# الاباما

| الاباما |
| --- |
| رياست |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Banner | Seal |

 |
| Motto(s):*Audemus jura nostra defendere* (اسان پنهنجن حقن جو دفاع ڪرڻ جي همت رکون ٿا) |
| ترانو: "الاباما" |
| گڏيل رياستن جي نقشي ۾ الاباما کي نمايان ڏيکاريل |
| ملڪ | يونائيٽيڊ اسٽيٽس |
| رياست بڻجڻ کان اڳ | الاباما علائقو |
| يونين ۾ شامل ٿيو | 14 ڊسمبر 1819(22هون) |
| گاديءَ جو هنڌ | مونٽگمري |
| سڀ کان وڏو شهر | هنٽسويل |
| سڀ کان وڏو ميٽرو علائقو | گريٽر برمنگهم |
| حڪومت |
| • گورنر | ڪي آئيوي (ريپبلڪن) |
| • لفٽننٽ گورنر | ول ائنسورٿ (ريپبلڪن) |
| ايراضي |
| • ڪل | 52,419 چورس ميل (135,765 چورس ڪلوميٽر) |
| • زمين | 50,744 چورس ميل (131,426 چورس ڪلوميٽر) |
| • پاڻي | 1,675 چورس ميل (4,338 چورس ڪلوميٽر) 3.2% |
| ايراضي درجو | 30هون |
| آبادي (2024) |
| • ڪل | 5,157,699 |
| • درجو | 24هون |
| • ڪثافت | 38.3 في چورس ڪلوميٽر |
| • ڪثافتي درجو | 27هون |
| رهاڪو نالو | الابامياڻي، الاباميين |
| ٻولي |
| وقتي علائقو | UTC−06:00 (مرڪزي وقت) |
|  • اونهارو (ر.ب.و) | UTC−05:00 (CDT) |
| پوسٽل ڪوڊ | AL |
| آء ايس او 3166 ڪوڊ | US-AL |
| ويڪرائي ڦاڪ | 30°11′ اتر کان 35° اتر |
| ڊگھائي ڦاڪ | 84°53′ اولهه کان 88°28′ اولهه |
| ڊيگھ ۽ ويڪر | 330 ميل (531 ڪلوميٽر) × 190 ميل (305 ڪلوميٽر) |
| ويب سائيٽ | alabama.gov |

**الاباما** (Alabama) آمريڪا جي ڏکڻ اوڀر ۽ ڊيپ سائوٿ علائقن ۾ واقع هڪ رياست آهي. ان جي اتر ۾ ٽينيسي، اوڀر ۾ جارجيا، ڏکڻ ۾ فلوريڊا ۽ ميڪسيڪو جو نار، جڏهن ⁠ته اولهه ۾ مسيسيپي واقع آهن. ايراضيءَ جي لحاظ کان الاباما آمريڪا جي رياستن مان 30هين وڏي، ۽ آباديءَ جي لحاظ کان 24هين وڏي رياست آهي. الاباما کي عام طور تي **"ييلوهيمر رياست"** چيو وڃي ٿو، جيڪو ان جي سرڪاري پکي مان نڪتل آهي. ان کان علاوه، رياست کي **"ڊڪسي جي دل"** ۽ **"ڪپهه واري رياست"** پڻ سڏيو وڃي ٿو. الاباما جي جاگرافي گهڻ رخي آهي: اتر حصي ۾ ٽينيسي وادي جا ڪوھستاني علائقا آهن، جڏهن⁠ ته ڏکڻ ۾ موبائل بي واقع آهي، جيڪا تاريخي لحاظ کان هڪ اهم بندرگاهه رهي آهي. رياست جي گاديءَ جو هنڌ مونٽگمري آهي، جڏهن ⁠ته آباديءَ ۽ رقبي جي لحاظ کان سڀ کان وڏو شهر هنٽسويل آهي.

موبائل الاباما جو قديم ترين شهر آهي، جيڪو 1702ع ۾ فرانسيسي نوآبادين طرفان فرانسيسي لوزيانا جي گاديءَ طور قائم ڪيو ويو. گريٽر الاباما رياست جو سڀ کان وڏو ميٽروپوليٽن علائقو ۽ اهم معاشي مرڪز آهي. سياسي طور، الاباما بائبل بيلٽ جو حصو آهي ۽ گهڻو ڪري قدامت پسند رياست طور سڃاتي وڃي ٿي. هتي آمريڪي فٽبال، خاص طور ڪاليج سطح تي، رياستي ثقافت جو اهم حصو آهي. ابتدائي طور هن علائقي ۾ ڪيترائي مڪاني قبيلہ آباد هئا. سورھين صديءَ ۾ هي علائقو اسپين جي قبضي هيٺ آيو، پوءِ اٺارهين صديءَ جي شروعات ۾ فرانس وٽ ويو. 1763ع ۾ برطانيا هن علائقي تي قبضو ڪيو، جيڪو بعد ۾ آمريڪي آزاديءَ جي جنگ کانپوءِ وڃائي ويٺو. 1819ع ۾ الاباما کي باقاعده رياست جو درجو ڏنو ويو. آمريڪي گهرو جنگ کان پوءِ الاباما کي معاشي ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو. ويهين صديءَ ۾، خاص طور ٻين عالمي جنگ کان پوءِ، صنعتڪاري ۽ تنوع سبب رياست جي معيشت وڌڻ لڳي. 1960ع ۾ ناسا جو مارشل اسپيس فلائيٽ سينٽر قائم ٿيڻ سان الاباما ۾ خلائي صنعت کي هٿي ملي. اڄڪلهه الاباما جي معيشت گاڏين جي صنعت، پيداوار، هوابازي، صحت، تعليم، سياحت، معدني وسيلن ۽ ٽيڪنالاجي تي ٻڌل آهي، جيتوڻيڪ صحت، تعليم ۽ آمدني جي ڪجهه اشارن ۾ رياست اڃا به گهٽ درجي تي اچي ٿي.

## نالي جو اصل

الاباما درياھ ۽ رياست جو نالو الاباما قوم مان ورتل آهي، جيڪا مسڪوگين ٻولين سان واسطو رکندڙ قبيلو هو، جنهن جا ماڻهو درياهه جي مٿين وهڪرن تي، ڪوسا ۽ ٽالاپوسا درياهن جي سنگم کان ٿورو هيٺ رهندا هئا۔
الاباما ٻولي ۾، الاباما نسل جي ماڻهو لاءِ لفظ البامو آهي (يا مختلف لهجن ۾ الباما يا البامو)، جڏهن⁠ته ان جو جمع روپ البامه آهي۔
هن لفظ جي املا تاريخي ذريعن ۾ گهڻي حد تائين مختلف رهي آهي۔
ان جو سڀ کان پهريون استعمال 1540ع ۾ هيرنانڊو ڊي سوٽو جي مهم بابت ٽن بيانن ۾ ملي ٿو: گارسيلاسو ڊي لا ويگا اليبامو استعمال ڪيو، جڏهن⁠ته ايلواس جي سردارن ۽ روڊريگو رانجيل ان کي ترتيبوار *اليبامو* ۽ *لمامو* طور لکيو، جيڪي لفظ جا لکڻ واري منتقلي (Transliteration) جا روپ هئا۔
1702ع کان اڳ ئي، فرينچ ماڻهن هن قبيلي کي البامون سڏڻ شروع ڪيو، ۽ فرينچ نقشن ۾ درياهه کي روري ڊيس البامونس طور ڏيکاريو ويو۔ هن نالي جون ٻيون املا پڻ استعمال ۾ رهيون آهن، جهڙوڪ: *البامو*، *الابامو*، *الباما*، *اليبامون*، *اليباما*، *اليبامئو*، *الابامو* ۽ *آليبامئو*۔
آمريڪا ۾ مقامي آمريڪي ٻولين مان ورتل رياستي نالن جو استعمال عام آهي۔ اندازي موجب 26 رياستن جا نالا مقامي آمريڪي ٻولين مان نڪتل آهن۔ ذريعا لفظ جي معنيٰ بابت متفق ناهن۔ ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته هي لفظ چوڪٽا ٻولي جي البا (جنهن جي معنيٰ ”ٻوٽا“ يا ”جھاڙيون“) ۽ آمو (جنهن جي معنيٰ ”ڪٽڻ“، ”ڇنڊڻ“ يا ”گڏ ڪرڻ“) مان ٺهيل آهي۔
ان جو مطلب شايد ”جهڳٽن کي صاف ڪندڙ“ يا ”جڙي ٻوٽيون گڏ ڪندڙ“ هجي، جيڪو پوک لاءِ زمين صاف ڪرڻ يا دوائن لاءِ ٻوٽا گڏ ڪرڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو۔ رياست ۾ ڪيترائي مقامي آمريڪي نالن وارا هنڌ موجود آهن۔
1842ع ۾ *جيڪسن-ول ريپبلڪن* ۾ شايع ٿيل هڪ مضمون ۾ تجويز ڪيو ويو ته ان جي معنيٰ ”هتي اسين آرام ڪريون ٿا“ آهي۔ هي خيال 1850ع واري ڏهاڪي ۾ اليگزينڊر بيوفورٽ ميڪ جي لکڻين ذريعي مشهور ٿيو۔ پر مسڪوگين ٻولين جي ماهرن اهڙي ترجمي جي حمايت لاءِ ڪا شاهدي نه ڏٺي آهي۔

## تاريخ

### يورپي آمد کان اڳ واري آبادڪاري

هيئل ڪائونٽي ۾ ماؤنڊوِل آثار قديمه واري ماڳ. هي ماڳ مسيسيپيائي ثقافت سان لاڳاپيل مقامي آمريڪين وٽ 1000ع کان 1450ع عيسوي تائين آباد رهيو.
يورپي نوآبادڪاري جي شروعات کان اڳ، مختلف ثقافتن سان واسطو رکندڙ آمريڪا جا اصل مقامي ماڻهو هن علائقي ۾ هزارين ورهين کان رهندا رهيا. اوهايو درياھ (Ohio River) ڀرسان اتر اوڀر وارن سان واپار(1000

 BC – 700

 AD) دوران شروع ٿيو ۽ يورپين سان پهرين رابطي تائين جاري رهيو۔
زرعي مسيسيپيائي ثقافت 1000ع کان 1600ع تائين رياست جي وڏي حصي تي ڇانيل رهي، ۽ ان جي وڏن سياسي مرڪزن مان هڪ اڄوڪي ماؤنڊوِل آثار قديمه وارو ماڳ (ماؤنڊوِل، الاباما) جي هنڌ تي مرڪوز هو۔
هي ڪلاسڪ وچين مسيسيپي دور جو ٻيو سڀ کان وڏو رھائشي علائقو هو؛ پهريون وڏو مرڪز اڄوڪي ايليناءِ (Illinois) ۾ ڪاهوڪيا (Cahokia) هو، جيڪو هن ثقافت جو سڀ کان ابتدائي مرڪز پڻ هو. ماؤنڊوِل ۾ آثار قديمه جي کوٽائين دوران مليل آثارن جي تجزئي مان عالمن کي ڏکڻ اوڀر رسمي رھائشي خطي جون خاصيتون مقرر ڪرڻ ۾ بنيادي مواد مليو۔
عام خيال جي ابتڙ، مائونڊول جا ميسو آمريڪا ثقافت سان سڌا لاڳاپا ظاهر نٿا ٿين، بلڪه اهو پاڻمرادو ۽ الڳ نموني سان ترقي ڪندو رهيو. هي ا
رسمي رھائشي مرڪز ۽ مسيسيپيائي ماڻهن جي مذهب جو هڪ اهم جز هو. مائونڊول انهن جي مذهب کي سمجهڻ جو هڪ بنيادي ذريعو پڻ آهي۔
يورپين سان رابطي وقت، اڄوڪي الاباما ۾ رهندڙ تاريخي مقامي قبيلن ۾ چيروڪي (Cherokee) شامل هئا، جيڪي آئروڪوئيائي ٻولي (Iroquoian) ڳالهائيندڙ ماڻهو هئا؛ ۽ مسڪوگين ٻولين سان لاڳاپيل الاباما (*اليبامو*)، چڪاسا (Chickasaw)، Cچوڪٽا(Choctaw)، ڪريڪ، ۽ ڪوآساطي (Coushatta) پڻ شامل هئا۔ جيتوڻيڪ اهي سڀ هڪ ئي وڏي ٻوليءَ واري خاندان سان لاڳاپيل هئا، پر مسڪوگي قبيلن الڳ الڳ ثقافتون ۽ ٻوليون ترقي ڏنيون.

### يورپي آبادڪاري

16هين صديءَ ۾ اتر آمريڪا جي ڳولا دوران اسپيني ماڻهو پهريان يورپي هئا جيڪي الاباما پهتا. ھرنانڊو ڊي سوٽو جي مهم 1540ع ۾ مابِلا (Mabila) ۽ رياست جي ٻين حصن مان گذري. 160 ورهين کان وڌيڪ عرصي بعد، فرينچ ماڻهن 1702ع ۾ اولڊ موبائل وٽ علائقي جي پهرين يورپي آبادڪاري قائم ڪئي۔ شهر کي 1711ع ۾ موبائل جي موجوده هنڌ تي منتقل ڪيو ويو. 1702ع کان 1763ع تائين هن علائقي تي فرينچن جو دعويٰ رهيو ۽ اهو لا لوئزيان جو حصو شمار ٿيندو هو۔
ست ورهين واري جنگ ۾ فرينچن جي برطانوي فتح کان پوءِ، 1763ع کان 1783ع تائين هي علائقو برطانوي ويسٽ فلوريڊا جو حصو بڻيو. آمريڪي انقلاب ۾ آمريڪا جي فتح کان پوءِ، هي خطو گڏيل رياستن ۽ اسپين جي وچ ۾ ورهايو ويو. اسپين 1783ع کان وٺي 13 اپريل 1813ع تائين, جڏهن موبائل ۾ اسپيني ڇانوڻي (garrison) گڏيل رياستن جي فوجن آڏو هٿيار وڌا، هن اولهندي علائقي تي ڪنٽرول برقرار رکيو۔
ٿامس باسيت (Thomas Bassett)، جيڪو انقلاب واري دور ۾ وفادار طور برطانوي ايمپائر/شاهي نظام سان وفادار رهيو، موبائل (شھر) کان ٻاهر رياست ۾ ابتدائي سفيد آبادڪارن مان هڪ هو. هن 1770ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ٽومبگبي ضلعي ۾ آباد ٿيو۔ هن ضلعي جون حدون تقريباً ٽومبگبي درياھ جي ويجهو ڪجهه ميلن تائين محدود هيون، ۽ اڄوڪي ڏکڻ ڪلارڪ ڪائونٽي، الاباما، سڀ کان اترئين موبائل ڪائونٽي، الاباما ۽ وڏي حصي ۾ واشنگٽن ڪائونٽي، الاباما تي مشتمل هيون۔ جيڪي اڄ بالڊون ۽ موبائل ڪائونٽيون آهن، اهي 1783ع ۾ اسپيني ويسٽ فلوريڊا جو حصو بڻيون، 1810ع ۾ آزاد ويسٽ فلوريڊا ريپبلڪ جو حصو ٿيون، ۽ آخرڪار 1812ع ۾ مسيسيپي ٽيرٽري ۾ شامل ٿيون. اڄوڪي الاباما جي اترئين ٻه ٽهائي حصي جو وڏو علائقو برطانوي نوآبادياتي دور کان يازُو لينڊز سڏبو هو، جنهن تي 1767ع کان پوءِ جارجيا رياست دعويٰ ڪئي. آمريڪي انقلاب کان پوءِ به اهو علائقو (گهڻي تڪرار هوندي به) جارجيا جو حصو رهيو۔
موبائل شھر جي آس پاس واري علائقي ۽ يازو لينڊز کان سواءِ، اڄوڪي الاباما جي هيٺئين ٽئين حصي کي 1798ع ۾ مسيسيپي ٽيرٽري بڻجڻ وقت ان ۾ شامل ڪيو ويو. يازو لينڊز 1804ع ۾ يازُو زمين اسڪينڊل کان پوءِ ٽيرٽري ۾ شامل ڪيون ويون۔ اسپين پنهنجي دعويٰ (ساحلي ڪائونٽين ۾) ايڊمز–اونيس معاھدي تائين برقرار رکي، جنهن تحت 1819ع ۾ اهو علائقو سرڪاري طور آمريڪي گڏيل رياستن کي منتقل ڪيو ويو۔

### 19هين صدي

مسيسيپي ٽيرٽري جي قيام کان ٿوري ئي عرصي ۾ ان جي ورهاست بابت بحث شروع ٿي ويا. اڇن ڏاکڻين ماڻهن جي دٻاءَ هيٺ—جيڪي ٻه غلامي واريون رياستون قائم ڪرڻ چاهيندا هئا—ڪانگريس 3 مارچ 1817ع تي مسيسيپي ٽيرٽري جي اوڀرئين اڌ مان الاباما ٽيرٽري قائم ڪئي. ان قانون سازي تحت جارجيا جي وليم ويٽ بب کي نئين مقرر ڪيل الاباما ٽيرٽري جو پهريون گورنر مقرر ڪيو ويو۔
مسيسيپي جي 10 ڊسمبر 1817ع تي رياست بڻجڻ کان اڳ، ٽيرٽري جو وڌيڪ گهٽ آباد اوڀرئين اڌ حصو ڌار ڪري الاباما ٽيرٽري نالو ڏنو ويو. گڏيل رياستن جي ڪانگريس 3 مارچ 1817ع تي الاباما ٽيرٽري قائم ڪئي. سينٽ اسٽيڦنز—جيڪو هاڻي ويران آهي—1817ع کان 1819ع تائين ٽيرٽري جو گاديءَ جو هنڌ رهيو۔
الاباما کي 14 ڊسمبر 1819ع تي 22هين رياست طور يونين ۾ شامل ڪيو ويو، ۽ ڪانگريس هنٽس وِل، الاباما کي پهرين آئين ساز ڪنوينشن لاءِ هنڌ چونڊيو. 5 جولاءِ

  کان 2 آگسٽ 1819ع تائين نمائندن گڏجي نئين رياست جو آئين تيار ڪيو. هنٽس وِل 1819ع کان 1820ع تائين عارضي گاديءَ جو هنڌ رهيو، پوءِ حڪومت جو مرڪز ڊالس ڪائونٽي، الاباما ۾ ڪاهابا، الاباما ڏانهن منتقل ٿيو۔

ڪاهابا، جيڪو هاڻي اجڙيل شهر آهي—1820ع کان 1825ع تائين پهريون مستقل رياستي گاديءَ جو هنڌ رهيو۔ يونين ۾ شامل ٿيڻ وقت الاباما فيور نالي زمينن جي تيز خريد و فروخت/لڏپلاڻ واري لهر جاري هئي، جنهن ۾ آبادگار ۽ زمين جا سوداگر وڏي انگ ۾ رياست ۾ اچي رهيا هئا ته جيئن ڪپهه جي پوک لاءِ موزون زرخيز زمين مان فائدو وٺي سگهن۔ 1820ع ۽ 1830ع واري ڏهاڪي ۾ هن علائقي کي سرحدي علائقو (frontier) سمجهيو ويندو هو، ۽ ان جي آئين اڇن مردن لاءِ عام حقِ راءِدهنده (universal suffrage) جي گنجائش فراهم ڪئي۔

گرين ڪائونٽي ۾ ٿورن هِل جو مک گهر، جيڪو 1833ع ۾ ٺهيو. هي اڳوڻو بليڪ بيلٽ پوک/پلانٽيشن علائقو هو.
اپر ساؤٿ مان آيل ڏکڻ اوڀر وارا وڏا زميندار ۽ واپاري، جيئن ئي الاباما ۾ ڪپهه جون پوکي وڌندي وئي، پاڻ سان گڏ غلام به کڻي آيا. مرڪزي بليڪ بيلٽ (جنهن جو نالو ان جي ڪاري، انتهائي زرخيز مٽي سبب پيو) جي معيشت وڏين ڪپهه جي پوکي تي بيٺل هئي، ۽ انهن جي مالڪن جي دولت بنيادي طور غلام محنت مان وڌي۔ هن علائقي ڏانهن ڪيترائي غريب ۽ حقن کان محروم ماڻهو به آيا، جيڪي [[گذران لاءِ ننڍڙي پيماني تي پوک ڪندڙ هاري بڻيا. 1810ع ۾ الاباما جي اندازي مطابق آبادي 10,000 کان گهٽ هئي، پر 1830ع تائين اها وڌي 300,000 کان وڌيڪ ٿي وئي۔ 1830ع ۾ ڪانگريس جي انڊين رِموول ايڪٽ کان پوءِ ڪجهه ئي ورهين ۾ رياست مان گهڻا مقامي قبيله تقريباً مڪمل طور هٽايا يا لڏايا ويا۔
1826ع کان 1846ع تائين ٽسڪالوسا الاباما جو گاديءَ جو هنڌ رهيو. 30 جنوري 1846ع تي الاباما جي مقننہ اعلان ڪيو ته هن ٽسڪالوسا مان گاديءَ جو هنڌ مونٽگمري ڏانهن منتقل ڪرڻ لاءِ ووٽ ڏنو آهي. نئين گاديءَ جي هنڌ ۾ پهريون قانون ساز اجلاس ڊسمبر 1847ع ۾ ٿيو۔ نئين ڪيپيٽل عمارت فلاڊيلفيا جي اسٽيفن ڊيڪاتر بٽن جي نگراني ۾ تعمير ڪئي وئي. پهرين عمارت 1849ع ۾ سڙي وئي، پر ساڳئي هنڌ تي 1851ع ۾ ٻيهر تعمير ڪئي وئي. مونٽگمري ۾ هي ٻي ڪئپيٽل عمارت اڄ تائين موجود آهي. ان جو نقشو ايگزيٽر، مين جي برکياس ھولٽ تيار ڪيو هو۔

#### گهرو جنگ ۽ نئين سر تعمير

1860ع تائين آبادي وڌي 964,201 ٿي وئي، جنهن مان لڳ ڀڳ اڌ, 435,080, غلام بڻايل افريقي, آمريڪي هئا، ۽ 2,690 آزاد رنگين ماڻهو هئا۔ 11 جنوري 1861ع تي الاباما يونين کان علحدگي جو اعلان ڪيو. ڪجهه ڏينهن آزاد ريپبلڪ رهڻ کان پوءِ، اها ڪانفيڊريٽ رياستن ۾ شامل ٿي وئي. شروعات ۾ ڪانفيڊريسي جو گاديءَ جو هنڌ مونٽگمري هو. الاباما آمريڪي گهرو جنگ ۾ وڏي حد تائين شامل رهي. جيتوڻيڪ رياست ۾ نسبتاً ٿورڙا وڏا معرڪا ٿيا، پر الاباما جنگي ڪوششن لاءِ لڳ ڀڳ 120,000 سپاهي فراهم ڪيا.

1864ع ۾ وفاقي فوجن هٿان شهر تي قبضي کان پوءِ يونين فوج جا سپاهي هنٽسوِل ۾ ڪورٽ هائوس چوڪ تي قابض.
هنٽس وِل، الاباما مان ڪيولري سپاهين جي هڪ ڪمپني هوپڪنز وِل، ڪينٽڪي ۾ نيٿن بيدفورڊ فوريسٽ جي بٽالين ۾ شامل ٿي. هن ڪمپني نوان يونيفارم پاتل هئا جن جي ٻانهن، ڪالر ۽ ڪوٽ جي پڇن تي پيلو ڪنارو هو. انهيءَ سبب کين “ييلو ھيمر” چئي سڏيو ويو، ۽ پوءِ اهو نالو ڪانفيڊريٽ فوج ۾ الاباما جي سڀني دستن لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو۔

1865ع ۾ 13هين ترميم (13th Amendment) تحت الاباما ۾ غلامن کي آزاد ڪيو ويو۔ جنگ مئي 1865ع ۾ ختم ٿيڻ کان پوءِ، الاباما 1868ع ۾ يونين ۾ سرڪاري بحالي تائين فوجي حڪمراني هيٺ رهي. 1867ع کان 1874ع تائين، جڏهن گهڻن اڇن شهري ڪجهه وقت لاءِ ووٽ ڏيڻ کان روڪيل هئا ۽ آزاد ٿيل ماڻهن کي حقِ راءِدهنده مليو، تڏهن ڪيترائي افريقي-آمريڪي رياست ۾ سياسي اڳواڻ طور اڀريا. هن دور ۾ الاباما جي نمائندگي ڪانگريس ۾ ٽن افريقي-آمريڪي ڪانگريس مينن ڪئي: جرميا ھرالسن، بينجمن ايس.ٽرنر ۽ جيمز ٽي. ريپيئر۔

جنگ کان پوءِ، رياست بنيادي طور زرعي ئي رهي، ۽ ان جي معيشت ڪپهه سان ڳنڍيل هئي. نئين سر تعمير جي دور دوران، رياستي قانونسازن 1868ع ۾ نئون رياستي آئين منظور ڪيو، جنهن سان رياست جو پهريون سرڪاري اسڪول نظام قائم ٿيو ۽ عورتن جي حقن ۾ واڌ ڪئي وئي. قانونسازن ڪيترن ئي سرڪاري روڊن ۽ ريلوي منصوبن لاءِ فنڊ پڻ فراهم ڪيا، پر اهي منصوبا بدعنواني ۽ رقم جي غلط استعمال جي الزامَن سان متاثر رهيا۔ منظم باغي مزاحمتي گروهن آزاد ٿيل غلامن م ۽ ريپبلڪنز کي دٻائڻ جي ڪوشش ڪئي. انهن گروهن ۾ ڪو ڪلڪس ڪلان، پيل فيسز، نائٽس آف دي وائيٽ ڪيميلِيا، ريڊ شرٽس، ۽ وائيٽ ليگ شامل هئا۔
الاباما ۾ تعمير نو 1874ع ۾ ختم ٿي، جڏهن ڊيموڪريٽن چونڊن وسيلي، جيڪي ڌانڌلي ۽ تشدد سان ڀريل هيون، قانونساز اسيمبلي ۽ گورنر جي آفيس تي ٻيهر ڪنٽرول حاصل ڪيو. انهن 1875ع ۾ هڪ ٻيو آئين لکيو، ۽ قانونساز اسيمبلي بلين ترميم منظور ڪئي، جنهن سرڪاري پئسن کي مذهبي لاڳاپيل اسڪولن جي مالي مدد لاءِ استعمال ڪرڻ کان روڪيو۔ ساڳئي سال، اهڙي قانون سازي به منظور ڪئي وئي جنهن نسلي جداڪاري (racial segregation) وارن اسڪولن جو مطالبو ڪيو۔ 1891ع ۾ ريلوي مسافر گاڏين کي به جدا ڪيو ويو۔

### ويهين صدي

1915ع ۾ برمنگهم جو ترقي ڪندڙ اسڪاءِ لائين
1901ع ۾ منظور ڪيل الاباما جي نئين آئين ۾ اهڙيون شقون شامل ڪيون ويون، جن وٽر رجسٽريشن کي انتهائي ڏکيو بڻائي ڇڏيو، جنهن جي نتيجي ۾ آباديءَ جو وڏو حصو، خاص طور تي تقريباً سمورا افريقي-آمريڪي ۽ اصل مقامي آمريڪي، ۽ گڏوگڏ ڏهه هزارن ۾ غريب يورپي نسل جا آمريڪي، ووٽ جي حق کان محروم ٿي ويا۔ اهو عمل سياسي محرومي جو سبب بڻيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ووٽر رجسٽريشن لاءِ پول ٽيڪس ۽ پڙهڻ-لکڻ جا امتحان لازمي قرار ڏنا ويا۔ 1901ع جي آئين سرڪاري اسڪولن ۾ نسلي جداگيري (racial segregation) کي لازمي قرار ڏنو۔ 1903ع تائين، جيتوڻيڪ گهٽ ۾ گهٽ 74,000 افريقي-آمريڪي پڙهيل لکيل هئا، پر رڳو 2,980 کي ووٽر طور رجسٽر ڪيو ويو۔ هي انگ 1900ع ۾ ووٽ ڏيڻ جي اهل 181,000 کان وڌيڪ افريقي-آمريڪين جي مقابلي ۾ انتهائي گهٽ هو، ۽ ايندڙ ڏهاڪن ۾ هي انگ وڌيڪ گهٽجي ويو۔
رياستي اسيمبلي 1950ع واري ڏهاڪي تائين عوامي سهولتن بابت وڌيڪ نسلي جداگيري وارا قانون منظور ڪيا:

* 1911ع ۾ جيلن کي الڳ ڪيو ويو؛
* 1915ع ۾ اسپتالن کي؛
* 1928ع ۾ ٽوائلٽن، هوٽلن ۽ ريسٽورنٽن کي؛
* ۽ 1945ع ۾ بس اسٽاپن جي انتظار گاهن کي۔

جيتوڻيڪ زميندار طبقو غريب اڇن ماڻهن کي قائل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو ته اهي ڪارن جي ووٽ کي دٻائڻ لاءِ انهن قانونن جي حمايت ڪن، پر نون پابندين سبب اهي غريب اڇا به ووٽ جي حق کان محروم ٿي ويا، خاص طور تي گڏيل پول ٽيڪس سبب۔ 1941ع تائين، انهن قانونن سبب محروم ٿيندڙ ماڻهن ۾ اڇا ماڻهو ٿوري اڪثريت ۾ اچي ويا: تقريباً 600,000 اڇا ماڻهو، جڏهن⁠تہ 520,000 افريقي-آمريڪي ووٽ کان محروم هئا۔ تقريباً سڀئي ڪارا ووٽ ڏيڻ جي حق کان محروم ٿي چڪا هئا۔ جيتوڻيڪ ڪجهه قانوني چيلينجن ذريعي ڪجهه شقون رد ٿيون، پر رياستي اسيمبلي هر ڀيري نيون شقون متعارف ڪرائيندي رهي ته جيئن سياسي محرومي برقرار رهي۔ ڪارن کي سياسي نظام مان خارج رکڻ جو عمل 1965ع ۾ وفاقي شهري حقن واري قانونسازي کان پوءِ ئي ختم ٿيو۔
ڳوٺاڻن علائقن تي غالب رياستي اسيمبلي افريقي-آمريڪين لاءِ اسڪولن ۽ عوامي خدمتن کي مسلسل گهٽ فنڊ ڏيندي رهي، پر انهن کي ٽيڪس ادا ڪرڻ کان ڇوٽ نه ڏني۔ ڏکڻ ۾ افريقي-آمريڪين جي تعليم لاءِ گهٽ فنڊنگ جي ردِعمل طور، روزنوالڊ فنڊ اهڙن اسڪولن جي تعمير لاءِ فنڊ مهيا ڪرڻ شروع ڪيا، جيڪي روزنوالڊ اسڪول سڏجڻ لڳا۔ الاباما ۾، انهن اسڪولن جي تعمير جو هڪ ٽيون حصو روزنوالڊ فنڊ ادا ڪندو هو، جڏهن⁠تہ باقي رقم مقامي برادري ۽ رياست کي گڏ ڪرڻي پوندي هئي۔ ڪارا رهواسي عملاً ٻيهر ٽيڪس ادا ڪندا هئا، ڇو⁠تہ اهي زمين، مزدوري ۽ چندا پڻ ڏيندا هئا۔

ڳوٺاڻي آٽوگا ڪائونٽي ۾ اڳوڻو مائونٽ سينائي اسڪول، جيڪو 1919ع ۾ مڪمل ٿيو؛ اهو رياست ۾ ٺهندڙ 387 روزنوالڊ اسڪولن مان هڪ هو
1913ع کان شروع ٿيندي، الاباما ۾ افريقي-آمريڪي ٻارن لاءِ پهريان 80 روزنوالڊ اسڪول ٺهيا۔ 1937ع تائين، رياست ۾ مجموعي طور 387 اسڪول، ست استادن جا گهر، ۽ ڪيترائي فني عمارتون تعمير ڪيون ويون۔ انهن مان ڪيتريون بچيل عمارتون هاڻي تاريخي ماڳن جو نيشنل رجسٽر ۾ درج آهن۔
نسلي امتيازن، لنچنگ (lynching)، زرعي بحران، ۽ بول ويول جي ڪري ڪپهه جي پوکن جي تباهي سبب، ويهين صديءَ جي شروعاتي ڏهاڪن ۾ هزارين افريقي-آمريڪي الاباما ۽ ٻين ڏاکڻين رياستن مان لڏي اتر ۽ وچ اولھ جي شهرن ڏانهن ويا، جيڪو گريٽ مائيگريشن سڏجي ٿو۔
ان لڏپلاڻ جي نتيجي ۾، 1910ع کان 1920ع تائين الاباما جي آباديءَ جي واڌ جي شرح تقريباً اڌ رهجي وئي۔
ساڳئي وقت، ڪيترائي ڳوٺاڻا ماڻهو نون صنعتي روزگار لاءِ برمنگهم منتقل ٿيا۔ شهر اهڙي تيزيءَ سان وڌيو جو ان کي “جادو جو شھر” سڏيو ويو۔ 1920ع تائين، برمنگهم آمريڪا جو 36هون وڏو شهر هو۔ ڀاري صنعت ۽ کاڻ جي صنعت (mining) ان جي معيشت جا بنيادي ٿنڀا هئا۔ بهرحال، شهر جي رهواسين کي ڪيترن ڏهاڪن تائين رياستي مقننہ (state legislature) ۾ آباديءَ جي مناسبت سان نمائندگي نه ملي، ڇاڪاڻ⁠تہ مقننہ ڏه ساله مردم شماري (decennial census) کان پوءِ آباديءَ ۾ ٿيندڙ تبديلين موجب حدبنديون (redistricting) ڪرڻ کان انڪار ڪندي رهي، حالانڪ رياستي آئين مطابق اهڙو ڪرڻ لازمي هو۔ هي صورتحال 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ هڪ مقدمي ۽ عدالت جي حڪم کان پوءِ ئي تبديل ٿي۔

> 1940ع واري ڏهاڪي کان، جڏهن عدالتن ڪارن ووٽرن جي ووٽ واري حق کي تسليم ڪرڻ لاءِ ابتدائي قدم کڻڻ شروع ڪيا، تڏهن الاباما جي مقننہ ڪارن ووٽرن کي ووٽ کان محروم رکڻ لاءِ ڪيترائي “جوابي قدم” کنيا۔ مقننہ اهڙي رياستي آئيني ترميم منظور ڪئي، جنهن کي ووٽرن (ڇو تہ اهي اڪثر اڇا ووٽر هئا) توثيق به ڏني، ۽ جنهن مقامي رجسٽرارن کي وڌيڪ اختيار ڏنا ته اهي ووٽر رجسٽريشن لاءِ درخواست ڏيندڙن کي نااهل قرار ڏئي سگهن۔ موبائل (Mobile) شھر ۾ ڪارن شهري ڪاميابيءَ سان هن ترميم کي پندرهين ترميم جي ڀڃڪڙي قرار ڏئي چيلينج ڪيو۔ مقننہ ٽسڪيگي شهر جون حدون به 28 ڪنڊن واري شڪل ۾ تبديل ڪيون ته جيئن شهر جي حدن مان ڪارن کي ٻاهر رکيو وڃي۔ سپريم ڪورٽ متفقه طور قرار ڏنو ته اهڙي نسلي “جيريمينڊرنگ” (gerrymandering) آئين جي خلاف آهي۔ 1961ع ۾،
>
>
>  ... الاباما جي مقننہ ڄاڻي واڻي مقامي چونڊن لاءِ “نمبر وار جاءِ” جو نظام آڻي ڪارن ووٽن جي اثر کي به گهٽايو۔
>
>
>

ٻي عالمي جنگ جي ضرورتن سان لاڳاپيل صنعتي ترقي رياست ۾ اهڙي خوشحالي آندي، جيڪا خانہ جنگي کان اڳ واري دور کان پوءِ ٻيهر نه ڏٺي وئي هئي۔ ڳوٺاڻا مزدور بهتر نوڪرين ۽ وڌيڪ معيارِ زندگي لاءِ رياست جي وڏن شهرن ڏانهن وڏي تعداد ۾ منتقل ٿيا۔ اهڙي وڏي لڏپلاڻ جو هڪ نمايان مثال موبائل ۾ ڏسڻ ۾ آيو: 1940ع کان 1943ع جي وچ ۾ 89,000 کان وڌيڪ ماڻهو جنگ سان لاڳاپيل صنعتن ۾ ڪم ڪرڻ لاءِ شهر ۾ اچي بسيا۔ جيئن⁠تہ رياست ۾ پيداوار (manufacturing) ۽ خدمتي بنياد وڌندو ويو، تيئن ڪپهه ۽ ٻيون ڪيش ڪراپس پنهنجي اهميت وڃائڻ لڳيون۔
1901ع کان 1961ع تائين رياست ۾ آباديءَ ۾ وڏيون تبديليون اچڻ باوجود، ڳوٺاڻن علائقن جي اثر هيٺ رهندڙ مقننہ رياستي آئين مطابق مردم شماريءَ جي نتيجن جي بنياد تي ايوانِ نمائندگان ۽ سينيٽ جي سيٽن جي ورهاس ڪرڻ کان انڪار ڪندي رهي۔ انهن زراعت تي ٻڌل علائقن ۾ سياسي ۽ معاشي طاقت برقرار رکڻ لاءِ پراڻي نمائندگي کي قائم رکيو۔ ان جو هڪ نتيجو اهو ٿيو ته جيڦرسن ڪائونٽي، جنهن ۾ برمنگهم جي صنعتي ۽ معاشي طاقت جو مرڪز موجود هو—رياست جي ڪُل ٽيڪس آمدنيءَ جو ٽيون حصي کان وڌيڪ ڏيندي هئي، پر خدمتن ۾ ان جي حصي مطابق فائدو نه ملندو هو۔ شهري مفادن کي مقننہ ۾ لڳاتار گهٽ نمائندگي ملندي رهي۔ 1960ع جي هڪ مطالعي ۾ نوٽ ڪيو ويو ته ڳوٺاڻن غلبه سبب “رياست جي ڪُل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 25٪ حصو الاباما جي مقننہ تي اڪثريتي ڪنٽرول ۾ آهي”۔

آمريڪا جي سپريم ڪورٽ جي ڪيسن *Baker v. Carr* (1962) ۽ *Reynolds v. Sims* (1964) ۾، عدالت فيصلو ڏنو ته “[ [هڪ ماڻهو، هڪ ووٽ]]” وارو اصول رياستي مقننہ جي ٻنهي ايوانن لاءِ بنياد هجڻ گهرجي، ۽ انهن جا چونڊ ضلعا جاگرافيائي ڪائونٽين بدران آباديءَ جي بنياد تي ٺهڻ گهرجن۔
افريقي-آمريڪي 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ به شهري حقن واري تحريڪ وسيلي، ۽ قانوني چيلينجن سميت، رياست ۾ ووٽ کان محرومي ۽ نسلي الڳيائي ختم ڪرائڻ لاءِ دٻاءُ وجهندا رهيا۔ 1954ع ۾ آمريڪي سپريم ڪورٽ *Brown v. Board of Education* ۾ فيصلو ڏنو ته سرڪاري اسڪولن کي نسلي طور گڏيل (desegregated) ڪرڻ لازمي آهي، پر الاباما ان تي عمل ڪرڻ ۾ سست رهي۔ 1960ع واري ڏهاڪي ۾، گورنر جارج ويليس جي دور ۾، الاباما وفاقي مطالبن جي مخالفت ڪندي اسڪولن جي گڏيل بڻائڻ جي عمل کي روڪڻ/مزاحمت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي۔
الاباما ۾ شهري حقن واري تحريڪ جا ڪيترا اهم واقعا ٿيا، جن ۾ مونٽگمري بس بائيڪاٽ (1955–1956)، 1961ع ۾ فريڊم رائيڊز، ۽ 1965ع ۾ سيلما کان مونٽگومري تائين مارچ شامل آهن۔ انهن واقعن ڪانگريس کي سول رائٽس ايڪٽ آف 1964 ۽ ووٽنگ رائيٽس ايڪٽ آف 1965 منظور ڪرڻ ۽ نافذ ڪرڻ طرف وڌايو۔
قانوني طور نسلي جداگيري يا الڳيائي 1964ع ۾ ختم ٿي وئي، پر جم ڪرو (Jim Crow) جون رسمون/رواج اڪثر تڏهن تائين جاري رهيا، جيستائين کين واضح طور عدالتن ۾ چيلينج نه ڪيو ويو۔
 *نيو يارڪ ٽائمز*  موجب، 2017ع تائين الاباما جا ڪيترائي افريقي-آمريڪي برمنگهم ۽ مونٽگومري جهڙن شهرن ۾ رهندا هئا۔ ان کان علاوه، مرڪزي الاباما ۾ بليڪ بيلٽ (Black Belt) وارو علائقو “گهڻو ڪري غريب ڪائونٽين تي مشتمل آهي، جيڪي گهڻي ڀاڱي افريقي-آمريڪي آباديءَ وارا آهن؛ انهن ۾ ڊالس، لوونڊز، مرينگو ۽ پيري شامل آهن”۔
1972ع ۾، 1901ع کان پوءِ پهريون ڀيرو، مقننہ مردم شماريءَ جي بنياد تي ڪانگريسي ضلعي حدبندين کي مڪمل ڪيو۔ ان مان شهري علائقن کي به فائدو ٿيو، جيڪي ترقي ڪري چڪا هئا، ۽ گڏوگڏ انهن سڀني ماڻهن کي به، جيڪي سٺ کان وڌيڪ ورهين تائين گهٽ نمائندگيءَ جو شڪار رهيا هئا۔ ان کان پوءِ رياستي ايوان ۽ سينيٽ لاءِ نمائندگيءَ وارا ضلعا لاڳو ڪرڻ لاءِ ٻيون تبديليون پڻ ڪيون ويون۔
ويھين صديءَ جي آخر کان پوءِ الاباما ڪجهه تبديليون ڪيون، ۽ نمائندگي وڌائڻ لاءِ ووٽ ڏيڻ جا نوان طريقا پڻ اختيار ڪيا۔ 1980ع واري ڏهاڪي ۾، حدبندي بابت هڪ جامع ڪيس *ڊلارڊ v. ڪرينشا ڪائونٽي* 180 الاباما اختيارين ۾ نمائندي سيٽن لاءِ عام ووٽنگ کي چيلينج ڪيو، جنهن ۾ ڪائونٽيون ۽ اسڪول بورڊ به شامل هئا۔ ائٽ-لارج ووٽنگ ۾ اڪثريت عموماً سڀئي سيٽون کٽي وٺندي هئي، جنهن سبب ڪنهن به اقليت جا ووٽ اثر وڃائي ويهندا هئا۔ جيتوڻيڪ افريقي-آمريڪي رياست ۾ اهم اقليت هئا، پر گهڻن ائٽ-لارج علائقن ۾ اهي ڪو به نمائندو چونڊرائي نه سگهندا هئا۔
هن ڪيس ۾ ڪيل ٺاهه جي حصي طور، الاباما جي پنجن شهرن ۽ ڪائونٽين، جن ۾ چلٽن ڪائونٽي به شامل ھئي، گهڻ-سيٽن وارن علائقن ۾ نمائندن جي چونڊ لاءِ ڪميوليٽو ووٽنگ (cumulative voting) جو نظام اختيار ڪيو۔ ان سان ووٽرن لاءِ وڌيڪ نسبتاً متناسب نمائندگي پيدا ٿي۔ متناسب نمائندگيءَ جي هڪ ٻي صورت ۾، 23 اختيارين محدود ووٽنگ استعمال ڪن ٿا، جيئن ڪونيڪه ڪائونٽي ۾۔ 1982ع ۾ محدود ووٽنگ جو پهريون تجربو ڪونيڪه ڪائونٽي ۾ ٿيو۔ گڏيل طور تي انهن نظامن جي استعمال سان مقامي عهدن تي چونڊجندڙ افريقي-آمريڪين ۽ عورتن جو تعداد وڌيو، جنهن ڪري حڪومتون پنهنجي شهرين جي وڌيڪ نمائندگي ڪندڙ بڻيون۔

جارج سي. مارشل اسپيس فلائيٽ سينٽر، 2017
1960ع واري ڏهاڪي کان، پرڏيهي مقابلي ۾ واڌ سبب، رياست جي معيشت روايتي ڪاٺ، اسٽيل ۽ ڪپڙي (textile) وارين صنعتن کان هٽي وڃڻ لڳي۔ مثال طور، اسٽيل جون نوڪريون 1950ع ۾ 46,314 هيون، جيڪي 2011ع ۾ گهٽجي 14,185 رهجي ويون۔
تنهن هوندي به، رياست—خاص طور تي ھنٽسول—1960ع ۾ جارج سي. مارشل اسپيس فلائيٽ سينٽر جي قيام مان وڏي فائدي ۾ رهي، جيڪو سيٽرن راڪيٽ پروگرام ۽ اسپيس شٽل جي ترقيءَ ۾ هڪ اهم سهولت هئي۔ ويھين صديءَ جي آخر ۾ ٽيڪنالاجي ۽ پيداوار (manufacturing) وارا شعبا، جهڙوڪ گاڏين جي اسيمبلي، رياست جي ڪجهه پراڻين صنعتن جي جاءِ والاري ويا؛ پر ان جي باوجود رياست جي معيشت ۽ واڌ، علائقي جي ٻين رياستن جهڙوڪ جارجيا ۽ فلوريڊا جي مقابلي ۾ پوئتي رهي۔
```0

### 21هين صدي

2001ع ۾، الاباما سپريم ڪورٽ جي چيف جسٽس روئي مور مونٽگومري ۾ ڪيپيٽل عمارت اندر ڏھ حڪمن جو هڪ مجسمو نصب ڪرايو۔ 2002ع ۾، آمريڪي يارهين سرڪٽ اپيل عدالت حڪم ڏنو ته اهو مجسمو هٽايو وڃي، پر مور عدالت جي حڪم تي عمل ڪرڻ کان انڪار ڪيو، جنهن سبب ڪيپيٽل جي چوڌاري مجسمي کي برقرار رکڻ جي حق ۾ احتجاج ٿيا۔ نيٺ آگسٽ 2003ع ۾ اهو مجسمو هٽايو ويو۔

ايڪيھين صدي دوران رياست کي ڪجهه قدرتي آفتن جو به منهن ڏسڻو پيو۔ 2004ع ۾، سامونڊي طوفان ايوان، جيڪو زمين سان ٽڪرائڻ وقت ڪيٽيگري 3 جو طوفان هو، الاباما تي حملو ڪيو ۽ 18 ارب آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ نقصان جو سبب بڻيو۔ اهو جديد تاريخ ۾ رياست کي متاثر ڪندڙ سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ طوفانن مان هڪ هو۔ اپريل 2011ع ۾، سپر آئوٽ بريڪ دوران 62 ٽورنيڊوز رياست تي اچي لڳا، جن جي نتيجي ۾ 238 ماڻهو مارجي ويا ۽ ڪيترين ئي برادرين کي سخت نقصان پهتو۔

## جاگرافي

2007ع ۾ يونائيٽيڊ اسٽيٽس جو قومي نقشو مان الاباما جو نقشو
بالڊون ڪائونٽي ۾ اونو ٻيٽ
مونٽ سانو اسٽيٽ پارڪ، هنٽسويل
ڪيٿيڊرل ڪيورنز پارڪ، مارشل ڪائونٽي
الاباما گڏيل رياستن جي ٽيهين نمبر وڏي رياست آهي، جنهن جو ڪُل علائقو 52,419 چورس ميل (135,760 چورس ڪلوميٽر) آهي. ان مان 3.2٪ حصو پاڻي تي مشتمل آهي، جنهن سبب الاباما مٿاڇري واري پاڻي جي مقدار ۾ 23هين نمبر تي اچي ٿي، ۽ گڏيل رياستن ۾ ٻيو نمبر وڏي اندرين آبي لنگهه (inland waterway) نظام پڻ هتي موجود آهي۔
زميني ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ ٽج ڀاڱي پنجون حصو گلف ساحلي ميدان جو حصو آهي، جيڪو هڪ هموار ميدان آهي ۽ عام طور مسيسيپي درياھ ۽ خليجِ ميڪسيڪو ڏانهن ڍلندو وڃي ٿو. اتر الاباما جو علائقو گهڻو ڪري جبلستاني آهي، جتي ٽنيسي درياھ هڪ وڏو واديءَ وارو حصو ڪٽي ٿي ۽ ڪيترائي نالا، وهڪرا، درياهه، جبل ۽ ڍنڍون ٺاهي ٿي۔
الاباما جي اتر ۾ ٽينيسي، اوڀر ۾ جارجيا، ڏکڻ ۾ فلوريڊا ۽ اولهه ۾ مسيسيپي واقع آهن. رياست جي انتهائي ڏکڻ ڪنڊ ۾ خليجِ ميڪسيڪو سان سامونڊي ڪنارو پڻ موجود آهي۔ اوچائي سمنڊ جي سطح کان شروع ٿئي ٿي— موبائل بي تائين—۽ اتر اوڀر ۾ سينڊ ماونٽن وٽ 2,000 feet (610 m) کان مٿي وڃي ٿي، جڏهن ته سڀ کان وڌيڪ اوچائي مائونٽ چيها آهي، جيڪا 2,413 ft (735 m) بلند آهي۔
الاباما جي زمين جو لڳ ڀڳ 22 million ايڪڙ (89,000 چورس ڪلوميٽر) حصو، يعني 67٪، ٻيلن تي مشتمل آهي۔ خليج ڪناري سان واقع بالڊون ڪائونٽي زميني ۽ آبي ايراضي ٻنهي لحاظ کان رياست جي سڀ کان وڏي ڪائونٽي آهي۔

ونسٽن ڪائونٽي ۾ قدرتي پُل، جيڪو راڪي جبلن کان اوڀر سڀ کان ڊگهي قدرتي پُل آهي۔
الاباما ۾ نيشنل پارڪ سروس جي انتظام هيٺ علائقا شامل آهن: ھارسيشو بينڊ نيشنل ملٽري پارڪ (اليگزينڊر سٽي ڀرسان)، دريائي ڪينيان قومي محفوظ رسل غار (فورٽ پين ڀرسان)، رسل غار قومي يادگار (برجپورٽ)، ٽسڪيگي ھواباز قومي تاريخي ماڳ (ٽسڪيگي)، ۽ ٽسڪيگي انسٽيٽيوٽ: قومي تاريخي ماڳ (ٽسڪيگي ڀرسان)۔ ان کان علاوه، رياست ۾ چار قومي ٻيل آهن: ڪونيڪه، ٽاليڊيگا، ٽسڪيگي، ۽ وليئم بي بينڪ هيڊ۔ الاباما ۾ نٽشي ٽريس ٽريس پارڪ وي،
سيلما کان مونٽگمري قومي تاريخي پيچرو ۽ ٽريل آف ٽيرز قومي تاريخي پيچرو پڻ شامل آهن۔

قدرتي عجائبات ۾ شامل آهن: الباما جي قدرتي پل، راڪي جبلن کان اوڀر طرف سڀ کان ڊگهو قدرتي محراب؛ ڪيٿيڊرل ڪيورنز سرڪاري پارڪ (مارشل ڪائونٽي) جنهن جو غار داخلا ۽ اسٽالاگمائيٽ دنيا جي وڏن غارن مان آهن؛ ايڪور روگ (فيرهوپ) جيڪو مين کان ميڪسيڪو تائين سامونڊي ڪناري جو سڀ کان اوچو نقطو آهي؛ ڊي سوٽو ڪيورنز (چلڊرسبرگ)، آمريڪا ۾ سرڪاري طور رڪارڊ ٿيل پهريون غار؛ نوڪاليولا آبشار (گيڊسڊن) 90 فُٽ اوچي آبشار سان؛ ڊسملز ڪينيان (فل ڪيمپبل ڀرسان) جنهن ۾ ٻه آبشار ۽ ڇهه قدرتي پُل آهن ۽ جيسي جيمز جي لڪڻ جي جاءِ هجڻ جو ذڪر ملي ٿو؛ اسٽيفنز گيپ ڪيڦ (جئڪسن ڪائونٽي) 143 فُٽ کوهه ۽ ٻن آبشارن سان؛ لِٽل رِور ڪينين (فورٽ پين ڀرسان) جيڪو جبلن جي مٿان وهندڙ ڊگهن درياهن مان هڪ آهي؛ رِڪ ووڊ ڪيورنز سرڪاري پارڪ (وارئر ڀرسان) 260 ملين سال پراڻين چونا پٿر جون بناوتون؛ ۽ جيريڪو جون ديوارون (ڪينيان) (الاباما–ٽينيسي سرحد)۔

ويٽمپا ميٽيوراٽ ڪراٽر جي ڪناري تي ٽڪريون
ايلمور ڪائونٽي ۾، مونٽگومري جي اتر ۾، 5-mile (8 ڪلوميٽر) ويڪر جو ميٽيوراٽ ٽڪراؤ وارو کڏ موجود آهي، جنهن کي ويٽمپا ڪراٽر چيو وڃي ٿو—”الاباما جي سڀ کان وڏي قدرتي آفت“ جو هنڌ۔ لڳ ڀڳ 80 ملين سال اڳ 1,000-foot (300 m) ويڪر جو ميٽيوراٽ هتي ڪري پيو۔ ويٽمپا شهر جي اوڀر طرف ٽڪرين ۾ هن ٽڪراؤ جا ڪٽايل نشان (astrobleme) ڏسي سگهجن ٿا۔ 2002ع ۾ ويانا يونيورسٽي جي ڪرسچن ڪوئبرل هن ماڳ کي ڌرتيءَ تي سڃاتل 157هون ٽڪراؤ ڪراٽر قرار ڏنو۔

### آبهوا

الاباما کي ڪوپن جي موسمي درجابندي موجب نميءَ واري سب ٽراپيڪل آبهوا (*Cfa*) طور درجا بندي ڪيو وڃي ٿو۔ سالياني اوسط گرمي پد 64°F (18°C) آهي۔ ڏکڻ حصو خليجِ ميڪسيڪو جي ويجهڙائي سبب وڌيڪ گرم، جڏهن ته اتر اوڀر ۾ ايپيليچين جبلن سبب ٿورو ٿڌو هوندو آهي۔ الاباما ۾ اونهارا تمام گرم ۽ سيارا نرم هوندا آهن، سڄي سال ۾ گهڻي برسات پوي ٿي۔ سالياني اوسط برسات 56 inches (1,400 mm) آهي، ۽ ڏکڻ ۾ پوک جو موسم 300 ڏينهن تائين ڊگهو هوندو آهي۔
اونهاري ۾ ڪٿي ڪٿي گرمي 90 °F (32 °C) کان مٿي رهي ٿي۔ رياست طوفاني هوائن، ٽراپيڪل طوفانن ۽ هوريڪنز جي به زد ۾ اچي ٿي۔ خليج کان پري علائقا به اندر تائين ايندڙ برساتن کان متاثر ٿين ٿا۔
ڏکڻ الاباما ۾ گهڻا گاج وارا طوفان ٿين ٿا؛ موبائل بي ڀرسان سالياني 70–80 ڏينهن گجگوڙ رپورٽ ٿئي ٿي۔ اتر ۾ به لڳ ڀڳ 60 ڏينهن گجگوڙ ٿئي ٿي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن تيز کنوڻ ۽ وڏو ڳڙو به پوي ٿو۔ بجلي ڪڙڪن سبب فوتگين ۾ الاباما ملڪ ۾ نائون نمبر ۽ في ڪئپيٽا ڏهون نمبر رکي ٿي۔

2011 ڪولمين–عرب ٽورنيڊو ٽورنيڊو، ڪولمين، 27 اپريل 2011
فل ڪيمپ بيل ۾ 27 اپريل 2011 تي ٽورنيڊو طوفان سان ٿيل تباھي جي تصوير
الاباما، اووڪلاھاما ۽ آئيوا (Iowa) سان گڏ، سڀ کان وڌيڪ تصديق ٿيل F5 ۽ EF5 ٽورنيڊوز رکندڙ رياستن مان آهي۔ 1974 ۽ 2011 جي سپر آئوٽ بريڪ ۾ رياست کي سخت نقصان پهتو؛ 2011ع ۾ 62 ٽورنيڊوز رڪارڊ ٿيا۔
سيارا عام طور نرم هوندا آهن؛ جنوري ۾ موبائل وٽ 40 °F (4 °C) ۽ برمنگهام وٽ 32 °F (0 °C) جي لڳ ڀڳ گهٽ ۾ گهٽ گرمي هوندي آهي۔ برف گهٽ پوي ٿي، پر ڪڏهن ڪڏهن اتر علائقن ۾ ٿوري برفباري ٿئي ٿي۔ برمنگهام ۾ سالياني اوسط برفباري 2 inches (51 mm) آهي۔ سڀ کان وڌيڪ گرمي 112 °F (44 °C) 5 سيپٽمبر 1925ع تي سينٽرويل ۾ رڪارڊ ٿي، جڏهن ته سڀ کان گهٽ −27 °F (−33 °C) 30 جنوري 1966ع تي نيو مارڪيٽ ۾۔

فيبروري 2010 ۾ برمنگھم ۾ سٽي ھال ٻاھران برف پوڻ جو منظر

الاباما جي مختلف شهرن لاءِ مهيني وار عام وڌ ۽ گهٽ گرمي پد [°F (°C)]| مهينو | جنوري | فيبروري | مارچ | اپريل | مئي | جون | جولاءِ | آگسٽ | سيپٽمبر | آڪٽوبر | نومبر | ڊسمبر | سال | هنٽسويلبرمنگهاممونٽگومريموبائيل رياست الاباما جا شهر |
| Huntsville | سراسري وڌ گرمي پد | 48.9 (9.4) | 54.6 (12.6) | 63.4 (17.4) | 72.3 (22.4) | 79.6 (26.4) | 86.5 (30.3) | 89.4 (31.9) | 89.0 (31.7) | 83.0 (28.3) | 72.9 (22.7) | 61.6 (16.4) | 52.4 (11.3) | 71.1 (21.7) |
| سراسري گهٽ گرمي پد | 30.7 (-0.7) | 34.0 (1.1) | 41.2 (5.1) | 48.4 (9.1) | 57.5 (14.2) | 65.4 (18.6) | 69.5 (20.8) | 68.1 (20.1) | 61.7 (16.5) | 49.6 (9.8) | 40.7 (4.8) | 33.8 (1.0) | 50.1 (10.1)

  |

### نباتات ۽ حياتيات

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسوالاباما جر-ٿر وارن جانورن جي فھرست**,** الاباما جي مئمل جانورن جي فھرست**,** الاباما جي رھيڙيون پائيندڙ جانورن جي فھرست**۽** الاباما چيمپيئن وڻ پروگرام

ڪاھابا درياھ ۾ ڪاهابا للي، ڪاھابا درياھ نيشنل وائلڊ لائيف رفيوج اندر
الاباما ۾ نباتات ۽ حيوانات جي وڏي تنوع موجود آهي—اتر ۾ ٽينيسي وادي، ايپيليچين پليٽو ۽ رِج-اينڊ-ويلي علائقا؛ وچ ۾ پائيڊمونٽ، ڪيني بريڪ ۽ بليڪ بيلٽ؛ ۽ ڏکڻ ۾ خليجي ساحلي ميدان ۽ سامونڊي ڪنارا۔ حياتياتي تنوع جي لحاظ کان رياست اڪثر قومي سطح تي مٿين درجن ۾ شمار ٿئي ٿي۔ رياست سب ٽراپيڪل ڪنفيرس ٻيلن جي حياتياتي علائقي ۾ اچي ٿي ۽ تاريخي طور پائن ٻيلن سان ڍڪيل رهي آهي، جيڪي اڄ به ٻيلن جو وڏو حصو آهن۔ نباتاتي تنوع ۾ الاباما ملڪ ۾ پنجين نمبر تي آهي، ۽ لڳ ڀڳ 4,000 قسمن جا پيٽريڊوفائيٽ ۽ سپرميٽوفائيٽ ٻوٽا هتي ملن ٿا۔

برمنگھم ۾ سرء جي موسم جو ھڪ وڻ
رياست ۾ موجود مقامي (اصل) جانورن جا نسل ۾ 62 کير پياريندڙ جانورن شامل آهن، 93 ريڙهين وارا جانور (reptiles) جا نسل، 73 جر-ٿر وارا جانور (amphibians) جا نسل, لڳ ڀڳ 307 مقامي مٺي پاڻيءَ جي مڇين جا نسل، ۽ 420 پکين جون نسل شامل آهن، جيڪي سال جو گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه حصو رياست اندر گذارين ٿا.

ڪرنگھي بغير جانورن (Invertebrates) ۾ 97 ڪري مڇي cray fish جا نسل ۽ 383 نرم جسمي جانورن جون نسلون شامل آهن. انهن مان 113 نرم جسمي جانورن جا نسلون اهڙيون آهن، جيڪي ڪڏهن به رياست کان ٻاهر گڏ ڪيون نه ويون آهن.

### وڏا شهر

پڻ ڏسو: الاباما جي ميٽروپوليٽن علائقن جي فھرست ۽ الاباما جي ميونسپلٽين جي فھرست
سن 2010ع تائين، رياست ۾ ڪُل 461 ميونسپلٽيون موجود هيون، جن ۾ 174 شهر ۽ 287 ٽائون شامل هئا. جيتوڻيڪ اهي ميونسپلٽيون الاباما جي ڪُل زميني ايراضيءَ جو رڳو 9.6٪ حصو ڍڪين ٿيون، پر انهن ۾ رياست جي 60.4٪ آبادي رهي ٿي. مونٽگمري، جيڪو رياست جو گاديءَ جو هنڌ آهي، الاباما جو ٽيون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو وسندڙو آهي؛ جڏهن ته سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر هنٽس وِل آهي. آمريڪي مردم شماري بيورو موجب، رياست ۾ 12 ميٽروپوليٽن شمارياتي علائقا موجود آهن. الاباما جو سڀ کان وڏو ميٽروپوليٽن علائقو گريٽر برمنگهم هو.

## آباديءَ جا انگ اکر

الاباما جي آباديءَ جي گھڻائي، 2020ع

| تاريخي آبادي |
| --- |
| مردم شماري | Pop. |  | %± |
| **1800** | 1,250 |  | — |
| **1810** | 9,046 |  | 623.7% |
| **1820** | 144,317 |  | 1,495.4% |
| **1830** | 309,527 |  | 114.5% |
| **1840** | 590,756 |  | 90.9% |
| **1850** | 771,623 |  | 30.6% |
| **1860** | 964,201 |  | 25.0% |
| **1870** | 996,992 |  | 3.4% |
| **1880** | 1,262,505 |  | 26.6% |
| **1890** | 1,513,401 |  | 19.9% |
| **1900** | 1,828,697 |  | 20.8% |
| **1910** | 2,138,093 |  | 16.9% |
| **1920** | 2,348,174 |  | 9.8% |
| **1930** | 2,646,248 |  | 12.7% |
| **1940** | 2,832,961 |  | 7.1% |
| **1950** | 3,061,743 |  | 8.1% |
| **1960** | 3,266,740 |  | 6.7% |
| **1970** | 3,444,165 |  | 5.4% |
| **1980** | 3,893,888 |  | 13.1% |
| **1990** | 4,040,587 |  | 3.8% |
| **2000** | 4,447,100 |  | 10.1% |
| **2010** | 4,779,736 |  | 7.5% |
| **2020** | 5,024,279 |  | 5.1% |
| **2025 (اندازو)** | 5,193,088 |  | 8.6% |

1800ع واري آمريڪي مردم شماري مطابق، الاباما جي آبادي 1,250 هئي. ان کان پوءِ هر آمريڪي مردم شماري سان گڏ رياست جي آبادي مسلسل وڌندي رهي آهي. يونائيٽيڊ اسٽيٽس جي مردم شماري 2020 موجب، الاباما جي ڪُل آبادي 5,024,279 هئي، جيڪا يونائيٽيڊ اسٽيٽس جي مردم شماري 2010 جي ڀيٽ ۾ 244,543 (يعني 5.12٪) واڌ کي ظاهر ڪري ٿي. هي واڌ قدرتي واڌ (502,457 پيدائشون منفي 381,403 فوتگيون = 121,054) ۽ خالص لڏپلاڻ (104,991 ماڻهو) سبب ٿي. 2012ع جي انگن اکرن موجب، آمريڪا کان ٻاهر ملڪن مان لڏپلاڻ سبب 31,180 ماڻهن جو خالص اضافو ٿيو، جڏهن ته ملڪ اندر لڏپلاڻ سبب 73,811 ماڻهن جو اضافو ٿيو. 2018ع تائين، رياست ۾ 108,000 پرڏيهي ڄاول رهواسي موجود هئا (ڪُل آبادي جو 2.4٪)، جن مان لڳ ڀڳ 22.2٪ غير دستاويزي هئا. مهاجرن جا اهم اصل ملڪ ميڪسيڪو، چين، ڀارت، جرمني ۽ گوئٽي مالا هئا. هائوسنگ ۽ شھري ترقي جي 2022ع واري سالياني رپورٽ موجب، الاباما ۾ اندازاً 3,752 بي گهر ماڻهو موجود هئا.2020ع ۾ في چورس ميل 99.2 ماڻهن جي آباديءَ جي گھڻائي سان، رياست جي اڪثريتي آبادي اتر، وچ ۽ ڏکڻ ۾ رهي ٿي، خاص طور تي ھنٽس ول، برمنگهم، مونٽگمري ۽ موبائل جي ميٽروپوليٽن علائقن ۾. الاباما جو آباديءَ جو مرڪز چِلٽن ڪائونٽي ۾، جيمِسن شهر کان ٻاهر واقع آهي.

### نسل ۽ نسليت

الاباما جي ڪائونٽين جو نقشو، 2020 جي مردم شماري موجب نسلي اڪثريت جي بنياد تي
ليجنڊ
* |  |  |
| --- | --- |
| **غير-ھسپانوي اڇا**
  40–50٪
  50–60٪
  60–70٪
  70–80٪
  80–90٪
  90٪+ | **ڪارا يا افريقي-آمريڪي**
  40–50٪
  50–60٪
  70–80٪
  80–90٪
 |

2020 جي مردم شماري موجب نسلي ۽ نسليت واري جوڙجڪ| نسل ۽ نسليت | صرف | ڪل (گهڻ-نسلي طور شامل) |
| --- | --- | --- |
| اڇا (غير-ھسپانوي) | 63.1% | 63.1  | 66.5% | 66.5  |
| افريقي-آمريڪي (غير-ھسپانوي) | 25.6% | 25.6  | 26.9% | 26.9  |
| ھسپانوي يا لاطيني | — |  | 5.3% | 5.3  |
| ايشيائي | 1.5% | 1.5  | 2.0% | 2  |
| آمريڪي هندستاني | 0.5% | 0.5  | 2.2% | 2.2  |
| پيسفڪ ٻيٽن جا ماڻھو | 0.1% | 0.1  | 0.1% | 0.1  |
| ٻيا | 0.3% | 0.3  | 0.8% | 0.8  |

يورپي نوآباديءَ کان اڳ اڄ جي الاباما ۾ ڪيترائي آمريڪي هندستاني قبيلہ، جيئن چيروڪي، چڪاسا، چوڪٽا، ۽ ڪوشاٽا آباد ھئا. الاباما جي اسپيني، فرينچ ۽ برطانوي نوآبادڪاري سان گڏ اڇا ۽ ڪارا آمريڪي ھن علائقي ڏانھن لڏي آيا. يورپي نوآباديءَ کان وٺي آمريڪي رياست بڻجڻ تائين، الاباما جي آبادي وڌندي وڌندي وڌيڪ غير-ھسپانوي اڇي]] ۽ افريقي-آمريڪي ٿيندي وئي. 2020 جي مردم شماري موجب، الاباما جي ڪُل نسلي ۽ نسليت واري آبادي 66.5٪ غير-ھسپانوي اڇي ۽ 26.9٪ افريقي-آمريڪي ھئي، ۽ گڏوگڏ ھسپانوي ۽ لاطيني آبادي 5.3٪ تائين وڌندي پئي وئي.
الاباما ۾ "آمريڪي" نسب ٻڌائيندڙ ماڻھو گھڻي ڀاڱي انگريزي نسل مان سمجهيا وڃن ٿا. ڊيموگرافرن جو اندازو آھي تہ الاباما جي گھٽ ۾ گھٽ 20–23٪ ماڻھو بنيادي طور انگريزي نسب جا آھن، ۽ سندن خيال مطابق ھي انگ شايد ان کان بہ وڌيڪ ھجي. 1980 جي مردم شماري ۾، الاباما ۾ 1,139,976 ماڻھن انگريزي نسب لکرايو، جڏھن تہ رياست جي ڪُل آبادي 2,824,719 ھئي؛ يعني ان وقت اھي 41٪ بڻيا ۽ سڀ کان وڏو نسلي گروھ ھئا.
الاباما ۾ آمريڪي رياستن مان ڪاري/افريقي-آمريڪي آبادي جو تناسب پنجون سڀ کان وڌيڪ آھي: 2020 موجب "صرف" طور 25.8٪. 2011 ۾، الاباما جي اُن آبادي مان جيڪا عمر

 1 کان گهٽ ھئي، 46.6٪ اقليتون ھيون. 2006–2008 واري آمريڪي مردم شماري جي ڊيٽا مطابق، الاباما ۾ سڀ کان وڏا رپورٽ ٿيل نسب/آبائي گروھ ھي ھئا: آمريڪي (13.4٪)، آئرش (10.5٪)، انگريزي (10.2٪)، جرمن (7.9٪)، ۽ اسڪاٽس-آئرش (2.5٪). آمريڪي انقلاب کان اڳ، برطانوي ٻيٽن مان سڀ کان وڏو غير-انگريزي مهاجر گروھ اسڪاٽس-آئرش ھو؛ ڪيترائي ڏکڻ ۾ آباد ٿيا ۽ پوءِ، جڏهن ڊِيپ سائوٿ (Deep South) ترقي ڪئي، اتي بہ منتقل ٿيا.

1984 ۾، ڊيوس–اسٽرانگ ايڪٽ تحت رياستي قانونساز اسيمبلي الاباما انڊين افيئرز ڪميشن قائم ڪئي. رياست اندر موجود مقامي/آبائي گروهن وقت سان گڏ پاڻ کي نسلي گروهن طور تسليم ڪرائڻ ۽ امتيازي سلوڪ ختم ڪرائڻ جي گهر وڌائي. غلامي ۽ ان سان ڳنڍيل نسلي جداگيري (racial segregation) جي ڊگهي تاريخ سبب، مقامي آمريڪي يا انڊين آمريڪي ماڻھن، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن ملايل نسل جا بہ ھوندا آھن، پنھنجي ثقافتي سڃاڻپ کي عزت ڏيارڻ تي زور ڏنو. ماضي ۾ سندن خود-سڃاڻپ کي اڪثر نظرانداز ڪيو ويو، جڏھن رياست سماج کي اڇي ۽ ڪاري جي ٻٽي ورھاست ۾ زبردستي آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. رياست سرڪاري طور تي آمريڪي هندستاني قبيلن مان نَوَ قبيلن کي تسليم ڪيو آھي، جيڪي گھڻي ڀاڱي آمريڪي ڏکڻ-اوڀر جي پنج "مھذب" قبيلن مان نسل رکن ٿا. اھي ھيٺ ڏنل آھن.

* ڪريڪ انڊين جا پوئارچ بينڊ (جن کي وفاقي سڃاڻپ بہ حاصل آھي)
* چوڪٽا انڊين جا مووا بينڊ
* مسڪوگي ڪريڪ واري وڏي شاخ
* الاباما جو ايڪوٽا چيروڪي قبيلو
* اتر اوڀر الاباما جا چيروڪي
* چير او ڪريڪ جا بين القبائلي انڊين
* *ما چس ھيٺين ڪريڪ جو انڊين قبيلو*
* *پڪئا* شاوني قبيلو
* *ايني جون ويا قوم*

رياستي حڪومت آمريڪي هندستانين جي رياست لاءِ خدمتن ۽ ڪردار جي سڃاڻپ کي ھٿي ڏني آھي، جنھن ۾ 2000 ۾ ڪولمبس ڊي کي گڏيل طور آمريڪي انڊين ورثي جو ڏينھن طور ملھائڻ جي نامزدگي شامل آھي. 2020 ۾، 33,625 ماڻھن پاڻ کي "صرف" مقامي آمريڪي طور سڃاتو، ۽ 97,405 ماڻھن ھڪ يا وڌيڪ ٻين نسلن سان گڏ ملايل طور مقامي آمريڪي ٻڌايو.

### ٻولي

2022ع جي آمريڪن ڪميونٽي سروي مطابق، لڳ ڀڳ 94٪ الابامائي صرف انگريزي ڳالهائين ٿا، جڏهن ته 6٪ ماڻهو انگريزي کان سواءِ ٻي ٻولي ڳالهائين ٿا. انهن مان اڪثريت اسپيني (3.8٪) ڳالهائيندي آهي. ان کان پوءِ ڪوريائي، ويٽنامي، مينڊرين، ڪينٽونيز، جرمن، فرينچ ۽ ٽگالوگ اهم ٻوليون آهن.

### مذهب

برمنگھم ۾ ھاءِ لينڊز يونائيٽيڊ ميٿڊسٽ چرچ، فاءِ پوائنٽس سائوٿ ھسٽورڪ ڊسٽرڪٽ جو حصو
ٽيمپل بِنائي شولوم ھنٽس وِل ۾، 1876ع ۾ قائم ٿيو. اھو رياست ۾ مسلسل استعمال ۾ رھندڙ قديم ترين سيناگوگ جي عمارت آھي.
ٽسڪالوسا جو اسلامي مرڪز

نوآبادي دور کان اڳ ۽ اڄ جي الاباما واسي مختلف مذهبن جا پيروڪار رھيا آھن، جن ۾ مقامي آمريڪي مذهب ۽ افريقي مذهب شامل آھن، ۽ فلوريڊا ۾ اسپيني مشنري جي قيام کان پوءِ اڪثريت ۾ عيسائيت اختيار ڪئي وئي. يھوديت، اسلام ۽ ھندي مذهب سميت ٻيا عقيدا يورپي نوآبادڪاري ۽ آمريڪي آبادڪاري کان پوءِ متعارف ٿيا. 2023ع جي پبلڪ رليجن ريسرچ انسٽيٽيوٽ جي سروي موجب، اندازاً بالغ آبادي جو 80٪ عيسائي آھي.
2008ع جي آمريڪا جي مذھبي سڃاڻپ واري سروي ۾، الاباما جي 86٪ جواب ڏيندڙن پاڻ کي عيسائي قرار ڏنو، جن ۾ 6٪ ڪيٿولڪ ھئا، جڏهن⁠تہ 11٪ بيا ⁠مذهب ھئا. ٻين روايتن جي بناوت ھن ريت ھئي: 0.5٪ مورمن، 0.5٪ يھودي، 0.5٪ مسلمان، 0.5٪ بدھ مت جا پيروڪار، ۽ 0.5٪ ھندو.
الاباما بائيبل بيلٽ جي وچ ۾ واقع آھي، جيڪو گھڻن پروٽيسٽنٽ عيسائين جو علائقو آھي. الاباما کي آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ مذهبي رياستن مان ھڪ سڃاتو وڃي ٿو، جتي لڳ ڀڳ 58٪ آبادي باقاعدگي سان چرچ وڃي ٿي. رياست ۾ اڪثريت ايونجيليڪل پروٽيسٽنٽ پاڻ کي سڃاڻيندي آھي. بمطابق

2010

، الاباما ۾ ٽي وڏا مذھبي گروھ ڏاکڻو بئپتست ڪنوينشن، يونائيٽيڊ ميٿڊسٽ چرچ، ۽ غير فرقيواري ايونجيليڪل پروٽيسٽنٽ آھن.
الاباما ۾ سدرن بپٽسٽ ڪنوينشن جا سڀ کان وڌيڪ پيروڪار (1,380,121) آھن؛ ان کان پوءِ يونائيٽيڊ ميٿڊسٽ چرچ (327,734)، غير فرقيواري ايونجيليڪل پروٽيسٽنٽ (220,938)، ۽ ڪيٿولڪ چرچ (150,647) اچي ٿو. ڪيترائي بپٽسٽ ۽ ميٿڊسٽ اجتماع 19ھين صديءَ جي شروعات ۾ عظيم جاڳرتا دوران قائم ٿيا، جڏهن مبلغ ڏکڻ ۾ تبليغ ڪندا ھئا. خدائي اسيمبلز جا لڳ ڀڳ 60,000 ميمبر ھئا، ۽ مسيح جون گرجائون جا قريب 120,000 ميمبر. پريسبٽيرين چرچ، جيڪي 18ھين صديءَ جي اسڪاٽس-آئرش مهاجرن سان وابسته ھئا، سندن گڏيل ميمبرشپ لڳ ڀڳ 75,000 ھئي (آمريڪا ۾ پريسبٽيرين گرجا—28,009 ميمبر 108 اجتماع، پريسبٽيرين گرجا—26,247 ميمبر 147 اجتماع، ڪمبرلينڊ پريسبٽيرين گرجا —6,000 ميمبر 59 اجتماع، ڪمبرلينڊ پريسبٽيرين گرجا —5,000 ميمبر پنجاھ اجتماع، گڏوگڏ ايجواٽر پريسبٽيرين گرجا ۽ اسوسيئيٽ ريفارمڊ پريسبٽيرينز جا 230 ميمبر ۽ نَو اجتماع).
2007ع جي ھڪ سروي ۾، لڳ ڀڳ 70٪ جواب ڏيندڙن عيسائيت جي چارئي انجيلن جا نالا ٻڌائي سگھيا. جن مذهبي وابستگي ظاهر ڪئي، تن مان 59٪ چيو ته کين پنھنجي عقيدي جي “مڪمل سمجھ” آھي ۽ وڌيڪ سکيا جي ضرورت ناھي. 2007ع جي ھڪ پول موجب، 92٪ الاباما واسي رياست جي چرچن تي گھٽ ۾ گھٽ ڪجھ اعتماد رکن ٿا.

گهٽ انگ ۾ ھجڻ باوجود، رياست ۾ ٻيا به ڪيترائي مذهب موجود آھن، جن ۾ يهوديت، اسلام، ھندومت، بدھ مت، سک مت، بھائي مذهب، ۽ وحداني آفاقيت شامل آھن.
يهودي 1763ع کان موجوده الاباما ۾ رھندا آيا آھن، موبائل جي نوآبادي دور دوران، جڏهن سفاردڪ يھودي لنڊن مان آيا. رياست جي قديم ترين يھودي جماعت ڪانگريگيشن شَعَرائي شومائيم موبائل ۾ آھي، جيڪا 25 جنوري 1844ع تي رياستي اسيمبلي پاران باضابطه طور سڃاتي وئي. پوءِ 19ھين ۽ 20ھين صديءَ ۾ اڪثر اشڪنازي يھودي اوڀر يورپ مان آيا. رياست ۾ يھودي فرقن ۾ ٻه آرتھوڊاڪس، چار ڪنزرويٽو، ڏھ اصلاحي، ۽ ھڪ انسانياتي سيناگوگ شامل آھي.
الاباما ۾ مسلمانن جو انگ وڌيو آھي؛ 2011ع تائين 31 مسجدون تعمير ٿيون، جن مان گھڻيون آفريڪي-آمريڪي نو مسلم پاران قائم ڪيون ويون.
ھندستاني مهاجرن ۽ سندن اولاد پاران رياست ۾ ڪيترائي ھندو مندر ۽ ثقافتي مرڪز قائم ڪيا ويا آھن؛ جن مان برمنگھم جو شري سوامي نارائن مندر، پيلھم ۾ ھندو مندر ۽ ثقافتي مرڪز، ڪيپشا ۾ اتر الاباما جو ھندو ثقافتي مرڪز، ۽ ٽسڪالوسا ۾ ھندو مندر ۽ ثقافتي مرڪز خاص طور تي مشهور آھن.
رياست ۾ ڌرم مرڪز ۽ Theravada بڌ مت جي تنظيمن جا ڇھ مرڪز آھن. گھڻا بدھ مت جا خانقاھ ڏکڻ موبائل ڪائونٽي ۾ بايو لا بيٽر ڀرسان مرڪوز آھن. 1970ع واري ڏھاڪي کان پوءِ انڊوچائنا پناهگير بحران سبب ڪيمبوڊيا، لائوس ۽ ويٽنام مان پناهگير ھتي اچي آباد ٿيا. بايو لا بيٽر جي ڏھ ميلن جي دائري اندر چار مندر آھن: چوئا چانھ جياڪ، وات بڌراڪسا، ۽ وات لائو فوٽٿاويھان.
الاباما ۾ بھائي مذهب جي پيروڪارن جي پھرين جماعت 1896ع ۾ پال ڪي ڊيلي قائم ڪئي، جيڪو شڪاگو مان فيئرھوپ منتقل ٿيو. برمنگھم، ھنٽس وِل ۽ فلورنس ۾ بھائي مرڪز موجود آھن.

### شھري آبادي

برمنگهم شھر رياست جو آبادي۾ سڀ کان وڏو شھر ۽ ميٽروپوليٽن آهي
مونٽگومري شھر رياست جو ٻيون وڏو شھر ۽ چوٿين وڏي ميٽروپولس آھي
ھنٽسول رياست جو ٽيون وڏو شھر ۽ ٻيون نمبر وڏي ميٽروپولس آھي
موبل ھتان جو چوٿون وڏو شھر ۽ ٽين وڏي ميٽروپولس آھي

گڏيل شمارياتي علائقا| Rank | گڏيل شمارياتي علائقا | آبادي 2016 ۾ | آبادي 2010 ۾ |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | برمنگھم- ھوور-ڪلمين ميٽروپوليٽن جو گڏيل علائقو | 1,361,299 | 1,302,283 |
| 2 | چيٽنوگا- ڪليو لينڊ-ڊيلٽن جو گڏيل شمارياتي علائقو  | 954,228 | 923,460 |
| 3 | ھنٽسول- ڊيڪاٽر- البرٽول جو گڏيل علائقو | 768,033 | 664,441 |
| 4 | موبل- ڊيفني- فيئر ھوپ جو گڏيل علائقو | 623,399 | 595,257 |
| 5 | ڪولمبس- آبرن - اوپليڪا جو گڏيل علائقو | 501,589 | 469,327 |
| 6 | ڊوٿن- انٽرپرائيز- اوزارڪ جو گڏيل علائقو | 248,286 | 245,838 |

ميٽروپوليٽن علائقا | درجو | ميٽروپوليٽن علائقو | آبادي 2016 ۾ | آبادي 2010 ۾ |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | برمنگھم ميٽروپوليٽن | 1,147,417 | 1,128,047 |
| 2 | ھنٽسول ميٽروپوليٽن | 449,720 | 417,593 |
| 3 | موبل ميٽروپوليٽن | 414,836 | 412,992 |
| 4 | مونٽگومري ميٽروپوليٽن | 374,000 | 374,536 |
| 5 | ٽسڪالوسا ميٽروپوليٽن | 241,378 | 230,162 |
| 6 | بالڊون ڪائونٽي ۾ ڊيفني،فيئر ھوپ ۽ فولي | 208,563 | 182,265 |
| 7 | ڊيڪاٽر ميٽروپوليٽن | 152,256 | 153,829 |
| 8 | دوٿان ميٽروپوليٽن | 147,834 | 145,639 |
| 9 | آبرن ميٽروپوليٽن | 158,991 | 140,247 |
| 10 | فلورنس ۽ مسل شولس | 146,534 | 147,137 |
| 11 | اينسٽن - آڪسفورڊ جيڪسنول ميٽروپوليٽن | 114,611 | 118,572 |
| 12 | گيٽسڊين ميٽروپوليٽن | 102,564 | 104,430 |

## معيشت

وڌيڪ ڏسو: الاباما جي معيشيت ۽ الاباما جا مقام في ڪس آمدني مطابق
رياست خلائي صنعت، تعليم، صحت، بئنڪنگ، ۽ مختلف ڳريون صنعتون—جن ۾ گاڏين جي تياري، معدنيات جي کوٽائي، فولاد جي پيداوار ۽ ڌاتوءَ جي تياري شامل آهن—۾ سيڙپڪاري ڪئي آهي۔ 2006 تائين الاباما ۾ فصلن ۽ جانورن جي پيداوار جي ماليت $1.5

 ارب هئي۔ گذريل صديءَ جي بنيادي زرعي معيشت جي ڀيٽ ۾، اها رياست جي مجموعي گھريلو پيداوار جو رڳو لڳ ڀڳ هڪ سيڪڙو هئي۔ خانگي فارمن جو تعداد 1960ع واري ڏهاڪي کان لڳاتار گهٽجندو آيو آهي، ڇو ته زمين ڊولپرن، ڪاٺ جي ڪمپنين ۽ وڏين زرعي ڪانگلومريٽن کي وڪرو ٿي رهي آهي۔

رابرٽ ٽرينٽ جونز گولف واروئ پيچرو رياست جي معيشت تي وڏو اثر رکي ٿو۔
2008 ۾ غير زرعي روزگار هن ريت هو: انتظامي پيشا، 121,800؛ ڪاروباري ۽ مالي آپريشن، 71,750؛ ڪمپيوٽر ۽ رياضيءَ سان لاڳاپيل پيشا—36,790؛ آرڪيٽيڪچر ۽ انجنيئرنگ، 44,200؛ حياتياتي، طبعياتي ۽ سماجي سائنسون، 12,410؛ ڪميونٽي ۽ سماجي خدمتون، 32,260؛ قانوني پيشا، 12,770؛ تعليم، تربيت ۽ لائبريري خدمتون، 116,250؛ فنون، ڊيزائن ۽ ميڊيا—27,840؛ صحت، 121,110؛ فائر فائٽنگ، قانون لاڳو ڪرڻ ۽ سيڪيورٽي، 44,750؛ خوراڪ جي تياري ۽ پيشڪش، 154,040؛ عمارتن ۽ زمينن جي صفائي ۽ سار سنڀال، 76,650؛ ذاتي خيال ۽ خدمتون، 53,230؛ وڪري، 244,510؛ آفيس ۽ انتظامي سهڪار، 338,760؛ زراعت، مڇيگيري ۽ ٻيلن، 20,510؛ تعمير ۽ کوٽائي، گيس ۽ تيل، 120,155؛ انسٽاليشن، سار سنڀال ۽ مرمت، 106,280؛ پيداوار، 224,110؛ ۽ ٽرانسپورٽ ۽ مواد جي حرڪت، 167,160۔

هوور ۾ رورچيس گئلريا، ڏکڻ ⁠اوڀر جي وڏن شاپنگ مرڪزن مان هڪ
آمريڪي بيورو آف ايڪانامڪ انالائسس موجب، 2024 ۾ رياست جي ڪُل مجموعي رياستي پيداوار $325

 ارب هئي، يعني في فرد $57,311۔
اپريل 2015 ۾ موسمي ترتيب ڏنل بيروزگاري جي شرح 5.8٪ هئي۔ ساڳئي وقت قومي شرح 5.4٪ هئي۔ مئي 2025 تائين بيروزگاري جي شرح 3.3٪ هئي۔
الاباما ۾ گھٽ ۾ گھٽ اجورو مقرر ناهي، ۽ فيبروري 2016 ۾ قانون منظور ڪيو ويو جنهن تحت ميونسپلٽين کي پنهنجو اجورو مقرر ڪرڻ کان روڪيو ويو (برمنگهم شهر جو حڪم ان کي $10.10 تائين وڌائي ها)۔
بمطابق

2018

، الاباما آمريڪا جي رياستن مان غربت جي شرح ۾ ڇهين نمبر تي هئي۔ 2017 ۾ گڏيل قومن جي خاص رپورٽر فلپ اليسٽن ديهي الاباما جي ڪجهه علائقن جو دورو ڪيو ۽ ماحولياتي حالتن کي ترقي يافته دنيا ۾ پنهنجي ڏٺل سڀ کان خراب حالتن مان قرار ڏنو۔

### سڀ کان وڏا ملازم ڏيندڙ

1978 ۾ مارشل اسپيس فلائيٽ سينٽر تي اسپيس شٽل اينٽرپرائيز جي جاچ
2010 ۾ مونٽگمري ۾ ھيئونڊي موٽر مينيوفيڪچرنگ الاباما
موبائل شھر ۾ ۾ ڏکڻ الاباما يونيورسٽي جو شيلبي هال (اسڪول آف ڪمپيوٽنگ)
اپريل 2011 ۾ الاباما ۾ سڀ کان وڌيڪ ملازم رکڻ وارا پنج ادارا هي هئا:

| ملازم ڏيندڙ | ملازم |
| --- | --- |
| ريڊ اسٽون آرسنيل | 25,373 |
| الاباما يونيورسٽي، برمنگھم (جنهن ۾ يو اي بي اسپتال شامل) | 18,750 |
| ميڪسويل ايئر بيس فورس | 12,280 |
| رياست الاباما | 9,500 |
| موبائل ڪائونٽي پبلڪ اسڪول سسٽم  | 8,100 |

اڳيان ويهه وڏا ملازم ڏيندڙ، بمطابق

2011

، هي هئا:

| ملازم ڏيندڙ | هنڌ |
| --- | --- |
| اينيسٽن فوجي ڊيپو  | اينيسٽن
 |
| AT&T | مختلف |
| آبرن يونيورسٽي | آبرن |
| بئپتست ميڊيڪل سينٽر ڏکڻ | مونٽگمري |
| برمنگھم سٽي اسڪول | برمنگهم |
| شهرِ برمنگهم | برمنگهم |
| DCH ھيلٿ سسٽم | ٽسڪالوسا |
| هنٽسول سٽي اسڪول | هنٽسويل |
| هنٽسول هاسپيٽل سسٽم  | هنٽسويل |
| ھيئونڊي موٽر مينيوفيڪچرنگ الاباما | مونٽگمري |
| انفرمري ھيلٿ سسٽم | موبائل |
| جيفرسن ڪائونٽي بورڊ آف ايڊيوڪيشن | برمنگهم |
| مارشل اسپيس فلائيٽ سينٽر | هنٽسويل |
| مرسڊيز-بينز يو ايس انٽرنيشنل | وينس |
| مونٽگمري پبلڪ اسڪولز  | مونٽگمري |
| ريجنس فنانشل ڪارپوريشن | مختلف |
| بوئنگ | مختلف |
| الاباما يونيورسٽي | ٽسڪالوسا |
| سائوٿ الاباما يونيورسٽي  | موبائل |
| والمارٽ | مختلف |

### زراعت

الاباما جي زرعي پيداوار ۾ پولٽري ۽ انڊا، ڍور، مڇي، ٻوٽن جا نرسري شيون، مونگفلي، ڪپهه، اناج جهڙوڪ مڪئي ۽ جوئر (sorghum)، ڀاڄيون، کير، سويابين ۽ آڙو شامل آهن۔ جيتوڻيڪ “ ڪپھ واري رياست” جي نالي سان مشهور آهي، پر مختلف رپورٽن موجب الاباما قومي سطح تي ڪپهه جي پيداوار ۾ اٺين کان ڏهين نمبر جي وچ ۾ آهي؛ جڏهن ⁠تہ ٽيڪساس، جارجيا ۽ مسيسيپي مٿيان ٽي آهن۔

### آبي زراعت

آبي زراعت الاباما جي معيشت جو اهم حصو آهي۔ 1960ع جي شروعات ۾ الاباميين آبي زراعت اختيار ڪئي۔ آمريڪي تلائن واري ڪيٽفش ملڪ ۾ سامونڊي خوراڪ جو اٺون سڀ کان مقبول پيداوار آهي۔ 2008 تائين لڳ ڀڳ 4,000 ماڻهو ڪيٽفش صنعت ۾ ڪم ڪندا هئا ۽ پيداوار 132 ملين پائونڊ هئي۔ 2020 ۾ آمريڪا جي فارم⁠تي پالي وئي ڪيٽفش جو 1⁄3 الاباما مان پيدا ٿيو۔ 2020 ۾ وڪرو $307 ملين هئا، جڏهن ⁠تہ ملازمت 2,442 تائين گهٽجي وئي۔
2000ع جي شروعات کان 2020 تائين ڪيٽفش صنعت 250 فارمن ۽ 4 پروسيسرن مان گهٽجي 66 فارمن ۽ 2 پروسيسرن تائين اچي وئي۔ گهٽتائي جا سبب فيڊ جي قيمتن ۾ واڌ، متبادل مڇيون، ڪووڊ-19 سبب ريسٽورنٽ سيلز ۾ گهٽتائي، بيماريون ۽ مڇيءَ جو قد شامل آهن۔

### صنعت

الاباما جي صنعتي پيداوار ۾ لوهه ۽ فولاد (ڪاسٽ آئرن ۽ اسٽيل پائپ سميت)، ڪاغذ، ڪاٺ ۽ ڪاٺ جون شيون؛ کوٽائي (گهڻو ڪري ڪوئلو)؛ پلاسٽڪ؛ ڪارون ۽ ٽرڪون؛ ۽ ڪپڙا شامل آهن۔ ان کان علاوه، الاباما ايئرو اسپيس ۽ اليڪٽرانڪس شيون به پيدا ڪري ٿو، خاص طور هنٽسويل علائقي ۾، جتي ناسا جو جارج سي مارشل اسپيس فلائيٽ سينٽر ۽ يو ايس آرمي مٽيريل ڪمانڊ (مرڪز ريڊ اسٽون آرسنيل) واقع آهن۔

ٽسڪالوسا ڪائونٽي ۾ مرسڊيز-بينز يو ايس انٽرنيشل—رياست ۾ قائم ٿيندڙ پهريون گاڏين جو پلانٽ
1990ع کان پوءِ الاباما جي اقتصادي واڌ جو وڏو حصو آٽو موبائل صنعت جي واڌ سبب ٿيو آهي۔ رياست ۾ ھونڊا مينيوفيڪچرنگ الاباما، ھيئونڊي موٽر مينيوفيڪچرنگ الاباما، مرسڊيز-بينز يو ايس انٽرنيشنل ۽ ٽويوٽا موٽرز مينيوفيڪچرنگ الاباما سميت سندن سپلائر موجود آهن۔ 1993 کان وٺي هن صنعت 67,800 کان وڌيڪ نيون نوڪريون پيدا ڪيون آهن۔ الاباما گاڏين جي برآمد ۾ ملڪ ۾ چوٿين نمبر تي آهي۔
2012 ۾ صنعتي واڌ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو آٽو ميڪرز جو هو۔ 2012 ۾ رياست جي آٽو فيڪٽرين مان اٺ ماڊلز جي گڏيل وڪري 74,335 گاڏيون هئيون؛ جن ۾ ھيئونڊي ايلنٽرا، مرسڊيز-بينز جي ايل ڪلاس ۽ ھونڊا رجلائين نمايان هئا۔

موبائل ۾ بروڪلي ايروپليڪس تي ايئربس موبائل انجنيئرنگ سينٽر
فولاد ٺاهيندڙ آئوٽوڪومپو، نيوڪر، ايس ايس اي بي، ٿيسنڪرپ ۽ يو. ايس. اسٽيل الاباما ۾ خدمتون ڏين ٿا ۽ 10,000 کان وڌيڪ ماڻهن کي روزگار ڏين ٿا۔ مئي 2007 ۾ ٿيسنڪرپ موبائل ڪائونٽي جي ڪيلورٽ کي $4.65

 ارب جي گڏيل اسٽينليس ۽ ڪاربان اسٽيل سهولت لاءِ چونڊيو۔ 2012 ۾ اسٽينليس ڊويزن انوڪسم سميت اهو حصو آئوٽوڪومپو کي وڪرو ٿيو۔ جولاءِ 2013 ۾ باقي پلانٽ آرسيلورمٽل ۽ نپن اسٽيل کي وڪرو ٿيو۔
ھنٽ ريفائيننگ ڪمپني (ھنٽ ڪنسوليڊيثيڊ جي ماتحت) ٽسڪالوسا ۾ ريفائنري هلائي ٿي ۽ موبائل، ميلون ۽ مائونڊويل ۾ ٽرمينلز پڻ هلائي ٿي۔ جي وي سي آمريڪا انڪارپوريشن ٽسڪالوسا ۾ آپٽيڪل ڊسڪ ريپليڪيشن ۽ پيڪيجنگ پلانٽ هلائي ٿي۔
گڊ ييئر ٽائر اينڊ ربر ڪمپني گڊسڊن ۾ وڏو پلانٽ هلائي ٿي، جتي لڳ ڀڳ 1,400 ماڻهو ڪم ڪن ٿا؛ اهو 1929 کان هلي رهيو آهي۔
الاباما ۾ ايئربس اي-320 فيملي جهازن جي اسيمبلي پلانٽ جي تعمير جو باضابطه اعلان ايئربس جي سي اي او فيبرسس بريجيئر 2 جولاءِ 2012 تي موبائل ڪنوينشن سينٽر مان ڪيو۔ منصوبي تحت موبائل ايروپليڪس، بروڪلي تي $600

 ملين جي ڪارخاني ۾ A319، A320 ۽ A321 جهاز گڏ ڪرڻا هئا۔ تعمير 2013 ۾ شروع ٿي، ۽ منصوبي مطابق ڪارخانو 2015 تائين آپريشنل ٿيڻ ۽ 2017 تائين ساليانو 50 جهازن تائين پيداوار ڪرڻو هو۔b اسيمبلي پلانٽ ڪمپني جو آمريڪا اندر تعمير ٿيندڙ پهريون ڪارخانو هو۔ 1 فيبروري 2013 تي اعلان ڪيو ويو ته ايئربس تعمير جي نگراني لاءِ الاباما ۾ قائم ھوئر ڪنسٽرڪشن کي ڀرتي ڪيو آهي۔ ڪارخانو 14 سيپٽمبر 2015 تي سرڪاري طور کوليو ويو؛ هڪ ملين اسڪوائر فٽ ايراضي ۽ 53 ايڪڙ هموار گاهه واري زمين تي ڍڪيل هو۔

### سياحت ۽ تفريح

الاباما جا سامونڊي ڪنارا رياست جي وڏن سياحتي ماڳن مان آهن۔
بزنس انسائيڊر موجب، 2014 ۾ الاباما سياحت لاءِ سڀ کان وڌيڪ مقبول آمريڪي رياستن ۾ 14هين نمبر تي هئي۔ اندازي موجب 2017 ۾ 26 ملين سياحن رياست جو دورو ڪيو ۽ $14.3 ارب خرچ ڪيا، جنهن مان سڌي يا اڻسڌي طرح 186,900 نوڪريون پيدا ٿيون؛ جنهن ۾ 362,000 بين الاقوامي سياح پڻ شامل هئا، جن $589 ملين خرچ ڪيا۔
رياست ۾ ڪيترائي ماڳ، قدرتي خاصيتون، پارڪ ۽ ايونٽ موجود آهن جيڪي سڄي دنيا مان سياحن کي ڇڪين ٿا—خاص طور ساليانو ھينگ آئوٽ ميوزڪ فيسٽيول جيڪو گلف شورز جي عوامي ساحلن تي ٿيندو آهي؛ الاباما شيڪسپيئر فيسٽيول جيڪو دنيا جي ڏهن وڏن شيڪسپيئر تھوارن مان هڪ آهي؛ رابرٽ ٽرينٽ جونز گولف ڪورس جيڪو رياست ۾ پکڙيل چيمپيئن⁠شپ معيار جي گولف ڪورسن جو سلسلو آهي؛ وڪٽري لينڊ جهڙا ڪيسينو؛ الاباما اسپليش ايڊوينچر جهڙا اميوزمينٽ پارڪ؛ رورچيس گيلريا جيڪو ڏکڻ⁠ اوڀر جي وڏن شاپنگ مرڪزن مان هڪ آهي؛ گنٽرسول ڍنڍ جنهن کي ڏاکڻي زندگي مئگزين جي پڙهندڙن الاباما جو بهترين ڍنڍ قرار ڏنو؛ ۽ الاباما جو نيچرل هسٽري ميوزيم جيڪو رياست جو سڀ کان پراڻو ميوزيم آهي۔

موبائل آمريڪا ۾ مارڊي گراس جو جنم ⁠هنڌ سڃاتو وڃي ٿو۔
موبائل ۾ آمريڪا جي سڀ کان پراڻي منظم مارڊي گراس تقريب 1703 کان شروع ٿي۔ 1830 ۾ آمريڪا جي پهرين باضابطه منظم مارڊي گراس پريڊ پڻ موبائل ۾ ٿي، ۽ اها روايت اڄ تائين جاري آهي۔ موبائل ۽ بالڊون ڪائونٽين ۾ مارڊي گراس سرڪاري رياستي موڪل آهي۔
2018 ۾ موبائل جي مارڊي گراس پريڊ رياست جو مکيه ايونٽ هو، جنهن ۾ 892,811 شرڪت ڪندڙ هئا۔ سڀ کان وڏو سياحتي ماڳ هنٽسويل ۾ آمريڪي اسپيس اينڊ راڪيٽ سينٽر هو، جنهن ۾ 849,981 ماڻهون آيا؛ ان کان پوءِ برمنگھم راڻي باغ 543,090 سان۔ پارڪن ۽ قدرتي ماڳن مان، الاباما جي گلف ڪوسٽ 6,700,000 سياحن سان فهرست ۾ مٿان هئي۔

الاباما تاريخي طور فلمن جي شوٽنگ لاءِ به مشهور رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي متنوع نظارا ۽ ماحولن جو تضاد موجود آهي۔ الاباما ۾ فلمايل فلمن ۾ *ڪلوز اينڪائونٽرز آف ٿرڊ ڪائينڊ* ، *گيٽ آئوٽ*، *42*، *سيلما*، *بگ فش*، *م فائنل ڊيسٽينيشن*، *ڊيو ڊيٽ* ۽ *نيڊ فار اسپيڊ* شامل آهن۔

### صحت

يو اي بي هاسپيٽل، ڏکڻ الاباما يونيورسٽي هاسپيٽل، هنٽسول هاسپيٽل سسٽم ۽ چلڊرينس هاسپيٽل الاباما ھن رياست ۾ ٽراما سينٽرز آهن۔ يو اي بي الاباما ۾ رياستي سرڪار جو سڀ کان وڏو ملازم ڏيندڙ ادارو آهي، جنهن وٽ لڳ ڀڳ 18,000 جي ورڪ فورس آهي۔ 2017 جي هڪ مطالعي موجب، الاباما ۾ هيلٿ انشورنس مارڪيٽ ملڪ ۾ سڀ کان گهٽ مقابلي واري هئي، جتي بلو ڪراس اينڊ بلو شيلڊ آف الاباما جو مارڪيٽ شيئر 84٪ ۽ يونائيٽيڊ ھيلٿ گروپ جو 7٪ هو۔

### بئنڪنگ

برمنگهم جي مالي ضلعي ۾ ريجنس-ھربرٽ پلازا، ريجنس سينٽر ۽ ويلس فارگو ٽاور
ريجنس فنانشل ڪارپوريشن الاباما ۾ هيڊڪوارٽر رکندڙ يا هلندڙ سڀ کان وڏو بئنڪ آهي۔ پي اين سي فنانشل سروسز ۽ ويلس فارگو پڻ الاباما ۾ وڏي موجودگي رکن ٿا۔
ويلس فارگو جو علائقائي هيڊڪوارٽر، آپريشنز سينٽر ڪيمپس ۽ $400

 ملين جو ڊيٽا سينٽر برمنگهم ۾ موجود آهي۔ ڪيترائي ننڍا بئنڪ پڻ برمنگهم علائقي ۾ هيڊڪوارٽر رکن ٿا، جن ۾
سروس فسٽ ۽ نيو سائوٿ فيڊرل سيونگس بئنڪ شامل آهن۔ برمنگهم ڪيترين وڏين سيڙپڪاري مينيجمينٽ ڪمپنين جو پڻ مرڪز آهي، جن ۾ ھربرٽ مينيجمينٽ ڪارپوريشن شامل آهي۔

### اليڪٽرانڪس ۽ مواصلات

ٽيليڪميونيڪيشن فراهم ڪندڙ اي ٽي اينڊ ٽي (AT&T)، جيڪو اڳ بيلسائوٿ هو، الاباما ۾ وڏي موجودگي رکي ٿو ۽ برمنگهم ۾ ان جا ڪيترائي وڏا آفيس آهن۔
هنٽسويل ۾ ڪيترين ٽيڪنالاجي ڪمپنين جا هيڊڪوارٽر آهن، جهڙوڪ ايڊٽرين (نيٽ ورڪ ايڪسيس ڪمپني)، انٽرگراف (ڪمپيوٽر گرافڪس ڪمپني) ۽ ايووسنٽ (آئي ٽي انفراسٽرڪچر ڪمپني)۔

### تعمير

الاباما ۾ قائم براسفيلڊ اينڊ گوري، بي اي اينڊ ڪي(BE&K)، ھوئر ڪنسٽرڪشن ۽ بي ايل ھربرٽ انٽرنيشنل—جيڪي يو آر ايس ڪارپوريشن جون ماتحت ڪمپنيون پڻ آهن—با قاعدگي سان انجينئرنگ نيوز رڪارڊ جي مٿين ڊيزائن، بين الاقوامي تعمير ۽ انجنيئرنگ فرمن جي فهرستن ۾ شامل ٿينديون آهن۔

## قانون ۽ حڪومت

### رياستي حڪومت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوالاباما جي حڪومت
مونٽگومري ۾ اسٽيٽ ڪيپيٽل بلڊنگ، جيڪا 1851 ۾ مڪمل ٿي
الاباما جي حڪومت جو بنيادي دستاويز الاباما جو آئين آهي، جنهن جو موجوده نسخو 2022 ۾ منظور ڪيو ويو۔ اڳوڻو الاباما جو 1901 وارو آئين 850 کان وڌيڪ ترميمن ۽ لڳ ڀڳ 87,000 لفظن سان، ڪجهه بيانن مطابق، دنيا جو سڀ کان ڊگهو آئين هو ۽ آمريڪا جي آئين کان لڳ ڀڳ چاليهه ڀيرا وڌيڪ ڊگهو هو۔
الاباما جي آئين کي ٻيهر لکڻ ۽ جديد بڻائڻ لاءِ هڪ نمايان تحريڪ به رهي آهي۔ ناقدن جو دليل رهيو آهي ته الاباما جو آئين رياستي قانون ساز اسيمبلي وٽ انتهائي مرڪزي طاقت برقرار رکي ٿو، جنهن سبب عملي طور مقامي سطح تي تمام گهٽ اختيار رهجي وڃي ٿو۔ گهڻين ڪائونٽين وٽ *هوم رول* موجود ناهي۔ رياست جي مختلف علائقن ۾ تجويز ڪيل پاليسي تبديليون اڪثر ڪري پوري الاباما ليجسليچر کان منظور ڪرائڻيون پونديون آهن ۽ ڪيترن معاملن ۾ رياستي ريفرنڊم ذريعي به۔ اڳوڻو آئين خاص طور پنهنجي پيچيدگي ۽ ڊگهاڻي سبب تنقيد هيٺ رهيو، ۽ اهو پڻ چيو ويو ته ان ۾ الڳاڻ/سگريگيشن ۽ نسل پرستي کي ڄاڻي واڻي قانوني شڪل ۾ رکيو ويو هو۔

مونٽگومري ۾ هيفلن-ٽوربرٽ جوڊيشل بلڊنگ؛ هتي الاباما جي سپريم ڪورٽ، الاباما جي سول اپيل واري ڪورٽ ۽ الاباما جي ڪرمنل اپيل واري ڪورٽ موجود آهن۔
الاباما جي حڪومت ٽي هم-برابر شاخن ۾ ورهايل آهي۔ قانون ساز اسيمبلي الاباما لجسليچر آهي، جيڪا ٻه ايواني اسيمبلي آهي: الاباما جو ھائوس آف ريپريزينٽيٽوز (105 ميمبر) ۽ الاباما سينيٽ (35 ميمبر)۔ ليجسليچر رياستي قانونسازي لکڻ، بحث ڪرڻ، پاس ڪرڻ يا رد ڪرڻ جي ذميوار آهي۔ هن وقت ٻنهي ايوانن ۾ ريپبلڪن پارٽي وٽ اڪثريت آهي۔ ليجسليچر وٽ گورنر جي ويٽو کي سادي اڪثريت سان رد ڪرڻ جو اختيار آهي (جڏهن ته گهڻيون رياستي ليجسليچرز ويٽو اوور رائيڊ لاءِ ٻه-ٽهائي اڪثريت گهرن ٿيون)۔
1964 تائين رياست سينيٽر ڪائونٽي جي بنياد تي چونڊيندي هئي—هر ڪائونٽي مان هڪ۔ 1901 واري آئين جي منظوري کان پوءِ رياست پنهنجي ڪانگريس ضلعن کي ٻيهر ورهاست (ري-ڊسٽرڪٽنگ) نه ڪيو هو؛ نتيجي طور شهري/اربن علائقا سخت طرح گهٽ نمائندگيءَ جو شڪار هئا۔ رياست ڏهاڪي واري آدمشماري (ڊيسينيئل سينسس) مطابق قانون ساز ضلعن ۾ به تبديلي نه آندي هئي۔ *رينالڊس v. سمس* (1964) ۾ آمريڪي سپريم ڪورٽ ”ون مين، ون ووٽ“ وارو اصول لاڳو ڪيو ۽ فيصلو ڏنو ته ڪانگريس ضلعن کي آدمشماري جي بنياد تي ٻيهر ترتيب ڏيڻ لازم آهي (جيئن رياست پنهنجي آئين ۾ اڳ ۾ شامل ڪيو هو پر عملي طور لاڳو نه ڪيو هو)۔ وڌيڪ اهو به فيصلو ٿيو ته رياستن جي ٻه-ايواني قانون ساز ادارن جا ٻئي ايوان آبادي جي بنياد تي ورهايل هجن، ڇاڪاڻ⁠تہ رياستن وٽ جغرافيائي بنياد تي ورهاست واري نظام لاءِ ڪو آئينياتي جواز موجود نه هو۔
ان وقت الاباما سميت ڪيترين رياستن کي پنهنجي قانون ساز ضلعن جي ٻيهر ورهاست ڪرڻي پئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سڄي ملڪ ۾ ڪيترن نظامن شهرن ۽ اربن ضلعن کي گهٽ نمائندگي ڏني هئي۔ ان سبب اهڙن علائقن ۾ ڏهاڪن تائين گهٽ سيڙپڪاري ٿيندي رهي۔ مثال طور، برمنگهم ۽ جيفرسن ڪائونٽي جا ٽيڪس رياستي بجيٽ جو ٽيون حصو فراهم ڪندا هئا، پر جيفرسن ڪائونٽي کي رياستي خدمتن جي فنڊنگ مان رڳو 1/67 حصو ملندو هو۔ قانون ساز وفدن ذريعي، الاباما ليجسليچر ڪائونٽي حڪومتن تي پنهنجو ڪنٽرول برقرار رکيو۔

ريپبلڪن ڪي آئوي 2025 تائين الاباما جي گورنر آهي۔
انتظامي شاخ قانونن جي نفاذ ۽ نگراني جي ذميوار آهي۔ ان جي اڳواڻي الاباما جو گورنر ڪري ٿو۔ انتظامي شاخ جي ٻين ميمبرن ۾ ڪابينا، ليفتيننٽ گورنر، الاباما جو اٽارني جنرل، الاباما سيڪريٽري آف اسٽيٽ، الاباما اسٽيٽ ٽريژرر ۽ الاباما جو آڊيٽر جنرل شامل آهن۔ موجوده گورنر ريپبلڪن ڪي آئوي آهي۔

ليجسليچر جا ميمبر نومبر جي چونڊن کان پوءِ فوري طور عهدو سنڀاليندا آهن۔ جڏهن ته گورنر، ليفتيننٽ گورنر، اٽارني جنرل ۽ ٻيا آئيني عهديدار ايندڙ جنوري ۾ عهدي تي اچي ويندا آهن۔

ريپبلڪن پارٽي جي گورنر ڪي آئوي الاباما جي ٻين عورت گورنر
عدليه الاباما جي آئين جي تشريح ڪندي ۽ رياست جي فوجداري ۽ ديواني ڪيسن ۾ قانون لاڳو ڪندي آهي۔ رياست جي سڀ کان اعليٰ عدالت الاباما جي سپريم ڪورٽ آهي۔ الاباما ۾ ججن جي چونڊ لاءِ پارٽي بنياد تي چونڊون ٿينديون آهن۔ 1980 واري ڏهاڪي کان عدالتي چونڊ مھمون وڌندڙ طور سياسي بڻجنديون رهيون آهن۔ الاباما سپريم ڪورٽ جو موجوده چيف جسٽس ريپبلڪن ٽام پارڪر آهي۔ الاباما سپريم ڪورٽ جا سڀ موجوده جسٽس ريپبلڪن پارٽي جا ميمبر آهن۔ ٻه وچوليون اپيل واريون عدالتون آهن، سول اپيلن واري ڪورٽ ۽ ڪرمنل اپيلن واري ڪورٽ ۽ چار مقدما ھلائڻ واريون عدالتون آهن: سرڪٽ ڪورٽ (عام اختيار واري ٽرائل ڪورٽ)، ۽ ڊسٽرڪٽ، پروبيٽ ۽ ميونسپل ڪورٽون۔

الاباما ۾ موت جي سزا موجود آهي، ۽ عملدرآمد جا منظور ٿيل طريقا اليڪٽرڪ ڪرسي ۽ گيس چيمبر شامل آهن۔ ڪجهه ناقدن جو خيال آهي ته ججن جي چونڊ (اليڪشن) سبب عملدرآمدن جي شرح غيرمعمولي طور وڌيڪ رهي آهي۔ الاباما ۾ في⁠ ڪس سزاءِ موت جي شرح ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ آهي۔ ڪجهه سالن ۾ اتي ٽيڪساس کان وڌيڪ سزائون ڏنيون ويون، جڏهن⁠ تہ ٽيڪساس جي آبادي پنج ڀيرا وڌيڪ آهي۔ جڏهن⁠تہ في⁠ڪئپيٽا عملدرآمد ٽيڪساس ۾ نمايان طور وڌيڪ آهن۔ ان جا ڪجهه ڪيس تمام تڪراري رهيا آهن؛ آمريڪي سپريم ڪورٽ سزاءِ موت وارن ڪيسن ۾ 83 سزا يافته فيصلا رد ڪيا آهن۔ الاباما اها واحد رياست هئي جتي جج کي جُوري جي فيصلي کي اوور رائيڊ ڪرڻ جو اختيار حاصل هو، يعني جُوريءَ جي ڏنل موت جي سزا نه ڏيڻ واري فيصلي جي باوجود جج موت جي سزا ڏئي سگهي ٿو؛ 10 ڪيسن ۾ ججن اهڙيون متفقه جُوريون رد ڪري بغير پيرول عمر قيد کي سزاءِ موت ۾ بدلائي ڇڏيو۔ اپريل 2017 ۾ هي عدالتي اختيار ختم ڪيو ويو۔
14 مئي 2019 تي الاباما ھيومن لائيف پروٽيڪشن ايڪٽ منظور ڪيو، جنهن تحت حمل جي ڪنهن به مرحلي تي اسقاطِ حمل تي پابندي لڳائي وئي، سواءِ ان حالت جي جڏهن ”سنگين صحت جو خطرو“ موجود هجي، ۽ زنا بالجبر زنا بالمحرم جي ڪيسن لاءِ ڪا به استثنا نه رکي وئي۔ هي قانون اسقاطِ حمل ڪندڙ ڊاڪٽرن لاءِ 10 کان 99 سالن تائين قيد جي سزا مقرر ڪري ٿو۔ قانون اصل ۾ ايندڙ نومبر کان لاڳو ٿيڻ وارو هو، پر 29 آڪٽوبر 2019 تي آمريڪي ضلعي جج مائرن ايڇ. ٿامپسن هن قانون کي لاڳو ٿيڻ کان روڪي ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو 1973 جي آمريڪي سپريم ڪورٽ واري ڪيس *رو v. ويڊ* سان ٽڪراءَ ۾ هو۔ 24 جون 2022 تي، جڏهن آمريڪي سپريم ڪورٽ *رو v. ويڊ* کي *ڊوبس v. جيڪسن وومينس ھيلٿ آرگنائزيشن* ۾ رد ڪري ڇڏيو، تڏهن جج ٿامپسن منعنامو ختم ڪري ڇڏي ۽ قانون کي لاڳو ٿيڻ جي اجازت ملي وئي۔

الاباما انهن ٿورين رياستن مان هڪ آهي جتي رياستي لاٽري قائم ڪرڻ جي اجازت ناهي۔

### ٽيڪس

ٽيڪس گڏ ڪرڻ جو ڪم الاباما جو روينيو ڊپارٽمينٽ ڪندو آهي۔ الاباما 2٪، 4٪ يا

 5٪ شخصي آمدني ٽيڪس لڳائي ٿو، جيڪو ڪمائي ۽ فائلنگ اسٽيٽس تي دارومدار رکي ٿو۔ ٽيڪس ڏيندڙن کي پنهنجي الاباما رياستي ٽيڪس مان وفاقي آمدني ٽيڪس ڪٽوتي ڪرڻ جي اجازت آهي، چاهي اهي معياري ڪٽوتي وٺن؛ ۽ جيڪي آئٽمائز ڪن ٿا سي
FICA (سوشل سيڪيورٽي ۽ ميڊي ڪيئر ٽيڪس) به ڪٽوتي ڪري سگهن ٿا۔
رياست جو عام سيلز ٽيڪس ريٽ 4٪ آهي۔ شهرن ۽ ڪائونٽين جا سيلز ٽيڪس ريٽ پڻ خريداريءَ تي وڌيڪ لڳن ٿا۔ مثال طور، موبائل ڪائونٽي ۾ ڪُل سيلز ٽيڪس ريٽ 10٪ آهي ۽ 1٪ اضافي ريسٽورانٽ ٽيڪس پڻ آهي—يعني موبائل ڪائونٽي ۾ کاڌي تي ڊائنر 11٪ ٽيڪس ادا ڪندو۔
2020 ۾، الاباما ۾ سيلز ۽ ايڪسائيز ٽيڪس رياستي ۽ مقامي آمدنيءَ جو 38٪ هئا۔ صرف الاباما، مسيسيپي ۽ ڏکڻ ڊيڪوٽا اهڙيون رياستون آهن جيڪي کائڻ⁠پيئڻ (گراسري) تي مڪمل رياستي سيلز ٽيڪس لڳائن ٿيون۔
الاباما ۾ ڪارپوريٽ آمدني ٽيڪس ريٽ 6.5٪ آهي۔ مجموعي وفاقي، رياستي ۽ مقامي ٽيڪس بار جي لحاظ کان، الاباما ملڪ ۾ ٻيو سڀ کان گهٽ ٽيڪس-بار رکندڙ رياست شمار ڪئي وئي آهي۔ جائيداد ٽيڪس ساليانو اسيسڊ ويلُو جو 0.40٪ آهي، جيڪو آمريڪا ۾ هوائي (Hawaii) کان پوءِ ٻيو سڀ کان گهٽ آهي۔ رياستي آئين موجب جائيداد ٽيڪس وڌائڻ لاءِ ووٽرن جو ريفرنڊم لازمي آهي۔
تاريخي طور، الاباما جو هڪ ايڪسائيز ٽيڪس—"هن رياست ۾ اُن مادي ذاتي ملڪيت جي اسٽوريج، استعمال يا ٻين استعمالن تي، جيڪا پرچون طور خريد ڪري هتي اسٽوريج/استعمال لاءِ آندي وڃي"—1941 جي آمريڪي سپريم ڪورٽ جي فيصلي *ڪري v يونائيٽيڊ اسٽيٽس* جو مرڪزي موضوع رهيو۔

## تعليم

### پرائمري ۽ سيڪنڊري تعليم

برمنگهم جي ڀرپاسي علائقن ۾ ويستاويا ھلس ھاء اسڪول
الاباما ۾ سرڪاري پرائمري ۽ سيڪنڊري تعليم الاباما جو تعليمي اسٽيٽ بورڊ جي نگراني هيٺ آهي، ۽ مقامي سطح تي 67 ڪائونٽي اسڪول بورڊن ۽ 60 سٽي بورڊن آف ايجوڪيشن ذريعي به نگراني ڪئي وڃي ٿي۔ گڏجي، 1,496 انفرادي اسڪول 744,637 پرائمري ۽ سيڪنڊري شاگردن کي تعليم فراهم ڪن ٿا۔
سرڪاري اسڪولن لاءِ فنڊنگ، الاباما ليجسليچر ذريعي ايجوڪيشن ٽرسٽ فنڊ مان منظور ڪئي وڃي ٿي۔ مالي سال (FY) 2006–2007 ۾ الاباما پرائمري ۽ سيڪنڊري تعليم لاءِ $3,775,163,578 مختص ڪيا۔ اهو گذريل مالي سال جي ڀيٽ ۾ $444,736,387 جو واڌارو هو۔ 2007 ۾، 82 سيڪڙو کان وڌيڪ اسڪولن شاگردن جي مهارت/پروفشنسي لاءِ نيشنل نو چائلڊ ليفٽ بيھائنڊ قانون هيٺ ”ايڊيڪويٽ يئرلي پروگريس“ (AYP) جا معيار پورا ڪيا، جن جي ماپن جو تعين الاباما رياست ڪئي هئي۔
جڏهن⁠ تہ تازن ڏهاڪن ۾ الاباما جو سرڪاري تعليمي نظام بهتر ٿيو آهي، تڏهن⁠به ڪاميابي (اچيومينٽ) جي لحاظ کان اهو ٻين رياستن جي ڀيٽ ۾ پوئتي رهي ٿو۔ آمريڪي آدمشماري (2000) جي ڊيٽا موجب، الاباما جي هاءِ اسڪول گريجوئيشن ريٽ (75٪) آمريڪا ۾ چوٿون سڀ کان گهٽ هو (ڪينٽڪي، لوزيانا ۽ مسيسيپي کان پوءِ)۔ سڀ کان وڏا تعليمي فائدا انهن ماڻهن ۾ ڏٺا ويا جن وٽ ڪاليج جو ڪجهه پڙهيو هيو پر ڊگري نه هئي۔ نيشنل اسيسمينٽ آف ايجوڪيشنل پروگريس (NEAP) موجب، 2022 جي رينڪنگز ۾ الاباما چوٿين درجي جي شاگردن ۾ پڙهڻ (ريڊنگ) ۾ 39 ۽ رياضي (ميٿ) ۾ 40 نمبر تي رهيو۔
مغربي دنيا ۾ عام طور اسڪول ۾ جسماني سزا تي پابندي آهي، الاباما ۾ اسڪولن ۾ جسماني سزا غيرمعمولي ڳالهه ناهي۔ سرڪاري انگن موجب، 2011–2012 اسڪول سال ۾ 27,260 سرڪاري اسڪول شاگردن کي گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڀيرو چپاٽ ڪيو ويو۔ الاباما ۾ اسڪولن اندر جسماني سزا جي شرح رڳو مسيسيپي ۽ آرڪنسا کان گهٽ آهي۔

### ڪاليج ۽ يونيورسٽيون

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوالاباما جي ڪاليجن ۽ يونيورسٽين جي فھرست
فلورينس ۾ نارٿ الاباما يونيورسٽي جي هيريسن پلازا۔ هي اسڪول 1830 ۾ الاباما ليجسليچر پاران لاگرانج ڪاليج جي نالي سان چارٽر ڪيو ويو۔
الاباما ۾ اعليٰ تعليم جا ادارا 14 چار سالن وارا سرڪاري يونيورسٽيون، ٻه سالن وارا ڪميونٽي ڪاليجز، ۽ 17 خانگي انڊرگريجوئيٽ ۽ گريجوئيٽ يونيورسٽيون شامل آهن۔ رياست ۾ چار ميڊيڪل اسڪول (فال 2015 تائين) موجود آهن: هيرسنڪ اسڪول آف ميڊيسن، يونيورسٽي آف سائوٿ الاباما، الاباما ڪاليج آف اوسٽيوپيٿي ميڊيسن، ۽ دي ايڊورڊ وِيا ڪاليج آف اوسٽيوپٿڪ ميڊيسن—آبرن ڪيمپس؛ ٻه ويٽرنري ڪاليجز (آبرن يونيورسٽي ۽ ٽسڪيگي يونيورسٽي)؛ هڪ ڊينٽل اسڪول (جو اي بي اسڪول آف ڊينٽسٽري)؛ هڪ اوپٽوميٽري ڪاليج (يو اي بي اسڪول آف اوپٽوميٽري)؛ ٻه فارمي سي اسڪول (آبرن يونيورسٽي ۽ سيمفورڊ يونيورسٽي)؛ ۽ پنج لا اسڪول (يونيورسٽي آف الاباما اسڪول آف لا، برمنگھم اسڪول آف لا، ڪمبرلينڊ اسڪول آف لا، ملز لا اسڪول، ۽ ٿامس گڊي جونز اسڪول آف لا)۔ الاباما ۾ سرڪاري پوسٽ-سيڪنڊري تعليم جي نگراني الاباما ڪميشن آن ھائر ايجوڪيشن ۽ الاباما ڊپارٽمينٽ آف پوسٽ-سيڪنڊري ايجوڪيشن ڪندا آهن۔ الاباما جا ڪاليج ۽ يونيورسٽيون ٻه سالن جي ايسوسيئيٽ ڊگري کان وٺي ڪيترن قسمن جي ڊاڪٽريٽ سطح وارن پروگرامز تائين ڊگريون پيش ڪن ٿا۔

آبرن يونيورسٽي ۾ وليم جي. سامفورڊ هال
سڀ کان وڏو واحد ڪيمپس يونيورسٽي آف الاباما آهي، جيڪو ٽسڪالوسا ۾ واقع آهي، ۽ فال 2016 لاءِ ان ۾ 37,665 شاگرد داخل هئا۔ ٽرائي يونيورسٽي 2010 ۾ رياست جو سڀ کان وڏو ادارو هو، جنهن ۾ چار الاباما ڪيمپس (ٽرائي، ڊوٿن، مونٽگومري، ۽ فينڪس سٽي) سميت، سترهن ٻين رياستن ۽ يارهن ٻين ملڪن ۾ ساٺ لرننگ سائيٽس سان گڏ، ڪُل 29,689 شاگرد داخل هئا۔ سڀ کان پراڻا ادارا سرڪاري يونيورسٽي آف نارٿ الاباما (فلورينس) ۽ ڪيٿولڪ چرچ سان لاڳاپيل اسپرنگ ھل ڪاليج (موبائل) آهن؛ ٻئي 1830 ۾ قائم ٿيا۔

تعليمي پروگرامن جي ايڪريڊيٽيشن سدرن ايسوسيئيشن آف ڪاليجز اينڊ اسڪولز (SACS) ۽ ٻين مضمون-مرڪوز قومي ۽ بين الاقوامي ايڪريڊيٽيشن ايجنسين ذريعي ٿيندي آهي، جهڙوڪ ايسوسيئيشن فار ببليڪل ھائر ايجوڪيشن (ABHE)، ڪائونسل آن آڪيوپيشنل ايجوڪيشن (COE)، ۽ ايڪريڊيٽنگ جي ڪائونسل فار انڊپينڊنٽ ڪاليجز اينڊ اسڪولز (ACICS)۔
2024 جي *يو ايس. نيوز اينڊ ورلڊ رپورٽ* موجب، الاباما جون ٽي يونيورسٽيون آمريڪا جي ٽاپ 100 پبلڪ اسڪولن ۾ درج ٿيون (آبرن يونيورسٽي 47، يونيورسٽي آف الاباما، برمنگھم (UAB) 76، ۽ يونيورسٽي آف الاباما 91)۔
2024 جي يو ايس. نيوز اينڊ ورلڊ رپورٽ مطابق، الاباما ۾ چار ٽيئر ون يونيورسٽيون هيون (آبرن يونيورسٽي، يونيورسٽي آف الاباما ايٽ برمنگھم ۽ يونيورسٽي آف الاباما ، ھنٽسول)۔

## ميڊيا

وڌيڪ ڏسو: [[:: ڪيٽيگري: الاباما جي ماس ميڊيا|: ڪيٽيگري: الاباما جي ماس ميڊيا]] ۽ الاباما جي اخبارن جي فھرست
الاباما ۾ اهم اخبارن ۾  *برمنگھم نيوز*، موبائل جي *پريس-رجسٽر*، ۽ *مونٽگمري ايڊورٽائيزر* شامل آهن۔

الاباما ۾ اهم ٽيليويزن نيٽ ورڪن جا الحاق هن ريت آهن:
سانچو:Div col start

* اي بي سي
	+ WBMA 40.2 ABC، اينسٽن
	+ WBMA 58/ WABM 68.2 ABC، برمنگهم
	+ WDHN 18 ABC، ڊوٿن
	+ WAAY 31 ABC، هنسويل
	+ WEAR TV 3 ABC، پينساڪولا، فلوريڊا/موبائل
	+ WNCF 32 ABC، مونٽگومري
	+ - WDBB 17.2 ABC، ٽسڪالوسا
	+ CBS
	+ WIAT 42 CBS، برمنگهم
	+ WTVY (TV) 4 CBS، ڊوٿن
	+ WHNT 19 CBS، هنسويل
	+ WKRG 5 CBS، موبائل
	+ WAKA 8 CBS، سلما/مونٽگومري
* فوڪس
	+ WBRC 6 FOX، برمنگهم
	+ WZDX 54 FOX، هنسويل
	+ WALA 10 FOX، موبائل
	+ WCOV-TV WCOV 20 FOX، مونٽگومري
	+ WDFX-TV 34 FOX، اوزارڪ/ڊوٿن
* اين بي سي NBC
	+ WVTM 13 NBC، برمنگهم
	+ WRGX-LD 23 NBC، ڊوٿن
	+ WAFF (TV) 48 NBC، هنسويل
	+ WPMI 15 NBC، موبائل
	+ WSFA 12 NBC، مونٽگومري
* PBS/الاباما پبلڪ ٽيليويزن
	+ WBIQ 10 PBS، برمنگهم
	+ WIIQ 41 PBS، ڊيموپولس
	+ WDIQ 2 PBS، ڊوزيئر
	+ WFIQ 36 PBS، فلورينس
	+ WHIQ 25 PBS، هنسويل
	+ WGIQ 43 PBS، لُوئيسويل
	+ WEIQ 42 PBS، موبائل
	+ WAIQ 26 PBS، مونٽگومري
	+ WCIQ 7 PBS، مائونٽ چيها
* سي ڊبليو CW
	+ WTTO 21، هومووڊ/برمنگهم
	+ WTVY (TV) 4.3، ڊوٿن
	+ WHDF 15، فلورينس/هنسويل
	+ WFNA (TV) 55، گلف شورز/موبائل/پينساڪولا، فلوريڊا
	+ WDBB 17، ٽسڪالوسا
	+ WBMM 22، ٽسڪيگي/مونٽگومري

## ثقافت

### ادب

سانچو:مکيه

الاباما جو ادب نسل، جنس، ۽ جنگ سان لاڳاپيل موضوعن جي حوالي سان سڃاتو وڃي ٿو، ۽ اھو اهڙن تاريخي واقعن کان متاثر رهيو آهي جيئن آمريڪي گهرو جنگ، تعمير نو جو دور، شھري حقن جي تحريڪ، ۽ ويٽنام جنگ۔ الاباما جي ادب جا ڪجھ نمايان مثال هي آهن: هارپر لي جو ناول *ٽہ ڪل ماڪنگ برڊ*، ونسٽن گروم جو *فاريسٽ گمپ (ناول)*، فاني فليگ جو *فرائيڊ گرين ٽوميٽوز ايٽ وسل اسٽاپ ڪيفي*، ۽ روزا پارڪس ۽ مارٽن لوٿر ڪنگ جونيئر جون سوانح عمريون۔

### راندين

بريئنٽ–ڊيني اسٽيڊيم، يونيورسٽي آف الاباما، ٽسڪالوسا
ريجنس فيلڊ، برمنگهم
وان برائن سينٽر، هنسويل
برمنگھم–جيفرسن ڪنوينشن ڪامپليڪس، برمنگهم
#### پيشاور رانديون

سانچو:مکيه

الاباما ۾ ڪيترين ئي پيشاور ۽ نيم پيشاور راندين جون ٽيمون آهن، جن ۾ ٽي مائينر ليگ بيس بال ٽيمون به شامل آهن۔

| ڪلب | شھر | راند | ليگ | ميدان |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| اي ايف سي موبائيل | موبائل، الاباما | فٽبال (ساڪر) | گلف ڪوسٽ پريميئر ليگ | آرچبشپ لپسڪامب ايٿليٽڪ ڪامپليڪس |
| برمنگهم بلز | پيلھام، الاباما | آئيس هاڪي | سدرن پروفيشنل ھاڪي ليگ | پيلھام سوڪئ سينٽر |
| برمنگھم ليجيئن  | برمنگھم، الاباما | فٽبال (ساڪر) | يو ايس ايل چيمپيئنز | پي اين سي فيلڊ (برمنگھم, الاباما) |
| برمنگھم بئرونس | برمنگھم | بيس بال | سدرن ليگ (1964–ھاڻي) (ڊبل-اي) | ريجنس فيلڊ |
| برمنگھم اسٽيلينز | برمنگھم | آمريڪي فٽبال | يونائيٽيڊ فٽبال ليگ | پروٽيڪٽو اسٽيڊيم |
| ھنٽسول ھيوڪ | هنسويل، الاباما | آئس هاڪي | سدرن پروفيشنل هاڪي ليگ | وان برائن سينٽر |
| مونٽگمري بسڪيٽس | مونٽگومري، الاباما | بيس بال | سدرن ليگ (ڊبل-اي) | مونٽگمري رورواڪ اسٽيڊيم |
| راڪيٽ سٽي ٽريش پانڊاس | ميڊيسن، الاباما | بيس بال | سدرن ليگ (ڊبل-اي) | ٽويوٽا فيلڊ |
| ٽنيسي والي ٽائيگرز | هنسويل | فٽبال | انڊپينڊنٽ وومينز فٽبال ليگ | ملٽن فرينڪ اسٽيڊيم |

ٽالاڊيگا سپر اسپيڊ وي موٽر اسپورٽس ڪمپليڪس ۾ NASCAR جا ڪيترائي مقابلا ٿين ٿا۔ ان جي ويهڻ جي گنجائش 143,000 آهي، جيڪا ان کي دنيا جو تيرهون وڏو ۽ آمريڪا جو ڇهون وڏو اسٽيڊيم بڻائي ٿي۔ ان کان علاوه، باربر موٽر اسپورٽس پارڪ ۾ انڊي ڪار سيريز ۽ روليڪس اسپورٽس ڪار سيريز جون ريسون به منعقد ٿيون آهن۔
اي ٽي پي برمنگھم هڪ ورلڊ چيمپئن شپ ٽينيس ٽورنامينٽ هو، جيڪو 1973 کان 1980 تائين منعقد ٿيو۔
الاباما ڪيترن ئي پيشاور گالف ٽورنامينٽن جي ميزباني به ڪئي آهي، جيئن 1984 ۽ 1990 جا پي جي اي چيمپيئنشپ مقابلا شول ڪريڪ گولف اينڊ ڪنٽري ڪلپ ۾؛ بارباسول چيمپيئنز (پي جي اي ٽوئر)؛ موبائل ايل پي جي اي ٽورنامينٽ آف چيمپيئنز؛ ايئربس ايل پي جي اي ڪلاسڪ ۽ يوڪوھاما ٽائر ايل پي جي اي ڪلاسڪ (ايل پي جي اي ٽوئر)؛ ۽ دي ٽريڊيشن (چيمپيئنز ٽوئر)۔

#### ڪاليجي راندين

ڪاليجي فٽبال الاباما ۾ انتهائي مقبول آهي، خاص طور تي يونيورسٽي آف الاباما جي ڪرِمسن ٽائيڊ الاباما ۽ آبرن يونيورسٽي جي آبرن ٽائيگرز جي وچ ۾، جيڪي سائوٿ ايسٽ ڪانفرنس جا حريف آهن۔ الاباما ۾ هر راند ۾ سراسري طور 100,000 کان وڌيڪ مداح شرڪت ڪن ٿا، جڏهن ته آبرن ۾ اهو انگ 80,000 کان مٿي آهي—ٻئي انگ ملڪ جي ٽاپ ويهه ۾ شمار ٿين ٿا۔

برينٽ–ڊہني اسٽيڊيم، الاباما فٽبال ٽيم جو گهر آهي، جنهن ۾ 101,821 ماڻهن جي ويهڻ جي گنجائش آهي، ۽ اهو آمريڪا جو پنجون وڏو اسٽيڊيم آهي۔ جارڊن-ھيئر اسٽيڊيم آبرن فٽبال ٽيم جو ميدان آهي، جنهن ۾ 87,451 ماڻهن جي ويهڻ جي گنجائش آهي۔
پروٽيڪٽو اسٽيڊيم، يو اي بي بليزرس فٽبال پروگرام ۽ برمنگھم بول جو گهر آهي، جنهن ۾ 45,000 ماڻهن جي گنجائش آهي۔ موبائل ۾ ليڊ–پيبلز اسٽيڊيم يونيورسٽي آف سائوٿ الاباما فٽبال ٽيم جو گهر آهي، ۽ NCAA جي سينيئر بول، لينڊنگ ٽري بول، ۽ الاباما–مسيسيپي آل اسٽار ڪلاسڪ جي ميزباني ڪري ٿو؛ هن اسٽيڊيم ۾ 40,646 ماڻهن جي ويهڻ جي گنجائش آهي۔ 2009 ۾، بريٽ–ڊيني اسٽيڊيم ۽ جارڊن-ھيئر اسٽيڊيم، الاباما ھاء اسڪول ايٿليٽڪ ايسوسيئيشن جي رياستي فٽبال چيمپيئن شپ راندين جا نوان ميزبان بڻيا، جيڪي اڳ ۾ برمنگهم جي ليجيئن فيلڊ ۾ ٿينديون هيون۔

## آمد و رفت

سانچو:الاباما ۾ آمدورفت

مونٽگومري ۾ مونٽگمري ريجنل ايئرپورٽ جو ٽرمينل
ڊائون ٽائون برمنگهم ۾ انٽر اسٽيٽ 59 (جيڪو انٽر اسٽيٽ 20 سان گڏ هلندڙ آهي) انٽر اسٽيٽ 65 ڏانهن ويجهو ٿيندي
پورٽ آف موبائل جو هوائي نظارو
### هوابازي

سانچو:مکيه

الاباما ۾ باقاعده هوائي آپريشن وارا اهم هوائي اڏي هن ريت آهن: برمنگھم-شٽلزورٿ انٽرنيشنل ايئرپورٽ (BHM)، ھنٽسول انٽرنيشنل ايئرپورٽ (HSV)، ڊوٿن ريجنل ايئرپورٽ (DHN)، موبائل ريجنل ايئرپورٽ (MOB)، مونٽگمري ريجنل ايئرپورٽ (MGM)، نارٿ ويسٽ الاباما ريجنل ايئرپورٽ (MSL)، ۽ نارٿ ويسٽ الاباما ريجنل ايئرپورٽ (GAD).

### ريل

سانچو:الاباما جو ريلوي نظام
ريل ذريعي آمد و رفت لاءِ، امتراڪ روزانو مسافر ٽرين *ڪريسينٽ (ٽرين)* هلائي ٿو، جيڪا نيو يارڪ کان نيو اورلينز تائين هلندي آهي ۽ اينسٽن ريلوي اسٽيشن، برمنگھم (الاباما) ريلوي اسٽيشن، ۽ ٽسڪالوسا ريلوي اسٽيشن ۾ اسٽاپ ڪري ٿي.

### شاهراهون

الاباما ۾ ڇهه وڏا انٽر اسٽيٽ رستا آهن: الاباما ۾ انٽر اسٽيٽ 65 (I-65) جيڪو رياست جي وچ مان اتر–ڏکڻ طرف وڃي ٿو؛ انٽر اسٽيٽ 20 الاباما/انٽر اسٽيٽ 59 الاباما جيڪي اولهه ۾ مسيسيپي جي سرحد کان برمنگهم تائين اچن ٿا، جتي I-59 اتر-اوڀر ڪنڊ ڏانهن وڃي ٿو ۽ I-20 اوڀر طرف ايٽلانٽا ڏانهن وڌي ٿو؛ انٽر اسٽيٽ 85 الاباما جيڪو مونٽگومري مان شروع ٿي اوڀر-اتر اوڀر طرف جارجيا جي سرحد تائين وڃي ٿو ۽ ائٽلانٽا ڏانهن اهم رستو مهيا ڪري ٿو؛ ۽ انٽر اسٽيٽ 10 الاباما جيڪو رياست جي ڏکڻئين حصي مان اولهه کان اوڀر طرف موبائل مان گذري ٿو. انٽر اسٽيٽ 22 الاباما مسيسيپي مان رياست ۾ داخل ٿي برمنگهم کي ميمفس, ٽينيسي سان ڳنڍي ٿو.

ان کان علاوه، هن وقت رياست ۾ پنج ضمني انٽر اسٽيٽ رستا آهن: موبائل ۾ انٽر اسٽيٽ 165 الاباما، ٽسڪالوسا ۾ انٽر اسٽيٽ 359 الاباما، برمنگهم جي چوڌاري انٽر اسٽيٽ 459 الاباما، ڊيڪيٽر ۽ هنسويل ۾ انٽر اسٽيٽ 565 الاباما ، ۽ گيڊسڊن ۾ انٽر اسٽيٽ 759 الاباما. ڇهون رستو انٽر اسٽيٽ 685 الاباما تڏهن ٺهندو جڏهن I-85 کي مونٽگومري جي نئين ڏکڻ باءِ پاس تي منتقل ڪيو ويندو. برمنگهم جي اترئين باءِ پاس لاءِ تجويز ڪيل رستو انٽر اسٽيٽ 422 الاباما هوندو. ڇو ته I-22 کان I-422 تائين سڌي ڳانڍاپو ممڪن نه هوندو، ان لاءِ انٽر اسٽيٽ 222 الاباما پڻ تجويز ڪيو ويو آهي.

ڪيترائي آمريڪي هاءِ ويز پڻ رياست مان گذرن ٿا، جن ۾
يو ايس روٽ 11 (US-11)،
يو ايس روٽ 29 (US-29)،
يو ايس روٽ 31 (US-31)،
يو ايس روٽ 43 (US-43)،
[يو ايس روٽ 45]] (US-45)،
يو ايس روٽ 72 (US-72)،
يو ايس روٽ 78 (US-78)،
يو ايس روٽ 80 (US-80)،
يو ايس روٽ 82 (US-82)،
يو ايس روٽ 84 (US-84)،
يو ايس روٽ 90 (US-90)،
يو ايس روٽ 98 (US-98)،
يو ايس روٽ 231 (US-231)،
يو ايس روٽ 278 (US-278)،
يو ايس روٽ 280 (US-280)،
يو ايس روٽ 331 (US-331)،
يو ايس روٽ 411 (US-411)،
۽ يو ايس روٽ 431 (US-431) شامل آهن۔
رياست ۾ چار ٽول روڊ آهن: مونٽگومري ۾ مونٽگمري ايڪسپريس وي؛ ٽسڪالوسا ۽ نارتھپورٽ ۾ نارٿ پورٽ/ٽسڪالوسا ويسٽرن بائپاس؛ ويٽمپاڪا ۾ ايمرالڊ مائونٽين ايڪسپريس وي؛ ۽ اورينج بيچ ۾ بيچ ايڪسپريس.

### بندرگاهون

پورٽ آف موبائل ، الاباما جو واحد لوڻائتو پاڻي وارو بندرگاهه، خليجِ ميڪسيڪو تي واقع هڪ وڏو سامونڊي بندرگاهه آهي، جنهن کي ٽينيسي–ٽومبگي وسيلي مڊويسٽ تائين اندرين آبي رستن جي رسائي حاصل آهي. پورٽ آف موبائل 2009 ۾ آمريڪا ۾ سامان جي مقدار موجب 12هين نمبر تي رهيو. پورٽ آف موبائل جو نئون وڌايل ڪنٽينر ٽرمينل 2011 ۾ ڪنٽينر ٽريفڪ موجب ملڪ ۾ 25هين مصروف ترين بندرگاهه قرار ڏنو ويو. رياست جا ٻيا بندرگاهه دريائن تي واقع آهن، جن کي خليجِ ميڪسيڪو تائين رسائي حاصل آهي.

الاباما جا آبي بندرگاهه، اتر کان ڏکڻ طرف| بندرگاهه جو نالو | جڳهه | ڳانڍاپو |
| --- | --- | --- |
| پورٽ آف فلورينس | فلورينس/مسِل شولز، پڪ وڪ ڍنڍ تي | ٽينيسي درياھ |
| پورٽ آف ڊيڪيٽور  | ڊيڪيٽر، وھيلر ڍنڍ تي | ٽينيسي درياءُ |
| پورٽ آف ڊيموپولس | ڊيموپولس، ٽومبگبي درياھ تي | ٽينيسي–ٽومبگبي واٽروي |
| پورٽ آف گنٽرسويل | گنٽرسويل، ڍنڍ گنٽرسول تي | ٽينيسي درياءُ |
| پورٽ آف برمنگهم | برمنگهم، بليڪ واريئرز درياھ تي | ٽينيسي–ٽومبگبي واٽر وي |
| پورٽ آف ٽسڪالوسا | ٽسڪالوسا، بليڪ واريئر درياءُ تي | ٽينيسي–ٽومبگبي واٽر وي |
| پورٽ آف مونٽگومري | مونٽگومري، ووڊرف ڍنڍ تي | الاباما درياھ |
| پورٽ آف موبائل | موبائل، موبائل بي تي | گلف آف ميڪسيڪو |

## حوالا

حوالي جي چڪ: "lower-alpha" نالي جي حوالن جي لاءِ ٽيگ `<ref>` آهن، پر لاڳاپيل ٽيگ `<references group="lower-alpha"/>` نہ مليو
حوالي جي چڪ: "CSA" نالي جي حوالن جي لاءِ ٽيگ `<ref>` آهن، پر لاڳاپيل ٽيگ `<references group="CSA"/>` نہ مليو