاسلام هادي المدرسي، کي هڪ مذهبي حڪومت جي سربراهه طور اعليٰ اڳواڻ بڻائڻ هو. ڊسمبر 1994ع ۾، نوجوانن جي هڪ گروهه بين الاقوامي ميراٿون ۾ ننگين ٽنگن سان ڊوڙندڙ عورتن تي پٿر اڇلايا. پوليس سان پيدا ٿيل جهيڙو جلد ئي شهري بدامني ۾ تبديل ٿي ويو.

1994ع کان 2000ع جي وچ ۾ عوامي بغاوت ٿي، جنهن ۾ کاٻي ڌر وارا، لبرل ۽ بنياد پرست گڏجي شامل ٿيا. ان واقعي جي نتيجي ۾ لڳ ڀڳ چاليهه ماڻهو مارجي ويا، ۽ اهو تڏهن ختم ٿيو، جڏهن حمد بن عيسيٰ آل خليفه 1999ع ۾ بحرين جو امير بڻيو. هن پارلياماني چونڊون ڪرايون، عورتن کي ووٽ جو حق ڏنو ۽ سڀئي سياسي قيدي آزاد ڪيا. 14–15 فيبروري 2001ع تي ٿيل ريفرينڊم ۾ قومي ايڪشن چارٽر کي وڏي پيماني تي حمايت ملي. 14 فيبروري 2002ع تي قومي ايڪشن چارٽر جي منظوري جي حصي طور، بحرين پنهنجو رسمي نالو بحرين جي رياست (*دوله*) مان بدلائي بحرين جي بادشاهت رکيو. ساڳئي وقت رياست جي سربراهه، حمد بن عيسيٰ آل خليفه، جو لقب امير مان بدلائي بادشاهه ڪيو ويو.

ملڪ آڪٽوبر 2001ع ۾ طالبان خلاف فوجي ڪارروائي ۾ حصو ورتو، ۽ بچاءَ ۽ انساني همدردي جي ڪارروائين لاءِ عربي سمنڊ ۾ هڪ فريگيٽ موڪليو. نتيجي طور، ساڳئي سال نومبر ۾ آمريڪي صدر جارج ڊبليو بش جي انتظاميا بحرين کي "نيٽو کان ٻاهر اهم اتحادي" قرار ڏنو. بحرين 2003ع ۾ آمريڪي قيادت هيٺ عراق تي حملي جي مخالفت ڪئي هئي، ۽ حملي کان اڳ وارن ڏينهن ۾ صدام حسين کي پناهه ڏيڻ جي آڇ ڪئي هئي. پاڙيسري قطر سان لاڳاپا 2001ع ۾ هيگ ۾ بين الاقوامي عدالت انصاف طرفان حوار ٻيٽ بابت سرحدي تڪرار حل ٿيڻ کان پوءِ بهتر ٿيا. ملڪ جي سياسي آزاديءَ کان پوءِ، بحرين 2004ع ۾ آمريڪا سان آزاد واپار معاهدي بابت ڳالهيون ڪيون.

2005ع ۾، قلعة البحرين، جيڪو هڪ قلعو ۽ آثار قديمه جو مجموعو آهي، کي يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ طور درج ڪيو ويو.

### 2011ع جا بحريني احتجاج

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو2011ع بحرين بغاوت**۽** بحرين ۾ سعودي اڳواڻيءَ واري مداخلت
علائقائي عرب بهار کان متاثر ٿي، بحرين جي شيعه آبادي 2011ع جي شروعات ۾ پنهنجي سني حڪمرانن خلاف وڏا احتجاج شروع ڪيا. حڪومت شروعات ۾ احتجاجن جي اجازت ڏني، جڏهن پرل رائونڊ ابائوٽ ۾ خيما کوڙي ويٺل احتجاج ڪندڙن تي صبح سوير کان اڳ ڇاپو هنيو ويو هو. هڪ مهيني کان پوءِ حڪومت سعودي عرب ۽ ٻين خليجي سھڪار ڪائونسل جي ملڪن کان سلامتيءَ جي مدد گهري ۽ ٽن مهينن جي هنگامي حالت جو اعلان ڪيو. پوءِ حڪومت مخالف ڌر خلاف ڪاروائي شروع ڪئي، جنهن ۾ هزارين گرفتاريون ۽ منظم تشدد شامل هئا. احتجاج ڪندڙن ۽ سيڪيورٽي فورسز وچ ۾ لڳ ڀڳ روزاني جهڙپن سبب درجنين ماڻهو مارجي ويا. احتجاج، ڪڏهن ڪڏهن مخالف ڌر جي جماعتن طرفان منظم ڪيا ويندا هئا، جاري رهيا.
مارچ 2014 مطابق، 80 کان وڌيڪ شهري ۽ 13 پوليس اهلڪار مارجي چڪا هئا.
فزيشنز فار هيومن رائٽس موجب، انهن مان 34 موت حڪومت طرفان آنسو گئس جي استعمال سان لاڳاپيل هئا، جيڪا اصل ۾ آمريڪا ۾ قائم فيڊرل ليبارٽريز ٺاهي هئي. فارس نار ۾ عرب ميڊيا طرفان ٻين عرب بهار جي بغاوتن جي ڀيٽ ۾ ڪوريج جي کوٽ، ڪيترن تڪرارن کي جنم ڏنو.

ايمنسٽي انٽرنيشنل موجب، "بحرين جي عوامي بغاوت کان ڏهه سال پوءِ، منظم ناانصافي وڌيڪ شدت اختيار ڪري چڪي آهي ۽ اختلاف راءِ رکندڙن، انساني حقن جي محافظن، عالمن ۽ آزاد سول سوسائٽيءَ کي نشانو بڻائيندڙ سياسي جبر اظهار جي آزادي يا پرامن سرگرميءَ جي حق جي پرامن استعمال لاءِ تقريباً هر جڳهه بند ڪري ڇڏي آهي". بحرين اڃا تائين فوجي ۽ مالي طور سعودي عرب ۽ گڏيل عرب امارات تي ڀاڙي ٿو، جيتوڻيڪ حڪومت طرفان لاڳو ٿيندڙ اقتصادي سڌارن سان اها صورتحال تبديل ٿي رهي آهي.

### 2026ع ايران جنگ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو2026ع ۾ بحرين تي ايراني حملا
28 فيبروري 2026ع تي آمريڪا ۽ اسرائيل گڏيل فضائي حملا ايران تي ڪيا، جن ۾ علي خامنه اي جي قتل سميت ايران جو سپريم اڳواڻ ۽ ڪيترائي ٻيا ايراني عملدار مارجي ويا، جنهن سان حڪومتي تبديلي کي ظاهر ڪيل مقصد بڻائيندي جنگ شروع ٿي. ايران ان جي جواب ۾ اسرائيل، آمريڪي فوجي اڏن ۽ علائقي ۾ آمريڪا جي اتحادي ملڪن، جن ۾ بحرين پڻ شامل هو، تي ميزائلن ۽ ڊرون جنگ ذريعي حملا ڪيا، جن جي نتيجي ۾ مالي نقصان ۽ شهري جانيون ضايع ٿيون.

## جاگرافي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوبحرين جي جاگرافي
پڻ ڏسو: بحرين ۾ زمين جي بحالي
جاگرافيائي بناوت
بحرين، فارس نار ۾ واقع هڪ عام طور تي هموار ۽ خشڪ ٻيٽن جو مجموعو آهي. اهو هڪ هيٺاهين ريگستاني ميدان تي مشتمل آهي، جيڪو آهستي آهستي مرڪزي گهٽ اوچي ٽڪريءَ ڏانهن بلند ٿئي ٿو، جنهن جو بلند ترين هنڌ 134 m (440 ft) اوچو جبل الدخان (دونهين جو جبل) آهي.

بحرين جو ڪل رقبو اڳ ۾ 665 چورس ڪلوميٽر (257 چورس ميل) هو، پر زمين جي بحالي جي منصوبن سبب اهو وڌي 780 چورس ڪلوميٽر (300 چورس ميل) ٿي ويو آهي.
بحرين کي اڪثر 33 ٻيٽن تي مشتمل هڪ ٻيٽن جو مجموعو قرار ڏنو ويندو آهي، پر وسيع پيماني تي زمين جي بحالي جي منصوبن کان پوءِ آگسٽ 2008ع تائين ٻيٽن ۽ ٻيٽن جي مجموعن جو انگ وڌي 84 ٿي ويو.
بحرين جي ڪنهن به ملڪ سان زميني سرحد نه آهي، پر ان جي سامونڊي ڪناري جي ڊيگهه 161 ڪلوميٽر (100 mi) آهي. ملڪ ان کان علاوه 22 ڪلوميٽر (12 nmi) علاقائي سمنڊ ۽ 44 ڪلوميٽر (24 nmi) متصل علائقو (Contiguous Zone) جي به دعويٰ ڪري ٿو.

بحرين جا سڀ کان وڏا ٻيٽ بحرين ٻيٽ، حوار ٻيٽ، محرق ٻيٽ، ام النعسان ۽ ستره آهن.
بحرين ۾ سياري نرم، جڏهن ته اونهارا انتهائي گرم ۽ نمي وارا هوندا آهن. ملڪ جا قدرتي وسيلا وڏي مقدار ۾ تيل، قدرتي گئس ۽ سامونڊي پاڻيءَ ۾ موجود مڇيون آهن. زرعي لائق زمين ملڪ جي ڪل ايراضيءَ جو رڳو 2.82٪ آهي.
بحرين جي لڳ ڀڳ 92٪ ايراضي ريگستان تي مشتمل آهي، جتي وقت بوقت ڏڪار ۽ مٽيءَ جا طوفان اچن ٿا، جيڪي بحرين لاءِ اهم قدرتي خطرا آهن.
بحرين ۾ ٻيلو تقريباً ملڪ جي ڪل زميني ايراضيءَ جو 1٪ آهي، جيڪو 2020ع ۾ 700 هيڪٽر (ha) ٻيلن جي برابر هو، جڏهن ته 1990ع ۾ اهو صرف 220 هيڪٽر هو. 2015ع لاءِ رپورٽ موجب ملڪ جا سمورا ٻيلائي علائقا سرڪاري ملڪيت هيٺ هئا.
بحرين کي درپيش ماحولياتي مسئلن ۾ محدود زرعي زمين جي تباهي سبب صحراڪاري، سامونڊي ڪنارن جي تباهي (جنهن ۾ مرجاني چٽان، سامونڊي ٻوٽن ۽ سامونڊي ڪنارن کي نقصان پهچڻ شامل آهي) شامل آهن، جيڪي تيل جي رساءُ، وڏن تيل بردار جهازن، آئل ريفائنرين، ورهاست اسٽيشنن ۽ اهڙن هنڌن تي غيرقانوني زمين جي بحاليءَ سبب پيدا ٿين ٿا، جهڙوڪ طبلي نار.
زرعي ۽ گهريلو شعبن طرفان بحرين جي بنيادي زيرزميني پاڻيءَ جي ذخيري، دمام آبي ذخيرو (Dammam Aquifer)، جي حد کان وڌيڪ استعمال سبب ان ۾ ڀرپاسي جي کاراڻ ۽ لوڻياٺي پاڻيءَ جي داخل ٿيڻ ڪري زمين جي لوڻياٺ وڌي وئي آهي.
زيرزميني پاڻيءَ جي ڪيميائي بناوت بابت ڪيل هڪ مطالعي ۾ آبي ذخيري جي لوڻياٺ وڌڻ جي ذريعن جي جڳهن جي سڃاڻپ ڪئي وئي ۽ انهن جي اثر وارن علائقن جي حدبندي ڪئي وئي. جاچ مان ظاهر ٿيو ته جيئن زيرزميني پاڻي بحرين جي اتر-اولهه وارن حصن مان، جتي آبي ذخيرو اوڀر سعودي عرب کان پاسيري زيرزميني وهڪري ذريعي پاڻي حاصل ڪري ٿو، ڏکڻ ۽ ڏکڻ-اوڀر وارن حصن ڏانهن وهي ٿو، تيئن آبي ذخيري جي پاڻيءَ جي معيار ۾ نمايان تبديلي اچي ٿي.

آبي ذخيري ۾ لوڻياٺ وڌڻ جا چار قسم سڃاڻپ ڪيا ويا آهن:

* اتر-مرڪزي، اولهه ۽ اوڀر وارن علائقن ۾ هيٺين لوڻياٺي پاڻيءَ وارن علائقن مان کاراڻ پاڻيءَ جو مٿي اچڻ.
* اوڀر واري علائقي ۾ سامونڊي پاڻيءَ جي دراندازي.
* ڏکڻ-اولهه واري علائقي ۾ سبخا جي پاڻيءَ جي دراندازي.
* اولهه واري علائقي جي هڪ مقامي حصي ۾ آبپاشي کان موٽندڙ پاڻيءَ جو اثر.

بحرين جي پاڻيءَ بابت اختيارين لاءِ زيرزميني پاڻيءَ جي معيار جي انتظام بابت چار متبادل تجويز ڪيا ويا آهن، ۽ هر لوڻياٺي ذريعي جي قسم ۽ ان جي وسعت، گڏوگڏ ان علائقي ۾ زيرزميني پاڻيءَ جي استعمال کي نظر ۾ رکندي، انهن جي ترجيحي علائقن جي پڻ نشاندهي ڪئي وئي آهي.

### آبهوا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوبحرين جي آبهوا

2022ع ۾ بحرين دنيا جو ڏهون سڀ کان وڌيڪ پاڻيءَ جي کوٽ وارو ملڪ هو.
ايران ۾ فارس نار جي ٻئي پاسي واقع زاگروس جبل گهٽ اوچائيءَ واري هوائن کي بحرين ڏانهن رخ ڪرڻ جو سبب بڻجن ٿا. عراق ۽ سعودي عرب مان ايندڙ مٽيءَ جا طوفان، جيڪي اتر-اولهه وارين هوائن ذريعي ايندا آهن ۽ مقامي طور شمال سڏبا آهن، جون ۽ جولاءِ جي مهينن دوران ڏسڻ جي صلاحيت گهٽائي ڇڏين ٿا.
بحرين ۾ اونهارا انتهائي گرم هوندا آهن. بحرين جي چوڌاري سمنڊ تمام گهڻو اونهو نه هجڻ سبب اونهاري ۾ تيزيءَ سان گرم ٿي ويندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ تمام گهڻي نمي پيدا ٿيندي آهي، خاص طور رات جي وقت. اها صورتحال ٻين ريگستاني آبهوائن، جهڙوڪ بغداد يا فونيڪس، ايريزونا، کان بلڪل مختلف آهي. مناسب حالتن ۾ اونهاري دوران گرمي پد 40 °C (104 °F) تائين پهچي سگهي ٿو.
بحرين ۾ برسات تمام گهٽ ۽ بيقاعده ٿيندي آهي. وسڪارو گهڻو ڪري سياري ۾ پوندو آهي، جتي سالياني سراسري برسات 70.8 millimetres or 2.8 inches رڪارڊ ڪئي وئي آهي. اپريل 2024ع ۾ نار واري علائقي ۾ شديد برساتن کان پوءِ بحرين ۾ به وڏي پيماني تي ٻوڏ آئي.
آبهوا جي تبديلي سبب بحرين ۾ انتهائي گرمي، ڏڪار، ٻوڏن ۽ مٽيءَ جي طوفانن جي واقعن ۾ واڌ اچي رهي آهي، جڏهن ته سمنڊ جي سطح بلند ٿيڻ جو خطرو پڻ موجود آهي. اهي حالتون بحرين جي خوراڪ ۽ پاڻيءَ جي سلامتي لاءِ خطرو آهن، ۽ اميد آهي ته مستقبل ۾ وڌيڪ شديد ٿينديون.
جيتوڻيڪ مجموعي طور بحرين جو اخراج نسبتاً گهٽ آهي، پر 2023ع ۾ في فرد گرين هائوس گئسن جو اخراج دنيا ۾ ٻيون نمبر تي سڀ کان وڌيڪ هو، جيڪو تقريباً 42 ٽن في فرد هو. بحرين جي گهڻي ڀاڱي اخراج جو سبب توانائيءَ جي شعبي ۾ فوسل ايندھن کي ساڙڻ آهي.
ملڪ 2060ع تائين خالص-صفر اخراج حاصل ڪرڻ جو عزم ڪري چڪو آهي، ۽ 2035ع تائين پنهنجي گرين هائوس گئسن جي اخراج ۾ 30٪ گهٽتائي آڻڻ جو به هدف مقرر ڪيو آهي.

### حياتياتي گوناگوني

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسوبحرين جي جهنگلي جيوت**۽** بحرين جي پکين جي فهرست

وڏو فليمنگو (*Phoenicopterus roseus*) بحرين جو مقامي پکي آهي.
بحرين جي ٻيٽن واري مجموعي مان پکين جون 330 کان وڌيڪ جنسون رڪارڊ ڪيون ويون آهن، جن مان 26 جنسون ملڪ اندر نسل وڌائين ٿيون. سياري ۽ سرءُ جي مهينن دوران لکين لڏپلاڻ ڪندڙ پکي فارس نار واري علائقي مان گذرن ٿا.
دنيا جي سطح تي خطري هيٺ آيل هڪ نسل، *Chlamydotis undulata*، سرءُ جي موسم ۾ باقاعدي لڏپلاڻ ڪندڙ پکي آهي.
بحرين جا ڪيترائي ٻيٽ ۽ اتان جا اٿلا سامونڊي علائقا سوڪوترا ڪارمورينٽ جي نسل وڌائڻ لاءِ عالمي اهميت رکن ٿا؛ حوار ٻيٽن تي انهن پکين جا هڪ لک (100,000) تائين جوڙا رڪارڊ ڪيا ويا آهن.
بحرين جو قومي پکي بلبل، جڏهن ته قومي جانور عربي اورڪس آهي. بحرين جو قومي گل محبوب *دينا* آهي.
بحرين ۾ ٿڻائتن جانورن جون صرف 18 جنسون ملن ٿيون. غزال، ريگستاني سها ۽ هيج هاگ جهڙا جانور جهنگ ۾ عام آهن، جڏهن ته عربي اورڪس ٻيٽ تان شڪار سبب ناپيد ٿي ويو.

ملڪ ۾ ايمفيبيئن ۽ ريپٽائل جون 25 جنسون، تتلين جون 21 جنسون ۽ ٻوٽن جون 307 جنسون پڻ رڪارڊ ڪيون ويون آهن.

سامونڊي حياتياتي ماحول تمام گهڻو متنوع آهي، جنهن ۾ وسيع سامونڊي گاهه جا ميدان، گپ وارا ميدان، ٽڪرن جي صورت ۾ موجود مرجاني چٽانون ۽ سامونڊي ڪناري کان پري ٻيٽ شامل آهن. سامونڊي گاهه جا ميدان ڪجهه خطري هيٺ آيل جانورن، جهڙوڪ ڊيوگانگ ۽ سائي سامونڊي ڪڇون، لاءِ خوراڪ حاصل ڪرڻ جا اهم علائقا آهن.
2003ع ۾ بحرين پنهنجي علائقائي سامونڊي پاڻيءَ اندر سامونڊي ڳئون، سامونڊي ڪڇون ۽ ڊولفن پڪڙڻ تي پابندي لاڳو ڪئي.
حوار ٻيٽن جو محفوظ علائقو ڪيترن ئي لڏپلاڻ ڪندڙ سامونڊي پکين لاءِ خوراڪ ۽ نسل وڌائڻ جا انتهائي قيمتي هنڌ فراهم ڪري ٿو؛ اهو پکين جي لڏپلاڻ لاءِ عالمي سطح تي تسليم ٿيل ماڳ آهي. حوار ٻيٽن تي سوڪوترا ڪارمورينٽ جي نسل وڌائڻ واري ڪالوني دنيا ۾ سڀ کان وڏي آهي، جڏهن ته هن ٻيٽن جي چوڌاري خوراڪ حاصل ڪندڙ ڊيوگانگن جو اجتماع آسٽريليا کان پوءِ دنيا ۾ ٻيو نمبر وڏو آهي.
بحرين ۾ محفوظ علائقن جا پنج نامزد علائقا آهن، جن مان چار سامونڊي ماحول تي مشتمل آهن. اهي هي آهن:

* حوار ٻيٽ
* مشطان ٻيٽ، جيڪو بحرين جي سامونڊي ڪناري کان پري واقع آهي.
* اراد نار، محرق ۾.
* طبلي نار
* العرين جهنگلي جيوت پارڪ، جيڪو هڪ چڙيا گهر ۽ خطري هيٺ آيل جانورن جي نسل وڌائڻ جو مرڪز آهي. اهو خشڪيءَ تي واحد محفوظ علائقو آهي ۽ روزاني بنيادن تي انتظام هيٺ هلندڙ واحد محفوظ علائقو پڻ آهي.

## حڪومت ۽ سياست

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوبحرين جي سياست
شيخ حمد بن عيسيٰ آل خليفه، بحرين جو بادشاهه
بحرين هڪ نيم آئيني بادشاهت آهي، جنهن جو سربراهه بادشاهه شيخ حمد بن عيسيٰ آل خليفه آهي.
بادشاهه حمد وٽ وسيع انتظامي اختيار موجود آهن، جن ۾ بحرين جو وزيراعظم ۽ سندس وزيرن جي مقرري، بحرين دفاعي فوج جي ڪمان، اعليٰ عدالتي ڪائونسل جي صدارت، پارليامينٽ جي مٿئين ايوان جي مقرري ۽ چونڊيل هيٺئين ايوان کي ٽوڙڻ جا اختيار شامل آهن.

حڪومت جو سربراهه وزيراعظم هوندو آهي. 2010ع ۾ بحرين جي ڪابينا جو لڳ ڀڳ اڌ حصو آل خليفه خاندان جي فردن تي مشتمل هو.

بحرين وٽ هڪ ٻه ايواني قومي اسيمبلي (*المجلس الوطني*) آهي، جيڪا 40 ميمبرن واري شورا ڪائونسل (*مجلس الشورى*) ۽ 40 ميمبرن واري نمائندن جي ڪائونسل (*مجلس النواب*) تي مشتمل آهي.
شورا ڪائونسل جا چاليهه ميمبر بادشاهه مقرر ڪندو آهي، جڏهن ته نمائندن جي ڪائونسل جا چاليهه ميمبر گيري مينڊرنگ ڪيل اڪيلي تڪ مان مڪمل اڪثريت جي بنياد تي چئن سالن لاءِ چونڊيا ويندا آهن.
مقرر ڪيل شورا ڪائونسل عملي طور تي چونڊيل ايوان تي *ويٽو* جو اختيار استعمال ڪري ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن به مسودي کي قانون بڻجڻ کان اڳ ٻنهي ايوانن جي منظوري لازمي هوندي آهي. منظوري کان پوءِ بادشاهه يا ته ان قانون جي توثيق ڪري نافذ ڪري سگهي ٿو يا ڇهن مهينن اندر ان کي قومي اسيمبلي ڏانهن واپس موڪلي سگهي ٿو، جتي اهو صرف ٻنهي ايوانن جي ٻه ٽهائي اڪثريت سان ٻيهر منظور ٿيڻ تي قانون بڻجي سگهي ٿو.

1973ع ۾ ملڪ ۾ پهريون پارلياماني چونڊون ٿيون، پر ٻن سالن بعد مرحوم امير عيسيٰ بن سلمان آل خليفه پارليامينٽ ٽوڙي ڇڏي ۽ 1973ع واري آئين کي معطل ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ پارليامينٽ بحرين ۾ رياستي سلامتي وارو قانون منظور ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو.

2002ع کان 2010ع جي وچ ۾ ٽي پارلياماني چونڊون ٿيون. 2002ع جون چونڊون مخالف ڌر جي تنظيم الوفاق بائيڪاٽ ڪيون، جڏهن ته 2006ع ۽ 2010ع جي ٻين ۽ ٽين چونڊن ۾ ان اڪثريت حاصل ڪئي.
2011ع جي ضمني چونڊون انهن 18 ميمبرن جي جڳهه ڀرڻ لاءِ ڪرايون ويون، جن حڪومت جي سخت ڪارروائي خلاف احتجاج ڪندي استعيفائون ڏنيون هيون.

وي-ڊيم جمهوريت اشاريي موجب، 2023ع ۾ بحرين وچ اوڀر جو چونڊي جمهوريت جي لحاظ کان چوٿون گهٽ جمهوري ملڪ هو.
اهڙيءَ طرح جمهوريت ۽ چونڊن جي مدد لاءِ بين الاقوامي ادارو (International IDEA) جي *گلوبل اسٽيٽ آف ڊيموڪريسي* اشاري ۽ *ڊيموڪريسي ٽريڪر* موجب به بحرين جمهوريت جي مجموعي معيارن ۾ هيٺئين درجي تي آهي، خاص طور تي سماجي گروهن جي برابري، عدالتي آزادي، ۽ تنظيم سازي ۽ پرامن گڏجاڻيءَ جي آزادي جي حوالي سان ان جون ڪمزوريون نمايان آهن.

سياسي آزاديءَ کان پوءِ چونڊن ۾ شيعا ۽ سني اسلامي بنيادپرستن ٻنهي کي نمايان ڪاميابي ملي، جنهن کين پنهنجي پاليسين کي اڳتي وڌائڻ لاءِ پارلياماني پليٽفارم فراهم ڪيو.
ان سان سياسي نظام ۾ مذهبي عالمن جو اثر به وڌيو، جنهن ۾ شيعن جي اعليٰ مذهبي اڳواڻ شيخ عيسيٰ قاسم اهم ڪردار ادا ڪيو.

اهو خاص طور تي 2005ع ۾ ظاهر ٿيو، جڏهن حڪومت *خانداني قانون* جي شيعه شاخ کي واپس ورتو، ڇاڪاڻ⁠تہ هڪ لک کان وڌيڪ شيعا احتجاج ڪندي روڊن تي نڪري آيا هئا. اسلامي بنيادپرستن هن قانون جي مخالفت ڪندي چيو ته "نه چونڊيل ميمبر ۽ نه ئي حڪومت کي خدا جي قانون ۾ تبديلي آڻڻ جو اختيار حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي خدا جي ڪلام جي غلط تشريح ڪري سگهن ٿا." قانون جي حمايت عورتن جي حقن لاءِ ڪم ڪندڙ ڪارڪنن ڪئي، جن جو چوڻ هو ته هو "خاموشيءَ سان تڪليفون سهي رهيون آهن". انهن لڳ ڀڳ 500 شرڪت ڪندڙن تي مشتمل ريلي پڻ منظم ڪئي.
عورتن جي حقن لاءِ سرگرم اڳواڻ غاده جمشير چيو ته حڪومت هن قانون کي "مخالف اسلامي گروهن سان سوديبازي جي اوزار" طور استعمال ڪري رهي هئي.

وچ اوڀر ۾ جمهوريت تي تحقيق ڪندڙ ڪجهه تجزيه نگارن جو خيال آهي ته اسلامي بنيادپرستن پاران انساني حقن جي احترام جو حوالو ڏيڻ ان ڳالهه جو ثبوت آهي ته اهي گروهه علائقي ۾ ترقي پسند قوت جو ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.
ڪجهه اسلامي بنيادپرست پارٽين حڪومت جي بين الاقوامي معاهدن تي صحيحن، جهڙوڪ گڏيل قومن جي *شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي معاهدي*، تي سخت تنقيد ڪئي آهي.
جون 2006ع ۾ ان معاهدي جي توثيق بابت پارلياماني اجلاس دوران شيخ عادل معوده، سلفي جماعت الاصاله جي اڳوڻي اڳواڻ، پارٽي جا اعتراض هن ريت بيان ڪيا:

"هي معاهدو اسان جي دشمنن تيار ڪيو آهي، الله انهن سڀني کي هلاڪ ڪري، ته جيئن اهي پنهنجن مفادن ۽ ضرورتن جي حفاظت ڪن، نه اسان جي. انهيءَ ڪري اسان جي اجلاس دوران آمريڪي سفارتخاني جون اکيون اسان تي لڳل هونديون آهن، ته جيئن يقين ڪن ته سڀ ڪجهه سندن مرضيءَ مطابق هلي رهيو آهي."

### فوج

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوبحرين دفاعي فوج
شاهي بحريني بحريه جو RBNS *Sabha*شاهي بحريني هوائي فوج جو هڪ ايف-16
بادشاهت وٽ هڪ ننڍي پر پيشاور ۽ سٺي نموني هٿياربند فوج آهي، جنهن کي بحرين دفاعي فوج (BDF) چيو وڃي ٿو. ان جي اهلڪارن جو انگ لڳ ڀڳ 8,200 آهي، جن ۾ 6,000 شاهي بحريني بري فوج ۾، 700 شاهي بحريني بحري فوج ۾، ۽ 1,500 شاهي بحريني هوائي فوج ۾ شامل آهن. بي ڊي ايف جي ڪمانڊ ڍانچي ۾ بحرين شاهي گارڊ شامل آهي، جيڪو هڪ بٽالين جي ماپ جو آهي ۽ وٽس پنهنجون بڪتربند گاڏيون ۽ توپخانو موجود آهي. بحرين قومي گارڊ بي ڊي ايف کان الڳ آهي، جيتوڻيڪ ان کي ٻاهرين خطرن کان دفاع ۾ بي ڊي ايف جي مدد ڪرڻ جي ذميواري ڏنل آهي، ۽ ان وٽ لڳ ڀڳ 2,000 اهلڪار آهن.

بحريني فوج جو سپريم ڪمانڊر بادشاهه حمد بن عيسيٰ آل خليفه آهي. نائب سپريم ڪمانڊر ولي عهد، سلمان بن حمد بن عيسيٰ آل خليفه آهي. 2008ع کان بي ڊي ايف جو ڪمانڊر ان چيف فيلڊ مارشل خليفه بن احمد آل خليفه آهي.

بي ڊي ايف گهڻو ڪري آمريڪي ٺهيل سامان سان ليس آهي، جهڙوڪ ايف-16 فائٽنگ فالڪن، ايف-5 فريڊم فائٽر، يو ايڇ-60 بليڪ هاڪ، ايم60اي3 ٽينڪ، ۽ اڳوڻو سانچو:USS، جيڪو اوليور هيزرڊ پيري درجي جو فريگيٽ هو ۽ جنهن جو نالو بدلائي RBNS *Sabha* رکيو ويو. آگسٽ 2020ع ۾ برطانيا جو *ايڇ ايم ايس ڪلائيڊ* شاهي بحريني بحري فوج کي منتقل ڪيو ويو، ۽ جهاز جو نالو بدلائي RBNS *الزباره* رکيو ويو. جنوري 2024ع ۾ بحريني بحري فوج کي *اوليوَر هيزرڊ پيري* درجي جو ٻيو فريگيٽ مليو، جيڪو اڳوڻو سانچو:USS هو، ۽ جنهن جو نالو بدلائي RBNS *خالد بن علي* رکيو ويو.

بحرين نار جو پهريون ملڪ هو، جنهن ايف-16 هلائڻ شروع ڪيو. 2024ع ۾ شاهي بحريني هوائي فوج کي جديد ايف-16 بلاڪ 70 قسم جا 16 جهاز ملڻ جي اميد آهي، جڏهن ته ان وٽ اڳ ئي 20 ايف-16سي/ڊي ۽ 12 ايف-5اي/ايف جنگي جهاز موجود آهن. شاهي بحريني بري فوج وٽ 180 ايم60اي3 مين بيٽل ٽينڪ آهن، جن مان 100 سرگرم خدمت ۾ ۽ 80 ذخيرو ۾ آهن.

بحرين حڪومت جا آمريڪا سان ويجها لاڳاپا آهن. هن آمريڪي فوج سان سهڪاري معاهدو ڪيو آهي، ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان آمريڪا کي جفير ۾ هڪ اڏو فراهم ڪيو آهي. آمريڪي بحري موجودگي 1948ع کان قائم آهي. اهو ڪمانڊر، *آمريڪي بحري فوجون مرڪزي ڪمانڊ* (ڪام يو ايس نيو سينٽ) / *آمريڪي پنجون بحري ٻيڙو* (COMFIFTHFLT)، جي هيڊڪوارٽر جو گهر آهي، ۽ اتي لڳ ڀڳ 6,000 آمريڪي فوجي اهلڪار موجود آهن.

بحرين يمن ۾ سعودي عرب جي اڳواڻيءَ واري مداخلت ۾ حوثين ۽ اڳوڻي صدر علي عبدالله صالح جي وفادار فوجن خلاف حصو وٺي ٿو، جنهن کي 2011ع جي عرب بهار واري بغاوت ۾ اقتدار تان هٽايو ويو هو.

مينا سلمان ۾ مستقل برطانوي شاهي بحريه جو اڏو، *ايڇ ايم ايس جفير*، اپريل 2018ع ۾ سرڪاري طور کوليو ويو.

### پرڏيهي لاڳاپا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوبحرين جا پرڏيهي لاڳاپا
بادشاهه حمد بن عيسيٰ آل خليفه مئي 2017ع ۾ آمريڪي صدر ڊونلڊ ٽرمپ سان ملاقات ڪندي.
بحرين دنيا جي 190 ملڪن سان ٻه طرفا لاڳاپا قائم ڪيا آهن. 2012 مطابق ، بحرين وٽ 25 سفارتخانن، ٽن قونصل خانن ۽ ترتيبوار عرب ليگ، گڏيل قومن ۽ يورپي يونين لاءِ چئن مستقل مشنن جو نيٽ ورڪ موجود آهي. بحرين 36 سفارتخانن جي ميزباني پڻ ڪري ٿو. آمريڪا 2001ع ۾ بحرين کي نيٽو کان ٻاهر اهم اتحادي قرار ڏنو.

بحرين علائقائي سياست ۾ هڪ محدود ۽ اعتدال پسند ڪردار ادا ڪري ٿو ۽ وچ اوڀر جي امن ۽ فلسطيني حقن بابت عرب ليگ جي موقف تي عمل ڪري ٿو، جنهن ۾ ٻه رياستي حل جي حمايت شامل آهي. بحرين خليجي سهڪار ڪائونسل جي باني ميمبرن مان پڻ هڪ آهي.

ايران سان لاڳاپا اڪثر تڪراري رهندا آهن، جنهن جو سبب 1981ع جي ناڪام بغاوت آهي، جنهن جو الزام بحرين ايران تي لڳائي ٿو، ۽ ايراني عوام جي انتھائي قدامت پسند حلقن طرفان وقت بوقت بحرين تي ايراني خودمختياري جون دعوائون ڪيون وينديون آهن. 2016ع ۾ تهران ۾ سعودي سفارتخاني تي حملي کان پوءِ، سعودي عرب ۽ بحرين ٻنهي ايران سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪري ڇڏيا. بحرين ۽ اسرائيل 2020ع ۾ بحرين–اسرائيل لاڳاپا معمول تي آڻڻ واري معاهدي تحت ٻه طرفا لاڳاپا قائم ڪيا.

2024ع جي عالمي امن اشاريي موجب بحرين دنيا جو 81هون سڀ کان پرامن ملڪ آهي.

### انساني حق

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوبحرين ۾ انساني حق
2011ع ۾ حڪمران آل خليفه خاندان خلاف بحريني احتجاج
1975ع کان 1999ع تائين جو دور، جيڪو "رياستي سلامتي واري قانون جو دور" سڏيو وڃي ٿو، انساني حقن جي وسيع ڀڃڪڙين سان لاڳاپيل هو، جن ۾ من ماني گرفتاريون، بنا مقدمي جي حراست، تشدد ۽ جبري جلاوطني شامل هئا. جڏهن امير، جيڪو هاڻي بادشاهه آهي، حمد آل خليفه 1999ع ۾ پنهنجي والد عيسيٰ آل خليفه کان پوءِ اقتدار ۾ آيو، ته هن وسيع سڌارا متعارف ڪرايا ۽ انساني حقن جي صورتحال نمايان طور بهتر ٿي. ايمنسٽي انٽرنيشنل انهن قدمن کي "انساني حقن جو تاريخي دور" قرار ڏنو.

21 سالن کان وڌيڪ عمر وارن بالغن وچ ۾ رضامنديءَ سان مرد ۽ عورت هم جنس پرست لاڳاپا بحرين ۾ قانوني آهن، ۽ اهو واحد مسلمان نار ملڪ آهي، جتي اهي 1976ع کان قانوني آهن.

پرل رائونڊ ابائوٽ کي ڊاهڻ کان ٿورو اڳ اتي موجود احتجاج ڪندڙ
انساني حقن جي صورتحال 2007ع کان خراب ٿيڻ شروع ٿي، جڏهن تشدد ٻيهر استعمال ٿيڻ لڳو. 2011ع ۾ هيومن رائٽس واچ ملڪ جي انساني حقن واري صورتحال کي "مايوس ڪندڙ" قرار ڏنو. ان سبب بحرين انهن ڪجهه بلند بين الاقوامي درجابندين مان محروم ٿي ويو، جيڪي هن اڳ حاصل ڪيون هيون.

2011ع ۾ بحرين تي عرب بهار واري بغاوت خلاف سخت ڪارروائي سبب تنقيد ڪئي وئي. سيپٽمبر ۾ حڪومت طرفان مقرر ڪيل ڪميشن سنگين انساني حقن جي ڀڃڪڙين، جنهن ۾ منظم تشدد شامل هو، بابت رپورٽن جي تصديق ڪئي. حڪومت سڌارا آڻڻ ۽ "ڏکوئيندڙ واقعن" کي ٻيهر نه ورجائڻ جو واعدو ڪيو. بهرحال، اپريل 2012ع ۾ ايمنسٽي انٽرنيشنل ۽ هيومن رائٽس واچ طرفان جاري ڪيل رپورٽن موجب ساڳيون ڀڃڪڙيون اڃا به جاري هيون.

ايمنسٽي انٽرنيشنل جي 2015ع واري ملڪ بابت رپورٽ اختلاف راءِ جي مسلسل دٻاءَ، اظهار جي آزاديءَ تي پابندين، ناجائز قيد، ۽ شهرين تي بار بار تشدد ۽ ٻين بدسلوڪين ڏانهن اشارو ڪري ٿي.
آڪٽوبر 2014ع مطابق، بحرين تي هڪ "آمرانه حڪومت" حڪمراني ڪري ٿي ۽ آمريڪا ۾ قائم غير سرڪاري تنظيم فريڊم هائوس ان کي "آزاد نه" قرار ڏئي ٿي. فريڊم هائوس پنهنجي 2021ع واري رپورٽ ۾ به بحرين کي "آزاد نه" قرار ڏنو. 7 جولاءِ 2016ع تي يورپي پارليامينٽ وڏي اڪثريت سان هڪ قرارداد منظور ڪئي، جنهن ۾ بحريني اختيارين طرفان انساني حقن جي ڀڃڪڙين جي مذمت ڪئي وئي ۽ ملڪ جي انساني حقن جي محافظن، سياسي مخالفن ۽ سول سوسائٽي خلاف جاري جبر ختم ڪرڻ جو زور ڀريو مطالبو ڪيو ويو.

 ڪيترن ماڻهن انساني حقن جي ڪارڪن نبيل رجب سان يڪجهتي طور ڌرڻو هنيو.
آگسٽ 2017ع ۾ آمريڪي پرڏيهي وزير ريڪس ٽلرسن بحرين ۾ شيعن سان امتيازي سلوڪ خلاف ڳالهائيندي چيو ته "اتي شيعه برادري جا ميمبر حڪومت جي نوڪرين، تعليم ۽ عدالتي نظام ۾ جاري امتيازي سلوڪ بابت رپورٽون ڏيندا رهن ٿا"، ۽ اهو ته "بحرين کي شيعه برادرين سان امتيازي سلوڪ بند ڪرڻ گهرجي." هن اهو پڻ چيو ته "بحرين ۾ حڪومت شيعه عالمن، برادريءَ جي ميمبرن ۽ مخالف ڌر جي سياستدانن کان پڇا ڳاڇا، کين حراست ۾ وٺڻ ۽ گرفتار ڪرڻ جاري رکي ٿي." بهرحال، سيپٽمبر 2017ع ۾ آمريڪي پرڏيهي کاتي بحرين کي 3.8 بلين ڊالر کان وڌيڪ قيمت جي هٿيارن جي وڪري جي منظوري ڏني، جنهن ۾ ايف-16 جهاز، اپ گريڊ، ميزائل ۽ گشتي ٻيڙيون شامل هيون. پنهنجي تازي رپورٽ ۾ ايمنسٽي انٽرنيشنل آمريڪي ۽ برطانوي حڪومتن تي الزام هنيو ته اهي حڪمران بحريني حڪومت طرفان انساني حقن جي خوفناڪ ڀڃڪڙين کان اکيون ٻوٽي ويٺيون آهن. 31 جنوري 2018ع تي ايمنسٽي انٽرنيشنل رپورٽ ڪيو ته بحريني حڪومت 2012ع ۾ پنهنجي چئن شهرين جي قوميت رد ڪرڻ کان پوءِ کين ملڪ بدر ڪري ڇڏيو، جنهن سان اهي بي وطن ماڻهو بڻجي ويا. 21 فيبروري 2018ع تي انساني حقن جي ڪارڪن نبيل رجب کي ٽوئيٽن ۽ انساني حقن جي ڀڃڪڙين جي دستاويزڪاري سبب وڌيڪ پنج سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي. حڪمران خاندان جي طرفان، بحريني پوليس کي برطانوي حڪومت کان عوامي احتجاجن سان منهن ڏيڻ بابت تربيت ملي آهي.سانچو:Unreliable source?

11 جولاءِ 2020ع تي بحرين جي هڪ سرڪاري نگراني اداري دعويٰ ڪئي ته جمهوريت نواز ٻن ڪارڪنن جا اعتراف تشدد ذريعي ورتا ويا هئا. بحرين جا محمد رمضان ۽ حسين موسيٰ 2011ع جي جمهوريت نواز احتجاجن ۾ اهم شخصيتون هئا. کين 2014ع ۾ گرفتار ڪيو ويو ۽ هڪ پوليس اهلڪار جي قتل جو الزام لڳايو ويو. 13 جولاءِ 2020ع تي بحرين جي اعليٰ عدالت اڳوڻو فيصلو رد ڪرڻ کان انڪار ڪندي ٻنهي مردن جي موت جي سزا برقرار رکي. ان فيصلي تي بحرين انسٽيٽيوٽ فار رائٽس اينڊ ڊيموڪريسي (BIRD) جي وڪالت واري شعبي جي ڊائريڪٽر سيد احمد الوداعي تنقيد ڪندي چيو: "اڄ جو فيصلو بحرين ۾ انساني حقن جي جدوجهد تي هڪ ٻيو ڪارو داغ آهي."

جنوري 2021ع ۾ *هيومن رائٽس واچ* طرفان شايع ٿيل 761 صفحن واري *ورلڊ رپورٽ 2021* ظاهر ڪيو ته 2020ع ۾ بحرين ۾ انساني حقن جي صورتحال بهتر نه ٿي. رپورٽ ۾ نمايان ڪيو ويو ته سوشل ميڊيا سرگرمين خلاف جبر ۾ واڌ ٿي، غير منصفانه مقدمن کان پوءِ عدالتن مخالف ڌر جي ڪارڪنن خلاف موت جون سزائون برقرار رکيون، ۽ نقادن کي پرامن اظهار سبب مقدمن کي منهن ڏيڻو پيو. ملڪ موت جي سزا جي استعمال ۾ به واڌ ڪئي، جڏهن ته حراست ۾ رکيل ڪجهه نمايان مخالف شخصيتن کي طبي علاج ڏيڻ کان انڪار ڪيو. هيومن رائٽس واچ چيو ته بحرين هر اهڙي ماڻهو کي خاموش ڪرڻ ۽ سزا ڏيڻ لاءِ ڪيترائي جابراڻا اوزار استعمال ڪري ٿو، جيڪو حڪومت تي تنقيد ڪرڻ جي جرئت ڪري ٿو.

مارچ 2021ع ۾ هيومن رائٽس واچ (HRW) ۽ لنڊن ۾ قائم بحرين انسٽيٽيوٽ فار رائٽس اينڊ ڊيموڪريسي دعويٰ ڪئي ته 11 کان 17 سالن جي عمر وارن 13 ٻارن کي احتجاج سان لاڳاپيل ڪيسن ۾ حراست ۾ وٺڻ کان پوءِ مارڪٽ ڪئي وئي ۽ کين جنسي زيادتي ۽ بجليءَ جا جهٽڪا ڏيڻ جون ڌمڪيون ڏنيون ويون.

#### عورتن جا حق

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوبحرين ۾ عورتن جا حق
بحرين ۾ عورتن کي 2002ع جي چونڊن ۾ ووٽ ڏيڻ ۽ قومي چونڊن ۾ بيهڻ جا حق حاصل ٿيا. بهرحال، ان سال جي چونڊن ۾ ڪابه عورت عهدي لاءِ چونڊجي نه سگهي. عورت اميدوارن جي ناڪاميءَ جي جواب ۾ ڇهن عورتن کي شورا ڪائونسل ۾ مقرر ڪيو ويو، جنهن ۾ بادشاهت جي اصلي يهودي ۽ عيسائي برادرين جا نمائندا پڻ شامل آهن. ندا حفاظ 2004ع ۾ صحت واري وزير طور مقرر ٿيڻ سان ملڪ جي پهرين عورت ڪابينا وزير بڻي. نيم سرڪاري عورتن جي گروهه، عورتن لاءِ اعليٰ ڪائونسل، 2006ع جي عام چونڊن ۾ حصو وٺڻ لاءِ عورت اميدوارن کي تربيت ڏني. جڏهن بحرين 2006ع ۾ گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي جي صدارت لاءِ چونڊيو ويو، ته ان وڪيل ۽ عورتن جي حقن جي ڪارڪن حيا بنت راشد آل خليفه کي گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي جي صدر مقرر ڪيو، جيڪا تاريخ ۾ عالمي اداري جي سربراهي ڪندڙ صرف ٽين عورت هئي. عورتن جي حقن جي ڪارڪن غاده جمشير چيو ته "حڪومت عورتن جي حقن کي بين الاقوامي سطح تي سينگار جي اوزار طور استعمال ڪيو." هن سڌارن کي "مصنوعي ۽ حاشياتي" قرار ڏنو ۽ حڪومت تي "غير سرڪاري عورتن جي تنظيمن کي روڪڻ" جو الزام لڳايو.

2006ع ۾ لطيفه القعود بنا مقابلي ڪاميابي حاصل ڪرڻ کان پوءِ پهرين عورت پارليامينٽ ميمبر بڻي. 2011ع جي ضمني چونڊن کان پوءِ اهو انگ وڌي چار ٿي ويو. 2008ع ۾ هودا نونو کي آمريڪا ۾ سفير مقرر ڪيو ويو، جنهن سان هوءَ ڪنهن به عرب ملڪ جي پهرين يهودي سفير بڻي. 2011ع ۾ ايلس سمعان، جيڪا هڪ عيسائي عورت آهي، برطانيا ۾ سفير مقرر ڪئي وئي.

### ميڊيا

بحرين ۾ ميڊيا جا اهم ذريعا هفتيوار ۽ روزاني اخبارون، ٽيليويزن ۽ ريڊيو آهن.

ملڪ جي گهڻ لساني آبادي جي ضرورتن کي نظر ۾ رکندي اخبارون عربي، انگريزي، مليالم وغيره ڪيترين ئي ٻولين ۾ وڏي پيماني تي دستياب آهن. *اخبار الخليج* (أخبار الخليج) ۽ *الايام* (الأيام) روزانو شايع ٿيندڙ اهم عربي اخبارن جا مثال آهن. *گلف ڊيلي نيوز* ۽ *ڊيلي ٽربيون* انگريزيءَ ۾ روزاني اخبارون شايع ڪن ٿيون. *گلف مڌيمم* مليالم ٻوليءَ ۾ شايع ٿيندڙ اخبار آهي.
ملڪ جو ٽيليويزن نيٽورڪ پنج نيٽورڪن تي مشتمل آهي، جيڪي سڀ اطلاعاتي معاملن وارو اٿارٽي جي نگراني هيٺ آهن. ريڊيو، ٽيليويزن نيٽورڪ وانگر، گهڻو ڪري سرڪاري انتظام هيٺ آهي ۽ عام طور عربي ٻوليءَ ۾ نشر ڪيو ويندو آهي. *ريڊيو بحرين* انگريزي ٻوليءَ جو هڪ پراڻو ريڊيو اسٽيشن آهي، جڏهن ته *ريڊيو مرچي 104.2* ملڪ ۾ رهندڙ هندستاني برصغير جي وڏي غير ملڪي آبادي لاءِ نشر ٿيندڙ ريڊيو اسٽيشن آهي.
جون 2012ع تائين، بحرين ۾ انٽرنيٽ استعمال ڪندڙن جو انگ 961,000 هو. سرحدن کان سواءِ رپورٽرز موجب، هي پليٽفارم "صحافين لاءِ هڪ ڀليڪار آزاد جاءِ فراهم ڪري ٿو، جيتوڻيڪ ان جي نگراني ڏينهون ڏينهن وڌندي پئي وڃي". سخت فلٽرنگ سياسي، انساني حقن، مذهبي مواد ۽ اهڙي مواد کي نشانو بڻائي ٿي، جنهن کي غير اخلاقي سمجهيو وڃي ٿو. 2011ع جي احتجاجن دوران بلاگرن ۽ ٻين انٽرنيٽ استعمال ڪندڙن کي گرفتار ڪيل ماڻهن ۾ شامل ڪيو ويو.
بحريني صحافين کي اهڙن ڏوهن ۾ مقدمن کي منهن ڏيڻ جو خطرو رهي ٿو، جن ۾ حڪومت يا مذهب کي "ڪمزور ڪرڻ" شامل آهي. خود سينسرشپ وڏي پيماني تي موجود آهي. 2011ع ۾ حڪومت مخالف احتجاجن دوران صحافي پڻ سرڪاري اهلڪارن جي نشاني تي رهيا. هاڻي بند ڪيل مخالف ڌر جي روزاني اخبار *الوسط* جي ٽن ايڊيٽرن کي "ڪوڙي" خبرون شايع ڪرڻ جي الزام هيٺ برطرف ڪيو ويو ۽ پوءِ ڏنڊ پڻ وڌو ويو. ڪيترن ئي پرڏيهي صحافين کي ملڪ مان نيڪالي ڏني وئي.
بدامني جي جاچ لاءِ قائم ڪيل هڪ آزاد ڪميشن پنهنجي رپورٽ ۾ ڄاڻايو ته رياستي ميڊيا جي ڪوريج ڪڏهن ڪڏهن اشتعال انگيز هوندي هئي. ان چيو ته مخالف ڌر جي گروهن کي مکيه ڌارا جي ميڊيا تائين مناسب رسائي حاصل نه هئي، ۽ سفارش ڪئي ته حڪومت "سينسرشپ ۾ نرمي آڻڻ تي غور ڪري". سرحدن کان سواءِ رپورٽرز جي جائزي موجب، بحرين کي مسلسل دنيا جي سڀ کان وڌيڪ پابندي مڙهيل ميڊيا وارن ملڪن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي.

### گورنريٽ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوبحرين جا گورنريٽ
بحرين کي چئن گورنريٽن ۾ ورهايو ويو آهي:

| نقشو | موجوده گورنريٽ |
| --- | --- |
|  |  1 – **گادي واري گورنريٽ** |
|  2 – **محرق گورنريٽ** |
|  3 – **اتر واري گورنريٽ** |
|  4 – **ڏکڻ واري گورنريٽ** |

## معيشت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوبحرين جي معيشت
بحرين ۾ في فرد مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) جي واڌ ويجهه
گڏيل قومن جي اولهه ايشيا لاءِ اقتصادي ۽ سماجي ڪميشن جي جنوري 2006ع واري رپورٽ موجب، عرب دنيا ۾ سڀ کان تيزي سان وڌندڙ معيشت بحرين جي هئي. 2025ع جي *اقتصادي آزاديءَ جو اشاري* موجب بحرين جي معيشت دنيا ۾ آزاديءَ جي لحاظ کان 55هين نمبر تي آهي، جڏهن ته وچ اوڀر/اتر آفريڪا واري علائقي جي 14 ملڪن مان چوٿين نمبر تي آهي.

2008ع ۾، گلوبل فنانشل سينٽرز انڊيڪس موجب لنڊن شهر بحرين کي دنيا جو سڀ کان تيزي سان ترقي ڪندڙ مالي مرڪز قرار ڏنو. بحرين جي بئنڪنگ ۽ مالي خدمتن واري شعبي، خاص طور تي اسلامي بئنڪنگ، تيل جي طلب سبب پيدا ٿيل علائقائي معاشي واڌ مان وڏو فائدو حاصل ڪيو آهي. پيٽروليم جي پيداوار ۽ ان جي پروسيسنگ بحرين جي سڀ کان وڏي برآمدي صنعت آهي، جيڪا برآمدي آمدنيءَ جو 60 سيڪڙو، سرڪاري آمدنيءَ جو 70 سيڪڙو ۽ مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) جو 11 سيڪڙو فراهم ڪري ٿي. ايلومينيم بحرين جي پيداوار ٻيو وڏو برآمدي شعبو آهي، جنهن کان پوءِ ماليات ۽ تعميراتي مواد اچن ٿا.

مناما جو افق، جفير کان ڏٺو ويو
دي ايونيوز جي گرينڊ ايونيو واري حصي جو منظر
دي ايونيوز جي داخلي دروازن مان هڪ جي ٻاهران منظر
1985ع کان وٺي تيل جي اگهن ۾ تبديليءَ سبب معاشي حالتون لاٿ چڙهاءَ جو شڪار رهيون آهن، خاص طور تي 1990–91ع واري خليجي بحران دوران ۽ ان کان پوءِ. پنهنجي انتهائي ترقي يافته مواصلاتي ۽ آمدورفت جي سهولتن سبب بحرين ڪيترين ئي گهڻ قومي ڪمپنين جو مرڪز بڻيل آهي، ۽ ڪيترائي وڏا صنعتي منصوبا پڻ تعمير هيٺ آهن. ملڪ جي برآمدن جو وڏو حصو درآمد ڪيل خام تيل مان تيار ڪيل پيٽروليم شين تي مشتمل آهي، جڏهن ته 2007ع ۾ خام تيل ملڪ جي ڪل درآمدن جو 51 سيڪڙو هو. آڪٽوبر 2008ع ۾ بحرين جي حڪومت *ويزن 2030* نالي هڪ ڊگهي مدي واري معاشي حڪمت عملي متعارف ڪرائي، جنهن جو مقصد بحرين کي هڪ گهڻ رخي ۽ پائيدار معيشت ۾ تبديل ڪرڻ آهي.

گذريل سالن ۾ حڪومت پنهنجي مالي انحصار کي گهٽائڻ ۽ ملڪ جي ساک کي وڌيڪ بهتر بڻائڻ لاءِ ڪيترائي معاشي سڌارا ڪيا آهن. ان سان گڏ بحرين کي هڪ اهڙي ٻيٽ واري سياحتي منزل طور پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي، جتي سفر جا فاصلا ننڍا هجن ۽ علائقي جي معاشي ۽ سياحتي مرڪز دبئي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ "اصلي عرب تجربو" حاصل ٿئي. *دي ايونيوز* اهڙن جديد ترقياتي منصوبن مان هڪ آهي. هي سامونڊي ڪناري تي واقع هڪ خريداري مرڪز آهي، جيڪو آڪٽوبر 2019ع ۾ کوليو ويو. بحرين پنهنجي وڌندڙ آباديءَ جي خوراڪ جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ خوراڪ جي درآمدن تي گهڻو ڀاڙيندو آهي؛ اهو وڏي مقدار ۾ گوشت ۽ پنهنجي ضرورت جي 75 سيڪڙو ميون جي درآمد ڪندو آهي.

ڇو ته ملڪ جي رڳو 2.9 سيڪڙو زمين قابلِ پوک زمين آهي، تنهن ڪري زراعت بحرين جي مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) ۾ رڳو 0.5 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي. 2004ع ۾ بحرين بحرين–آمريڪا آزاد واپاري معاهدي تي صحيح ڪئي، جنهن سان ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ ڪجهه واپاري رڪاوٽون گهٽايون ويون. 2011ع ۾ عالمي معاشي بحران ۽ 2011ع جي بحريني بغاوت جي گڏيل اثر سبب ملڪ جي GDP واڌ جي شرح 1.3 سيڪڙو تائين گهٽجي وئي، جيڪا 1994ع کان پوءِ سڀ کان گهٽ واڌ جي شرح هئي. 2020ع ۾ ملڪ جو سرڪاري قرض 44.5 ارب آمريڪي ڊالر، يعني GDP جو 130 سيڪڙو هو. بين الاقوامي مالياتي فنڊ (IMF) جي اندازي موجب اهو 2026ع تائين GDP جي 155 سيڪڙو تائين پهچي ويندو. فوجي خرچ هن قرض ۾ واڌ جو بنيادي سبب آهن.

بحرين ۾ حياتياتي گنجائش (Biocapacity) تائين رسائي عالمي سراسري کان تمام گهٽ آهي. 2016ع ۾ بحرين وٽ پنهنجي علائقي اندر في ماڻهو صرف 0.52 عالمي هيڪٽر حياتياتي گنجائش موجود هئي، جڏهن ته عالمي سراسري في ماڻهو 1.6 عالمي هيڪٽر هئي.

2016ع ۾ بحرين في ماڻهو 8.6 عالمي هيڪٽر حياتياتي گنجائش استعمال ڪئي، جيڪا ان جي ماحولي نقشِ قدم (Ecological Footprint) جي برابر آهي. ان جو مطلب آهي ته بحرين پنهنجي موجود حياتياتي گنجائش کان 16.5 ڀيرا وڌيڪ وسيلا استعمال ڪري ٿو، جنهن سبب ملڪ حياتياتي گنجائش جي کوٽ (Biocapacity Deficit) جو شڪار آهي.

بيروزگاري، خاص طور تي نوجوانن ۾، ۽ تيل سان گڏ زميني پاڻيءَ جي ذخيرن ۾ گهٽتائي، ملڪ جا اهم ڊگهي مدي وارا معاشي مسئلا آهن. 2008ع ۾ بيروزگاري جي شرح 4 سيڪڙو هئي، جنهن مان 85 سيڪڙو عورتون هيون. 2007ع ۾ بحرين عرب دنيا جو پهريون ملڪ بڻيو، جنهن بيروزگاري الائونس متعارف ڪرايو. اهو قدم محنت واري وزير مجيد العلوي جي اڳواڻيءَ ۾ مزدورن جي سڌارن جي هڪ سلسلي جو حصو هو.

2023ع جي ٻئي ٽه ماهي (Q2) تائين، بحرين ۾ ڪل روزگار يافته ماڻهن جو انگ 770,129 هو. ان ۾ بحريني ۽ غير بحريني، ٻنهي قسمن جا مزدور شامل هئا. روزگار جي اها سطح ڪووڊ-19 وبا سبب پيدا ٿيل معاشي لاٿ کان پوءِ مڪمل بحاليءَ جي نشاندهي ڪري ٿي.

### توانائي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوبحرين ۾ توانائي
بحرين وٽ توانائي ۽ بجلي جي پيداوار جي پيداوار، استعمال ۽ درآمد موجود آهي، جنهن سبب اهو خالص توانائي برآمد ڪندڙ ملڪ آهي.
فارس نار جي عربي ڪناري تي بحرين اهو پهريون هنڌ هو، جتي تيل دريافت ٿيو. بحرين جو پهريون تيل جو کوهه، جيڪو جبل الدخان جي هيٺان واقع آهي، 1932ع کان هلندڙ آهي. ان جي آپريشن بحرين پيٽروليم ڪمپني ڪري ٿي.
2023ع ۾ بحرين جي پيٽروليم جي پيداوار لڳ ڀڳ 189,000 بيرل في ڏينهن هئي. ساڳئي سال ملڪ جا تيل جا ذخيرا 168 ملين بيرل ٻڌايا ويا.
2023ع تائين، بحرين هر سال تقريباً 16.7 ارب ڪعبي ميٽر (bcm) قدرتي گئس پيدا ڪندو هو ۽ ملڪ وٽ 68 ارب ڪعبي ميٽر قدرتي گئس جا ذخيرا موجود هئا.

### سياحت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوبحرين ۾ سياحت
محرق (اڳئين منظر) ۽ مناما (پٺئين منظر) جا شهر
محرق مان ڏٺل مناما
سياحتي منزل طور، 2019ع ۾ بحرين ۾ هڪ ڪروڙ ڏهه لک کان وڌيڪ سياح آيا. انهن مان گهڻا پاڙيسري عرب ملڪن مان ايندا آهن، جڏهن ته علائقي کان ٻاهر وارن سياحن جو انگ پڻ وڌي رهيو آهي، جنهن جو سبب بادشاهت جي ثقافتي ورثي بابت وڌندڙ آگاهي ۽ بحرين گرانڊ پري جي ڪري حاصل ٿيل عالمي سڃاڻپ آهي.

هي بادشاهت جديد عرب ثقافت کي پنج هزار سالن جي تهذيب جي آثار قديمه واري ورثي سان گڏائي ٿي. ٻيٽ تي ڪيترائي قلعا موجود آهن، جن مان قلعة البحرين کي يونيسڪو طرفان عالمي ورثي واري ماڳ طور درج ڪيو ويو آهي. بحرين قومي عجائب گهر ۾ ملڪ جي تاريخ سان لاڳاپيل اهڙيون نوادرات موجود آهن، جيڪي لڳ ڀڳ 9000 سال اڳ ٻيٽ تي پهرين انساني آباديءَ تائين پهچن ٿيون، جڏهن ته بيت القرآن (عربي: بيت القرآن، معنيٰ: *قرآن جو گهر*) هڪ اهڙو عجائب گهر آهي، جتي قرآن سان لاڳاپيل اسلامي نوادرات رکيل آهن. بادشاهت جي مشهور تاريخي سياحتي ماڳن ۾ الخميس مسجد، جيڪا علائقي جي قديم ترين مسجدن مان هڪ آهي، محرق ۾ عراد قلعو، باربار مندر، جيڪو بحرين جي دلموني دور جو هڪ قديم مندر آهي، عالي دفنائي ٽڪريون ۽ سار مندر شامل آهن. حياتيءَ جو وڻ، جيڪو سخير جي ريگستان ۾ پاڻي جي ڪنهن ويجهي ذريعي کان سواءِ 400 سالن کان بيٺو آهي، پڻ هڪ مشهور سياحتي ڪشش آهي.

حياتيءَ جو وڻ، 9.75 ميٽر اوچو پروسوپس سينيراريا جو وڻ، جيڪو 400 سالن کان وڌيڪ پراڻو آهي.
پکين جو مشاهدو (خاص طور تي حوار ٻيٽن ۾)، اسڪوبا ڊائيونگ ۽ گهوڙي سواري بحرين جون مشهور سياحتي سرگرميون آهن. ويجهي سعودي عرب ۽ علائقي جي ٻين ملڪن مان ڪيترائي سياح خاص طور تي مناما ۾ خريداري لاءِ اچن ٿا، جتي راڄڌاني مناما ۾ بحرين سٽي سينٽر ۽ مناما جي سيف علائقي ۾ سيف مال جهڙا وڏا خريداري مرڪز موجود آهن. مناما جي پراڻي علائقي ۾ مناما سوق ۽ *گولڊ سوق* پڻ سياحن ۾ تمام گهڻا مشهور آهن.

جنوري 2019ع ۾ سرڪاري بحرين نيوز ايجنسي اعلان ڪيو ته اونهاري 2019ع ۾ لڳ ڀڳ 100,000 چورس ميٽر ايراضيءَ تي پکڙيل هڪ زيرِ آب موضوعاتي پارڪ کوليو ويندو، جنهن جو مرڪزي حصو پاڻيءَ ۾ ٻڏل بوئنگ 747 جهاز هوندو. هي منصوبو سپريم ڪائونسل فار انوائرنمينٽ، بحرين ٽوئرزم اينڊ ايگزيبيشنز اٿارٽي (BTEA) ۽ خانگي سيڙپڪارن جي گڏيل شراڪت سان تيار ڪيو ويو. بحرين کي اميد آهي ته دنيا جي مختلف ملڪن مان اسڪوبا ڊائيور هن زيرِ آب پارڪ جو دورو ڪندا، جنهن ۾ مصنوعي مرجاني چٽانون، بحريني موتي واپاري جي گهر جي نقل ۽ مختلف مجسما پڻ شامل هوندا. هن پارڪ جو مقصد دنيا جو سڀ کان وڏو ماحول دوست زيرِ آب موضوعاتي پارڪ بڻجڻ آهي.

2005ع کان وٺي بحرين هر سال مارچ مهيني ۾ *اسپرنگ آف ڪلچر* نالي هڪ ساليانو ميلو منعقد ڪندو اچي ٿو، جنهن ۾ عالمي شهرت يافته موسيقار ۽ فنڪار موسيقيءَ جي محفلن ۾ شرڪت ڪندا آهن. مناما کي 2012ع لاءِ عرب ثقافت جو گاديءَ جو هنڌ، 2013ع لاءِ عرب سياحت جو گاديءَ جو هنڌ، 2014ع لاءِ ايشيائي سياحت جو گاديءَ جو هنڌ، ۽ خليجي سهڪار ڪائونسل طرفان 2016ع لاءِ خليجي سياحت جو گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو. 2012ع واري ميلي ۾ اندريا بوچيلي، خوليو اِگليسياس ۽ ٻين مشهور موسيقارن جون محفلون منعقد ٿيون.

## ڍانچو

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوبحرين ۾ آمدورفت
بحرين بين الاقوامي هوائي اڏي جو نئون ٽرمينل
بحرين ۾ هڪ مکيه بين الاقوامي هوائي اڏو، بحرين بين الاقوامي هوائي اڏو (BAH) آهي، جيڪو اتر-اوڀر ۾ محرق ٻيٽ تي واقع آهي. 2019ع دوران هن هوائي اڏي تقريباً 100,000 اڏامن ۽ 9.5 ملين کان وڌيڪ مسافرن کي سنڀاليو. 28 جنوري 2021ع تي بحرين پنهنجي اقتصادي ويزن 2030ع جي حصي طور هوائي اڏي جو نئون ٽرمينل کوليو. نئون ٽرمينل سالياني 14 ملين مسافرن کي سنڀالڻ جي صلاحيت رکي ٿو ۽ ملڪ جي هوابازي واري شعبي لاءِ هڪ اهم واڌارو سمجهيو وڃي ٿو. بحرين جي قومي هوائي ڪمپني گلف ايئر جو مرڪز پڻ هن هوائي اڏي تي آهي.

خلائي تصوير ۾ شاهه فهد ڪاز وي
بحرين وٽ خاص طور تي مناما ۾ هڪ سٺو ترقي يافته روڊ نيٽ ورڪ موجود آهي. 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ تيل جي دريافت ڪيترن ئي رستن ۽ شاهراههن جي تعمير کي تيز ڪيو، جن ذريعي بديع جهڙن الڳ-الڳ ڳوٺن کي مناما سان ڳنڍيو ويو.

اوڀر طرف، 1929ع کان هڪ پل مناما کي محرق ٻيٽ سان ڳنڍيندي هئي، جڏهن ته 1941ع ۾ هڪ نئون ڪاز وي تعمير ڪيو ويو، جنهن پراڻي ڪاٺيءَ جي پل جي جاءِ ورتي. هن وقت ٻنهي هنڌن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ ٽي جديد پلون موجود آهن. 1932ع ۾ بحرين بين الاقوامي هوائي اڏي جي تعمير کان پوءِ ٻنهي ٻيٽن جي وچ ۾ آمدرفت ۾ نمايان اضافو ٿيو. بعد ۾ رِنگ روڊ ۽ شاهراهون پڻ تعمير ڪيون ويون، جن مناما کي اتر گورنري جي ڳوٺن ۽ مرڪزي ۽ ڏاکڻي بحرين جي شهرن سان ڳنڍيو.

چارئي مکيه ٻيٽ ۽ سڀئي شهر ۽ ڳوٺ چڱيءَ طرح تعمير ٿيل رستن سان ڳنڍيل آهن. 2002ع ۾ ملڪ ۾ 3,164 ڪلوميٽر (1,966 mi) ڊگها رستا هئا، جن مان 2,433 ڪلوميٽر (1,512 mi) پڪا هئا. 2.8 ڪلوميٽر (2 mi) ڊگهو ڪاز وي مناما کي محرق ٻيٽ سان ڳنڍي ٿو، جڏهن ته ٻي پل ستره کي مکيه ٻيٽ سان ملائي ٿي. 24 ڪلوميٽر (15 mi) ڊگهو شاهه فهد ڪاز وي بحرين کي ام النعسان ٻيٽ وسيلي سعودي عرب جي مکيه زمين سان ڳنڍي ٿو. اهو ڊسمبر 1986ع ۾ مڪمل ٿيو ۽ ان جي مالي مدد سعودي عرب ڪئي. 2008ع دوران 17,743,495 مسافر هن ڪاز وي مان لنگهيا. بحرين ۽ سعودي عرب جي وچ ۾ هڪ ٻئي ڪاز وي، جنهن کي "شاهه حمد ڪاز وي" سڏيو ويندو ۽ جنهن ۾ روڊ سان گڏ ريلوي رابطو پڻ شامل هوندو، هن وقت رٿابنديءَ جي مرحلي ۾ آهي.

بحرين جو مينا سلمان بندرگاهه ملڪ جو مکيه سامونڊي بندرگاهه آهي، جنهن ۾ 15 برٿ موجود آهن. 2001ع ۾ بحرين وٽ 1,000 گراس ٽنيج يا ان کان وڌيڪ گنجائش وارا اٺ واپاري جهاز هئا، جن جي گڏيل گنجائش 270,784 GT هئي. خانگي گاڏيون ۽ ٽيڪسيون شهر اندر آمدرفت جا بنيادي ذريعا آهن. بحرين ميٽرو نالي سڄي ملڪ تي پکڙيل ميٽرو نظام هن وقت تعمير هيٺ آهي ۽ ان کي 2025ع تائين آپريشنل ڪرڻ جو منصوبو آهي.

### مواصلات

بحرين ۾ مواصلات جو شعبو سرڪاري طور 1981ع ۾ بحرين جي پهرين مواصلاتي ڪمپني باتيلڪو جي قيام سان شروع ٿيو، ۽ 2004ع تائين هن ڪمپني هن شعبي تي اجاره داري برقرار رکي. 1981ع ۾ ملڪ ۾ 45,000 کان وڌيڪ ٽيليفون استعمال هيٺ هئا. 1999ع تائين باتيلڪو وٽ 100,000 کان وڌيڪ موبائل سبسڪرپشنون هيون. 2002ع ۾ بين الاقوامي ادارن جي دٻاءَ هيٺ بحرين پنهنجو مواصلاتي قانون لاڳو ڪيو، جنهن تحت آزاد *بحرين مواصلاتي ضابطي اٿارٽي* (TRA) قائم ڪئي وئي.

2004ع ۾ زين (جيڪو ايم ٽي سي ووڊافون جو نئون نالو هو) بحرين ۾ پنهنجون خدمتون شروع ڪيون، جڏهن ته 2010ع ۾ VIVA (جيڪا سعودي ٽيليڪام ڪمپني گروپ جي ملڪيت هئي) موبائل خدمتون مهيا ڪندڙ ٽئين ڪمپني بڻجي.

بحرين 1995ع کان انٽرنيٽ سان ڳنڍيل آهي ۽ ملڪ جو ڊومين لاحقو '.bh' آهي. ملڪ جو رابطي وارو انڊيڪس (جيڪو انٽرنيٽ، مقرر ۽ موبائل ٽيليفون تائين رسائي کي ماپي ٿو) في فرد 210.4 سيڪڙو آهي، جڏهن ته فارس نار جي عرب رياستن جو علائقائي اوسط 135.37 سيڪڙو آهي. بحرين ۾ انٽرنيٽ استعمال ڪندڙن جو انگ 2000ع ۾ 40,000 مان وڌي 2008ع ۾ 250,000 ٿي ويو، يعني آبادي جي 5.95 سيڪڙو مان وڌي 33 سيڪڙو تائين پهچي ويو. آگسٽ 2013ع مطابق، TRA مجموعي طور 22 انٽرنيٽ سروس فراهم ڪندڙن کي لائسنس جاري ڪري چڪي هئي.

## سائنس ۽ ٽيڪنالاجي

### پاليسي جو ڍانچو

2008ع ۾ شايع ٿيل *بحريني اقتصادي ويزن 2030* اهو ظاهر نٿو ڪري ته تيل جي دولت تي ٻڌل معيشت مان پيداوار ڏيندڙ ۽ عالمي سطح تي مقابلي لائق معيشت ڏانهن منتقل ٿيڻ وارو بيان ڪيل مقصد ڪيئن حاصل ڪيو ويندو. بحرين ضرورت سبب اڳ ئي پنهنجي برآمدات کي ڪنهن حد تائين متنوع ڪري چڪو آهي. فارس نار جي ڪنهن به رياست جي ڀيٽ ۾ هن وٽ هائيڊروڪاربن جا سڀ کان ننڍا ذخيرا آهن، ۽ اهو پنهنجي هڪ زميني تيل واري ميدان مان روزانو 48,000 بيرل پيدا ڪري ٿو. ملڪ جي آمدنيءَ جو وڏو حصو ان سامونڊي ميدان ۾ سندس حصي مان اچي ٿو، جنهن جو انتظام سعودي عرب ڪري ٿو. بحرين ۾ گئس جا ذخيرا 27 سالن کان گهٽ عرصي تائين هلڻ جي اميد آهي، جنهن سبب نون صنعتن جي ترقي لاءِ ملڪ وٽ سرمائي جا ٿورا ذريعا رهجي وڃن ٿا. 2013ع ۾ تحقيق ۽ ترقيءَ ۾ سيڙپڪاري تمام گهٽ رهي.

تعليم واري وزارت ۽ اعليٰ تعليم ڪائونسل کان سواءِ، سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ جدت ۾ سرگرميءَ جا ٻه اهم مرڪز بحرين يونيورسٽي، جيڪا 1986ع ۾ قائم ٿي، ۽ بحرين سينٽر فار اسٽريٽجڪ، انٽرنيشنل اينڊ انرجي اسٽڊيز آهن. پوئين اداري جو قيام 2009ع ۾ ٿيو، ته جيئن نئين سوچ کي همٿائڻ ۽ پاليسي سازيءَ تي اثرانداز ٿيڻ لاءِ حڪمت عملي واري سلامتي ۽ توانائيءَ جي مسئلن تي ڌيان ڏيندڙ تحقيق ڪئي وڃي.

### سائنس ۽ تعليم لاءِ نئون ڍانچو

بحرين بادشاهت اندر سائنسي ثقافت پيدا ڪرڻ ۽ ٽيڪنالاجي جدت کي همٿائڻ جي اميد رکي ٿو، ٻين مقصدن سان گڏ. 2013ع ۾ بحرين سائنس سينٽر هڪ اهڙي تعليمي سهولت طور شروع ڪيو ويو، جيڪا 6 کان 18 سالن جي عمر وارن ٻارن ۽ نوجوانن لاءِ تعاملي سکيا فراهم ڪري ٿي. موجوده نمائشن ۾ شامل موضوعن ۾ جونيئر انجنيئرنگ، انساني صحت، پنج حواس، زميني سائنسون ۽ حياتياتي گوناگوني شامل آهن.
اپريل 2014ع ۾ بحرين پنهنجي قومي خلائي سائنس ايجنسي شروع ڪئي. ايجنسي بين الاقوامي خلائي معاهدن، جهڙوڪ ٻاهرين خلا جو معاهدو، ريسڪيو ايگريمينٽ، خلائي ذميواري ڪنوينشن، رجسٽريشن ڪنوينشن ۽ مون ايگريمينٽ، جي توثيق لاءِ ڪم ڪري رهي آهي. ايجنسي ٻاهرين خلا ۽ ڌرتيءَ جي مشاهدي لاءِ ڍانچو قائم ڪرڻ جو منصوبو رکي ٿي.
نومبر 2008ع ۾ يونيسڪو جي سرپرستي هيٺ مناما ۾ معلومات ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجيءَ لاءِ هڪ علائقائي مرڪز قائم ڪرڻ بابت معاهدو ڪيو ويو. مقصد خليجي سهڪار ڪائونسل جي ڇهن ميمبر رياستن لاءِ علمي مرڪز قائم ڪرڻ هو. مارچ 2012ع ۾ مرڪز معلومات ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجي ۽ تعليم بابت ٻه اعليٰ سطحي ورڪشاپ منعقد ڪيا. 2013ع ۾ بحرين انٽرنيٽ جي پهچ ۾ عرب دنيا ۾ پهرين نمبر تي هو، جتي آباديءَ جو 90 سيڪڙو انٽرنيٽ تائين رسائي رکندڙ هو، جڏهن ته گڏيل عرب امارات 86 سيڪڙو ۽ قطر 85 سيڪڙو سان پٺيان هئا. 2009ع ۾ بحرين ۽ قطر جي صرف اڌ آبادي، يعني 53 سيڪڙو، ۽ گڏيل عرب امارات جي ٻن ٽهين آبادي، يعني 64 سيڪڙو، کي انٽرنيٽ تائين رسائي حاصل هئي.

### تعليم ۽ تحقيق ۾ سيڙپڪاري

2012ع ۾ حڪومت GDP جو 2.6 سيڪڙو تعليم لاءِ مخصوص ڪيو، جيڪو عرب دنيا ۾ سڀ کان گهٽ شرحن مان هڪ هو. اها شرح لبنان ۾ تعليم تي ٿيندڙ سيڙپڪاري جي برابر هئي ۽ صرف قطر، 2008ع ۾ 2.4 سيڪڙو، ۽ سوڊان، 2009ع ۾ 2.2 سيڪڙو، کان وڌيڪ هئي. 2024ع ۾ بحرين عالمي جدت اشاري ۾ 72هين نمبر تي هو، پر GII 2025ع موجب اهو 62هين نمبر تي پهچي ويو.
بحرين تحقيق ۽ ترقيءَ ۾ گهٽ سيڙپڪاري ڪري ٿو. 2009ع ۽ 2013ع ۾ رپورٽ موجب اها سيڙپڪاري GDP جو 0.04 سيڪڙو هئي، جيتوڻيڪ ڊيٽا اڻپوري هئي ۽ صرف اعليٰ تعليم واري شعبي تائين محدود هئي. تحقيق ۽ ترقي بابت جامع ڊيٽا جي کوٽ پاليسي سازن لاءِ هڪ چئلينج آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڊيٽا ثبوتن تي ٻڌل پاليسي سازيءَ لاءِ بنياد فراهم ڪري ٿي.
2013ع لاءِ محققن بابت موجود ڊيٽا صرف اعليٰ تعليم واري شعبي سان لاڳاپيل آهي. هتي محققن جو انگ في ملين آبادي 50 جي برابر آهي، جڏهن ته سڀني روزگار شعبن لاءِ عالمي سراسري في ملين 1,083 آهي.

بحرين يونيورسٽي ۾ 2014ع ۾ 20,000 کان وڌيڪ شاگرد هئا، جن مان 65 سيڪڙو عورتون هيون، ۽ لڳ ڀڳ 900 فيڪلٽي ميمبر هئا، جن مان 40 سيڪڙو عورتون هيون. 1986ع کان 2014ع تائين يونيورسٽي جي عملي 5,500 مقالا ۽ ڪتاب شايع ڪيا. 2014ع ۾ يونيورسٽي تحقيق تي هر سال لڳ ڀڳ 11 ملين آمريڪي ڊالر خرچ ڪيا، جنهن ۾ 172 مرد ۽ 128 عورتون شامل هيون. اهڙيءَ طرح 2014ع ۾ بحرين يونيورسٽي ۾ محققن جو 43 سيڪڙو عورتن تي مشتمل هو.
بحرين انهن 11 عرب رياستن مان هڪ هو، جتي 2014ع ۾ سائنس ۽ انجنيئرنگ ۾ يونيورسٽي گريجوئيٽس جي اڪثريت عورتن تي مشتمل هئي. قدرتي سائنسن ۾ گريجوئيٽس جو 66 سيڪڙو، انجنيئرنگ ۾ 28 سيڪڙو، ۽ صحت ۽ ڀلائيءَ ۾ 77 سيڪڙو عورتون هيون. تحقيق ۾ عورتن جي حصيداري جو اندازو لڳائڻ ڏکيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ 2013ع جو ڊيٽا صرف اعليٰ تعليم واري شعبي تائين محدود آهي.

### تحقيقي پيداوار جا رجحان

2014ع ۾ بحريني سائنسدانن ٿامسن رائٽرز جي ويب آف سائنس، سائنس سائٽيشن انڊيڪس ايڪسپينڊيڊ، موجب بين الاقوامي طور فهرستبند جرنلن ۾ 155 مضمون شايع ڪيا. اهو في ملين آبادي 15 مضمونن جي برابر آهي، جڏهن ته 2013ع ۾ عالمي سراسري في ملين 176 مضمون هئي. سائنسي پيداوار 2005ع ۾ 93 مضمونن کان آهستي آهستي وڌي آهي، پر اڃا به محدود آهي. 2014ع تائين عرب رياستن مان هن ڊيٽابيس ۾ صرف موريتانيا ۽ فلسطين جي پيداوار بحرين کان گهٽ هئي.
2008ع کان 2014ع تائين، بحريني سائنسدانن سڀ کان وڌيڪ سعودي عرب جي ساٿين سان گڏ ڪم ڪيو، جنهن جا 137 مضمون هئا، ان کان پوءِ مصر 101، برطانيا 93، آمريڪا 89 ۽ تيونس 75 مضمونن سان آيا.

## آبادي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوبحرين جي آبادي
بحريني مناما ۾ عوامي نماز ادا ڪندي
بحرين جي قومي ڏينهن تي مناما سوق
2010ع ۾ بحرين جي آبادي 1.2 ملين هئي، جنهن مان 568,399 بحريني ۽ 666,172 غير شهري هئا. اها آبادي 2007ع ۾ 1.05 ملين، جنهن ۾ 517,368 غير شهري هئا، کان وڌي هئي؛ اهو ئي سال هو، جڏهن بحرين جي آبادي هڪ ملين کان وڌي وئي. جيتوڻيڪ آباديءَ جي اڪثريت وچ اوڀر سان تعلق رکي ٿي، پر ڏکڻ ايشيا مان آيل ماڻهن جو به وڏو انگ ملڪ ۾ رهي ٿو. 2008ع ۾ لڳ ڀڳ 290,000 هندستاني شهري بحرين ۾ رهندا هئا، جنهن ڪري اهي ملڪ ۾ سڀ کان وڏي غير ملڪي برادري بڻيا، جن جي اڪثريت ڏکڻ هندستاني رياست ڪيرالا مان هئي.

بحرين دنيا جي چوٿين سڀ کان وڌيڪ گنجان آبادي واري خودمختيار رياست آهي، جتي 2010ع ۾ آباديءَ جي گنجاني 1,646 ماڻهو في ڪلوميٽر2 هئي. ان کان وڌيڪ آباديءَ جي گنجاني رکندڙ صرف شهري رياستون آهن. هن آباديءَ جو وڏو حصو ملڪ جي اتر ۾ مرڪوز آهي، جڏهن ته ڏکڻ وارو گورنريٽ سڀ کان گهٽ گنجان آبادي وارو حصو آهي. ملڪ جو اتر ايترو شهري بڻجي چڪو آهي جو ڪجهه ماڻهو ان کي هڪ وڏي ميٽروپوليٽن علائقو طور ڏسن ٿا.

### نسلي گروهه

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسوبحراني ماڻهو**۽** بحرين جا نسلي، ثقافتي ۽ مذهبي گروهه
بحريني ماڻهو نسلي طور متنوع آهن.

شيعه بحريني ٻن اهم نسلي گروهن ۾ ورهايل آهن: بحارنه ۽ عجم. بحارنه نسلي طور عرب آهن، جڏهن ته عجم فارسي اصل جا آهن. شيعه فارسي مناما ۽ محرق ۾ وڏيون برادريون ٺاهين ٿا. شيعه بحرينين جي هڪ ننڍڙي اقليت الحسا مان آيل نسلي حساوي ماڻهن تي مشتمل آهي.

سني بحريني گهڻو ڪري ٻن اهم نسلي گروهن ۾ ورهايل آهن: عرب (العرب) ۽ هوله. سني عرب بحرين جو سڀ کان وڌيڪ اثر رکندڙ نسلي گروهه آهن. اهي گهڻن سرڪاري عهدن تي فائز آهن ۽ بحريني بادشاهت به سني عرب آهي. سني عرب روايتي طور زلاق، محرق، اولهه رفاع ۽ حوار ٻيٽن جهڙن علائقن ۾ رهندا آيا آهن. هوله سني ايرانين جو اولاد آهن؛ انهن مان ڪجهه سني فارسي آهن، جڏهن ته ٻيا سني عرب آهن. بلوچ اصل جا سني پڻ موجود آهن. گهڻا آفريقي بحريني اوڀر آفريڪا مان آيا آهن ۽ روايتي طور محرق ٻيٽ ۽ رفاع ۾ رهندا آيا آهن.

### مذهب

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسوبحرين ۾ مذهب جي آزادي**,** بحرين ۾ محرم**,** بحرين ۾ اسلام**۽** بحرين ۾ هندو ڌرم

بحرين ۾ مذهب (2020ع) پيو ريسرچ موجب:

  اسلام (69.7%)  عيسائيت (14.1%)  هندو ڌرم (10.2%)  ٻڌ ڌرم (3.1%)  يهودي (0.002%)  ٻيا (0.9%)  غير وابسته (2%)

بحرين جو رياستي مذهب اسلام آهي ۽ گهڻا بحريني مسلمان آهن. بحريني مسلمانن جي اڪثريت سني مسلمان آهي، هڪ تازي اندازي موجب انهن جي اڪثريت 51 سيڪڙو آهي، جڏهن ته شيعه مسلمان 49 سيڪڙو اقليت آهن. اڳ ۾ اهو وچ اوڀر جي انهن ٽن ملڪن مان هڪ هو، جتي شيعه اڪثريت ۾ هئا؛ ٻيا ٻه ملڪ عراق ۽ ايران هئا، پر سني مهاجرن جي واڌ سبب سني اڪثريت بڻجي ويا. غير سرڪاري ذريعا فرقي وار سڃاڻپ جو اندازو لڳ ڀڳ 55 سيڪڙو سني ۽ 45 سيڪڙو شيعه لڳائين ٿا. بحرين ۾ عوامي سروي ناياب آهن، پر آمريڪي پرڏيهي کاتي جي بحرين ۾ مذهبي آزادي بابت رپورٽ ۾ 2018ع ۾ اندازو لڳايو ويو ته شيعه بحرين جي شهري آبادي جو لڳ ڀڳ 55 سيڪڙو هئا. شاهي خاندان ۽ گهڻا بحريني اشرافيا سني آهن. ملڪ جون ٻه مسلمان برادريون ڪجهه مسئلن تي متحد آهن، پر ٻين مسئلن تي سخت اختلاف رکن ٿيون. شيعه اڪثر بحرين ۾ سياسي ۽ معاشي امتيازي سلوڪ جي شڪايت ڪندا رهيا آهن؛ ان جي نتيجي ۾ 2011ع بحرين بغاوت جي اڪثر احتجاج ڪندڙ شيعه هئا.

نيشنل ايوينجيليڪل چرچ، مناما
مناما ۾ شريناٿجي مندر
بحرين ۾ عيسائي آبادي جو لڳ ڀڳ 14.5 سيڪڙو آهن. بحرين ۾ هڪ مقامي عيسائي برادري موجود آهي. 2010ع جي مردم شماري موجب غير مسلم بحريني رهواسين جو انگ 367,683 هو، جن مان گهڻا عيسائي هئا. غير ملڪي عيسائي بحرين جي عيسائين جي اڪثريت آهن، جڏهن ته بحريني شهريت رکندڙ مقامي عيسائي هڪ ننڍڙي برادري ٺاهين ٿا. بحريني شهريت رکندڙ مقامي عيسائين جو انگ لڳ ڀڳ 1,000 ماڻهو آهي. ايلس سمعان، جيڪا برطانيا ۾ بحرين جي اڳوڻي سفير هئي، مقامي عيسائي آهي. بحرين ۾ هڪ مقامي يهودي برادري پڻ آهي، جنهن جو انگ 37 بحريني شهرين تي مشتمل آهي. مختلف ذريعا بحرين جي مقامي يهودي برادري جو انگ 36 کان 50 ماڻهن تائين ڄاڻائين ٿا. بحريني ليکڪا نينسي خضوري موجب، بحرين جي يهودي برادري دنيا جي سڀ کان نوجوان يهودي برادرين مان هڪ آهي، جنهن جي شروعات 1880ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ ڪجهه خاندانن جي ان وقت جي عراق ۽ پوءِ ايران مان ٻيٽ ڏانهن هجرت سان ٿي. هودا نونو، جيڪا آمريڪا ۾ اڳوڻي سفير هئي، يهودي آهي. ٻيٽ تي هندو برادري پڻ موجود آهي. اهي ٽيون وڏو مذهبي گروهه آهن. پراڻي مناما ۾ واقع شريناٿجي مندر جي سي سي ۽ عرب دنيا جو سڀ کان پراڻو هندو مندر آهي. اهو 200 سالن کان وڌيڪ پراڻو آهي ۽ 1817ع ۾ ٺٽائي هندو برادريءَ تعمير ڪيو هو.

2001ع جي مردم شماري موجب، بحرين جي آباديءَ جو 81.2 سيڪڙو مسلمان، 10 سيڪڙو عيسائي، ۽ 9.8 سيڪڙو هندو ڌرم يا ٻين مذهبن تي عمل ڪندڙ هئا. 2010ع جي مردم شماري ۾ مسلمانن جو تناسب گهٽجي 70.2 سيڪڙو رڪارڊ ٿيو، پر 2010ع جي مردم شماري غير مسلم مذهبن ۾ فرق نه ڪيو.

### ٻوليون

عربي بحرين جي سرڪاري ٻولي آهي، جيتوڻيڪ انگريزي به وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي. بحراني عربي عربي ٻوليءَ جو سڀ کان وڌيڪ ڳالهائجندڙ لهجو آهي ۽ ٻين عربي لهجن وانگر معياري عربي کان مختلف آهي. عربي سياسي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ بحرين جي آئين موجب، پارليامينٽ لاءِ بيهڻ لاءِ ميمبر کي عربيءَ ۾ رواني لازمي آهي.

بلوچي بحرين ۾ ٻي وڏي ۽ وڏي پيماني تي ڳالهائجندڙ ٻولي آهي. بلوچ عربي ۽ بلوچي ٻنهي ۾ رواني رکن ٿا. بحريني ۽ غير بحريني آباديءَ ۾ ڪيترائي ماڻهو فارسي، جيڪا ايران جي سرڪاري ٻولي آهي، يا اردو، جيڪا پاڪستان جي سرڪاري ٻولي ۽ هندستان جي هڪ علائقائي ٻولي آهي، ڳالهائين ٿا.

نيپالي پڻ نيپالي مزدورن ۽ گورکا سپاهين جي برادريءَ ۾ وڏي پيماني تي ڳالهائي وڃي ٿي. اهم هندستاني برادرين ۾ مليالم، تامل، تيلگو، بنگلا ۽ هندي ڳالهائيون وڃن ٿيون. سڀ واپاري ادارا ۽ روڊن جا نشان ٻه لساني آهن، جن تي انگريزي ۽ عربي ٻئي ڏيکاريل آهن.

### تعليم

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوبحرين ۾ تعليم
پڻ ڏسو: بحرين جي يونيورسٽين جي فهرست
بحرين يونيورسٽي ۾ روايتي لباس پهريل عورت شاگردياڻيون
بحرين وٽ هڪ متنوع تعليمي نظام آهي، جنهن ۾ ڪيترائي خانگي اسڪول شامل آهن، جيڪي بين الاقوامي نصاب پيش ڪن ٿا. انهن ۾ برطانوي، آمريڪي ۽ ٻيا بين الاقوامي اسڪول شامل آهن، جيڪي تعليم جي مختلف ضرورتن کي پورو ڪن ٿا.

6 کان 14 سالن جي عمر وارن ٻارن لاءِ تعليم لازمي آهي. سرڪاري اسڪولن ۾ بحريني شهرين لاءِ تعليم مفت آهي، ۽ بحرين جي تعليم واري وزارت مفت درسي ڪتاب فراهم ڪري ٿي. سرڪاري اسڪولن ۾ گڏيل تعليم رائج ناهي؛ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين کي الڳ اسڪولن ۾ پڙهايو وڃي ٿو.

20هين صديءَ جي شروعات ۾ قرآني اسڪول (*ڪتاب*) بحرين ۾ تعليم جو واحد روپ هئا. اهي روايتي اسڪول هئا، جن جو مقصد ٻارن ۽ نوجوانن کي قرآن پڙهڻ سيکارڻ هو. پهرين عالمي جنگ کان پوءِ بحرين اولهندي اثرن لاءِ کليو ۽ جديد تعليمي ادارن جي گهرج پيدا ٿي. 1919ع بحرين ۾ جديد سرڪاري اسڪول نظام جي شروعات جو سال هو، جڏهن ڇوڪرن لاءِ الهدايه الخليفية اسڪول محرق ۾ کوليو ويو. 1926ع ۾ تعليم ڪميٽي مناما ۾ ڇوڪرن لاءِ ٻيو سرڪاري اسڪول کوليو، ۽ 1928ع ۾ ڇوڪرين لاءِ پهريون سرڪاري اسڪول محرق ۾ کوليو ويو. 2011ع ۾ سرڪاري اسڪولن ۾ 126,981 شاگرد پڙهي رهيا هئا.

2004ع ۾ بادشاهه حمد بن عيسيٰ آل خليفه "بادشاهه حمد اسڪولز آف فيوچر" منصوبو متعارف ڪرايو، جيڪو بحرين ۾ ڪي–12 تعليم جي حمايت لاءِ معلومات ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجي استعمال ڪري ٿو. هن منصوبي جو مقصد بادشاهت جي سڀني اسڪولن کي انٽرنيٽ سان ڳنڍڻ آهي. برطانوي وچولي اسڪولن کان علاوه، ٻيٽ تي بحرين اسڪول (BS) پڻ موجود آهي. بي ايس آمريڪي دفاعي کاتي جو اسڪول آهي، جيڪو بين الاقوامي بڪالوريا جي آڇن سميت ڪي–12 نصاب فراهم ڪري ٿو. اهڙا بين الاقوامي اسڪول پڻ موجود آهن، جيڪي يا ته آءِ بي ڊپلوما پروگرام يا برطانيا جا اي-ليولز پيش ڪن ٿا.

بحرين اعليٰ تعليم جي ادارن کي پڻ همٿائي ٿو، جن ۾ پرڏيهي ماهرن جي صلاحيتن ۽ ٻاهرين ملڪن مان اعليٰ ڊگريون حاصل ڪري واپس ايندڙ بحريني شهرين جي وڌندڙ انگ مان فائدو ورتو وڃي ٿو. بحرين يونيورسٽي معياري انڊرگريجوئيٽ ۽ گريجوئيٽ تعليم لاءِ قائم ڪئي وئي، ۽ ڪنگ عبدالعزيز يونيورسٽي ڪاليج آف هيلٿ سائنسز، جيڪو صحت واري وزارت جي نگراني هيٺ ڪم ڪري ٿو، طبيبن، نرسن، دواسازن ۽ پيراميڊڪن کي تربيت ڏئي ٿو. 2001ع جي قومي عمل چارٽر بين الاقوامي يونيورسٽين جي قيام لاءِ رستو هموار ڪيو، جهڙوڪ مناما ۾ اهليه يونيورسٽي ۽ سار ۾ يونيورسٽي ڪاليج آف بحرين.

2005ع ۾ قائم ٿيل رائل يونيورسٽي فار وومين (RUW) بحرين ۾ عورتن جي تعليم لاءِ خاص طور تعمير ڪيل پهرين بين الاقوامي يونيورسٽي هئي. لنڊن يونيورسٽي ايڪسٽرنل، مفاصلاتي سکيا وارن پروگرامن لاءِ بحرين ۾ ايم سي جي (مينجمينٽ ڪنسلٽنسي گروپ) کي علائقائي نمائنده آفيس طور مقرر ڪيو آهي. ايم سي جي ملڪ جي قديم ترين بين الاقوامي ادارن مان هڪ آهي. ڏکڻ ايشيائي شاگردن کي تعليم ڏيڻ لاءِ پڻ ادارا کوليا ويا آهن، جهڙوڪ پاڪستان اردو اسڪول، بحرين ۽ انڊين اسڪول، بحرين.

ڪجهه نمايان ادارن ۾ 2019ع ۾ قائم ٿيل آمريڪن يونيورسٽي آف بحرين، بحرين انسٽيٽيوٽ آف بئنڪنگ اينڊ فنانس، ارنسٽ اينڊ ينگ ٽريننگ انسٽيٽيوٽ، ۽ برلا انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي انٽرنيشنل سينٽر شامل آهن. 2004ع ۾ رائل ڪاليج آف سرجنز ان آئرلينڊ (RCSI) ملڪ ۾ هڪ جزوي طبي يونيورسٽي قائم ڪئي. عربي خليج يونيورسٽي، اي ايم اي انٽرنيشنل يونيورسٽي ۽ ڪاليج آف هيلٿ سائنسز کان علاوه، اهي بحرين جا واحد طبي اسڪول آهن.

### صحت

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسوبحرين ۾ صحت**۽** بحرين ۾ صحت جي سار سنڀال
فائل:King Hamad American Mission Hospital, Bahrain.jpgڪنگ حمد آمريڪن مشن اسپتال.
بحرين ۾ آفاقي صحت جي سار سنڀال جو نظام موجود آهي، جيڪو 1960ع کان لاڳو آهي. حڪومت طرفان فراهم ڪيل صحت جون خدمتون بحريني شهرين لاءِ مفت آهن، جڏهن ته غيربحرينين لاءِ انهن تي وڏي پيماني تي سبسڊي ڏني وڃي ٿي. ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن موجب، صحت تي خرچ بحرين جي مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) جو 4.5 سيڪڙو هو. پاڙيسري خليجي ملڪن جي برعڪس، بحريني ڊاڪٽر ۽ نرسون صحت واري شعبي ۾ ملڪ جي اڪثريتي افرادي قوت آهن.

بحرين جي پهرين اسپتال آمريڪن مشن اسپتال هئي، جيڪا 1893ع ۾ هڪ دواخاني طور کولِي وئي. بحرين جي پهرين سرڪاري اسپتال، ۽ پڻ ٽرشري ريفرل اسپتال، سلمانيه ميڊيڪل ڪمپليڪس هئي، جيڪا 1957ع ۾ مناما جي سلمانيه علائقي ۾ کولِي وئي. سڄي ملڪ ۾ خانگي اسپتالون پڻ موجود آهن، جهڙوڪ انٽرنيشنل اسپتال آف بحرين.

بحرين ۾ متوقع عمر مردن لاءِ 73 سال ۽ عورتن لاءِ 76 سال آهي. علائقي جي ڪيترن ئي ملڪن جي ڀيٽ ۾ ايڇ آءِ وي ۽ ايڊز جي شرح نسبتاً گهٽ آهي. مليريا ۽ تپ دق (ٽي بي) بحرين ۾ وڏا صحت جا مسئلا ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي بيماريون ملڪ ۾ مقامي طور موجود ناهن. نتيجي طور، تازن ڏهاڪن دوران مليريا ۽ ٽي بي جا ڪيس گهٽجي ويا آهن، ۽ بحريني شهرين ۾ انهن بيمارين جا ڪيس تمام ناياب ٿي ويا آهن. صحت واري وزارت ٽي بي ۽ ٻين بيمارين، جهڙوڪ هيپاٽائٽس بي، خلاف باقاعده حفاظتي ٽيڪاڪاري مهمون هلائي ٿي.

بحرين ۾ موهپا هڪ وڏي وبا جي صورت اختيار ڪري چڪو آهي، جتي 2012ع ۾ 28.9 سيڪڙو مرد ۽ 38.2 سيڪڙو عورتون موهيت جو شڪار قرار ڏنيون ويون. 2010ع ۾ ذيابطيس جي پکڙجڻ جي لحاظ کان بحرين دنيا ۾ پنجين نمبر تي هو. ان سال بحريني آبادي جي 15 سيڪڙو کان وڌيڪ ماڻهو ذيابطيس ۾ مبتلا هئا، ۽ ملڪ ۾ ٿيندڙ سڀني موتن مان 5 سيڪڙو جو سبب اها بيماري هئي. دل ۽ رت جي رڳن جون بيماريون بحرين ۾ ٿيندڙ سڀني موتن جو 32 سيڪڙو سبب بڻجن ٿيون، ۽ اهي ملڪ ۾ موت جو سڀ کان وڏو سبب آهن (ٻيو وڏو سبب سرطان آهي). سڪل سيل انيميا ۽ ٿيليسيما پڻ بحرين ۾ عام آهن. 18 سيڪڙو بحريني سڪل سيل انيميا جا جين کڻندڙ آهن، جڏهن ته 24 سيڪڙو ماڻهو ٿيليسيما جا جين کڻندڙ آهن.

## ثقافت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوبحرين جي ثقافت
عيسيٰ بن علي آل خليفه جو گهر بحرين جي روايتي اڏاوت جو هڪ مثال آهي.
اسلام مکيه مذهب آهي، ۽ بحريني ٻين عقيدن تي عمل ڪرڻ بابت پنهنجي رواداري لاءِ مشهور آهن. بحرينين ۽ پرڏيهين وچ ۾ شاديون غير معمولي ناهن—ڪيترائي فلپائني بحريني موجود آهن، جهڙوڪ فلپائني ٻارڙي اداڪاره مونا ماربيلا العلوي.

علائقي جي پاڙيسري ملڪن جي ڀيٽ ۾ عورتن جي لباس بابت قاعدا عام طور تي نرم آهن؛ عورتن جي روايتي لباس ۾ عام طور حجاب يا عبايا شامل هوندا آهن. جيتوڻيڪ مردن جو روايتي لباس ثوب آهي، جنهن ۾ روايتي مٿا ڍڪڻ واريون شيون، جهڙوڪ ڪوفيه، غتره ۽ عقال پڻ شامل آهن، پر ملڪ ۾ اولهندي لباس به عام آهي.

جيتوڻيڪ بحرين 1976ع ۾ هم جنس پرستي کي قانوني قرار ڏنو، پر ان کان پوءِ ڪيترن ئي هم جنس پرستن کي گرفتار ڪيو ويو آهي، گهڻو ڪري عوامي بداخلاقي ۽ عوامي بي حيائي خلاف وسيع نموني لکيل قانونن جي ڀڃڪڙي جي الزام هيٺ.

### فن

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوبحريني فن
هڪ ڪاريگر گهمندڙ چڪر تي روايتي مٽي ۽ پاڻيءَ جي ملاوٽ سان ٿانوَ ٺاهيندي
ملڪ ۾ جديد فن جي تحريڪ سرڪاري طور 1950ع واري ڏهاڪي ۾ اڀري، جنهن جو نتيجو هڪ فني سوسائٽي جي قيام جي صورت ۾ نڪتو. اظهاريت ۽ فوق حقيقت نگاري، گڏوگڏ خطاطيءَ جو فن، ملڪ ۾ فن جا مشهور روپ آهن. تجريدي اظهاريت تازن ڏهاڪن ۾ مقبوليت حاصل ڪئي آهي. مٽيءَ جا ٿانوَ ٺاهڻ ۽ ڪپڙي جي اُڻت پڻ مشهور شين مان آهن، جيڪي بحرين جي ڳوٺن ۾ وڏي پيماني تي ٺاهيون وينديون هيون. عربي خطاطي جي مقبوليت وڌي، ڇاڪاڻ⁠تہ بحريني حڪومت اسلامي فن جي سرگرم سرپرست هئي، جنهن جو نتيجو اسلامي عجائب گهر، بيت القرآن، جي قيام جي صورت ۾ نڪتو.

بحرين قومي عجائب گهر ۾ مستقل همعصر فن جي نمائش موجود آهي. بحرين اٿارٽي فار ڪلچر اينڊ اينٽيڪوٽيز طرفان هلندڙ ساليانو اسپرنگ آف ڪلچر ميلو بادشاهت ۾ پرفارمنگ آرٽس کي هٿي ڏيندڙ هڪ مشهور تقريب بڻجي چڪو آهي. بحرين جي اڏاوت فارس نار ۾ پنهنجي پاڙيسري ملڪن جهڙي آهي. هوائي منارو، جيڪو گهر ۾ قدرتي هواداري پيدا ڪري ٿو، پراڻين عمارتن تي عام طور ڏسڻ ۾ اچي ٿو، خاص طور تي مناما ۽ محرق جي پراڻن علائقن ۾.

### ادب

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوبحرين جو ادب
عيسيٰ ثقافتي مرڪز ۾ بحرين جي قومي لائبريري
ادب ملڪ ۾ هڪ مضبوط روايت برقرار رکي ٿو؛ گهڻا روايتي ليکڪ ۽ شاعر ڪلاسيڪي عربي انداز ۾ لکندا آهن. تازن سالن ۾ اولهندي ادب کان متاثر نوجوان شاعرن جو انگ وڌي رهيو آهي، جن مان گهڻا آزاد نظم ۾ لکندا آهن ۽ اڪثر سياسي يا ذاتي مواد شامل ڪندا آهن. ڊگهي عرصي کان مشهور ۽ اعزاز يافته شاعر علي الشرقاوي کي 2011ع ۾ *ال شرفه* طرفان بحرين جو ادبي نشان قرار ڏنو ويو.

ادب ۾، بحرين قديم سرزمين دلمون جو هنڌ هو، جنهن جو ذڪر گلگامش جي رزميه داستان ۾ ڪيو ويو آهي. ڏند ڪٿا موجب اهو عدن جو باغ پڻ هو.

### ميڊيا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوبحرين جي ميڊيا
### موسيقي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوبحرين جي موسيقي
بحرين ۾ موسيقيءَ جو انداز پنهنجي پاڙيسري ملڪن جهڙو آهي. خليجي موسيقيءَ جو انداز، جيڪو لوڪ موسيقي آهي، ملڪ ۾ مشهور آهي. صوت موسيقيءَ جو انداز، جنهن ۾ شهري موسيقيءَ جو هڪ پيچيده روپ شامل آهي ۽ جيڪو عود، وائلن ۽ مرواس نالي ڍول سان پيش ڪيو ويندو آهي، بحرين ۾ پڻ مشهور آهي. علي بحر بحرين جي سڀ کان مشهور ڳائڻن مان هڪ هو. هن پنهنجي بينڊ *الاخوه* (*ڀائر*) سان موسيقي پيش ڪئي. بحرين فارس نار جي رياستن مان پهرين رڪارڊنگ اسٽوڊيو جو هنڌ پڻ هو.

### وندر

ثقافتي ۽ سياحتي سرگرمين جي حوالي سان، ثقافت واري وزارت ڪيترائي ساليانا ميلا منظم ڪري ٿي، جهڙوڪ مارچ ۽ اپريل ۾ اسپرنگ آف ڪلچر، آگسٽ کان سيپٽمبر تائين بحرين سمر فيسٽيول ۽ تا الشباب، ۽ آڪٽوبر ۾ بحرين انٽرنيشنل ميوزڪ فيسٽيول، جنهن ۾ موسيقي ۽ ٿيٽر پرفارمنس، ليڪچر ۽ گهڻو ڪجهه شامل هوندو آهي.

ثقافتي ماڳن جي حوالي سان، رهواسي، مهمان ۽ سياح بحرين جي ڪيترن ئي تاريخي ماڳن وسيلي تاريخ کي ٻيهر محسوس ڪري سگهن ٿا.

### رانديون

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوبحرين ۾ راند
بحرين ۾ هڪ مخلوط مارشل آرٽس تقريب
بحرين آمريڪا کان پوءِ ٻيو ملڪ آهي، جنهن بين الاقوامي مخلوط مارشل آرٽس فيڊريشن جي شراڪت سان، بريو ڪمبيٽ فيڊريشن سان گڏ، شوقيه ايم ايم اي جون عالمي چيمپيئن شپون منعقد ڪيون. 2017ع دوران بحرين ۾ ايم ايم اي تربيت لاءِ عالمي رانديگرن جي اچڻ ۾ واڌ رڪارڊ ڪئي وئي. بريو ڪمبيٽ فيڊريشن بحرين ۾ قائم ايم ايم اي پروموشن آهي، جنهن 30 ملڪن ۾ تقريبون ڪرايون آهن، جيڪو ايم ايم اي پروموشن طرفان سڀ کان وڌيڪ ملڪن ۾ تقريبون منعقد ڪرڻ جو رڪارڊ آهي.

بحرين ايم ايم اي فيڊريشن (BMMAF) شيخ خالد بن حمد آل خليفه جي سرپرستي ۽ راندين واري وزير شيخ ناصر بن حمد آل خليفه جي اختيار هيٺ قائم ڪئي وئي آهي. ملڪ ۾ ايم ايم اي جي ترقي KHK MMA وسيلي ٿي رهي آهي، جيڪا بريو ڪمبيٽ فيڊريشن جي مالڪ آهي، جيڪا وچ اوڀر ۾ سڀ کان وڏي مخلوط مارشل آرٽس پروموشن آهي. بحرين بين الاقوامي مخلوط مارشل آرٽس فيڊريشن جي شراڪت سان 2017ع جي شوقيه عالمي چيمپيئن شپ جي ميزباني ڪندو. بحرين شوقيه ايم ايم اي چيمپيئن شپ جي ميزباني ڪندڙ پهريون ايشيائي ۽ عرب ملڪ هوندو. بحرين KHK ايم ايم اي فائٽ ٽيم جو به گهر آهي، جيڪا دنيا جي مخلوط مارشل آرٽس جي ڪجهه نمايان صلاحيتن لاءِ تربيت فراهم ڪري ٿي، جيڪي بريو ڪمبيٽ فيڊريشن، پي ايف ايل ۽ يو ايف سي ۾ مقابلو ڪن ٿا.

2018ع ۾ KHK اسپورٽس ۽ ايڪسيلون جي شروعات هيٺ بحرين ۾ ڪرڪيٽ متعارف ڪرائي وئي. بحرين پريميئر ليگ 2018ع ۾ 13 رهائشي ڪرڪيٽرن تي مشتمل ڇهن فرنچائز اسڪواڊن T20 فارميٽ ۾ مقابلو ڪيو. ٽيمون ايس رام ايم رام فالڪنز، ڪلام نائيٽ رائيڊرز، انٽيڪس لائنز، بحرين سپر جائنٽس، فور اسڪوائر چيلنجرز ۽ اوان واريئرز هيون.

بحرين جي قومي فٽبال ٽيم جون 2009ع ۾ عالمي ڪپ ڪواليفائر ۾ آسٽريليا خلاف کيڏندي
فٽبال به بحرين ۾ مشهور راند آهي. بحرين جي قومي فٽبال ٽيم ڪيترائي ڀيرا ايشيائي ڪپ، عرب نيشز ڪپ ۽ فيفا عالمي ڪپ جي ڪواليفائرن ۾ مقابلو ڪري چڪي آهي، جيتوڻيڪ اها ڪڏهن به عالمي ڪپ لاءِ ڪواليفاءِ نه ٿي آهي. بحرين جي قومي فٽبال ٽيم 2019ع ۾ ويسٽ ايشيئن فٽبال فيڊريشن ڪپ ۽ عربين گلف ڪپ کٽيا. ٻئي ڪپ هيليو سوزا جي اڳواڻي هيٺ آيا، جيڪو ملڪ جي قومي فٽبال ٽيم جو مئنيجر آهي. بحرين وٽ پنهنجي مٿئين درجي جي ملڪي پيشاور فٽبال ليگ، بحريني پريميئر ليگ، موجود آهي. 3 آگسٽ 2020ع تي بحرين جي بادشاهت پيرس ايف. سي. ۾ اقليتي حصو خريد ڪيو، جيڪا فرانس جي ٻئي درجي ۾ کيڏندڙ ٽيم آهي. بحرين جي فٽبال ڪلب ۾ داخلا تي تنقيد ٿي ته ملڪ پنهنجي انساني حقن جي رڪارڊ کي اڇو ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيو آهي ۽ هي يورپ ۾ اثر خريد ڪرڻ جو هڪ ٻيو طريقو آهي.

باسڪيٽ بال، رگبي ۽ گهوڙن جي ڊوڙ پڻ ملڪ ۾ وڏي پيماني تي مشهور آهن. بحرين حڪومت هڪ يو سي آءِ ورلڊ ٽيم سائيڪلنگ ٽيم، بحرين وڪٽوريس، کي پڻ اسپانسر ڪري ٿي، جنهن 2017ع ٽور ڊي فرانس ۾ حصو ورتو.

2007ع بحرين گرانڊ پري ۾ پوڊيم تقريب
بحرين ۾ بحرين انٽرنيشنل سرڪٽ نالي فارمولا ون ريس ٽريڪ موجود آهي، جتي 4 اپريل 2004ع تي گلف ايئر جي سرپرستيءَ هيٺ پهرين بحرين گرانڊ پري منعقد ٿي، جيڪا ڪنهن به عرب ملڪ ۾ ٿيندڙ پهرين فارمولا ون ريس هئي. ان کان پوءِ 2005ع ۾ ٻي بحرين گرانڊ پري ٿي، جڏهن ته 12 مارچ 2006ع تي بحرين 2006ع جي فارمولا ون سيزن جي افتتاحي گرانڊ پري جي ميزباني ڪئي. اهي ٻئي ريسون فرننڊو الونسو پنهنجي ٽيم رينالٽ لاءِ کٽيون. ان کان پوءِ بحرين هر سال فارمولا ون ريس جي ميزباني ڪندو رهيو، سواءِ 2011ع جي، جڏهن 2011ع جي بحرين بغاوت دوران جاري حڪومت مخالف احتجاجن سبب ريس منسوخ ڪئي وئي.

2012ع جي بحرين گرانڊ پري باوجود ان جي منعقد ڪئي وئي، جڏهن ٽيمن جي سلامتي بابت خدشا موجود هئا ۽ ملڪ ۾ احتجاج جاري هئا. جاري احتجاجن ۽ تشدد جي باوجود ريس ڪرائڻ واري فيصلي کي الجزيره انگلش، سي اين اين، اي ايف پي ۽ اسڪاءِ نيوز طرفان "تڪراري" قرار ڏنو ويو، جڏهن ته *دي انڊيپينڊنٽ* ان کي "راندين جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ تڪراري مقابلن مان هڪ" سڏيو.

2006ع ۾ بحرين پهريون ڀيرو آسٽريليا جي وي ايٽ سپرڪار مقابلي جي ميزباني پڻ ڪئي، جنهن کي *ڊيزارٽ 400* سڏيو ويو. وي ايٽ سپرڪار سيريز هر سال نومبر ۾ سخير سرڪٽ تي 2010ع تائين ٿيندي رهي، جنهن سال اهو سيريز جو ٻيون مقابلو هو. ان کان پوءِ هي سيريز ٻيهر بحرين نه موٽي. بحرين انٽرنيشنل سرڪٽ ۾ هڪ مڪمل ڊيگهه وارو ڊريگ اسٽرپ پڻ موجود آهي، جتي بحرين ڊريگ ريسنگ ڪلب يورپ جي مشهور ڊريگ ريسنگ ٽيمن کي دعوت ڏئي مقابلا ڪرائيندو رهيو آهي، ته جيئن وچ اوڀر ۾ هن راند جي مقبوليت وڌائي سگهجي.

10 جون 2024ع تي بحرين اولمپڪ اڪيڊمي کي پنهنجي علائقي ۾ راندين جي ترقي ۽ واڌاري ۾ اهم ڪردار ادا ڪرڻ تي اٿينا جو اعزازي امتياز ڏنو ويو. هي اعزازي تمغو سندس عاليجاهه شيخ خالد بن حمد آل خليفه کي انٽرنيشنل اولمپڪ اڪيڊمي (IOA) جي صدر اسيدوروس ڪوويلوس طرفان پيش ڪيو ويو.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

|  |  |
| --- | --- |
| **او آءِ سي** |  |
| افغانستان | الجزائر | البانيا | آذربائيجان | بحرين | بنگلاديش | بينن | برڪینا فاسو برونائي | ڪيمرون | چاڊ | قمر جا ٻيٽ |آئيوري ڪوسٽ | جبوتي مصر | گيبون | گيمبيا گني | گني بسائو
گيانا | انڊونيشيا | ايران عراق | اردن | ڪويت قازقستان | ڪرگزستان | لبنان | ليبيا مالديپ | ملائيشيا | مالي | موريطانيه | مراڪش | موزمبيق | نائيجر نائيجيريا | اومان
پاڪستان | فلسطين | قطر | سعودي عرب سينيگال | سيراليون| صوماليا | سوڊان | سورينام | شام | تاجڪستان ترڪي|
تيونس | ٽوگو ترڪمانستان | یوگینڊا | ازبڪستان | گڏيل عرب امارات | يمن |