# هندي سمنڊ

| هندي سمنڊ |
| --- |
| بين الاقوامي هائيڊروگرافڪ تنظيم موجب هندي سمنڊ جي حد |
| هندي سمنڊ واري علائقي جو جاگرافيائي/سمنڊي کوٽائي وارو نقشو |
| پاڻي جو قسم | سمنڊ |
| اھم داخلي وھڪرا  | زمبيزي، گنگا-برهم پترا، سنڌو، جبا ۽ مري (پنج وڏا) |
| ڪيچمينٽ  | 21,100,000 چورس ڪلوميٽر (8,100,000 چورس ميل) |
| سامونڊي طاس | ڏکڻ ايشيا، ڏکڻ اوڀر ايشيا، اولهه ايشيا، اتر اوڀر آفريڪا، اوڀر آفريڪا، ڏکڻ آفريڪا ۽ آسٽريليا |
|  |
| وڌ کان وڌ ڊيگھ | 9,600 ڪلوميٽر (6,000 mi) (انٽارڪٽڪا کان خليج بنگال تائين) |
| وڌ کان وڌ ويڪر | 7,600 ڪلوميٽر (4,700 mi) (آفريڪا کان آسٽريليا تائين) |
| سطحي پکيڙ | 70,560,000 چورس ڪلوميٽر (27,240,000 چورس ميل) |
| سراسري اونھائي | 3,741 m (12,274 ft) |
| وڌ کان وڌ اونھائي | 7,290 m (23,920 ft) (سنڊا کاهي) |
| ڪناري جي ڊيگھ
1 | 66,526 ڪلوميٽر (41,337 mi) |
|  |
| ٻيٽ | مڊگاسڪر، سري لنڪا، مالديپ، ري يونين، سيشلز، ماريشس، لڪشديپ، انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ، سڪوٽرا |
| آباديون | شهرن، بندرگاهن ۽ لنگهن جي فهرست |
| حوالا |  |
| 1 Shore length is not a well-defined measure. |

**هندي سمنڊ** دنيا جي پنجن سمنڊي ورهاستن مان ٽيون وڏو سمنڊ آهي، جيڪو 70,560,000 چورس ڪلوميٽر (27,240,000 چورس ميل) ايراضيءَ تي پکڙيل آهي، جيڪا ڌرتي جي مٿاڇري تي موجود پاڻيءَ واري ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو حصو بڻجي ٿي. ان جي اتر ۾ ايشيا، اولهه ۾ آفريڪا ۽ اوڀر ۾ آسٽريليا واقع آهن. ڏکڻ طرف ان جي حدبندي استعمال ٿيندڙ وصف موجب ڏاکڻو سمنڊ يا انٽارڪٽڪا سان ٿئي ٿي. هندي سمنڊ سان لاڳاپيل ڪيترائي وڏا ڪناري وارا يا علائقائي سمنڊ آهن، جن ۾ انڊمان سمنڊ، عربي سمنڊ، خليج بنگال ۽ لڪاديپ سمنڊ شامل آهن.

ارضياتي لحاظ کان هندي سمنڊ سڀني سمنڊن مان سڀ کان نئون آهي (ڇاڪاڻ⁠تہ ان کان اڳ ٽيٿس سمنڊ موجود هو، جيڪو رڳو 2 ڪروڙ سال اڳ ٽٽي بحر روم ۽ هندي سمنڊ ۾ ورهائجي ويو). هن سمنڊ جون ڪي نمايان خصوصيتون آهن، جهڙوڪ نسبتاً تنگ براعظمي ڪنارا. ان جي سراسري کوٽائي 3,741 ميٽر آهي. هي دنيا جو سڀ کان گرم سمنڊ آهي، جيڪو فضا سان لاڳاپن سبب عالمي آبهوا تي اهم اثر وجهي ٿو. هندي سمنڊ جو پاڻي هندي سمنڊ جي واڪر گردش کان متاثر ٿئي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ منفرد سامونڊي وهڪرا ۽ مٿاڇري تي پاڻي اُڀرڻ جا نمونا پيدا ٿين ٿا.

هندي سمنڊ حياتياتي لحاظ کان تمام گهڻو متنوع آهي. هتي اهم ماحولياتي نظام موجود آهن، جن ۾ مرجاني ڀتيون، مئنگروو ٻيلن ۽ سامونڊي گاهه جا ميدان شامل آهن. دنيا ۾ پڪڙجندڙ ٽونا مڇيءَ جو وڏو حصو هن سمنڊ مان حاصل ٿئي ٿو ۽ هتي ڪيترين ئي خطري هيٺ آيل سامونڊي جيوت جون نسلون پڻ رهن ٿيون. هندي سمنڊ جي چوڌاري آبهوا جي خاص سڃاڻپ مون سون هوائن سان ٿئي ٿي.

قديم زماني کان هندي سمنڊ ثقافتي ۽ واپاري ڏي وٺ جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي. هن انساني لڏپلاڻن ۽ تهذيبن جي ڦهلاءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. جديد دور ۾ به هي عالمي واپار لاءِ انتهائي اهميت رکي ٿو، خاص طور تي تيل ۽ هائيڊروڪاربن جي واپار لاءِ. هن علائقي کي درپيش ماحولياتي ۽ جيوسياسي مسئلن ۾ موسمي تبديلي، حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ، آلودگي، سامونڊي ڦرمار ۽ ٻيٽن جي مالڪي بابت تڪرار شامل آهن.

## نالي جو اصل

هندي سمنڊ گهٽ ۾ گهٽ 1515ع کان پنهنجي موجوده نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جڏهن لاطيني نالو *اوشنس اوريئنٽلس انڊيڪس* (lit. 'هندستاني اوڀر وارو سمنڊ') استعمال ٿيل ملي ٿو. هي نالو ڀارت جي نالي پٺيان رکيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هندي اپٻيٽ هن سمنڊ ۾ اڳتي وڌيل آهي. ان کان اڳ هي *اوڀر وارو سمنڊ* (ايسٽرن اوشن) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، ۽ اهو اصطلاح اَٺارهين صديءَ جي وچ ڌاري تائين به استعمال ۾ رهيو. اهو نالو *اولهه واري سمنڊ* (ائٽلانٽڪ سمنڊ) جي مقابلي ۾ استعمال ٿيندو هو، ان وقت جڏهن پيسفڪ سمنڊ بابت مڪمل ڄاڻ اڃا حاصل نه ٿي هئي.

ان جي ابتڙ، چيني سياح (مثال طور ژينگ هي، جيڪو منگ سلطنت جي دور ۾ سفر ڪندو هو) جيڪي پندرهين صديءَ دوران هندي سمنڊ تائين پهتا، هن کي *اولهه وارا سمنڊ* (ويسٽرن اوشن) سڏيندا هئا.

قديم يوناني جاگرافي ۾ هندي سمنڊ واري علائقي کي، جيڪو يونانين لاءِ ڄاتل سڃاتل هو، اريٿرائين سمنڊ سڏيو ويندو هو.

روايتي ڏکڻ ايشيائي جاگرافيءَ ۾ هن سمنڊ کي تاريخي طور *مها اُدڌي* چيو ويندو هو، ۽ ان کي ٻن سمنڊن ۾ ورهايو ويندو هو: *پوروا پيوڌي* (سج اڀرڻ وارو سمنڊ) ۽ *اپرا پيوڌي* (سج لهڻ وارو سمنڊ).

## تاريخ

هندي سمنڊ، بحيرۂ روم سان گڏ، قديم زماني کان ماڻهن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندو رهيو آهي، جڏهن ته ائٽلانٽڪ ۽ پئسفڪ سمنڊن گهڻو ڪري رڪاوٽن يا *ماري اِگنوگنيٽُم* جو ڪردار ادا ڪيو آهي. هندي سمنڊ جي لکيل تاريخ گهڻي ڀاڱي يورو مرڪزيت تي ٻڌل رهي آهي ۽ ان جو وڏو دارومدار يورپي نوآبادياتي دور جي لکيل ماخذن جي دستيابي تي رهيو آهي. هن تاريخ کي عام طور تي هڪ قديم دور، پوءِ اسلامي دور، ۽ ان کان پوءِ نوآبادياتي دورن ۾ ورهايو ويندو آهي، جن کي اڪثر پورچوگالي، ڊچ ۽ برطانوي دورن ۾ تقسيم ڪيو ويندو آهي. مائلو ڪيرني دليل ڏئي ٿو ته ٻي عالمي جنگ کان پوءِ وارو دور پڻ ٻن مرحلن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: سرد جنگ دوران تيل لاءِ مقابلي جو دور، ۽ ان کان پوءِ آمريڪي بالادستيءَ جو دور.

"هندي سمنڊي دنيا" (IOW) جو هڪ تصور، جيڪو "ائٽلانٽڪ دنيا" جي تصور سان مشابهت رکي ٿو، پڻ موجود آهي، پر اهو گهڻو پوءِ اُڀريو ۽ اڃا مڪمل طور تي مستحڪم تصور نه بڻيو آهي. تنهن هوندي به IOW کي ڪڏهن ڪڏهن "پهريون عالمي معيشت" سڏيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها مون سون جي هوائن تي ٻڌل هئي، جن ايشيا، چين، هندستان ۽ ميسوپوٽيميا کي پاڻ ۾ ڳنڍيو. اها بحيرۂ روم ۽ ائٽلانٽڪ جي يورپي عالمي واپار کان آزاد نموني ترقي ڪئي ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ يورپي نوآبادياتي غلبي تائين گهڻي حد تائين انهن کان الڳ رهي.

هندي سمنڊ جي متنوع تاريخ ثقافتن، نسلي گروهن، قدرتي وسيلن ۽ سامونڊي واپاري رستن جو هڪ منفرد سنگم آهي. 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪن کان ان جي اهميت وڌڻ لڳي، ۽ سرد جنگ کان پوءِ هن خطي سياسي بي‌استحڪاميءَ جا مختلف دور ڏٺا آهن، خاص طور تي هندستان ۽ چين جي علائقائي طاقتن طور اُڀرڻ کان پوءِ.

### پهريون انساني آبادڪاريون

*ساحلي مفروضي* موجب جديد انسان آفريڪا مان نڪري هندي سمنڊ جي اترئين ڪناري سان پکڙيا.
پلائسٽوسين دور جا *هومو اِريڪٽس* ۽ ٻين قبل از *H. sapiens* انساني نسلن جا فوسل، جيڪي يورپ جي *H. heidelbergensis* سان مشابهت رکن ٿا، هندستان ۾ مليا آهن. ٽوبا تباهيءَ واري نظريي موجب تقريباً 74,000 سال اڳ ڍنڍ ٽوبا، سوماترا ۾ هڪ عظيم آتش فشاني ڌماڪي هندستان کي آتش فشاني راک سان ڍڪي ڇڏيو ۽ هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ اهڙن قديم انساني نسلن جي هڪ يا وڌيڪ شاخن کي ختم ڪري ڇڏيو.

*آئوٽ آف آفريڪا* نظريو بيان ڪري ٿو ته *هومو سيپيئنس* آفريڪا مان نڪري يوريشيا جي خشڪيءَ ۾ پکڙيا. ان جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ جديد *ڏاکڻي پکڙاءُ وارو مفروضو* يا *ساحلي مفروضو* چوي ٿو ته جديد انسان عربي ٻيٽ ۽ ڏکڻ ايشيا جي سامونڊي ڪنارن سان پکڙيا. هن مفروضي جي حمايت mtDNA جي تحقيق مان ٿئي ٿي، جيڪا ديرين پلائسٽوسين (11,000 سال اڳ) دوران تيز رفتار پکڙجڻ جو ثبوت مهيا ڪري ٿي. هي ساحلي پکڙاءُ 75,000 سال اڳ اوڀر آفريڪا ۾ شروع ٿيو ۽ هندي سمنڊ جي اترئين حد سان گڏ نديءَ جي مُنهن کان نديءَ جي مُنهن تائين هر سال 0.7–4.0 ڪلوميٽر (0.43–2.49 mi) جي رفتار سان وقفي وقفي سان جاري رهيو. آخرڪار ان جي نتيجي ۾ جديد انسان سنڊا مان واليشيا رستي ساهول تائين پهتا (يعني ڏکڻ اوڀر ايشيا کان آسٽريليا تائين).

ان کان پوءِ لڏپلاڻ جون مختلف لهرون ماڻهن کي ٻيهر آباد ڪنديون رهيون، ۽ واضح طور تي هندي سمنڊ جي سامونڊي ڪنارن تي پهرين تهذيبن جي اُڀرڻ کان گهڻو اڳ انساني آبادي موجود هئي. اڄ کان 5,000 کان 6,000 سال اڳ هندي سمنڊ جي چوڌاري ڇهه جدا ثقافتي مرڪز وجود ۾ اچي چڪا هئا: اوڀر آفريڪا، وچ اوڀر، برصغير هند، ڏکڻ اوڀر ايشيا، ملئي دنيا ۽ آسٽريليا؛ ۽ اهي سڀئي پنهنجي پاڙيسرين سان ڳنڍيل هئا.

غذائي عالميت (Food Globalisation) جو آغاز تقريباً 4,000 سال اڳ هندي سمنڊ جي سامونڊي ڪنارن تي ٿيو. آفريڪا جا پنج فصل — جوار، موتي ٻاجهري، راغي، لوبيو ۽ هائيسنٿ لوبيا — ديرين هڙپا دور (2000–1700 ق.م.) دوران ڪنهن نه ڪنهن طريقي سان هندستان جي گجرات ۾ پهتا. گجراتي واپارين هندي سمنڊ جا پهريان ڳولا ڪندڙ بڻجي آفريڪي شيون، جهڙوڪ عاج، ڪڇون جا خول ۽ غلام، واپار ذريعي آنديون. بروم ڪارن ٻاجهري وچ ايشيا مان آفريڪا پهتي، گڏوگڏ ڪڪڙ ۽ زيبو ڍڳا به، جيتوڻيڪ انهن جي صحيح وقت بابت اختلاف موجود آهي. تقريباً 2000 ق.م. ۾ ڪاري مرچ ۽ تِر، جيڪي ٻئي ايشيا جا اصلي فصل آهن، مصر ۾ ظاهر ٿين ٿا، جيتوڻيڪ ننڍي مقدار ۾. ساڳئي وقت ڪارو چوهو ۽ گهر جو ڪوئو ايشيا مان مصر پهتا. ڪيلا تقريباً 3,000 سال اڳ آفريڪا ۾ پهتا.

انڊامان جا نيگريٽو ماڻهو انڊامان ٻيٽن جا پهريان رهواسي سمجهيا وڃن ٿا، جيڪي هزارين سال اڳ برِاعظم مان هتي لڏي آيا هئا.
انڊونيشيا جي هندي سمنڊ واري ساحل تي گهٽ ۾ گهٽ يارهن ماقبل تاريخي سونامي 7400 کان 2900 سال اڳ جي وچ ۾ اچي چڪيون آهن. آچي علائقي جي غارن ۾ واريءَ جي تهن جي تجزيي مان سائنسدانن نتيجو ڪڍيو آهي ته انهن سونامين جي وچ وارا وقفا هڪ صديءَ دوران ننڍين سونامين جي سلسلن کان وٺي سنڊا کاهيءَ ۾ وڏين زلزلي وارين سونامين کان اڳ 2000 سالن کان وڌيڪ خاموش دورن تائين مختلف رهيا آهن. جيتوڻيڪ مستقبل ۾ سونامين جو خطرو بلند آهي، پر 2004ع جهڙي وڏي زلزلي واري سونامي کان پوءِ غالباً هڪ ڊگهو خاموش دور اچي سگهي ٿو.

سائنسدانن جي هڪ ٽولي دليل ڏنو آهي ته هندي سمنڊ ۾ ٻه وڏا ٽڪراءَ وارا واقعا پيش آيا هئا: 2800 ق.م. ۾ ڏکڻ هندي سمنڊ ۾ برڪل کڏ ۽ 536ع ۾ اتر آسٽريليا جي ڪارپينٽيريا نار ۾ ڪنماري ۽ ٽيبن کڏون. سندن چوڻ موجب انهن ٽڪراءَن جا ثبوت ڏکڻ مڊگاسڪر ۽ آسٽريليا جي نار وارن علائقن ۾ مائڪرو-اِيجيڪٽا ۽ شيورون واري ٽِٻن جي صورت ۾ موجود آهن. انهن اثرن سبب پيدا ٿيندڙ سونامين سمنڊ جي سطح کان 205 m (673 ft) اوچائيءَ تائين ۽ 45 ڪلوميٽر (28 mi) اندروني خشڪيءَ تائين پهتيون. اهي واقعا انساني آبادين کي سخت متاثر ڪندڙ هئا ۽ شايد وڏين موسمي تبديلين ۾ به حصو وڌائون.

### قديم دور

هندي سمنڊ جي تاريخ سامونڊي واپار سان ڳنڍيل آهي؛ ثقافتي ۽ تجارتي ڏي وٺ جو سلسلو شايد گهٽ ۾ گهٽ ست هزار سال پراڻو آهي. انساني ثقافت هندي سمنڊ جي ڪنارن سان تمام جلد پکڙجي وئي ۽ هميشه بحيرۂ روم ۽ فارس جي نار جي ثقافتن سان لاڳاپيل رهي. تقريباً 2000 ق.م. کان اڳ ان جي ڪنارن تي موجود ثقافتون پاڻ ۾ رڳو محدود حد تائين ڳنڍيل هيون. مثال طور، ڪانسي جي ڌاتوڪاري ميسوپوٽيميا ۾ تقريباً 3000 ق.م. ۾ ترقي ڪئي، پر مصر ۾ 1800 ق.م. کان اڳ عام نه ٿي سگهي.

هن دور ۾ ساحلي علائقن جي وچ ۾ ننڍي پيماني واري سامونڊي رابطي هڪ وسيع ۽ جامع واپاري نيٽ ورڪ جي شڪل اختيار ڪئي. هن نيٽ ورڪ جو آغاز ڪنهن مرڪزي يا ترقي يافته تهذيب جو ڪارنامو نه هو، پر فارس جي نار، ڳاڙهي سمنڊ ۽ عربي سمنڊ ۾ مقامي ۽ علائقائي واپار جو نتيجو هو. عبيد دور (2500–500 ق.م.) جي مٽيءَ جي ٿانون جا ٽڪرا اولهه نار ۾ دلمون (موجوده بحرين) مان مليا آهن؛ اهي هن واپاري مرڪز ۽ ميسوپوٽيميا جي وچ ۾ ڏي وٺ جا نشان آهن. سوميري اناج، مٽيءَ جا ٿانوَ ۽ بِٽومِن (ٻُوڙين جي ٻيڙين لاءِ استعمال ٿيندڙ تارڪول) جي بدلي ٽامو، پٿر، ڪاٺ، ٽِن، کجورون، بصر ۽ موتي حاصل ڪندا هئا.

ساحلن سان هلندڙ ٻيڙيون واديءِ سنڌ جي تهذيب (2600–1900 ق.م.) ۽ فارس جي نار ۽ مصر جي وچ ۾ سامان جي آمدرفت ڪنديون هيون.

آسٽرونيشيائي سامونڊي واپاري نيٽ ورڪ هندي سمنڊ جا پهريان واپاري رستا هئا.
ڳاڙهو سمنڊ، جيڪو قديم دور جي اهم واپاري رستن مان هڪ هو، آخري ٻن هزار سالن ق.م. دوران مصر جي پهرئين خاندان ۽ فونيقي ماڻهن طرفان ڳولهيو ويو. ڇهين صدي ق.م. ۾ يوناني ڳولا ڪندڙ اسڪيليڪس آف ڪارينڊا فارس جي بادشاهه دارا اعظم جي خدمت ۾ هندستان تائين سفر ڪيو، ۽ سندس هاڻي گم ٿيل بيان يوناني جاگرافيدانن جي نقشن تي هندي سمنڊ کي شامل ڪرڻ جو سبب بڻيو. سڪندر اعظم جي فتحن کان پوءِ يونانين هندي سمنڊ جي ڳولا شروع ڪئي، جنهن 323 ق.م. ۾ عربي ٻيٽ جي چوڌاري سامونڊي چڪر لڳائڻ جو حڪم ڏنو. ان کان پوءِ ٻن صدين دوران بطليموسي مصر جي ڳولا ڪندڙن جون رپورٽون پورچوگالي دور تائين هن علائقي جا بهترين نقشا مهيا ڪنديون رهيون. بطليموسين جي دلچسپي واپار بدران فوجي هئي؛ اهي جنگي هاٿي شڪار ڪرڻ لاءِ آفريڪا جي ڳولا ڪندا هئا.

ربع الخالي ريگستان عربي ٻيٽ جي ڏاکڻن حصن ۽ هندي سمنڊ کي عرب دنيا کان جدا ڪري ٿو. هن صورتحال سامونڊي واپار جي ترقيءَ کي هٿي ڏني، جنهن ڳاڙهي سمنڊ ۽ فارس جي نار کي اوڀر آفريڪا ۽ هندستان سان ڳنڍيو. مون سون (عربي لفظ *موسم* مان نڪتل) کي ملاحن ان کان گهڻو اڳ استعمال ڪيو، جڏهن پهرين صدي عيسويءَ ۾ هپالس ان کي "دريافت" ڪيو. سوميري شهرن ۾ هندستاني ڪاٺ ملي آهي، علائقي ۾ اڪادي ساحلي واپار جا ثبوت موجود آهن، ۽ هندستان ۽ ڳاڙهي سمنڊ جي وچ ۾ رابطا 2300 ق.م. تائين پهچن ٿا.

هندي سمنڊ جي وچولي حصي جا ٻيٽ، يعني لڪاديو ۽ مالديپ، غالباً ٻي صدي ق.م. دوران هندستاني برِاعظم مان آباد ٿيا. اهي پهريون ڀيرو نائين صديءَ ۾ واپاري سليمان التاجر جي بيانن ۾ ظاهر ٿين ٿا، پر انهن ٻيٽن جون خطرناڪ مرجاني ڇپون غالباً عدن جي ملاحَن طرفان ان کان به اڳ بددعا هيٺ آنديون وينديون هيون، جڏهن اڃا اهي ٻيٽ آباد به نه ٿيا هئا.

پهرين صدي عيسويءَ ۾ *ايريٿرائي سمنڊ جو پيريپلس* موجب قديم هندستان سان يوناني-رومي واپار
*ايريٿرائي سمنڊ جو پيريپلس*، جيڪو اسڪندريه جو پهرين صدي عيسويءَ وارو رهنما ڪتاب هو ۽ ڳاڙهي سمنڊ کان ٻاهر آفريڪا ۽ هندستان جي دنيا بابت معلومات مهيا ڪندو هو، نه رڳو علائقي جي واپار بابت بصيرت ڏئي ٿو پر اهو پڻ ظاهر ڪري ٿو ته رومي ۽ يوناني ملاح مون سون جي هوائن بابت اڳ ئي ڄاڻ حاصل ڪري چڪا هئا. ساڳئي دور ۾ مڊگاسڪر ۾ آسٽرونيشيائي ملاحَن جي آبادڪاري ڏيکاري ٿي ته هندي سمنڊ جا ساحلي علائقا ان وقت تائين نه رڳو چڱيءَ طرح آباد هئا پر انهن مان باقاعده آمدرفت پڻ ٿيندي هئي. جيتوڻيڪ مون سون جي ڄاڻ هندي سمنڊ ۾ شايد صدين کان موجود هئي.

هندي سمنڊ جا نسبتاً پُرسڪون پاڻي ان جي چوڌاري وارن علائقن کي ائٽلانٽڪ يا پئسفڪ کان گهڻو اڳ واپار لاءِ کولڻ جو سبب بڻيا. طاقتور مون سون هوائن جي ڪري ٻيڙيون موسم جي شروعات ۾ آسانيءَ سان اولهه طرف وڃي سگھنديون هيون ۽ پوءِ ڪجهه مهينا انتظار ڪري اوڀر طرف موٽي اينديون هيون. انهيءَ ڪري قديم انڊونيشيائي قومون تقريباً 1ع ۾ هندي سمنڊ پار ڪري مڊگاسڪر ۾ آباد ٿي ويون.

ٻي يا پهرين صدي ق.م. ۾ ايوڊوڪسس آف سائيزيڪس پهريون يوناني هو جنهن هندي سمنڊ پار ڪيو. چيو وڃي ٿو ته غالباً افسانوي ملاح هپالس انهيءَ دور ۾ عربستان کان هندستان تائين سڌو سامونڊي رستو سکيو.

پهرين ۽ ٻي صدي عيسويءَ دوران رومي مصر ۽ ڏکڻ هندستان جي چيرا، چولا ۽ پانڊيا سلطنتن جي وچ ۾ واپار انتهائي وڌي ويو. مٿي ذڪر ڪيل انڊونيشيائي ماڻهن وانگر اولهه جا ملاح پڻ مون سون کي استعمال ڪري سمنڊ پار ڪندا هئا. *ايريٿرائي سمنڊ جو پيريپلس* جو گمنام مصنف هن رستي ۽ آفريڪا جي سڱ ۽ هندستان جي ڪنارن تي واقع مختلف بندرگاهن ۾ واپار ٿيندڙ شين جو ذڪر ڪري ٿو. انهن واپاري مرڪزن ۾ موسيلون ۽ اوپوني شامل هئا.

مجموعي طور تي، يورپي واپارين 1500ع کان 1850ع جي وچ ۾ هندي سمنڊ اندر 567,900–733,200 غلام برآمد ڪيا، ۽ لڳ ڀڳ ايترو ئي انگ ساڳئي دور ۾ هندي سمنڊ مان آمريڪائن ڏانهن برآمد ڪيو ويو. تنهن هوندي به، هندي سمنڊ ۾ غلامن جو واپار ائٽلانٽڪ پار برآمد ڪيل تقريباً ت. 12,000,000 غلامن جي ڀيٽ ۾ تمام محدود هو. زنجبار ٻيٽ 19هين صديءَ ۾ هندي سمنڊ ۾ غلامن جو واپار جو مرڪز هو. 19هين صديءَ جي وچ ڌاري هر سال 50,000 تائين غلام هن بندرگاهه مان گذرندا هئا.

### ديرين جديد دور

ماليه جي آبادي 1987ع ۾ 20,000 ماڻهن کان وڌي 2020ع ۾ 220,000 کان وڌيڪ ٿي وئي.
سائنسي طور، 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ بين الاقوامي هندي سمنڊ مهم کان اڳ هندي سمنڊ جي ڳولا اڃا گهٽ ٿي هئي. تنهن هوندي به، 1872–1876ع واري *چيلنجر* مهم رڳو قطبي محاذ جي ڏکڻ کان رپورٽ ڪئي. 1898–1899ع واري *والڊيويا* مهم هندي سمنڊ ۾ گهري سمنڊ جا نمونا ورتا. 1930ع واري ڏهاڪي ۾ جان مَري مهم گهڻو ڪري گهٽ-پاڻي وارن رهواسي ماحولن جو مطالعو ڪيو. 1947–1948ع واري سويڊني گهري سمنڊ مهم پڻ پنهنجي عالمي سفر دوران هندي سمنڊ مان نمونا ورتا، ۽ ڊينمارڪ جي *گالاٿيا* 1950–1952ع واري پنهنجي ٻي مهم دوران سري لنڪا کان ڏکڻ آفريڪا تائين گهري پاڻيءَ جي جاندارن جا نمونا ورتا. سوويت تحقيقاتي جهاز *وتياز* پڻ هندي سمنڊ ۾ تحقيق ڪئي.

سوئز ڪئنال 1869ع ۾ کوليو ويو، جڏهن صنعتي انقلاب عالمي جهاز رانيءَ کي ڊرامائي طور تبديل ڪري ڇڏيو؛ بادباني جهاز جي اهميت گهٽجي وئي، ۽ يورپي واپار جي اهميت پڻ اوڀر ايشيا ۽ آسٽريليا سان واپار جي حق ۾ گهٽجي وئي.
ڪئنال جي اڏاوت ڪيترين ئي غير مقامي نسلن کي بحيرۂ روم ۾ متعارف ڪرايو. مثال طور، گولڊ بينڊ گوٽ فش (*Upeneus moluccensis*) ڳاڙهي ملٽ (*Mullus barbatus*) جي جاءِ وٺي چڪي آهي؛ 1980ع واري ڏهاڪي کان سائفوزوا جيلِي فشن (*Rhopilema nomadica*) جا وڏا جٿا ليونٽائن ساحل تي سياحت ۽ مڇيگيريءَ کي متاثر ڪندا رهيا آهن ۽ بجلي ۽ پاڻي مٺو ڪرڻ وارن پلانٽن کي بند ڪندا رهيا آهن. 2014ع ۾ اعلان ڪيل 19هين صديءَ واري ڪئنال سان متوازي هڪ نئون، گهڻو وڏو سوئز ڪئنال ٺاهڻ جا منصوبا غالباً علائقي جي معيشت کي هٿي ڏيندا، پر ساڳئي وقت تمام وڏي علائقي ۾ ماحولياتي نقصان پڻ پهچائيندا.

1971ع ۾ ڊيگو گارشيا تي هڪ چاگوسي، ان کان اڳ جو برطانوي اختيارين ٻيٽ واسين کي جلاوطن ڪيو. هو فرانسيسي بنياد واري ڪريول ٻولي ڳالهائيندو هو ۽ سندس ابن ڏاڏن کي غالباً 19هين صديءَ ۾ غلامن طور آندو ويو هو.
نوآبادياتي دور دوران موريشس جهڙا ٻيٽ ڊچ، فرانسيسي ۽ برطانوي جهاز رانيءَ جا اهم مرڪز هئا. موريشس، جيڪو هڪ آباد ٻيٽ هو، آفريڪا مان آندل غلامن ۽ هندستان مان آندل معاهدي هيٺ مزدورن سان آباد ٿيو. ٻي عالمي جنگ جي پڄاڻي نوآبادياتي دور جي پڄاڻيءَ جي علامت بڻجي. برطانوي موريشس کي 12 مارچ 1968ع تي آزادي ڏيڻ کان پوءِ هتان هليا ويا، ۽ آباديءَ جو 70 سيڪڙو هندستاني نسل جو هجڻ سبب موريشس هندستان جو ويجهو اتحادي بڻجي ويو. 1980ع واري ڏهاڪي ۾، سرد جنگ دوران، ڏکڻ آفريڪي حڪومت هندي سمنڊ جي ڪيترن ٻيٽ-ملڪن، جن ۾ سيشلز، ڪوموروس ۽ مڊگاسڪر شامل هئا، کي غير مستحڪم ڪرڻ لاءِ ڪارروايون ڪيون. هندستان موريشس ۾ بغاوت کي روڪڻ لاءِ مداخلت ڪئي، جنهن کي آمريڪا جي حمايت پڻ حاصل هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ آمريڪا کي خدشو هو ته سوويت يونين پورٽ لوئس تائين رسائي حاصل ڪري ڊيگو گارشيا تي آمريڪي اڏي کي خطري ۾ وجهي سگهي ٿو.
ايران رود ايران ۽ سوويت يونين جو هڪ اڻپورو منصوبو هو، جنهن جو مقصد ڪئسپين سمنڊ ۽ فارس جي نار جي وچ ۾ ڪئنال ٺاهڻ هو.

نوآبادياتي دور جون شاهديون آفريڪي غلامن، هندستاني معاهدي هيٺ مزدورن ۽ اڇن آبادڪارن جون ڪهاڻيون آهن. پر جتي ائٽلانٽڪ دنيا ۾ آزاد ماڻهن ۽ غلامن جي وچ ۾ واضح نسلي ليڪ موجود هئي، اتي هندي سمنڊ ۾ اها حد بندي ايتري واضح نه هئي — هتي هندستاني غلام ۽ آبادڪار به هئا ۽ ڪارا معاهدي هيٺ مزدور به. هندي سمنڊ جي پار قيد خانن جو هڪ سلسلو پڻ موجود هو، جهڙوڪ انڊامان ۾ سيلولر جيل، جتي قيدين، جلاوطنن، جنگي قيدين، جبري مزدورن، واپارين ۽ مختلف عقيدن وارن ماڻهن کي زبردستي گڏ رکيو ويو. تنهن ڪري، هندي سمنڊ جي ٻيٽن تي ڪريولائزيشن جو رجحان اُڀريو.

26 ڊسمبر 2004ع تي، هندي سمنڊ جي چوڌاري چوڏهن ملڪ 2004ع واري هندي سمنڊ زلزلي سبب پيدا ٿيل سونامي لهرن سان متاثر ٿيا. اهي لهرون سمنڊ ۾ 500 km/h (310 mph) کان وڌيڪ رفتار سان پکڙيون، 20 m (66 ft) تائين اوچيون ٿيون، ۽ نتيجي ۾ اندازاً 236,000 ماڻهو فوت ٿيا.

2000ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾، هي سمنڊ بحري قزاقي جي سرگرمين جو مرڪز بڻجي ويو. 2013ع تائين، هورن علائقي جي ساحل وٽ حملا فعال خانگي سيڪيورٽي ۽ بين الاقوامي بحري فوجي گشتن، خاص طور تي ڀارتي بحري فوج، سبب لڳاتار گهٽجي ويا هئا.

ملائيشيا ايئرلائنز اڏام 370، هڪ بوئنگ 777-2H6ER جهاز، جنهن ۾ 239 ماڻهو سوار هئا، 8 مارچ 2014ع تي گم ٿي ويو ۽ چيو وڃي ٿو ته اهو ڏکڻ هندي سمنڊ ۾ ڏکڻ-اولهه اولهه آسٽريليا جي ساحل کان لڳ ڀڳ 2,500 ڪلوميٽر (1,600 mi) پري ڪري تباهه ٿيو. وسيع ڳولا باوجود جهاز جي باقيات جو هنڌ اڃا نامعلوم آهي.

بنگال جي نار ۾ ڏکڻ انڊامان ٻيٽ جي ڀرسان واقع اتر سينٽينل ٻيٽ جا سينٽينليز ماڻهو ماهرن طرفان دنيا جا سڀ کان وڌيڪ الڳ ٿلڳ ماڻهو سڏيا ويا آهن.

هندي سمنڊ ۾ چاگوس ٻيٽ-سلسلي جي خودمختياري برطانيا ۽ موريشس جي وچ ۾ تڪراري آهي. فيبروري 2019ع ۾، هيگ ۾ بين الاقوامي عدالت انصاف هڪ صلاحڪاري راءِ جاري ڪئي، جنهن ۾ بيان ڪيو ويو ته برطانيا کي چاگوس ٻيٽ-سلسلو موريشس حوالي ڪرڻ گهرجي.

## جاگرافي

هندي سمنڊ جي سامونڊي تري کي پکڙجندڙ جبلن جي قطارن ورهايو آهي ۽ ان کي زلزلي کان آزاد بناوتون هڪ ٻئي کي ڪٽينديون آهنهندي سمنڊ تي مرڪوز هڪ گڏيل سيٽلائيٽ تصوير
### حدون ۽ انگ اکر

بين الاقوامي هائيڊروگرافڪ تنظيم پاران 1953ع ۾ مقرر ڪيل هندي سمنڊ جون حدون ڏاکڻو سمنڊ شامل ڪنديون هيون، پر اترئين ڪناري سان لڳل حاشيي وارا سمنڊ شامل نه هئا. 2002ع ۾ تنظيم ڏاکڻي سمنڊ کي الڳ حدبندي ڪئي، جنهن سان 60° ڏکڻ ويڪرائي ڦاڪ کان هيٺ وارا پاڻي هندي سمنڊ مان خارج ٿي ويا، پر اترئين حاشيي وارا سمنڊ شامل ڪيا ويا.

نصف النهاري رخ ۾ هندي سمنڊ کي ائٽلانٽڪ سمنڊ کان 20° اوڀر نصف النهار جدا ڪري ٿو، جيڪو ڪيپ اگولهاس، ڏکڻ آفريڪا کان ڏکڻ طرف وڃي ٿو. جڏهن ته ان کي بحرالڪاهل کان 146°49′ اوڀر نصف النهار جدا ڪري ٿو، جيڪو ڏکڻ اوڀر ڪيپ کان، جيڪا ٽسمانيا ٻيٽ تي آسٽريليا ۾ واقع آهي، ڏکڻ طرف هلي ٿو. هندي سمنڊ جي اترئين حد (حاشيي وارن سمنڊن سميت) لڳ ڀڳ 30° اتر تي فارس جي نار ۾ واقع آهي.

هندي سمنڊ جي ايراضي 70,560,000 چورس ڪلوميٽر (27,240,000 چورس ميل) آهي، جنهن ۾ ڳاڙهو سمنڊ ۽ فارس جي نار شامل آهن، پر ڏاکڻو سمنڊ شامل ناهي. هي دنيا جي سمنڊن جي ڪل ايراضي جو لڳ ڀڳ 19.5٪ آهي. ان جو حجم 264,000,000 km3 (63,000,000 cu mi) آهي، جيڪو دنيا جي سمنڊن جي ڪل حجم جو 19.8٪ آهي. ان جي سراسري کوٽائي 3,741 m (12,274 ft) ۽ وڌ ۾ وڌ کوٽائي 7,290 m (23,920 ft) آهي.

سڄو هندي سمنڊ اوڀرئين اڌ گولي ۾ واقع آهي. اوڀرئين اڌ گولي جو مرڪزي 90هون اوڀر نصف النهار نائنيٽي ايسٽ ريج مان گذري ٿو.

هن سمنڊ ۾ ڪيترائي ٻيٽ موجود آهن. انهن ۾ ڪجهه پاڙيسري ملڪن جي قبضي هيٺ آهن، جڏهن ته ڪجهه آزاد ٻيٽ رياستون ۽ علائقا آهن. غير ساحلي ٻيٽن جا ٻه وڏا مجموعا آهن: هڪ مڊگاسڪر جي چوڌاري ۽ ٻيو ڀارت جي ڏکڻ ۾. ان کان سواءِ ڪجهه ٻيا سامونڊي ٻيٽ مختلف هنڌن تي پکڙيل آهن.

### سامونڊي ڪنارا ۽ براعظمي ڇڄا

ائٽلانٽڪ ۽ بحرالڪاهل جي ابتڙ، هندي سمنڊ ٽن پاسن کان وڏن خشڪيءَ وارن علائقن ۽ ٻيٽن جي سلسلن سان گهيريل آهي ۽ قطب کان قطب تائين نه پکڙجي ٿو؛ تنهن ڪري ان کي هڪ گهيريل سمنڊ سان تشبيهه ڏئي سگهجي ٿي. ان جو مرڪز هندي اپٻيٽ تي آهي. جيتوڻيڪ هن اپٻيٽ هن سمنڊ جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي، پر هندي سمنڊ شروعاتي انساني تاريخ کان ئي مختلف علائقن کي جدتن، واپار ۽ مذهب ذريعي ڳنڍيندڙ هڪ بين الاقوامي مرڪز رهيو آهي.

هندي سمنڊ جي فعال ڪنارن جي سراسري ويڪر (خشڪيءَ کان براعظمي ڇڄي جي ڪناري تائين افقي مفاصلو) 19 ± 0.61 ڪلوميٽر (11.81 ± 0.38 mi) آهي، جڏهن ته وڌ ۾ وڌ ويڪر 175 ڪلوميٽر (109 mi) آهي. غير فعال ڪنارن جي سراسري ويڪر 47.6 ± 0.8 ڪلوميٽر (29.58 ± 0.50 mi) آهي.

براعظمي ڍلان جي سراسري ويڪر (ڇڄي جي ڪناري کان ڍلان جي هيٺئين حصي تائين افقي مفاصلو) فعال ۽ غير فعال ڪنارن لاءِ ترتيبوار 50.4–52.4 ڪلوميٽر (31.3–32.6 mi) آهي، جڏهن ته وڌ ۾ وڌ ويڪر 205.3–255.2 ڪلوميٽر (127.6–158.6 mi) تائين پهچي ٿي.

براعظمي ڇڄي جي ڪناري، جنهن کي *هنج زون* پڻ چيو وڃي ٿو، وٽ بوگيئر ڪشش ثقل جون قيمتون 0 کان 30 ميلي گيل تائين آهن، جيڪا لڳ ڀڳ 16 ڪلوميٽر ٿلهي تلڇٽي پرت واري براعظمي علائقي لاءِ غيرمعمولي ڳالهه آهي. اهو مفروضو پيش ڪيو ويو آهي ته هي *هنج زون* شايد ان براعظمي ۽ ابتدائي سامونڊي ڪرسٽ جي حد جو بچيل نشان هجي، جيڪا انٽارڪٽڪا کان ڀارت جي الڳ ٿيڻ دوران ٺهي هئي.

آسٽريليا، انڊونيشيا ۽ ڀارت اهي ٽي ملڪ آهن جن جا سامونڊي ڪنارا ۽ خصوصي اقتصادي علائقا سڀ کان ڊگها آهن. براعظمي ڇڄو هندي سمنڊ جي ڪل ايراضي جو 15٪ حصو ٺاهي ٿو. هندي سمنڊ سان لاڳاپيل ملڪن ۾ ٻه ارب کان وڌيڪ ماڻهو رهن ٿا، جڏهن ته ائٽلانٽڪ سان لاڳاپيل ملڪن ۾ 1.7 ارب ۽ بحرالڪاهل سان لاڳاپيل ملڪن ۾ 2.7 ارب ماڻهو رهن ٿا.

## آبهوا

اونهاري دوران گرم براعظمي هوائي ڪتلائون هندي سمنڊ مان نمي سان ڀريل هوا کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿيون، جنهن جي نتيجي ۾ گهڻي برسات پوي ٿي. سياري ۾ اهو عمل ابتو ٿي وڃي ٿو، جنهن سبب خشڪ حالتون پيدا ٿين ٿيون.
ڪيترائي عنصر هندي سمنڊ کي منفرد بڻائين ٿا. اهو وڏي پيماني واري استوائي گرم پاڻيءَ جي تلاءَ (Tropical Warm Pool) جو مرڪزي حصو آهي، جيڪو فضا سان رابطي ۾ اچي علائقائي توڙي عالمي آبهوا تي اثرانداز ٿئي ٿو. ايشيا گرميءَ جي برآمد کي روڪي ٿو ۽ هندي سمنڊ جي ٿرموڪلائن (thermocline) جي هواداري کي محدود ڪري ٿو. ايشيا ئي هندي سمنڊ جي مون سون کي به هلايو ٿو، جيڪو ڌرتيءَ تي سڀ کان طاقتور مون سون نظام آهي ۽ سامونڊي وهڪرن ۾ وڏي پيماني تي موسمي تبديليون آڻي ٿو، جن ۾ صومالي وهڪرو ۽ هندي مون سون وهڪرو جي رخ جي اُلٽاٽ به شامل آهي. هندي سمنڊ جي واڪر گردش (Walker circulation) جي ڪري استوائي علائقي ۾ لڳاتار اوڀرائتي هوائون موجود ناهن. اپ ويلنگ (Upwelling) افريقا جي سڱ ۽ عرب اپٻيٽ جي ويجهو اترئين اڌ گوليءَ ۾، ۽ ڏاکڻي اڌ گوليءَ ۾ واپاري هوائن جي اتر طرف ٿيندي آهي. انڊونيشيائي سامونڊي گذرگاهه (Indonesian Throughflow) استوائي علائقي ۾ بحرالڪاهل سان هڪ منفرد ڳانڍاپو مهيا ڪري ٿو.

استوا جي اتر ۾ آبهوا تي مون سوني آبهوا جو اثر غالب آهي. آڪٽوبر کان اپريل تائين طاقتور اتر-اوڀر هوائون لڳنديون آهن، جڏهن ته مئي کان آڪٽوبر تائين ڏکڻ ۽ اولهه جون هوائون غالب رهنديون آهن. عربي سمنڊ ۾ طاقتور مون سون برساتون آڻي هندي ننڍي کنڊ کي سيراب ڪري ٿو. ڏاکڻي اڌ گوليءَ ۾ هوائون عام طور نرم هونديون آهن، پر ماريشس جي ڀرپاسي اونهاري جا طوفان تمام شديد ٿي سگهن ٿا. جڏهن مون سون هوائن جو رخ بدلجي ٿو، تڏهن ڪڏهن ڪڏهن سامونڊي طوفان عربي سمنڊ ۽ خليج بنگال جي سامونڊي ڪنارن سان ٽڪرائجن ٿا.

ڀارت ۾ سالياني برسات جو لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو حصو اونهاري جي مون سون دوران پوي ٿو، ۽ هي علائقو ايترو ته هن برسات تي ڀاڙيندو رهيو آهي جو ماضيءَ ۾ مون سون جي ناڪاميءَ سبب ڪيترين تهذيبن جو زوال آيو. هندي اونهاري جي مون سون ۾ وڏي تبديلي قبل از تاريخ دور ۾ به ڏٺي وئي آهي؛ 33,500–32,500 سال اڳ هڪ مضبوط ۽ نمي وارو دور، 26,000–23,500 ق.م. دوران هڪ ڪمزور ۽ خشڪ دور، ۽ 17,000–15,000 سال اڳ هڪ تمام ڪمزور دور رهيو، جيڪو عالمي سطح جي اهم واقعن جهڙوڪ بولنگ-اليرود گرم دور، هينرش واقعا ۽ ينگر ڊرائيس سان لاڳاپيل هو.

ڏکڻ ايشيا جي فضائي آلودگي خليج بنگال ۽ ان کان اڳتي تائين پکڙيل.
هندي سمنڊ دنيا جو سڀ کان گرم سمنڊ آهي. سامونڊي گرمي پد جي ڊگهي مدي وارن رڪارڊن مان ظاهر ٿئي ٿو ته 1901ع کان 2012ع تائين هندي سمنڊ مسلسل ۽ تيزيءَ سان گرم ٿيو، جتي گرم پاڻيءَ واري علائقي ۾ گرمي پد تقريباً 1.2 °C (2.2 °F) وڌيو.

تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته انسانن جي پيدا ڪيل گهر گئس اثر سبب گرمي (greenhouse warming)، ۽ ايل نينو يا هندي سمنڊ ڊائپول واقعن جي تڪرار ۽ شدت ۾ تبديليون، هندي سمنڊ جي هن تيز گرمائش جا اهم سبب آهن. 1950ع کان 2020ع تائين هندي سمنڊ هر صديءَ ۾ 1.2°C جي رفتار سان گرم ٿيو، جڏهن ته آبهوا جا ماڊل اڳڪٿي ڪن ٿا ته 2020ع کان 2100ع تائين اها رفتار وڌي هر صديءَ ۾ 1.7 °C (3.1 °F) کان 3.8 °C (6.8 °F) تائين پهچي سگهي ٿي.

جيتوڻيڪ هي گرمائش سڄي سامونڊي حوض ۾ ٿي رهي آهي، پر سڀ کان وڌيڪ گرمائش هندي سمنڊ جي اتر-اولهه حصي، خاص طور عربي سمنڊ ۾ ڏٺي وئي آهي، جڏهن ته ڏکڻ-اوڀر هندي سمنڊ ۾ سوماترا ۽ جاوا جي سامونڊي ڪنارن ڀرسان گرمائش نسبتاً گهٽ آهي. اڳڪٿي ڪئي وئي آهي ته عالمي گرمائش جي نتيجي ۾ هڪويهين صديءَ جي آخر تائين استوائي هندي سمنڊ تقريباً مستقل سامونڊي گرميءَ جي لهر (Marine Heatwave) واري حالت ۾ داخل ٿي ويندو، جتي سامونڊي گرميءَ جون لهرون هر سال 20 ڏينهن (1970–2000ع دوران) مان وڌي 220 کان 250 ڏينهن تائين پهچي سگهن ٿيون.

استوا جي ڏکڻ ۾ (20°–5° ڏکڻ)، هندي سمنڊ جون کان آڪٽوبر تائين، يعني ڏاکڻي سياري دوران، گرمي جذب ڪري ٿو، جڏهن ته نومبر کان مارچ تائين، يعني ڏاکڻي اونهاري دوران، گرمي وڃائي ٿو.

1999ع ۾ هندي سمنڊ تجربو (Indian Ocean Experiment) مان ظاهر ٿيو ته ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ فوسل ٻارڻ ۽ حياتياتي مادو ساڙڻ سبب پيدا ٿيندڙ فضائي آلودگي (جنهن کي ايشيائي ناسي ڪڪر پڻ چيو وڃي ٿو) بين المدارِي سنگم پٽي (Intertropical Convergence Zone) تائين پهچي وئي. هن آلودگي جا مقامي ۽ عالمي ٻنهي سطحن تي اهم اثر آهن.

## سامونڊي سائنس

هندي سمنڊ جي تلڇٽن (sediments) مان لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو سنڌو پکيڙ ۽ گنگا پکيڙ ۾ موجود آهن. براعظمي ڍلانن سان لڳل سامونڊي حوضن ۾ گهڻو ڪري زميني اصل واريون تلڇٽون (terrigenous sediments) ملن ٿيون. قطبي محاذ (تقريباً 50° ڏکڻ) جي ڏکڻ ۾ واقع سمنڊ حياتياتي پيداوار جي لحاظ کان تمام شاهوڪار آهي ۽ هتي غير پرتدار تلڇٽون غالب آهن، جيڪي بنيادي طور سيلڪا تي ٻڌل سامونڊي نرم تلڇٽن مان ٺهيل آهن. ٽن وڏين وچ-سامونڊي جبلن جي قطارن جي ويجهو سامونڊي فرش نسبتاً نوجوان آهي ۽ ان تي تلڇٽون تمام گهٽ آهن، سواءِ ڏکڻ-اولهه هندي جبل قطار جي، جتي تمام سست ڦهلاءَ جي شرح سبب تلڇٽون موجود آهن.

سمنڊ جا سامونڊي وهڪرا بنيادي طور مون سون جي اثر هيٺ آهن. ٻه وڏا گائير (Gyres)، هڪ اترئين اڌ گوليءَ ۾ گهڙيال جي سئيءَ جي رخ ۾ ۽ ٻيو استوا جي ڏکڻ ۾ ان جي ابتڙ رخ ۾ گردش ڪندڙ (جنهن ۾ اگولهاس وهڪرو ۽ اگولهاس واپسي وهڪرو شامل آهن)، سامونڊي وهڪرن جو بنيادي نمونو ٺاهين ٿا. بهرحال، سياري جي مون سون (نومبر–فيبروري) دوران 30° ڏکڻ کان اتر طرف گردش جو رخ تبديل ٿي ويندو آهي، ۽ سياري توڙي مون سونن جي وچ واري عبوري دور ۾ هوائون ڪمزور ٿي وينديون آهن.

هندي سمنڊ ۾ دنيا جا سڀ کان وڏا زيرِ آب پنکا (submarine fans)، يعني بنگال پکيڙ ۽ سنڌو پکيڙ موجود آهن، ۽ گڏوگڏ سامونڊي ڇپرن (slope terraces) ۽ رفٽ وادين جا سڀ کان وڏا علائقا پڻ هتي ملن ٿا.

هندي سمنڊ ۾ اونهي پاڻيءَ جو داخل ٿيندڙ وهڪرو 11 سويرڊرپ (Sv) آهي، جنهن جو وڏو حصو قطبي گرد اونهو پاڻي (Circumpolar Deep Water) مان اچي ٿو. هي پاڻي ڪروزيٽ ٻيٽن ۽ مڊگاسڪر حوض جي ذريعي هندي سمنڊ ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ 30° ڏکڻ تي ڏکڻ-اولهه هندي جبل قطار کي پار ڪري ٿو. ماسڪارين حوض ۾ اهو پاڻي هڪ اونهي اولهندي سرحدي وهڪري جي صورت اختيار ڪري ٿو، پوءِ وري پنهنجي ئي ٻيهر گردش ڪندڙ شاخ، اتر هندي اونهو پاڻي سان ملي وڃي ٿو. هن گڏيل پاڻيءَ جو ڪجهه حصو اتر طرف صومالي حوض ڏانهن وهي ٿو، جڏهن ته گهڻو حصو ماسڪارين حوض ۾ گهڙيال جي سئيءَ جي رخ ۾ گردش ڪري ٿو، جتي راسبي لهرن سبب لهرائتي وهڪري جو نمونو پيدا ٿئي ٿو.

هندي سمنڊ ۾ پاڻيءَ جي گردش تي ذيلي استوائي ضد-گردشي گائير جو غلبو آهي، جنهن جي اوڀر طرف واري واڌ کي ڏکڻ-اوڀر هندي جبل قطار ۽ 90° اوڀر جبل قطار روڪين ٿيون. مڊگاسڪر ۽ ڏکڻ-اولهه هندي جبل قطار مڊگاسڪر جي ڏکڻ ۽ ڏکڻ آفريڪا جي سامهون ٽن الڳ گردش ڪندڙ خانن کي جدا ڪن ٿيون. اتر ائٽلانٽڪ اونهو پاڻي آفريڪا جي ڏکڻ کان 2000–3000 ميٽر جي کوٽائي تي هندي سمنڊ ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ آفريڪا جي اوڀرئين براعظمي ڍلان سان گڏ اتر طرف وهي ٿو. ان کان به وڌيڪ کوٽائيءَ تي انٽارڪٽڪ تري وارو پاڻي اينڊربي حوض کان اگولهاس حوض ڏانهن، ڏکڻ-اولهه هندي جبل قطار جي اونهن لنگهن (<4,000 m (13,000 ft)) مان گذري ٿو، جتان اهو موزمبيق چينل ۽ پرنس ايڊورڊ فريڪچر زون ڏانهن وڌي ٿو.

20° ڏکڻ جي اتر ۾ مٿاڇري واري پاڻيءَ جو گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد 22 °C (72 °F) آهي، جڏهن ته اوڀر طرف اهو 28 °C (82 °F) کان به وڌيڪ ٿي وڃي ٿو. 40° ڏکڻ کان ڏکڻ طرف گرمي پد تيزيءَ سان گهٽجي ٿو.

خليج بنگال هندي سمنڊ ۾ داخل ٿيندڙ سطحي وهڪري جي اڌ کان به وڌيڪ مقدار (2,950 km3 or 710 cu mi) مهيا ڪري ٿي. خاص طور اونهاري ۾ هي پاڻي عربي سمنڊ ڏانهن وهي ٿو، پر استوا کي پار ڪري ڏکڻ طرف پڻ وڃي ٿو، جتي اهو انڊونيشيائي سامونڊي گذرگاهه مان ايندڙ گهٽ لوڻائتي سامونڊي پاڻيءَ سان ملي ٿو. هي گڏيل مٺو پاڻي پوءِ ڏکڻ استوائي وهڪري ۾ شامل ٿي ڏاکڻي استوائي هندي سمنڊ ۾ داخل ٿئي ٿو.

سامونڊي لوڻائپ جي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ لوڻائپ (36 PSU کان وڌيڪ) عربي سمنڊ ۾ ملي ٿي، ڇاڪاڻ ته هتي ٻاڦ بڻجڻ جي شرح برسات کان وڌيڪ آهي. ڏکڻ-اوڀر عربي سمنڊ ۾ لوڻائپ 34 PSU کان به گهٽ ٿي وڃي ٿي. خليج بنگال ۾ دريائي وهڪري ۽ برساتن سبب لوڻائپ سڀ کان گهٽ (تقريباً 33 PSU) آهي. انڊونيشيائي سامونڊي گذرگاهه ۽ برساتن جي ڪري سوماترا جي اولهندي سامونڊي ڪناري سان گڏ لوڻائپ تقريباً 34 PSU رهي ٿي. مون سون جي موسمي تبديليءَ سبب جون کان سيپٽمبر تائين وڌيڪ لوڻائتو پاڻي عربي سمنڊ مان خليج بنگال ڏانهن اوڀر طرف منتقل ٿئي ٿو، جڏهن ته جنوري کان اپريل تائين اوڀر هندوستاني ساحلي وهڪرو ان پاڻيءَ کي اولهه طرف واپس عربي سمنڊ ڏانهن کڻي وڃي ٿو.

2010ع ۾ هندي سمنڊ ۾ هڪ هندي سمنڊ ڪچري جو پيچ دريافت ٿيو، جيڪو گهٽ ۾ گهٽ 5 million چورس ڪلوميٽر (1.9 million چورس ميل) ايراضيءَ تي پکڙيل هو. ڏاکڻي هندي سمنڊ گائير تي سوار هي پلاسٽڪ ڪچري جو ڀونچال آسٽريليا کان آفريڪا، پوءِ موزمبيق چينل ۽ وري آسٽريليا تائين لڳاتار گردش ڪندو رهي ٿو، جنهن جو هڪ مڪمل چڪر لڳ ڀڳ ڇهه سال وٺي ٿو، سواءِ ان ڪچري جي جيڪو گائير جي مرڪز ۾ ڦاسي پوي.

2012ع جي هڪ مطالعي مطابق هندي سمنڊ جو هي ڪچري وارو پيچ ايندڙ ڪيترن ڏهاڪن دوران آهستي آهستي ننڍو ٿيندو ۽ آخرڪار صدين اندر تقريباً ختم ٿي ويندو. تنهن هوندي به، ڪيترن هزارن سالن جي عرصي ۾ ڪچري جي اهڙن عالمي نظامن جو وڏو حصو اتر بحرالڪاهل ۾ گڏ ٿيندو رهندو.

هندي سمنڊ ۾ مخالف رخن ۾ گردش ڪندڙ ٻه ايمفيڊرومڪ نقطا موجود آهن، جيڪي غالباً راسبي لهرن جي پکڙجڻ سبب پيدا ٿين ٿا.

برفاني جبل (Icebergs) 55° ڏکڻ تائين اتر طرف پهچي سگهن ٿا، جيڪو بحرالڪاهل جهڙو آهي، پر ائٽلانٽڪ کان گهٽ آهي، جتي برفاني جبل 45° ڏکڻ تائين پهچي وڃن ٿا. 2004ع کان 2012ع جي وچ ۾ هندي سمنڊ ۾ برفاني جبلن جي حجم ۾ گهٽتائي 24 گيگاٽن رهي.

1960ع واري ڏهاڪي کان وٺي عالمي سمنڊن جي انساني سببن واري آبهوا جي تبديلي سبب ٿيندڙ گرمائش، ۽ خشڪيءَ جي برف جي پگهرجڻ مان ايندڙ مٺي پاڻيءَ جي اضافي، عالمي سطح تي سمنڊ جي سطح ۾ واڌ جو سبب بڻيا آهن. سمنڊ جي سطح هندي سمنڊ ۾ پڻ وڌي رهي آهي، سواءِ ڏکڻ استوائي هندي سمنڊ جي، جتي اها گهٽجي رهي آهي. غالب امڪان اهو آهي ته اهو نمونو گرين ھائوس گئس جي وڌندڙ سطح سان لاڳاپيل آهي.

## سامونڊي حياتيات

اولهه آسٽريليا جي سامونڊي ڪناري ويجهو هڪ ڊالفن ۽ مالديپ ٻيٽن جي ڀرسان سرجن مڇين جو وڏو جهنڊ هندي سمنڊ جي گرم علائقن جي مشهور ۽ دلڪش حياتيات جي نمائندگي ڪن ٿا. جڏهن ته ڪروزيٽ ٻيٽ-مجموعي جي سامونڊي ڪناري تي موجود شاهي پينگئن انٽارڪٽڪا جي ويجهو هجڻ باوجود نسبتاً گهٽ سياحن کي متوجه ڪن ٿا.
گرم سامونڊن مان، اولهندي هندي سمنڊ اونهاري ۾ فائٽوپلئنڪٽن جي واڌ ويجهه جي سڀ کان وڏين گڏجاڻين مان هڪ جو ميزبان آهي، جنهن جو سبب طاقتور مون سون هوائون آهن. مون سون جي هوائن جي زور سبب ساحلي ۽ کليل سمنڊ ۾ مضبوط اپ ويلنگ پيدا ٿئي ٿي، جيڪا غذائي جزن کي مٿئين پاڻيءَ تائين پهچائي ٿي، جتي ضوئي تاليق (Photosynthesis) ۽ فائٽوپلئنڪٽن جي واڌ لاءِ ڪافي روشني موجود هوندي آهي.

فائٽوپلئنڪٽن جا هي گلڪاريون سامونڊي ماحولياتي نظام جي بنياد آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي سامونڊي خوراڪي زنجير جي شروعاتي سطح تي موجود هوندا آهن، جنهن مان پوءِ وڏيون مڇيون ۽ ٻيون سامونڊي حياتيون فائدو وٺنديون آهن. اقتصادي لحاظ کان قيمتي ٽونا مڇيءَ جي عالمي شڪار ۾ هندي سمنڊ جو حصو دنيا ۾ ٻيو نمبر وڏو آهي. هتي جون مڇيون گهريلو استعمال ۽ برآمدات لاءِ ڪناري وارن ملڪن لاءِ وڏي ۽ وڌندڙ اهميت رکن ٿيون. روس، جاپان، ڏکڻ ڪوريا ۽ تائيوان جون مڇيگير ٻيڙيون پڻ هندي سمنڊ مان خاص طور جهينگا ۽ ٽونا جو شڪار ڪن ٿيون.

تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي ته سمنڊ جي وڌندڙ گرمي پد سامونڊي ماحولياتي نظام تي منفي اثر وجهي رهي آهي. هندي سمنڊ ۾ فائٽوپلئنڪٽن جي تبديليءَ بابت هڪ مطالعي موجب گذريل ڇهن ڏهاڪن دوران سامونڊي پلئنڪٽن ۾ 20 سيڪڙو تائين گهٽتائي آئي آهي. ٽونا جي شڪار جي شرح پڻ گذريل اڌ صديءَ دوران 50 کان 90 سيڪڙو تائين گهٽجي وئي آهي، جنهن جو بنيادي سبب صنعتي پيماني تي وڌندڙ مڇيگيري آهي، جڏهن ته سامونڊي گرمائش مڇين جي نسلن تي وڌيڪ دٻاءُ وڌو آهي.

هيٺ خطري هيٺ آيل ۽ نازڪ حيثيت رکندڙ سامونڊي کير پياريندڙ جانور ۽ ڪڇون ڏنل آهن:

| نالو | ورڇ | رجحان |
| --- | --- | --- |
| خطري هيٺ (Endangered) |
| آسٽريليائي سامونڊي شينهن (*Neophoca cinerea*) | ڏکڻ-اولهه آسٽريليا | گهٽجندڙ |
| نيري وھيل | عالمي | وڌندڙ |
| سي وھيل | عالمي | وڌندڙ |
| ايراواڊي ڊالفن | ڏکڻ-اوڀر ايشيا | گهٽجندڙ |
| هندي سمنڊ جو همپ بيڪ ڊالفن | اولهندي هندي سمنڊ | گهٽجندڙ |
| سائي سامونڊي ڪڇ | عالمي | گهٽجندڙ |
| نازڪ (Vulnerable) |
| ڊيوگانگ | استوائي هندي ۽ بحرالڪاهل سمنڊ | گهٽجندڙ |
| اسپرم وھيل | عالمي | نامعلوم |
| فن وھيل | عالمي | وڌندڙ |
| آسٽريليائي سنب فن ڊالفن | اتر آسٽريليا، نيو گني | گهٽجندڙ |
| هند-بحرالڪاهلي همپ بيڪ ڊالفن | ڏکڻ-اوڀر ايشيا | گهٽجندڙ |
| هند-بحرالڪاهلي بي پنڇ پورپائس | اتر هندي سمنڊ، ڏکڻ-اوڀر ايشيا | گهٽجندڙ |
| آسٽريليائي همپ بيڪ ڊالفن | اتر آسٽريليا، نيو گني | گهٽجندڙ |
| ليدربيڪ ڪڇ | عالمي | گهٽجندڙ |
| اوليو رڊلي سامونڊي ڪڇ | عالمي | گهٽجندڙ |
| لاگرهيڊ سامونڊي ڪڇ | عالمي | گهٽجندڙ |

هندي سمنڊ جو 80 سيڪڙو حصو کليل سمنڊ تي مشتمل آهي ۽ ان ۾ نو وڏا سامونڊي ماحولياتي نظام شامل آهن: اگولهاس وهڪرو، صومالي ساحلي وهڪرو، ڳاڙهو سمنڊ، عربي سمنڊ، خليج بنگال، ٿائيلينڊ جي نار، اولهه-مرڪزي آسٽريليائي سامونڊي ڇپر، اتر-اولهه آسٽريليائي سامونڊي ڇپر ۽ ڏکڻ-اولهه آسٽريليائي سامونڊي ڇپر. مرجاني ڀٽون لڳ ڀڳ 200,000 چورس ڪلوميٽر (77,000 چورس ميل) ايراضيءَ تي پکڙيل آهن. هندي سمنڊ جا ساحل لڳ ڀڳ 3,000 چورس ڪلوميٽر (1,200 چورس ميل) سامونڊي ڪنارن ۽ مدوجزر وارن علائقن تي مشتمل آهن، جڏهن ته هتي 246 وڏا دريائي ڇوڙ پڻ موجود آهن. اپ ويلنگ وارا علائقا ننڍا آهن پر انتهائي اهم آهن. ڀارت ۾ انتهائي لوڻائتن لوڻ جي تلائن جي ايراضي 5,000–10,000 چورس ڪلوميٽر (1,900–3,900 چورس ميل) جي وچ ۾ آهي، ۽ هتي جي ماحول سان هم آهنگ نسلون جهڙوڪ *Artemia salina* ۽ *Dunaliella salina* پکين جي حياتيات لاءِ اهم آهن.

کاٻي: مينگروو ٻيلن (هتي اوڀر نوسا ٽينگارا، انڊونيشيا ۾) واحد اهڙا استوائي ۽ نيم استوائي ٻيلن آهن جيڪي سامونڊي ساحلي ماحول سان هم آهنگ آهن. انهن جي شروعات هند-ملائي علائقي جي ساحلن تان ٿي ۽ پوءِ سڄي دنيا ۾ پکڙجي ويا.
ساڄي: سيليڪينٿ (هتي آڪسفورڊ جي هڪ نموني جي صورت ۾) جنهن کي لکين سالن کان ناپيد سمجهيو ويندو هو، ويهين صديءَ ۾ ٻيهر دريافت ڪيو ويو. هندي سمنڊ واري نسل نيري رنگ جي آهي، جڏهن ته انڊونيشيائي نسل ڀوري رنگ جي آهي.
مرجاني ڀٽون، سامونڊي گاهه جا ميدان ۽ مينگروو ٻيلن هندي سمنڊ جا سڀ کان وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ ماحولياتي نظام آهن. ساحلي علائقا في چورس ڪلوميٽر تقريباً 20 ٽن مڇي پيدا ڪن ٿا. انهن علائقن ۾ شهري آبادي تيزيءَ سان وڌي رهي آهي، جتي ڪيترن هنڌن تي آبادي جي ڪثافت في چورس ڪلوميٽر ڪيترن هزارن ماڻهن کان به وڌيڪ آهي. مڇيگيري جون ٽيڪنيڪون پڻ وڌيڪ اثرائتيون ٿي رهيون آهن، پر گهڻو ڪري پائيداريءَ جي حد کان ٻاهر ۽ تباهي آڻيندڙ ثابت ٿين ٿيون، جڏهن ته سامونڊي سطح جي گرمي پد ۾ واڌ سبب مرجاني ڀٽن جي اڇي ٿيڻ (coral bleaching) جو عمل پڻ وڌي رهيو آهي.

مينگروو ٻيلن هندي سمنڊ واري علائقي ۾ 80,984 چورس ڪلوميٽر (31,268 چورس ميل) ايراضيءَ تي پکڙيل آهن، جيڪو دنيا جي تقريباً اڌ مينگروو رهائشگاهن جي برابر آهي. انهن مان 42,500 چورس ڪلوميٽر (16,400 چورس ميل) صرف انڊونيشيا ۾ واقع آهي، جيڪو هندي سمنڊ جي مينگرووز جو لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو آهي. مينگرووز جي شروعات هندي سمنڊ واري علائقي مان ٿي ۽ اهي مختلف رهائشگاهن سان مطابقت اختيار ڪري چڪا آهن، پر ساڳئي وقت انهن کي رهائشگاهن جي سڀ کان وڏي تباهي به هتي ئي پيش اچي رهي آهي.

2016ع ۾ ڏکڻ-اولهه هندي جبل قطار جي گرمابي چشمن (hydrothermal vents) وٽ جانورن جون ڇهه نيون نسلون دريافت ڪيون ويون: هڪ "هوف" ڪيڪڙو، هڪ "ديو قامت پيلٽو اسپرڊ" گونگهو، هڪ شنخ جهڙو گونگهو، هڪ ليمپٽ، هڪ اسڪيل ورم ۽ هڪ پوليڪيٽ ڪيڙو.

اولهه هندي سمنڊ سيليڪينٿ 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڏکڻ آفريڪا جي سامونڊي ڪناري وٽ دريافت ٿيو، جڏهن ته 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ هڪ ٻي نسل، انڊونيشيائي سيليڪينٿ، سولاويسي ٻيٽ جي ڀرسان دريافت ٿي. موجوده دور جا گهڻا سيليڪينٿ ڪوموروس ٻيٽن ۾ مليا آهن. جيتوڻيڪ ٻنهي نسلن جو تعلق لوبي-پنڇ مڇين جي هڪ اهڙي جماعت سان آهي جيڪا ابتدائي ڊيوونين دور (410 ملين سال اڳ) کان سڃاتي وڃي ٿي ۽ جنهن کي 66 ملين سال اڳ ناپيد سمجهيو ويندو هو، تنهن هوندي به اهي پنهنجي قديم ابن ڏاڏن کان بناوٽ جي لحاظ کان مختلف آهن. لکين سالن جي ارتقا دوران سيليڪينٿ مختلف ماحولن ۾ رهڻ لاءِ موافقت اختيار ڪئي؛ ڇيڇري ۽ کاراڻن پاڻيءَ لاءِ ٺهيل ڦڦڙن جي جاءِ تي هاڻي اونهي سامونڊي ماحول لاءِ موزون گلڦڙا ترقي ڪري ويا آهن.

## حياتياتي گوناگوني

ڌرتيءَ جي 36 حياتياتي گوناگوني مرڪزن مان 9 (يعني 25 سيڪڙو) هندي سمنڊ جي ڪنارن ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ واقع آهن.

هاٿي پکي (مڊگاسڪر)، ڊوڊو پکي (ماريشس) ۽ شترمرغ (کاٻي کان ساڄي)
* مڊگاسڪر ۽ اولهندي هندي سمنڊ جا ٻيٽ (ڪوموروس، ري يونين، ماريشس، روڊريگس، سيشل ۽ سوقطره)؛ هتي ٻوٽن جون 13,000 جنسون (جن مان 11,600 مقامي)، پکين جون 313 (183 مقامي)، ريڙهيدار جانورن جون 381 (367 مقامي)، مٺي پاڻيءَ جي مڇين جون 164 (97 مقامي)، ٻه-رهائشي جانورن جون 250 (249 مقامي) ۽ کير پياريندڙ جانورن جون 200 (192 مقامي) جنسون ملن ٿيون.

هن غيرمعمولي تنوع جي شروعات بابت اختلاف موجود آهن. گونڊوانا براعظم جي ٽٽڻ سان 100 ملين سالن کان وڌيڪ پراڻي جغرافيائي الڳ ٿيڻ (vicariance) جي وضاحت ٿئي ٿي، پر نسبتاً ننڍن ۽ نون ٻيٽن تي موجود تنوع لاءِ لازمي طور سينوزوئڪ دور ۾ هندي سمنڊ جي ڪنارن کان ٻيٽن تائين جاندارن جي پکڙجڻ جو عمل به ٿيو هوندو. ظاهري طور تي ”ابتڙ نوآبادڪاري“ (reverse colonisation) پڻ ٿي، يعني جاندار ٻيٽن مان براعظمن ڏانهن ويا. مثال طور ڪيميلين پهرين مڊگاسڪر ۾ تنوع اختيار ڪيو ۽ پوءِ آفريڪا ۾ پکڙيا. هندي سمنڊ جي ٻيٽن تي موجود ڪيترائي جاندار ارتقائي عملن جا مشهور مثال آهن؛ جهڙوڪ گوبر ڀنڀورا، ڏينهن وارا گيڪو، ۽ ليمور، جيڪي سڀ مطابقتي تنوع (adaptive radiation) جا مثال آهن.

ماريشس جي ماري او سانژ دلدلي علائقي مان تازو ناپيد ٿيل مهره دار جانورن جون هڏيون وڏي تعداد ۾ مليون آهن (في چورس ميٽر لڳ ڀڳ 250 هڏيون)، جن ۾ ڊوڊو (*Raphus cucullatus*) ۽ *Cylindraspis* جي ديو قامت ڪڇن جون هڏيون شامل آهن. انهن جي تجزيي مان معلوم ٿيو آهي ته ڏکڻ-اولهه هندي سمنڊ ۾ خشڪي وڌڻ جو عمل لڳ ڀڳ 4,000 سال اڳ شروع ٿيو هو.

* ميپوٽالينڊ-پونڊولينڊ-البني (MPA)؛ هتي ٻوٽن جون 8,100 (1,900 مقامي)، پکين جون 541، ريڙهيدار جانورن جون 205، مٺي پاڻيءَ جي مڇين جون 73، ٻه-رهائشي جانورن جون 73 ۽ کير پياريندڙ جانورن جون 197 جنسون موجود آهن.

هن علائقي ۾ هڪ زماني ۾ موجود وڏا کير پياريندڙ جانور ويهين صديءَ جي شروعات تائين تقريباً ناپيد ٿي ويا هئا. ڪجهه نسلن کي ڪاميابيءَ سان بحال ڪيو ويو آهي؛ مثال طور اڇو گينڊو (*Ceratotherium simum simum*) جنهن جي آبادي 1895ع ۾ 20 کان گهٽ هئي، 2013ع تائين 17,000 کان وڌيڪ ٿي وئي. ٻين نسلن جهڙوڪ ڪارو گينڊو، آفريقي جهنگلي ڪتو، چيتو، هاٿي ۽ شينهن کي اڃا تائين باڙيل محفوظ علائقن ۽ انتظامي پروگرامن جي ضرورت آهي.

* اوڀر آفريڪا جا ساحلي ٻيلا؛ هتي ٻوٽن جون 4,000 (1,750 مقامي)، پکين جون 636، ريڙهيدار جانورن جون 250، مٺي پاڻيءَ جي مڇين جون 219، ٻه-رهائشي جانورن جون 95 ۽ کير پياريندڙ جانورن جون 236 جنسون آهن.

هي حياتياتي مرڪز ننڍن ٻيلن جي هڪ موزائيڪ وانگر آهي، جتي هر ٻيلي ۾ اڪثر منفرد حياتياتي مجموعا ملن ٿا. اهي سامونڊي ڪناري کان لڳ ڀڳ 200 ڪلوميٽر (120 mi) اندر واقع آهن ۽ سندن گڏيل ايراضي لڳ ڀڳ 6,200 چورس ڪلوميٽر (2,400 چورس ميل) آهي. هن ۾ زنزيبار، پيمبا ۽ مافيا جهڙا ساحلي ٻيٽ پڻ شامل آهن.

* آفريڪا جو سڱ؛ هتي ٻوٽن جون 5,000 (2,750 مقامي)، پکين جون 704، ريڙهيدار جانورن جون 284، مٺي پاڻيءَ جي مڇين جون 100، ٻه-رهائشي جانورن جون 30 ۽ کير پياريندڙ جانورن جون 189 جنسون موجود آهن.

مالديپ جون مرجاني ڀٽون
هي علائقو دنيا جي انهن ٻن حياتياتي مرڪزن مان هڪ آهي جيڪي مڪمل طور خشڪ ماحول تي مشتمل آهن. ان ۾ ايٿوپيا جا بلند علائقا، اوڀر آفريقي درز وادي، سوقطره جا ٻيٽ، ڳاڙهو سمنڊ جا ڪجهه ننڍا ٻيٽ ۽ عربي ٻيٽ نما جي ڏاکڻي حصي جا علائقا شامل آهن. هتي جا مقامي ۽ خطري هيٺ آيل کير پياريندڙ جانور ڊيباٽاگ، اسپيڪ گزيلا، صومالي جهنگلي گڏهه ۽ همادرياس بابون شامل آهن. هي علائقو ريڙهيدار جانورن جي گهڻائي لاءِ پڻ مشهور آهي.

صوماليا ۾، جيڪو هن 1,500,000 چورس ڪلوميٽر (580,000 چورس ميل) حياتياتي مرڪز جو مرڪزي حصو آهي، زمين جو وڏو حصو اڪيشيا ۽ ڪوميفورا جي پن ڇڻندڙ جهنگن سان ڍڪيل آهي. هتي ييهب نٽ (*Cordeauxia edulus*) ۽ نسبتاً تازو دريافت ٿيل صومالي سائيڪليمين (*Cyclamen somalense*) پڻ ملي ٿو، جيڪو بحيرۂ روم کان ٻاهر واحد سائيڪليمين نسل آهي. وارسانگلي لنيٽ (*Carduelis johannis*) هڪ مقامي پکي آهي جيڪو صرف اتر صوماليا ۾ ملي ٿو. سياسي عدم استحڪام ۽ بدانتظامي سبب حد کان وڌيڪ چرڻ (overgrazing) ٿيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ هي حياتياتي مرڪز شديد تباهيءَ جو شڪار ٿيو آهي ۽ اصل رهائشگاهن جو صرف لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو بچيو آهي.

* اولهندي گهاٽ – سري لنڪا؛ هتي ٻوٽن جون 5,916 (3,049 مقامي)، پکين جون 457، ريڙهيدار جانورن جون 265، مٺي پاڻيءَ جي مڇين جون 191، ٻه-رهائشي جانورن جون 204 ۽ کير پياريندڙ جانورن جون 143 جنسون آهن.

هي علائقو ڀارت جي اولهندي سامونڊي ڪناري ۽ سري لنڪا تي مشتمل آهي. تقريباً 10,000 سال اڳ سري لنڪا ۽ ڀارتي برصغير جي وچ ۾ زميني پل موجود هئي، جنهن سبب ٻنهي علائقن ۾ ڪيترائي حياتياتي گروهه گڏيل آهن.

* هند-برما؛ هتي ٻوٽن جون 13,500 (7,000 مقامي)، پکين جون 1,277، ريڙهيدار جانورن جون 518، مٺي پاڻيءَ جي مڇين جون 1,262، ٻه-رهائشي جانورن جون 328 ۽ کير پياريندڙ جانورن جون 401 جنسون موجود آهن.

الڊابرا ديو قامت ڪڇ، الڊابرا ائٽول، سيشل
هند-برما ۾ جبلن جا سلسلا، ايشيا جا پنج وڏا دريائي نظام ۽ مختلف قسم جون رهائشگاهون شامل آهن. ڊگهي ارضياتي تاريخ، سمنڊ جي سطح ۾ بار بار واڌ ۽ برفاني دورن سبب مختلف ماحولياتي نظام هڪ ٻئي کان الڳ ٿيا، جنهن ڪري مقامي نسلن ۽ نون نسلن جي ارتقا کي هٿي ملي. هن علائقي ۾ ٻه اهم مقامي حياتياتي مرڪز آهن: اناميٽ جبل ۽ چين-ويٽنام سرحد جي اترين بلند زمينون.

* سنڊالينڊ؛ هتي ٻوٽن جون 25,000 (15,000 مقامي)، پکين جون 771، ريڙهيدار جانورن جون 449، مٺي پاڻيءَ جي مڇين جون 950، ٻه-رهائشي جانورن جون 258 ۽ کير پياريندڙ جانورن جون 397 جنسون آهن.

سنڊالينڊ ۾ 17,000 ٻيٽ شامل آهن، جن مان بورنيو ۽ سوماترا سڀ کان وڏا آهن. هتي جا خطري هيٺ آيل جانور بورنيو اورانگ اوٽان، سوماترا اورانگ اوٽان، ڊگهي نڪ وارو بندر، جاوا گينڊو ۽ سوماترا گينڊو شامل آهن.

* واليسيا؛ هتي ٻوٽن جون 10,000 (1,500 مقامي)، پکين جون 650، ريڙهيدار جانورن جون 222، مٺي پاڻيءَ جي مڇين جون 250، ٻه-رهائشي جانورن جون 49 ۽ کير پياريندڙ جانورن جون 244 جنسون موجود آهن.

* ڏکڻ-اولهه آسٽريليا؛ هتي ٻوٽن جون 5,571 (2,948 مقامي)، پکين جون 285، ريڙهيدار جانورن جون 177، مٺي پاڻيءَ جي مڇين جون 20، ٻه-رهائشي جانورن جون 32 ۽ کير پياريندڙ جانورن جون 55 جنسون موجود آهن.

هي علائقو شارڪ بي کان اسرائيليٽ بي تائين پکڙيل آهي ۽ خشڪ نلاربر ميدان جي ڪري آسٽريليا جي ٻين حصن کان الڳ آهي. هتي جو آبهوا ڊگهي عرصي کان نسبتاً مستحڪم رهيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ گلن واري حياتياتي تنوع مان هڪ ۽ تقريباً 80 سيڪڙو مقامي نسلون ارتقا پذير ٿيون آهن. جون کان سيپٽمبر تائين هي علائقو رنگن جي ڌماڪي ۾ تبديل ٿي وڃي ٿو، ۽ سيپٽمبر ۾ پرٿ ۾ ٿيندڙ ”جهنگلي گلن جي ميلو“ ۾ اڌ لک کان وڌيڪ ماڻهو شرڪت ڪندا آهن.

## ارضيات

کاٻي: هندي سمنڊ جو سڀ کان پراڻو سامونڊي فرش لڳ ڀڳ 150 ملين سال اڳ تڏهن ٺهيو، جڏهن هندي برصغير ۽ مڊگاسڪر آفريڪا کان جدا ٿيا. ساڄي: ڀارت ۽ ايشيا جي ٽڪر لڳ ڀڳ 40 ملين سال اڳ ٽيٿس سمنڊ جي بند ٿيڻ کي مڪمل ڪيو؛ ڀارت جي اتر طرف سرمائي علائقا انهيءَ بندش کي ڏيکارين ٿا. ارضياتي لحاظ کان هندي سمنڊ اهو سامونڊي فرش آهي، جيڪو ڀارت جي ڏکڻ طرف کليو.
وڏن سمنڊن مان سڀ کان ننڍي عمر وارو هندي سمنڊ فعال پکڙجندڙ جبلن جي قطارن تي مشتمل آهي، جيڪي سڄي دنيا جي وچ-سامونڊي جبل قطارن جي نظام جو حصو آهن. هندي سمنڊ ۾ اهي پکڙجندڙ قطارون روڊريگس ٽرپل پوائنٽ وٽ ملن ٿيون. انهن ۾ مرڪزي هندي جبل قطار، جنهن ۾ ڪارلسبرگ جبل قطار شامل آهي، آفريقي پليٽ کي هندي پليٽ کان جدا ڪري ٿي؛ ڏکڻ-اولهه هندي جبل قطار آفريقي پليٽ کي انٽارڪٽڪ پليٽ کان جدا ڪري ٿي؛ ۽ ڏکڻ-اوڀر هندي جبل قطار آسٽريليائي پليٽ کي انٽارڪٽڪ پليٽ کان جدا ڪري ٿي. مرڪزي هندي جبل قطار کي اوون فريڪچر زون ڪٽي ٿو.

1990ع واري ڏهاڪي جي آخر کان واضح ٿي ويو ته هند-آسٽريليائي پليٽ جي روايتي وصف درست نه ٿي سگهي؛ اها دراصل ٽن پليٽن، يعني هندي پليٽ، ڪيپريڪورن پليٽ ۽ آسٽريليائي پليٽ، تي مشتمل آهي، جيڪي پکڙيل حدبندي وارن علائقن سان هڪ ٻئي کان جدا آهن. 20 ملين سال اڳ کان آفريقي پليٽ اوڀر آفريقي رفٽ نظام سبب نوبين پليٽ ۽ صومالي پليٽ ۾ ورهائجي رهي آهي.

هندي سمنڊ ۾ رڳو ٻه سامونڊي کاهيون آهن: جاوا کاهي، جيڪا جاوا ۽ سنڊا کاهي جي وچ ۾ 6,000 ڪلوميٽر (3,700 mi) ڊگهي آهي، ۽ مڪران کاهي، جيڪا ايران ۽ پاڪستان جي ڏکڻ ۾ 900 ڪلوميٽر (560 mi) ڊگهي آهي.

گرم نقطن مان پيدا ٿيل جبلن جي قطارن ۽ سامونڊي جبلن جي قطارن جو هڪ سلسلو هندي سمنڊ مان گذري ٿو. ري يونين گرم نقطو، جيڪو 70 کان 40 ملين سال اڳ سرگرم هو، ري يونين ۽ ماسڪارين پليٽو کي چاگوس-لڪاديپ جبل قطار ۽ اتر-اولهه ڀارت جي دکن ٽريپس سان ڳنڍي ٿو. ڪيرگويلن گرم نقطو، جيڪو 100 کان 35 ملين سال اڳ سرگرم هو، ڪيرگويلن ٻيٽن ۽ ڪيرگويلن پليٽو کي نائنيٽي ايسٽ ريج ۽ اتر-اوڀر ڀارت جي راج محل ٽريپس سان ڳنڍي ٿو. ماريون گرم نقطو، جيڪو 100 کان 70 ملين سال اڳ سرگرم هو، ممڪن آهي ته پرنس ايڊورڊ ٻيٽن کي ايٽي فائيؤ ايسٽ ريج سان ڳنڍي. انهن گرم نقطن جون قطارون مٿي ذڪر ڪيل، اڃا تائين سرگرم پکڙجندڙ جبل قطارن سبب ٽٽي ويون آهن.

هندي سمنڊ ۾ ائٽلانٽڪ ۽ بحرالڪاهل جي ڀيٽ ۾ سامونڊي جبل گهٽ آهن. اهي عام طور 3,000 m (9,800 ft) کان وڌيڪ کوٽائيءَ تي، 55° ڏکڻ کان اتر ۽ 80° اوڀر کان اولهه طرف واقع آهن. گهڻا سامونڊي جبل پکڙجندڙ جبل قطارن تي پيدا ٿيا، پر ڪجهه هاڻي انهن قطارن کان پري سامونڊي حوضن ۾ واقع آهن. هندي سمنڊ جون جبل قطارون ڪڏهن ڪڏهن تمام ڊگهيون سامونڊي جبلن جون قطارون ٺاهين ٿيون، جن ۾ ڪارلسبرگ جبل قطار، مڊگاسڪر جبل قطار، مرڪزي هندي جبل قطار، ڏکڻ-اولهه هندي جبل قطار، چاگوس-لڪاديپ جبل قطار، 85° اوڀر جبل قطار، 90° اوڀر جبل قطار، ڏکڻ-اوڀر هندي جبل قطار، بروڪن ريج ۽ ايسٽ انڊيامن ريج شامل آهن. اگولهاس پليٽو ۽ ماسڪارين پليٽو ٻه اهم ڇيڇرا علائقا آهن.

هندي سمنڊ جو کلڻ لڳ ڀڳ ت. 156 ملين سال اڳ شروع ٿيو، جڏهن آفريڪا اوڀر گونڊوانا کان جدا ٿيو. هندي برصغير 135 کان 125 ملين سال اڳ آسٽريليا-انٽارڪٽڪا کان جدا ٿيڻ شروع ٿيو، ۽ جيئن ڀارت جي اتر ۾ ٽيٿس سمنڊ 118 کان 84 ملين سال اڳ بند ٿيڻ لڳو، تيئن هندي سمنڊ ان جي پٺيان کليو.

## جاگرافيائي سياست

هندي سمنڊ عالمي واپار، خاص طور تي تيل ۽ هائيڊروڪاربنن جي واپار لاءِ انتهائي اهميت رکي ٿو. علائقي ۾ ماحولياتي ۽ جاگرافيائي سياسي خدشن ۾ آبهوا جي تبديلي جا اثر، غيرقانوني منشيات جو واپار، غيرقانوني، غير رپورٽ ٿيل ۽ غير منظم مڇيگيري، سامونڊي تحفظ ۽ سلامتي، ۽ وڏين طاقتن جي وڌندڙ مقابلي جا مسئلا شامل آهن.

### واپار

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوهندي سمنڊ ۾ واپار
دنيا جا اهم سامونڊي واپاري رستا، جن ۾ اتر هندي سمنڊ جا رستا به شامل آهن.
هندي سمنڊ جون سامونڊي واٽون دنيا جي سڀ کان وڌيڪ حڪمتِ عمليءَ واريون واٽون سمجهيون وڃن ٿيون. دنيا جي سمنڊ رستي ٿيندڙ تيل جي واپار جو 80 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو هندي سمنڊ ۽ ان جي اهم سامونڊي گذرگاهن مان گذري ٿو؛ جنهن مان 40 سيڪڙو هرمز جي آبنائي، 35 سيڪڙو ملاڪا جي آبنائي ۽ 8 سيڪڙو باب المندب جي آبنائي مان لنگهي ٿو.

هندي سمنڊ وچ اوڀر، آفريڪا ۽ اوڀر ايشيا کي يورپ ۽ آمريڪائن سان ڳنڍيندڙ اهم سامونڊي رستا فراهم ڪري ٿو. اهو خاص طور تي فارس جي نار ۽ انڊونيشيا جي تيل جي ميدانن مان پيٽروليم ۽ پيٽروليم شين جي تمام وڏي آمدرفت کڻي ٿو. سعودي عرب، ايران، هندستان ۽ اولهه آسٽريليا جي سامونڊي ڪنارن کان پري علائقن ۾ هائيڊروڪاربنن جا وڏا ذخيرا ڪڍيا پيا وڃن. اندازي موجب دنيا جي سامونڊي علائقن مان حاصل ٿيندڙ تيل جي پيداوار جو 40 سيڪڙو هندي سمنڊ مان حاصل ٿئي ٿو. ڳرن معدنيات سان مالا مال سامونڊي واريون ۽ سامونڊي پليسر ذخيرا ڪناري وارن ملڪن، خاص طور تي هندستان، پاڪستان، ڏکڻ آفريڪا، انڊونيشيا، سري لنڪا ۽ ٿائيلينڊ طرفان فعال طور استعمال ڪيا پيا وڃن.

ڪينيا جي هندي سمنڊ واري ساحل تي مومباسا بندرگاهه
خاص طور تي ريشمي رستو جو سامونڊي حصو هندي سمنڊ مان گذري ٿو، جتي عالمي ڪنٽينر واپار جو وڏو حصو منتقل ڪيو وڃي ٿو. ريشمي رستو چين جي ساحل ۽ ان جي وڏن ڪنٽينر بندرگاهن کان ڏکڻ طرف هانوئي تائين، اتان جڪارتا، سنگاپور ۽ ڪوالالمپور تائين ملاڪا جي آبنائي ذريعي وڃي ٿو. پوءِ سري لنڪا جي ڪولمبو بندرگاهه کان، هندستان جي ڏاکڻي ڇيڙي جي سامهون، ماليه (مالديپ جي گاديءَ جو هنڌ) رستي اوڀر آفريڪا جي مومباسا تائين پهچي ٿو. اتان جبوتي ڏانهن، پوءِ ڳاڙهي سمنڊ ذريعي سوئز ڪئنال مان گذري بحيرۂ روم ۾ داخل ٿئي ٿو، جتان حيفا، استنبول ۽ اٿينس رستي مٿئين ايڊرياٽڪ تائين پهچي ٿو ۽ اتر اٽلي جي ٽريسٽي بندرگاهه سان ڳنڍجي ٿو، جنهن وٽ بين الاقوامي آزاد بندرگاهه ۽ وچولي ۽ اوڀر يورپ ڏانهن ريلوي رابطا موجود آهن.

ريشمي رستو هڪ ڀيرو ٻيهر بين الاقوامي اهميت حاصل ڪري چڪو آهي؛ هڪ طرف يورپي انضمام، سرد جنگ جي خاتمي ۽ آزاد عالمي واپار سبب، ۽ ٻي طرف چيني قدمن جي نتيجي ۾. چيني ڪمپنين هندي سمنڊ جي ڪيترن ئي بندرگاهن ۾ سيڙپڪاري ڪئي آهي، جن ۾ گوادر، همبنٽوٽا، ڪولمبو ۽ سوناديا شامل آهن. انهن سيڙپڪارين جي حڪمتِ عمليءَ واري اثر بابت بحث شروع ٿي ويو آهي. اوڀر آفريڪا ۾ واپار وڌائڻ ۽ يورپي بندرگاهن جهڙوڪ پيرائيوس ۽ ٽريسٽي ۾ به چيني سيڙپڪاريون ۽ لاڳاپيل ڪوششون جاري آهن.

## سمنڊ ۽ نار

سمنڊ ۽ نارون| نالو | قسم | ايراضي (چورس ڪلوميٽر) |
| --- | --- | --- |
| عربي سمنڊ | سمنڊ | 38,62,000 |
| خليج بنگال | نار | 21,72,000 |
| انڊمان سمنڊ | سمنڊ | 7,97,700 |
| لڪاديپ سمنڊ | سمنڊ | 7,86,000 |
| موزمبيق چينل | چينل | 7,00,000 |
| تيمور سمنڊ | سمنڊ | 6,10,000 |
| ڳاڙهو سمنڊ | سمنڊ | 4,38,000 |
| عدن جو نار | نار | 4,10,000 |
| فارس جو نار | نار | 2,51,000 |
| فلورس سمنڊ | سمنڊ | 2,40,000 |
| ملاڪا سمنڊ | سمنڊ | 2,00,000 |
| عمان سمنڊ | سمنڊ | 1,81,000 |
| عظيم آسٽريلين بائيٽ | نار | 45,926 |
| عقبي وارو نار | نار | 239 |
| کمبات وارو نار | نار | — |
| ڪڇ وارو نار | نار | — |
| سويز وارو نار | نار | — |
| ڪل |  | — |
| --- | --- | --- |

## پڻ ڏسو

* لاڳاپيل آبي ذخيرا:
	+ هند-ائٽلانٽڪ
	+ هند-بحيرۂ روم
	+ هند-پئسفڪ
* هندي سمنڊ ڪميشن
* هندي سمنڊ جيوئڊ لو
* هندي سمنڊ جو ادب
* هندي سمنڊ بحري سمپوزيم
* هندي سمنڊ تحقيقي گروهه
* هندي سمنڊ ٽونا ڪميشن
* هندي سمنڊ جي ٻيٽن جي فهرست
* هندي سمنڊ ۾ خودمختيار رياستن ۽ تابع علائقن جي فهرست
* هندي سمنڊ ڪناري واري ملڪن جي تنظيم
* سامونڊي ريشمي رستو
* انٽارڪٽڪا ۾ علائقائي دعوائون

## وڌيڪ مطالعي لاءِ

* Bahl, Christopher D. (July 2020). "Transoceanic Arabic historiography: sharing the past of the sixteenth-century western Indian Ocean". *Journal of Global History* **15** (2): 203–223. doi:10.1017/S1740022820000017.
* Palat, Ravi. *The Making of an Indian Ocean World-Economy, 1250–1650: Princes, Paddy fields, and Bazaars* (2015).
* Pearson, Michael (2015). *Trade, Circulation, and Flow in the Indian Ocean World* (Palgrave Series in Indian Ocean World Studies), ISBN 978-1137564887.
* Schnepel, Burkhard and Edward A. Alpers, eds. *Connectivity in Motion: Island Hubs in the Indian Ocean World* (2017).
* Schottenhammer, Angela, ed. *Early Global Interconnectivity across the Indian Ocean World, Volume I: Commercial Structures and Exchanges* (2019).
* Schottenhammer, Angela, ed. *Early Global Interconnectivity across the Indian Ocean World, Volume II: Exchange of Ideas, Religions, and Technologies* (2019).
* Serels, Steven, ed. *The Impoverishment of the African Red Sea Littoral, 1640–1945* (2018).
* Bose, Sugata (2009). *A Hundred Horizons*. Cambridge, Mass.: Harvard Univ. Press. ISBN 978-0-674-03219-4.

## ٻاهريان ڳنڍڻا

سانچو:Commons and category

* "The Indian Ocean in World History" (Flash). سلطان قابوس ثقافتي مرڪز. 25 July 2015 تي حاصل ڪيل.
* "The Indian Ocean Trade: A Classroom Simulation" (PDF). African Studies Center, Boston University. 25 July 2015 تي حاصل ڪيل.
* Dickson, Henry Newton (1911). "Indian Ocean" . *Encyclopædia Britannica*. جلد 14 (11th ڇاپو). ص. 451–452.

سانچو:Countries and territories bordering the Indian Ocean
سانچو:Ocean
سانچو:Regions of the world
سانچو:Waters of South Asia

## حوالا