# سماجي سرمايو

**سماجي سرمايو** (Social capital) هڪ تصور آهي جيڪو سماجيات ۽ معاشيات ۾ لاڳاپن جي اهڙن نيٽ ورڪن جي وضاحت لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي جيڪي فردن ۽ گروهن جي مقصدن کي اڳتي وڌائڻ ۾ مددگار ثابت ٿيندا آهن.
ان ۾ انفرادي لاڳاپن ذريعي سماجي گروهن جو اثرائتو ڪم ڪرڻ، سڃاڻپ جو گڏيل احساس، گڏيل سمجھاڻي، گڏيل رواج، گڏيل قدر، اعتبار، سهڪار، ۽ مٽاسٽا شامل آهن. ڪن ماهرن ان کي سرمائي جي اهڙي صورت طور بيان ڪيو آهي جيڪو عوامي ڀلائي جا ڪم سرانجام ڏئي ٿو، جيتوڻيڪ اهو ان جي ماپ جي مروج طريقن سان پورو نٿو اچي.

سماجي سرمائوپڻي کي مختلف گروهن جي بهتر ڪارڪردگي، ڪاروباري ادارن جي واڌ ويجھ، اعليٰ انتظامي ڪارڪردگي، سپلائي چين جي لاڳاپن ۾ بهتري، اسٽريٽجڪ اتحادن مان حاصل ٿيندڙ فائدي، ۽ برادرين جي ارتقا جي وضاحت لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي.

## تاريخ

جيتوڻيڪ اهو چيو وڃي ٿو ته لفظ *سماجي سرمايو* 1890ع کان وقفي وقفي سان استعمال ۾ هو، ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ وڌيڪ مشهور ٿيو، پر ان جو پهريون مستند استعمال لائڊا هنيفن پاران 1916ع ۾ ڪيو ويو هو.

برادري بمقابله سماج جي جديديت ۽ انفرادي پسندي جو بحث سماجيات جي بانين جي وچ ۾ سڀ کان وڌيڪ بحث هيٺ رهيو آهي: جن ۾ ٽونيز (1887)، درکائيم (1893)، سميل (1905)، ۽ ويبر (1946) شامل هئا. انهن جو خيال هو ته صنعتڪاري ۽ شهريت سماجي لاڳاپن کي اهڙي نموني تبديل ڪري رهيا آهن جتان واپسي ناممڪن آهي. انهن روايتي لاڳاپن جي ٽٽڻ ۽ سماج ۾ بيگانگي جي وڌندڙ رجحان جو مشاهدو ڪيو.

### 18هين–19هين صدي

*برادري جو انتظام* جي طاقت تي قديم زماني کان 18هين صدي تائين ڪيترن ئي فلسفين زور ڏنو آهي، جن ۾ ارسطو کان وٺي ٿامس اڪيناس ۽ ايڊمنڊ برڪ شامل آهن. هن نظريي تي 18هين صدي جي آخر ۾ سخت تنقيد ڪئي وئي، جڏهن *اقتصادي انسان* (Homo Economicus) ۽ بعد ۾ *عقلي چونڊ جو نظريو* (rational choice theory) جو تصور سامهون آيو. اهڙا نظريا گذريل صدين ۾ غالب رهيا آهن، پر ڪيترن ئي مفڪرن جديد سماج ۽ قديم ادارن (خاص ڪري خاندان ۽ روايتي برادري) جي وچ ۾ پيچيده لاڳاپن تي سوال اٿاريا آهن.

سماجي سرمائوپڻي جي بنيادي تصور جي تاريخ تمام پراڻي آهي؛ 19هين صدي تائين اهڙي قسم جا تصور باقاعدگي سان استعمال ٿيندا هئا، جن ۾ جييمس ميڊيسن (*دي فيڊرلسٽ پيپرز*) ۽ اليڪسس ڊي ٽوڪويل (*ڊيموڪريسي ان آمريڪا*) جي ڪمن جو حوالو ڏئي آمريڪي سياست ۾ سماجي هم آهنگي ۽ رابطن جي اهميت بيان ڪئي ويندي هئي. جان ڊيوي شايد 1899ع ۾ *دي اسڪول اينڊ سوسائٽي* ۾ پهريون ڀيرو "سماجي سرمايو" جو لفظ استعمال ڪيو، جيتوڻيڪ هن ان جي ڪا وضاحت نه ڏني هئي.

19هين صدي جي پهرين اڌ ۾، ڊي ٽوڪويل آمريڪي زندگيءَ بابت اهڙا مشاهدا ڪيا هئا جيڪي سماجي سرمائوپڻي جي تعريف ڪن ٿا. هن ڏٺو ته آمريڪي ماڻهو رياست، معاشيات يا دنيا جي معاملن تي بحث ڪرڻ لاءِ وڌ کان وڌ گڏجاڻيون ڪرڻ جا عادي هئا. انهن اعليٰ سطح جي شفافيت ۽ شموليت جي ڪري جمهوريت کي بهتر طريقي سان ڪم ڪرڻ ۾ مدد ملي.

### 20هين صدي

ايل. جي. هنيفن جو 1916ع وارو مضمون، جيڪو ڳوٺاڻن اسڪولن لاءِ مقامي مدد بابت هو، ان ۾ پهريون ڀيرو "سماجي سرمايو" جو اصطلاح سماجي ايڪي ۽ برادري ۾ انفرادي سيڙپڪاري جي حوالي سان استعمال ڪيو ويو. هنيفن ان جي وضاحت ڪندي چيو ته هن جو مقصد مادي مال يا روڪ رقم نه، پر اها "سٺي نيت، ڀائيچاري ۽ همدردي" آهي جيڪا ماڻهن جي روزاني زندگي کي بامقصد بڻائي ٿي.

فرڊينند ٽونيز (1887) ۽ ميڪس ويبر (1946) جي ڪمن کانپوءِ، 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ جديد سماج جي سماجي رابطن تي وڌيڪ بحث ٿيو. خاص طور تي *ماس سوسائٽي ٿيوري* (mass society theory) جي تحت ڊينيل بيل، رابرٽ نسبٽ ۽ ٻين مفڪرن سماج جي ترقيءَ بابت مايوس ڪندڙ پر اهم پهلو بيان ڪيا.

جين جيڪبز 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ هي اصطلاح استعمال ڪيو. جيتوڻيڪ هن ڪا واضح تعريف نه ڏني، پر هن جو اشارو نيٽ ورڪن جي اهميت ڏانهن هو. سماجي ماهر پيئر بورديو 1972ع ۾ پنهنجي ڪتاب ۾ ان کي ثقافتي، اقتصادي ۽ سياسي سرمائي سان ڀيٽيندي بيان ڪيو. بعد ۾ جيمس ڪولمين (1988) ۽ رابرٽ پٽنام (2000) جي ڪمن هن تصور کي وڌيڪ مشهور بڻايو، خاص ڪري پٽنام جي ڪتاب *بولنگ الون* (Bowling Alone) کانپوءِ هي تصور عالمي سطح تي بحث هيٺ آيو.

## وصفون ۽ قسم

سماجي سرمائوپڻي جون ڪيتريون ئي وصفون ۽ تشريحون آهن. ڊيوڊ هيلپرن موجب، پاليسي سازن ۾ ان جي مقبوليت جو سبب ان جي "دوهري نوعيت" آهي، ڇو ته ان ۾ معاشي سختي به آهي ته سماجي اهميت پڻ.

سماجي سرمائوپڻي کي انتظامي ڪارڪردگي، ڪاروباري واڌ، ۽ سپلائي چين جي لاڳاپن کي بهتر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. رابرٽ پٽنام (1993) جو خيال هو ته سماجي سرمايو برادرين ۽ ملڪن ۾ سهڪار کي وڌائي ٿو، جيڪو سماجي براين (جيئن ته ڏوهه) کي گهٽائڻ ۾ مددگار ثابت ٿئي ٿو. ٻئي طرف، نان لن جهڙا ماهر ان کي "سماجي لاڳاپن ۾ اهڙي سيڙپڪاري" طور ڏسن ٿا جنهن مان مستقبل ۾ فائدي جي اميد هجي.

### وصفي مسئلا

ڪيترن ئي عالمن سماجي سرمائوپڻي جي وصف ۾ موجود ابهام تي خدشا ظاهر ڪيا آهن. اليگزينڊر پورٽس (2000) نوٽ ڪيو ته هي اصطلاح ايترو عام ٿي ويو آهي جو هاڻي اهو پنهنجي اصل معنيٰ وڃائي رهيو آهي. "سرمائي" جو لفظ مالي سرمائي جي مشاهبت طور استعمال ٿئي ٿو، پر ان ۾ فرق اهو آهي ته سماجي سرمايو استعمال ڪرڻ سان ختم ناهي ٿيندو، بلڪه استعمال نه ڪرڻ سان گهٽجي ويندو آهي.

روبيسن، شميڊ ۽ سائلس (2002) موجب، ڪيتريون ئي تعريفون سرمائي جي بنيادي معيارن تي پوريون نه ٿيون لهن. انهن تجويز ڏني ته سماجي سرمائوپڻي کي "همدردي" جي بنياد تي پرکڻ گهرجي.

## حوالا