Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# احتجاج

جڪارتا، انڊونيشيا ۾ 2019 جي احتجاجن دوران پارليامينٽ جي بلڊنگ اڳيان مظاهرو
سانچو:Revolution sidebar
**احتجاج** (جنھن کي مظاهرو پڻ چيو ويندو آهي) سياسي فائدن يا ڪنهن خاص پاليسيءَ خلاف اعتراض، ناپسنديدگي يا اختلاف جو هڪ عوامي عمل آهي. احتجاج کي سهڪار (cooperation) جي هڪ عمل طور به ڏسي سگهجي ٿو جتي ڪيترائي ماڻهو گڏجي ان ۾ شريڪ ٿيڻ جا امڪاني خرچ ۽ خطرا کڻندا آهن. احتجاج انفرادي بيانن کان وٺي وڏن سياسي مظاهرن تائين ڪيترائي روپ اختيار ڪري سگهي ٿو. جڏهن احتجاج هڪ منظم ۽ پرامن مهم جو حصو هجي، ته ان کي سول مزاحمت يا عدم تشدد واري مزاحمت چيو ويندو آهي.
ڪڏهن ڪڏهن حڪومتون احتجاج جي حق تي پابنديون لڳائينديون آهن (جيئن ته پرمٽ جي ضرورت)، جنهن جي نتيجي ۾ مظاهرا کليل سول نافرمانيءَ ۾ تبديل ٿي ويندا آهن. مبصرن نوٽ ڪيو آهي ته ڪيترن ئي ملڪن ۾ احتجاجن کي روڪڻ لاءِ پوليس جي فوجي طرز جي تيارين (Militarization of police) ۾ اضافو ٿيو آهي.

## تاريخي مثال

گاندھي برطانوي لوڻ جي قانون خلاف پنهنجي مشهور 'سالٽ مارچ' جي اڳواڻي ڪندي
بحرين ۾ 2011 جي احتجاجن دوران مظاهرين روڊ تي موجود
احتجاج جيڪڏهن حل نه ڪيا وڃن ته اهي وڌي وڏي تحريڪ، بغاوت يا انقلاب جي شڪل اختيار ڪري سگهن ٿا. ڪجهه اهم مثال هيٺ ڏجن ٿا:

* 1789ع جو فرانسيسي انقلاب
* 1930ع جو سالٽ مارچ: مهاتما گانڌي پاران هندستان ۾ برطانوي لوڻ جي ٽيڪس خلاف.
* 1963ع جو واشنگٽن مارچ: آمريڪا ۾ سول رائيٽس موومينٽ جو اهم حصو.
* 1969ع جا اسٽون وال فساد: نيو يارڪ ۾ هم جنس پرستن جي حقن لاءِ.
* 1989ع جا تيانمن اسڪوائر مظاهرا: چين ۾ جمهوريت لاءِ.
* 2010-2012ع جو عرب اسپرنگ: عرب ملڪن ۾ حڪومتن خلاف وڏي لهر.
* جارج فلائيڊ احتجاج (2020): نسل پرستي ۽ پوليس جي تشدد خلاف عالمي لهر.
* 2024ع جو جولاءِ انقلاب (بنگلاديش): شاگردن جي اڳواڻي ۾ حڪومت خلاف ڪامياب تحريڪ.

## احتجاج جا قسم (Forms)

احتجاج ڪيترن ئي طريقن سان ڪري سگهجي ٿو:

* جلوس (Rally): هڪ هنڌ گڏ ٿي تقريرون ٻڌڻ ۽ نعرا لڳائڻ.
* مارچ: هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ تائين پيدل هلڻ.
* شمع برداري(Vigil): خاموشيءَ سان يا ميڻ بتيون ٻاري ڪنهن مقصد لاءِ ويهڻ.
* پڪيٽنگ (Picket): هٿن ۾ بينر کڻي ڪنهن عمارت ٻاهران گهمڻ.
* سول نافرماني: ڄاڻي واڻي اهڙن قانونن کي ٽوڙڻ جن کي غير منصفاڻو سمجهيو وڃي.
* بائيڪاٽ: ڪنهن شيءِ يا خدمت کي استعمال ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ (مثال طور: ڪرائي جو بائيڪاٽ يا بس جو بائيڪاٽ).
* هڙتال: ڪم بند ڪري احتجاج ڪرڻ.
* ڊجيٽل احتجاج: آن لائن پليٽ فارمز تي اعتراض جو اظهار ڪرڻ.

## انگ اکر ۽ شماريات (Statistics)

احتجاجن جي اثرائتي هجڻ ۽ عالمي رجحانن کي سمجهڻ لاءِ ڪجهه اهم انگ اکر:
عدم تشدد بمقابله تشدد (1900-2019)

ايريڪا چينوٿ (Erica Chenoweth) جي تحقيق موجب:

* ڪاميابي: عدم تشدد واريون تحريڪون 53% ڪامياب ٿيون آهن، جڏهن ته پرتشدد تحريڪون صرف 26% ڪامياب رهيون آهن.
* شرڪت: جيڪڏهن ڪنهن ملڪ جي آبادي جو 3.5% حصو احتجاج ۾ سرگرم ٿي وڃي، ته حڪومت کي تبديل ٿيڻ تي مجبور ٿيڻو پوي ٿو (جنهن کي 3.5% رول چيو ويندو آهي).

عالمي سطح تي احتجاجن ۾ اضافو

* 2006-2020: هڪ مطالعي موجب، عالمي سطح تي وڏن احتجاجن جي تعداد ۾ تقريباً تگڻو اضافو ٿيو آهي. سڀ کان وڌيڪ احتجاج سياسي نظام جي ناڪامي ۽ معاشي اڻ برابري خلاف ٿيا آهن.

### ميڊيا جو اثر

* هڪ مطالعو ڏيکاري ٿو ته پرامن احتجاجن کي مثبت ميڊيا ڪوريج ملي ٿي، جيڪا عوامي راءِ کي تبديل ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي، جڏهن ته پرتشدد واقعن سان ميڊيا جو ڌيان "امن امان" جي صورتحال تي وڌيڪ هليو ويندو آهي.

## حوالا
# دنيا جي سياسي تاريخ

دنيا جي سياسي تاريخ، انساني نسل پاران پنهنجي موجودگي دوران پيدا ڪيل مختلف سياسي ادارن ۽ رياستون پنهنجيون حدون ڪيئن بيان ڪن ٿيون، جي تاريخ آهي. سڃي تاريخ دوران، سياسي نظام خود حڪومت ۽ بادشاهتن جي بنيادي نظامن کان وٺي پيچيده جمهوري ۽ مطلق العنان نظامن تائين پکڙيل آهن جيڪا اڄ موجود آهن. متوازي طور تي، سياسي ادارا غير واضح طور تي بيان ڪيل حدن جي قسمن کان اڄ موجود قومي مقرر ڪيل حدن تائين وڌي ويا آهن.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
# جاگيرداري

**جاگيرداري نظام** (Feudalism) هڪ سماجي معاشي صورتحال، جيڪا غلاميءَ واري يا قديم پئنچائتي نظامن جي ٽوڙ ڦوڙ کان پوءِ سامهون آئي ۽ تقريباً سڀني ملڪن ۾ موجود رهي. حڪمرانن جي طرفان ڪنهن وفادار ملازم يا خدمتگار کي سندس خدمت جي عيوض، گذاري لاءِ انعام طور مليل زمين کي جاگير چئبو هو. جاگيردار ۽ هاري، جاگيرداري معاشري جا مرڪزي طبقا رهيا آهن، جاگيردار جا ساٿي اڪثر حڪمران ۽ مفادپرست مذهبي اڳواڻ رهيا، حڪمران طبقي ۾ سماجي جاگيرن جو هڪ سلسلو ترتيب ڏنل هو ۽ ننڍا جاگيردار، وڏن جاگيردارن جا زيردست هوندا هئا. ننڍي کنڊ ۾ جاگيرداري نظام دهليءَ جي سلطنت متعارف ڪرايو. سنڌ تي قبضي ڪرڻ کان پوءِ انگريز سرڪار حڪم جاري ڪيو تہ جاگيردار ۽ اهي ماڻهو، جيڪي 17 فيبروري 1843ع تائين، جن زمينن تي قابض هئا، حاضر ٿي سلاميءَ جو پروانو حاصل ڪن ۽ پنهنجي معاف ڪيل ڍل واري زمين تي قابض ٿين. 1949-1948ع ۾ سنڌ حڪومت هڪ ائڪٽ ذريعي سنڌ مان جاگيرداريون ختم ڪري، اهي زمينون پشت بہ پشت هارپو ڪندڙ هارين ۾ ورهائي کين مالڪاڻا حق ڏيئي ڇڏيا. پر اهي حق صرف ڪاغذن ۾ ئي رهيا. جاگيرداري نظام اڄ بہ پنهنجي استحصال سميت سنڌ تي قابض آهي. سنڌي ترقي پسند ادب جو وڏو مرڪزي موضوع جاگيرداري نظام رهيو آهي. سنڌي اديبن پورهيت، هاري ۽ مزدور کي ملڪ جو هيرو ڪري پيش ڪيو آهي ۽ جاگيردارن، وڏيرن ۽ سرمائيدارن جي ظلم تي ڦٽڪار ڪئي آهي.

## حوالا
# محتسب

بانجول، گيمبيا جي گاديءَ واري شهر ۾ اومبڊسمين (محتسب) جي آفيس ڏانهن ويندڙ رستو ڏيکاريندڙ نشان
**اومبڊسمين** (Ombudsman) يا **محتسب** هڪ اهڙو سرڪاري عهديدار هوندو آهي جيڪو عوامي شڪايتن جي جاچ ڪندو آهي ۽ انهن کي حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو آهي. اهي شڪايتون عام طور تي سفارشن (جيڪي پابند هجن يا نه) يا مصالحت جي ذريعي حل ڪيون وينديون آهن. محتسب عام طور تي حڪومت يا پارليامينٽ پاران مقرر ڪيو ويندو آهي (اڪثر ڪري هڪ آزاد حيثيت سان).
سانچو:Politics sidebar

محتسب جو مقصد انهن نظامي مسئلن جي نشاندهي ڪرڻ پڻ آهي جيڪي ناقص سروس يا ماڻهن جي حقن جي ڀڃڪڙي جو سبب بڻجن ٿا. قومي سطح تي، اڪثر محتسبن وٽ سڄي پبلڪ سيڪٽر ۽ ڪڏهن ڪڏهن پرائيويٽ سيڪٽر (مثال طور معاهدو ڪندڙ سروس فراهم ڪندڙ) سان معاملا ڪرڻ جو وسيع اختيار هوندو آهي. ڪجهه حالتن ۾، انهن جو دائرو سماج جي ڪنهن خاص شعبي تائين محدود هوندو آهي، جهڙوڪ تازي دور ۾ ٻارن جا محتسب (children's ombudsmen) پڻ قائم ڪيا ويا آهن.

ڪن ملڪن ۾، هڪ انسپيڪٽر جنرل، شهري وڪيل (citizen advocate) يا ٻيا آفيسر قومي محتسب جهڙا فرض سرانجام ڏيندا آهن. قومي سطح کان هيٺ، هڪ محتسب رياست، مقامي يا ميونسپل حڪومت پاران پڻ مقرر ڪري سگهجي ٿو. خانگي محتسب ڪنهن ڪارپوريشن، اخبار، اين جي او (NGO)، يا پيشه ورانه ريگيوليٽري باڊي لاءِ پڻ ڪم ڪري سگهن ٿا.
20 صدي جي آخر تائين دنيا جي اڪثر حڪومتن ۽ ڪجهه بين الاقوامي تنظيمن جهڙوڪ يورپي يونين محتسب جو ادارو قائم ڪري ورتو هو. 2005 جي انگن اکرن موجب، سڄي دنيا ۾ قومي ۽ صوبائي سطح تي مجموعي طور تي 129 محتسب جون آفيسون قائم هيون.

## اصل ۽ لغت

محتسب جهڙي عهدي جا ابتدائي آثار قديم چين (قين خاندان، 221 ق.م) ۽ بعد ۾ ڪوريا جي جوزون خاندان ۾ ملن ٿا. ان کان علاوه، اسلامي تاريخ ۾ 'ديوان المظالم' جو تصور ٻئي خليفي، حضرت عمر فاروق رضي الله عنه (634-644ع) جي دور کان ملي ٿو، جيڪو محتسب جي جديد تصور جي هڪ قديم شڪل آهي.

لفظ "اومبڊسمين" (Ombudsman) بنيادي طور تي سويڊش ٻولي جو لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي 'نمائندو' يا 'وڪيل'. جديد معنيٰ ۾ هن عهدي جو آغاز 1809ع ۾ سويڊن کان ٿيو، جتي شهرين جي حقن جي حفاظت لاءِ انتظاميه کان آزاد هڪ ادارو قائم ڪيو ويو.

## سياست ۾

عام طور تي، محتسب هڪ سرڪاري عهديدار هوندو آهي جيڪو شهرين جي مفاد ۾ حڪومتي سرگرمين تي نظر رکڻ ۽ شهرين جي خلاف ٿيندڙ غلط حڪومتي عملن جي شڪايتن جي جاچ لاءِ مقرر ڪيو ويندو آهي. جيڪڏهن محتسب کي شڪايت درست لڳي ته اهو مسئلو حل ڪرايو ويندو آهي يا ان کي درست ڪرڻ لاءِ سفارشون شايع ڪيون وينديون آهن. اڪثر ملڪن ۾ محتسب وٽ شڪايت جي بنياد تي سڌي طرح قانوني ڪارروائي يا مقدمو هلائڻ جو اختيار ناهي هوندو، پر سندس رپورٽ تمام اهم هوندي آهي.

## تنظيمن ۾

ڪيتريون ئي خانگي ڪمپنيون، يونيورسٽيون ۽ غير منافع بخش تنظيمون پڻ پنهنجي ملازمن ۽ انتظاميا جي وچ ۾ مسئلا حل ڪرڻ لاءِ محتسب مقرر ڪنديون آهن. اهي محتسب آزاد طور تي ڪم ڪندا آهن ۽ سڌو سنئون سي اي او (CEO) يا بورڊ آف ڊائريڪٽرز کي رپورٽ ڪندا آهن ته جيئن اداري جي اندر شفافيت برقرار رهي.

## پڻ ڏسندا

* انساني حق
* وفاقي محتسب (پاڪستان جي حوالي سان)
* صوبائي محتسب

## حوالا
# واٽرگيٽ اسڪينڊل

**واٽرگيٽ اسڪئنڊل، يا واٽرگيٽ اسڪينڊل يا گھوٽالو** آمريڪا ۾ ھڪ سياسي گھوٽالو (اسڪينڊل) ھيو، جنھن ۾ 1972ع ۾ آمريڪا جي صدارتي چونڊن ۾ آمريڪي اخبار ”واشنگٽن پوسٽ“ ھڪ خبر ڇاپي ته ’ريپبلڪن پارٽيءَ‘ جي مکيا اڳواڻن پنھنجي مُخالف سياسي جماعت ’ڊيموڪريٽڪ پارٽيءَ‘ جي واٽر گيٽ واري مرڪز منجھان ڳُجها دستاويز چوري ڪرايا آهن.

## حوالا
# آمريڪا ڪئنيڊا آزاد واپار جو ٺاهه

**يو ايس -ڪئنيڊا فري ٽريڊ اگريمينٽ** (انگريزي ٻولي: *Canada–United States Free Trade Agreement, CUSFTA*, فرينچ: [*Accord de libre-échange entre le Canada et les États-Unis D'Amérique*] Error: {{Lang}}: text has italic markup (help)) يا آمريڪا- ڪئنيڊا آزاد واپار جو ٺاهه 4 آڪٽوبر 1988ع تي ٻنهي ملڪن وچ ۾ ٿيو هو. هن ٺاهه تي جنوري 1989ع ۾ عمل شروع ٿيو. هن تنظيم جو مقصد ٻنهي صحيون ڪندڙ ملڪن وچ ۾ واپار جي حوالي سان لاڳو مُختلف پابنديون ختم ڪرڻ، آزاد واپار لاءِ بهتر ماحول ڏيڻ، سيڙپ لاءِ آزاد ماحول ڏيڻ، ٺاهه تي عمل لاءِ بهتر سرشتو جوڙڻ ۽ وڌيڪ سهڪار لاءِ ماحول پيدا ڪري آزاد واپار جو سرشتو قائم ڪرڻ آهي.

## حوالا