# ڪانسي جو دور

قبل از هٽي مقبري مان مليل الاجا هويوڪ ڪانسي معيار مان هڪ، جيڪو ٽئين هزارين ق م سان تعلق رکي ٿو؛ اناطوليائي تهذيبن جو عجائب گهر، انقره

**ڪانسي جو دور** ('**Bronze Age'**) هڪ آثار قديمه جو دور آهي، جيڪو ايشيا، ويجھي اوڀر ۽ يورپ ۾ قديم سماجن ۾ مادي ثقافت جي ترقي ۾ هڪ مرحلي کي بيان ڪري ٿو. هڪ قديم تهذيب يا ثقافت کي ڪانسي جي دور جو حصو سمجهيو ويندو آهي، جيڪڏهن اهو يا ته پنهنجي ٽامي کي ڳاري ۽ ان کي ٽين، آرسينڪ، يا ٻين ڌاتو سان ملايو ڪري برونز پيدا ڪندو هو، يا ٻين هنڌن تي پيدا ٿيندڙ علائقن مان برونز لاءِ ٻيون شيون واپار ڪندو هو. ڪانسي جو دور ۾ پٿر جي دور کان پوءِ ۽ لوهه جي دور کان اڳ، ٽن دورن جي نظام جو وچين پرنسپل دور آهي. ڪانسي جي دور کي نئين پٿر جي دور (Neolithic) ۽ ٽامي جي دور (Chalcolithc) جي وچ ۾ هڪ منتقلي ۽ عالمي دور جي طور تي تصور ڪيو ويو آهي. اها تيڪنڪ واري ترقي مختلف وقتن تي مختلف هنڌن تي ٿي ۽ تنهن ڪري هر علائقي جي تاريخ هڪ مختلف تاريخ جي نظام سان ٺهيل آهي، پر ڪانسي جو دور پراڻي دنيا جي گهڻي حصي ۾ 3,000 ق.م. تائين شروع ٿي چڪو هو.

ڪانسي دور جون ثقافتون پهريون ڀيرو لکت کي ترقي ڏيڻ واريون ثقافتون هيون. آثارِ قديمه جي شاهدي موجب ميسوپوٽيميا جي ثقافتن، جيڪي ڪيلي لکت (Cuneiform) استعمال ڪنديون هيون، ۽ مصر، جيڪو هيروگلفي لکت استعمال ڪندو هو، دنيا جا سڀ کان اوائلي عملي لکت جا نظام تيار ڪيا. ڪنهن مخصوص علائقي ۾ عام طور تي لوهه دور جي آمد يا لکت جي ترقي، جيڪا به پهرين ٿي، ان کي ڪانسي دور جي پڄاڻيءَ جي نشاني سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کان پوءِ قبل از تاريخ جي جاءِ تي باقاعده تاريخ شروع ٿي وڃي ٿي؛ پر لکت جي شروعات ڪندڙ سڀ کان اوائلي علائقن ۾ اهو اصول هميشه لاڳو نه ٿيندو هو.

آمريڪا جي آثارِ قديمه ۾ روايتي طور پنج دورن وارو نظام استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ ڪانسي دور شامل ناهي، جيتوڻيڪ اتي ڪجهه ثقافتن ٽامي ۽ ڪانسي کي ڳاري استعمال ڪيو هو. آسٽريليا جي برِاعظم ۾ 1788ع ۾ يورپي آبادڪاري قائم ٿيڻ کان اڳ ڌاتوڪاريءَ جو ڪو به ثبوت نه مليو آهي.

گهڻن علائقن ۾ ڪانسي هڪ ناياب ۽ مهانگو ڌاتو رهيو، خاص طور تي ان ڪري جو ڪانسي ٺاهڻ لاءِ گهربل *ٽِن* (Tin) حاصل ڪرڻ ڏکيو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽِن جا ذخيرا دنيا ۾ تمام ٿورين جڳهن تي موجود هئا، جڏهن⁠تہ ٽامو تمام گهڻو عام هو. امڪان آهي ته ٽِن جا سڀ کان اوائلا ذخيرا دريائي ريتي يا بجري وارن ذخيرن (alluvial deposits) ۾ موجود هئا ۽ انهن کي شايد ساڳين طريقن سان حاصل ڪيو ويندو هو، جيڪي سون کي دريائي ذخيرن مان ڇنڊڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا هئا.
ڪجهه سماج اهڙا به هئا، جن پنهنجي ڪانسي دور جي وڏي حصي ۾ ڪانسي جو استعمال رڳو هٿيارن يا اشرافيه جي فني شين لاءِ ڪيو، جيئن چيني رسوماتي ڪانسي جون شيون، جڏهن⁠تہ عام هاري گهڻو ڪري اڃا تائين پٿر جا اوزار استعمال ڪندا رهيا. بهرحال، ان ڳالهه جو صحيح اندازو لڳائڻ ڏکيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪانسي جي نايابي سبب ان کي وڏي احتياط سان ٻيهر ڳاري ۽ ٻيهر استعمال ڪيو ويندو هو..

## ڌاتن جو استعمال

وڌيڪ ڏسو: قديم دور ۾ ٽِن جا ذريعا ۽ واپار
ڪانسي دور جي تهذيبن کي ان وقت موجود ٻين ڌاتن جي ڀيٽ ۾ ڪانسي جي وڌيڪ سخت ۽ پائيدار خاصيتن سبب ٽيڪنالاجي برتري حاصل ٿي. جيتوڻيڪ زميني لوهه قدرتي طور تمام گهڻو موجود هو، پر ان کي ڳارڻ لاءِ گهربل وڌيڪ گرمي پد، يعني 1,250 °C (2,280 °F)، ۽ ان تي ڪم ڪرڻ جي وڌيڪ ڏکيائي سبب، ٻئي هزارين ق م جي پڇاڙيءَ تائين اهو عام استعمال کان ٻاهر رهيو.

ٽِن جو گهٽ ڳرڻ وارو گرمي پد 232 °C (450 °F) ۽ ٽامي جو وچولو ڳرڻ وارو گرمي پد 1,085 °C (1,985 °F) هو، تنهنڪري اهي ٻئي ڌاتون نوپٿري دور جي ٺڪر پچائڻ وارين ڀٺين جي صلاحيت اندر هيون. اهي ڀٺيون 6000 ق م تائين وجود ۾ اچي چڪيون هيون ۽ گهٽ ۾ گهٽ 900 °C (1,650 °F) گرمي پيدا ڪرڻ جي قابل هيون.

ڌاتوڪاري جي يورپ ۽ ايشيا ڪوچا ۾ ڦهلاءُ؛ سڀ کان گهرا رنگ وارا علائقا سڀ کان پراڻا آهن.
ڪانسي دور جي سڃاڻپ ڪانسي جي وسيع استعمال سان ٿئي ٿي، پر ڪانسي ٽيڪنالاجي جو ظهور ۽ ترقي دنيا جي سڀني علائقن ۾ هڪ ئي وقت نه ٿي. ڪانسي پهريون ڀيرو اتر قفقاز جي مايڪوپ ثقافت ۾ چوٿين هزارين ق م جي وچ ڌاري آزاد طور تي دريافت ڪيو ويو، جنهن سبب اهي دنيا جي قديم ترين سڃاتل ڪانسي ٺاهيندڙ سمجهيا وڃن ٿا. البت مايڪوپ ثقافت رڳو آرسينيڪ ڪانسي استعمال ڪندي هئي.

ٻين علائقن ۾ ڪانسي ۽ ان سان لاڳاپيل ٽيڪنالاجي مختلف دورن ۾ ترقي ڪئي. ٽِن-ڪانسي ٽيڪنالاجي لاءِ منظم طريقن جي ضرورت هوندي هئي: ٽِن کي کوٽيو ويندو هو (اڪثر ڪاسٽيرائيٽ معدنيات مان)، پوءِ ان کي الڳ ڳاريو ويندو هو، ۽ ان کان پوءِ گرم ٽامي ۾ شامل ڪري ڪانسي جو مصر تيار ڪيو ويندو هو. ڪانسي دور ڌاتن جي وسيع استعمال ۽ واپاري نيٽ ورڪن جي ترقي جو دور هو.

2013ع جي هڪ رپورٽ موجب ٽِن سان ملايل قديم ترين ڪانسي هڪ ڌاتي ورق هو، جيڪو پنجين هزارين ق م جي وچ واري دور سان تعلق رکي ٿو ۽ سربيا جي پلوچنڪ ۾ ونچا ثقافت جي ماڳ تان مليو. جيتوڻيڪ روايتي طور هن ثقافت کي ڪانسي دور جو حصو نه سمجهيو ويندو آهي. بهرحال، ان ڌاتي ورق جي تاريخ بابت اختلاف موجود آهي.

## ويجهو اوڀر

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوقديم ويجهو اوڀر
اولهه ايشيا ۽ ويجهو اوڀر دنيا جا پهريان علائقا هئا جيڪي ڪانسي دور ۾ داخل ٿيا. اهو عمل چوٿين هزارين ق م جي وچ ڌاري ميسوپوٽيميا جي سومري تهذيب جي اڀار سان شروع ٿيو.

قديم ويجهي اوڀر جون ثقافتون سڄو سال جاري رهندڙ منظم زراعت ڪنديون هيون؛ لکت جا نظام تيار ڪيا؛ ڪمھار جو ڦيٿو ايجاد ڪيو؛ مرڪزي حڪومتون قائم ڪيون (اڪثر مورثي بادشاهتن جي صورت ۾)؛ لکيل قانوني ضابطا ترتيب ڏنا؛ شهر-رياستون، قومي رياستون ۽ سلطنتون وجود ۾ آنديون؛ ترقي يافته تعميري منصوبا شروع ڪيا؛ سماجي درجابندي، اقتصادي ۽ شهري انتظام، غلامي ۽ منظم جنگ، طب ۽ مذهب کي فروغ ڏنو. هن خطي جي سماجن فلڪيات، رياضيات ۽ نجوم جي بنيادن کي به استوار ڪيو.

هيٺ ڏنل تاريخون اندازي تي ٻڌل آهن.

### ويجهي اوڀر ۾ ڪانسي دور جون ورهاستون

ويجهي اوڀر ۾ ڪانسي دور کي ابتدائي، وچولي ۽ پڇاڙيءَ وارن دورن ۾ ورهايو ويندو آهي. هيٺ ڏنل تاريخون ۽ مرحلا صرف ويجهي اوڀر تي لاڳو ٿين ٿا، نه ته سڄي دنيا تي.

ڪجهه آثار قديمه جي ماهرن هڪ "اعليٰ تاريخ بندي" (High Chronology) به تجويز ڪئي آهي، جيڪا ڏاکڻي ليوانت جي شهرن جهڙوڪ حاصور، يريحو ۽ بيت شان مان مليل مادي شاهدي جي بنياد تي وچولي ڪانسي دور جهڙن مرحلن کي 300 کان 600 سال وڌيڪ پراڻو قرار ڏئي ٿي.

* ابتدائي ڪانسي دور (EBA يا EB): 3300–2100 ق م
	+ 3300–3000: EBA I
	+ 3000–2700: EBA II
	+ 2700–2200: EBA III
	+ 2200–2100: EBA IV

* وچولو ڪانسي دور (MBA يا MB) يا عبوري ڪانسي دور (IBA يا IB): 2100–1550 ق م
	+ 2100–2000: MBA I
	+ 2000–1750: MBA II A
	+ 1750–1650: MBA II B
	+ 1650–1550: MBA II C

* پڇاڙيءَ وارو ڪانسي دور (LBA يا LB): 1550–1200 ق م
	+ 1550–1400: LBA I
	+ 1400–1300: LBA II A
	+ 1300–1200: LBA II B (پڇاڙيءَ واري ڪانسي دور جو زوال)

### اناطوليه

وڌيڪ ڏسو: اناطوليه جي قبل از تاريخ#ڪانسي دور
1235 ق م جو هٽي ڪانسي لوح، چوروم-بوغازڪوي، اناطوليائي تهذيبن جو عجائب گهر، انقره
هٽي سلطنت 18هين صدي ق م دوران اتر اناطوليه جي هاتوسا شهر ۾ قائم ٿي. چوڏهين صدي ق م ۾ پنهنجي عروج تي هٽي سلطنت مرڪزي اناطوليه، ڏکڻ اولهه شام تائين اوگاريت ۽ مٿئين ميسوپوٽيميا تي مشتمل هئي.

1180 ق م کان پوءِ ليوانت ۾ عام افراتفري جي دور دوران، جنهن کي شايد سامونڊي قومن جي اوچتي آمد سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو، هٽي سلطنت ٽٽي ڪيترين آزاد "نو-هٽي" شهر-رياستن ۾ ورهائجي وئي، جن مان ڪجهه اٺين صدي ق م تائين قائم رهيون.

ارزاوا اولهه اناطوليه ۾ ٻئي هزارين ق م جي ٻئي اڌ دوران هڪ اهم سياسي طاقت هئي. اهو غالباً ترڪي ڍنڍن وارو علائقو کان ايجيئن سمنڊ جي سامونڊي ڪناري تائين پکڙيل هو. ارزاوا وچولي ۽ نئين هٽي بادشاهتن جو اولهندي پاڙيسري هو؛ ڪڏهن مخالف ۽ ڪڏهن تابعدار رياست.

اسوا اتحاد اولهه اناطوليه جي رياستن جو هڪ اتحاد هو، جنهن کي هٽين تودھاليا پهريون جي دور ۾ لڳ ڀڳ 1400 ق م ڌاري شڪست ڏني. ارزاوا کي گهڻو ڪري اسوا سان ڳنڍيو ويندو آهي، جيڪو ان جي اتر ۾ واقع هو، ۽ ممڪن آهي ته ڪجهه دورن ۾ اهي ساڳئي سياسي سڃاڻپ جا مختلف نالا هجن.

### مصر

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوقديم مصر
#### ابتدائي ڪانسي خاندان

هيٺئين حصي ۾ عورتاڻي انساني شڪل سان ڪانسي جو آئينو، مصر جو ارڙهون خاندان (1540–1296 ق م)
ٿوتموس ٽيون جو سفنڪس-شينهن (1479–1425 ق م)
قديم مصر ۾ ڪانسي دور ابتدائي خانداني دور کان اڳ وارو دور ت. 3150 BC ۾ شروع ٿيو. مصر جو قديم *ابتدائي ڪانسي دور*، جنهن کي مصر جو ابتدائي خانداني دور چيو وڃي ٿو، هيٺئين ۽ مٿئين مصر جي اتحاد ت. 3100 BC کان فوراً پوءِ شروع ٿيو. عام طور تي ان ۾ پهريون ۽ ٻيون خاندان شامل سمجهيا وڃن ٿا، جيڪي ابتدائي خانداني دور کان اڳ واري دور کان ت. 2686 BC تائين، يا قديم بادشاهت جي شروعات تائين، جاري رهيا. پهرئين خاندان سان گڏ گاديءَ جو هنڌ ابيدوس مان ميمفس ڏانهن منتقل ٿيو، جتي متحد مصر تي هڪ مصري ديوتا-بادشاهه حڪومت ڪندو هو. ابيدوس ڏکڻ ۾ اهم مقدس علائقو رهيو. قديم مصري تهذيب جون نمايان خصوصيتون، جهڙوڪ فن، معماري ۽ مذهب، ابتدائي خانداني دور ۾ شڪل اختيار ڪري ويون. ابتدائي ڪانسي دور ۾ ميمفس ان وقت جو سڀ کان وڏو شهر هو. علائقائي ڪانسي دور جي قديم بادشاهت ٽئين هزارين ق م واري ان دور جو نالو آهي، جڏهن مصري تهذيب پيچيدگي ۽ ڪاميابيءَ جي پنهنجي پهرين لڳاتار چوٽيءَ تي پهتي. اهو ٽن "بادشاهت" وارن دورن مان پهريون دور هو، جن هيٺئين نيل وادي ۾ تهذيب جي عروج کي ظاهر ڪيو؛ ٻيا ٻه دور وچولي بادشاهت ۽ نئين بادشاهت هئا.

مصر جو پهريون عبوري دور، جنهن کي گهڻو ڪري قديم مصري تاريخ جو "اونداهو دور" چيو ويندو آهي، قديم بادشاهت جي پڄاڻيءَ کان پوءِ لڳ ڀڳ 100 سال، يعني تقريباً 2181 کان 2055 ق م تائين، جاري رهيو. هن دور مان تمام گهٽ يادگاري شاهديون بچيون آهن، خاص طور تي ان جي شروعاتي حصي مان. پهريون عبوري دور هڪ متحرڪ زمانو هو، جڏهن مصر جي حڪمراني لڳ ڀڳ ٻن علائقن ۾ ورهايل هئي: هيٺئين مصر ۾ هيراڪليوپولس ۽ مٿئين مصر ۾ ٿيبس. آخرڪار اهي ٻه بادشاهتون تڪرار ۾ آيون، ۽ ٿيبس جي بادشاهن اتر کي فتح ڪري يارهين خاندان جي ٻئي حصي دوران مصر کي هڪ حڪمران هيٺ ٻيهر متحد ڪيو.

#### نوبيا

نوبيا ۾ ڪانسي دور 2300 ق م جيترو اوائلو شروع ٿيو. مصرين موجوده سوڊان ۾ نوبيا جي شهر مروي ۾ ٽامي ڳارڻ جو طريقو ت. 2600 BC ڌاري متعارف ڪرايو. ڪرما مان مليل ڪانسي ڍالڻ واري ڀٺي کي 2300–1900 ق م سان منسوب ڪيو ويو آهي.

#### وچولو ڪانسي خاندان

مصر جي وچولي بادشاهت 2055 کان 1650 ق م تائين جاري رهي. هن دور ۾ اوسيرس جي جنازي واري پوڄا عوامي قديم مصري مذهب تي غالب ٿي وئي. هي دور ٻن مرحلن تي مشتمل آهي: يارهون خاندان، جنهن ٿيبس مان حڪومت ڪئي، ۽ ٻارهون ۽ تيرهون خاندان، جن جو مرڪز اللشت هو. اڳ ۾ متحد بادشاهت کي يارهين ۽ ٻارهين خاندانن تي مشتمل سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي مؤرخ تيرهين خاندان جي هڪ حصي کي به وچولي بادشاهت سان لاڳاپيل سمجهن ٿا.

ٻيون عبوري دور دوران، قديم مصر وچولي بادشاهت جي پڄاڻي ۽ نئين بادشاهت جي شروعات جي وچ ۾ ٻيو ڀيرو انتشار ۾ پئجي ويو. هي دور خاص طور تي هڪسوس سبب مشهور آهي، جن جي حڪمراني پندرهين ۽ سورهين خاندانن تي مشتمل هئي. هڪسوس پهريون ڀيرو يارهين خاندان دوران مصر ۾ ظاهر ٿيا، تيرهين خاندان ۾ اقتدار ڏانهن وڌڻ شروع ڪيائون، ۽ ٻئي عبوري دور مان اوارس ۽ نيل ڊيلٽا تي قبضي سان اڀريا. پندرهين خاندان تائين اهي هيٺئين مصر تي حڪومت ڪري رهيا هئا. کين سترهون خاندان جي پڄاڻيءَ تي ڪڍيو ويو.

#### پڇاڙيءَ وارا ڪانسي خاندان

مصر جي نئين بادشاهت، جنهن کي مصري سلطنت به چيو وڃي ٿو، 16هين کان 11هين صدي ق م تائين قائم رهي. نئين بادشاهت ٻئي عبوري دور کان پوءِ آئي ۽ ان کان پوءِ ٽيون عبوري دور شروع ٿيو. اهو مصر جو سڀ کان خوشحال زمانو هو ۽ مصر جي طاقت جي عروج جي نشاندهي ڪري ٿو. پوئين نئين بادشاهت، جنهن ۾ اڻويهين ۽ ويهون خاندان (1292–1069 ق م) شامل هئا، رامسيسي دور جي نالي سان به سڃاتي وڃي ٿي، انهن يارنهن فرعونن جي نسبت سان جن رامسيس نالو اختيار ڪيو.

### ايراني پٽ

وڌيڪ ڏسو: ايراني پٽ
مرو دشت، فارس مان ٽئين هزارين ق م جي پڇاڙيءَ جو چانديءَ جو پيالو، جنهن تي خطي-ايلامي لکت آهي
ايلام ميسوپوٽيميا جي اوڀر ۾ واقع هڪ قبل از ايراني قديم تهذيب هئي. وچولي ڪانسي دور ۾ ايلام ايراني پٽ تي موجود بادشاهتن تي مشتمل هو، جن جو مرڪز انشان هو. ٻئي هزارين ق م جي وچ کان ايلام جو مرڪز خوزستان جي هيٺاهين علائقن ۾ سوسا ٿيو. ان جي ثقافت گوتي سلطنت ۽ ان کان پوءِ ايندڙ ايراني هخامنشي خاندان ٻنهي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

اوڪسس تهذيب وچ ايشيا جي ڪانسي دور واري ثقافت هئي، جيڪا ت. 2300–1700 BC سان منسوب ڪئي وڃي ٿي ۽ مٿئين آمو دريا، يعني اوڪسس، جي چوڌاري مرڪوز هئي. ابتدائي ڪانسي دور ۾ ڪوپيت داغ جي نخلستانن ۽ التين ديپي جي ثقافت هڪ ابتدائي شهري سماج کي ترقي ڏني. اهو نمازگا-تيپي جي سطح IV سان ٺهڪي اچي ٿو. التين ديپي ان وقت به هڪ اهم مرڪز هو. ٺڪر ڦيٿي تي ٺاهيو ويندو هو. انگور پوکيا ويندا هئا. هن شهري ترقي جو عروج وچولي ڪانسي دور ت. 2300 BC ۾ پهتو، جيڪو نمازگا-ديپي جي سطح V سان لاڳاپيل آهي. هن ڪانسي دور واري ثقافت کي باختر-مارغيانا آثار قديمه مرڪب چيو وڃي ٿو.

ڪلي ثقافت، جيڪا سنڌو ماٿري جي تهذيب سان ملندڙ جلندڙ هئي، ڏاکڻي بلوچستان، يعني گيدروسيا، ۾ ت. 2500–2000 BC دوران موجود هئي. ان جي معيشت زرعي هئي. ڪيترن هنڌن تي بند مليا آهن، جيڪي انتهائي ترقي يافته پاڻي انتظام نظام جو ثبوت ڏين ٿا.

جانورن جو مالڪ، ڪلورائيٽ ۾، جيروفٽ ثقافت، ت. 2500 BC، ڪانسي دور I، ايران جو قومي عجائب گهر
ڪونار صندل کي مفروضاتي جيروفٽ ثقافت سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو، جيڪا ٽئين هزارين ق م واري ثقافت آهي ۽ جنهن جو تصور 2001ع ۾ ضبط ڪيل نوادرات جي هڪ مجموعي جي بنياد تي پيش ڪيو ويو.

### ليوانت

وڌيڪ ڏسو: ڪنعان, ليوانت جي قبل از تاريخ#ڪانسي دور, ۽ قديم ليوانت جي تاريخ#ڪانسي دور
پڻ ڏسو: آثار قديمه وارن دورن جي فهرست (ليوانت)
تمنا وادي، نقب رڻ پٽ، اسرائيل ۾ ٽامي-پٿر دور جي ٽامي جي کاڻ
جديد علمي تحقيق ۾ ڪانسي دور واري ليوانت جي تاريخ بندي هن ريت ورهايل آهي:

* ابتدائي شامي، يا قبل از شامي – جيڪو ابتدائي ڪانسي دور سان ٺهڪي اچي ٿو
* پراڻو شامي – جيڪو وچولي ڪانسي دور سان ٺهڪي اچي ٿو
* وچولو شامي – جيڪو پڇاڙيءَ واري ڪانسي دور سان ٺهڪي اچي ٿو

*نو-شام* اصطلاح ابتدائي لوهه دور لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.

پراڻي شامي دور تي ايبلائي پهرين بادشاهت، ناگار ۽ ماريائي ٻي بادشاهت جو غلبو هو. اڪادين ليوانت جي وڏن علائقن کي فتح ڪيو، ۽ انهن کان پوءِ اموري بادشاهتون ت. 2000–1600 BC اڀريون، جيڪي ماري، يمحاد، قطنا ۽ اسيريا ۾ وجود ۾ آيون. 15هين صدي ق م کان پوءِ امورو اصطلاح عام طور تي ان علائقي لاءِ استعمال ٿيو، جيڪو ڪنعان جي اتر کان اورونٽس ندي تي قادش تائين پکڙيل هو.

اوگاريت جو مصر سان سڀ کان اوائلو ڄاتل رابطو، ۽ اوگاريتي تهذيب جي پهرين صحيح تاريخ بندي، هڪ ڪارنيليئن مڻي مان ملي ٿي، جنهن کي وچولي بادشاهت جي فرعون سينوسرت پهريون سان سڃاتو ويو آهي، جنهن جي حڪمراني 1971–1926 ق م سان منسوب آهي. مصري فرعونن سينوسرت ٽيون ۽ امينمهات ٽيون جو هڪ اسٽيلا ۽ هڪ ننڍو بت به مليو آهي. بهرحال، اهو واضح ناهي ته اهي پهريون ڀيرو اوگاريت ڪڏهن پهتا. امارنا خطن ۾ اوگاريت مان ت. 1350 BC ڌاري لکيل پيغام مليا آهن، جيڪي اميتتمرو پهريون، نقمدو ٻيون ۽ سندس راڻي طرفان لکيا ويا هئا. 16هين کان 13هين صدي ق م تائين اوگاريت مصر ۽ قبرص، يعني الاشيا، سان مستقل رابطي ۾ رهيو.

ميتاني اتر شام ۽ ڏکڻ-اوڀر اناطوليه ۾ هڪ ڍلي نموني منظم رياست هئي، جيڪا ت. 1500–1300 BC دوران اڀري. اها هڪ هند-آريائي حڪمران طبقي طرفان قائم ڪئي وئي، جيڪو اڪثريتي حوري آبادي تي حڪومت ڪندو هو. هٽين طرفان ڪاسائي بابل جي تباهي کان پوءِ ميسوپوٽيميا ۾ پيدا ٿيل طاقت جي خال سبب ميتاني علائقائي طاقت بڻجي وئي. شروعات ۾ ميتاني جو وڏو مخالف ٿوتموسي مصر هو. پر هٽي سلطنت جي اڀار سان، ميتاني ۽ مصر گڏجي هٽي غلبي جي خطري کان پنهنجن گڏيل مفادن جي حفاظت لاءِ اتحادي بڻيا. چوڏهين صدي ق م ۾ پنهنجي عروج تي ميتاني جا فوجي مرڪز پنهنجي گاديءَ واشڪني جي چوڌاري هئا، جنهن کي آثار قديمه جي ماهرن خابور ندي جي سرچشمن وٽ واقع ڄاڻايو آهي. آخرڪار ميتاني هٽين ۽ پوءِ اسيريائي حملن آڏو جهڪي وئي ۽ آخر ۾ وچولي اسيريائي سلطنت جو هڪ صوبو بڻجي وئي.

اسرائيلي قديم ويجهو اوڀر جا هڪ قديم سامي ٻولي ڳالهائيندڙ ماڻهو هئا، جيڪي قبائلي ۽ بادشاهتي دورن (15هين–6هين صدي ق م) دوران ڪنعان جي هڪ حصي ۾ رهندا هئا، ۽ بادشاهت جي زوال کان پوءِ به ٿوري تعداد ۾ انهيءَ علائقي ۾ رهندا رهيا. "اسرائيل" نالو پهريون ڀيرو ت. 1209 BC، پڇاڙيءَ واري ڪانسي دور جي پڄاڻي ۽ لوهه دور جي بلڪل شروعات تي، مصري فرعون مرنپتاح جي قائم ڪيل مرنپتاح اسٽيلا تي ظاهر ٿئي ٿو.

آرامي اتر-اولهه سامي نيم خانه بدوش مالدار ماڻهو هئا، جيڪي پڇاڙيءَ واري ڪانسي دور ۽ ابتدائي لوهه دور ۾ موجوده شام، يعني بائبلي آرام، مان نڪتا. وڏا گروهه ميسوپوٽيميا ڏانهن لڏي ويا، جتي اهي مقامي اڪادي، يعني اسيريائي ۽ بابلي، آباديءَ سان ملي ويا. آرامين ڪڏهن به متحد سلطنت قائم نه ڪئي؛ اهي سڄي ويجهي اوڀر ۾ آزاد بادشاهتن ۾ ورهايل هئا. ڪانسي دور جي زوال کان پوءِ سندن سياسي اثر رڳو شامي-هٽي رياستن تائين محدود رهيو، جيڪي اٺين صدي ق م تائين مڪمل طور نو-اسيريائي سلطنت ۾ جذب ٿي ويون.

### ميسوپوٽيميا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوميسوپوٽيميا جي تاريخ
ميسوپوٽيميا جو ڪانسي دور ت. 3500 BC ڌاري شروع ٿيو ۽ ڪاسائي دور (ت. 1500 – c. 1155 BC) سان ختم ٿيو. ميسوپوٽيميا جي حوالي سان ابتدائي، وچولي ۽ پڇاڙيءَ واري ڪانسي دور واري عام ٽي-حصي ورهاست استعمال نٿي ٿئي. ان جي بدران فن ۽ تاريخي خصوصيتن تي ٻڌل ورهاست وڌيڪ عام آهي.

قديم ويجهي اوڀر جا شهر ڪيترن ڏهاڪن هزار ماڻهن جا گهر هئا. وچولي ڪانسي دور ۾ اور، ڪش، ايسن، لارسا ۽ نپور، ۽ پڇاڙيءَ واري ڪانسي دور ۾ بابل، ڪالاح ۽ آشور پڻ وڏي آبادي رکندڙ شهر هئا. اڪادي سلطنت (2335–2154 ق م) خطي جي غالب طاقت بڻجي وئي. ان جي زوال کان پوءِ سميرين نئين-سميري سلطنت سان ٻيهر عروج حاصل ڪيو. اسيريا، قديم اسيريائي سلطنت (ت. 1800–1600 BC) سان گڏ، اموري بادشاهه شمشي-ادد پهريون جي هيٺ علائقائي طاقت بڻجي وئي. بابل جو سڀ کان اوائلو ذڪر، جيڪو ان وقت هڪ ننڍڙو انتظامي شهر هو، 23هين صدي ق م ۾ سارگون اڪادي جي دور جي هڪ لوح تي ملي ٿو. اموري خاندان 19هين صدي ق م ۾ بابل جي شهر-رياست قائم ڪئي. هڪ صدي کان وڌيڪ عرصي کان پوءِ ان ٿوري وقت لاءِ ٻين شهر-رياستن تي قبضو ڪري مختصر حياتي رکندڙ پهرين بابلي سلطنت ٺاهي، جنهن کي قديم بابلي دور پڻ چيو وڃي ٿو.

اڪاد، اسيريا ۽ بابل سرڪاري استعمال ۽ ڳالهائڻ لاءِ لکيل اوڀر سامي اڪادي ٻولي استعمال ڪندا هئا. ان وقت تائين سومري ٻولي ڳالهائڻ ۾ استعمال نه ٿيندي هئي، پر اسيريا ۽ بابل ۾ مذهبي استعمال ۾ باقي رهي، ۽ پهرين صدي عيسوي تائين اهڙي ئي رهي. اڪادي ۽ سومري روايتن بعد واري اسيريائي ۽ بابلي ثقافت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ان جي باوجود، بابل، وڌيڪ فوجي طاقت رکندڙ اسيريا جي ابتڙ، غير مقامي اموري ماڻهن طرفان قائم ٿيو ۽ گهڻو ڪري ٻين غير مقامي قومن، جهڙوڪ ڪاسائي، آرامي ۽ ڪلدي، توڙي پنهنجي اسيريائي پاڙيسرين طرفان حڪمراني هيٺ رهيو.

## ايشيا

2000 ق م ۾ سياسي سرحدون
### وچ ايشيا

#### زرعي-مالداري

ڪيترن ڏهاڪن تائين عالمن وچ ايشيا کي سطحي نموني "مالداري دائرو" يا "خانه بدوش دنيا" سڏيو، جنهن کي محقق "وچ ايشيائي خال" چون ٿا: اهو 5,000 سالن جو عرصو هو، جنهن کي زراعت جي ابتدا بابت مطالعي ۾ نظرانداز ڪيو ويو. جبلن جي دامن وارن علائقن ۽ برفاني پاڻيءَ جي نهرن ڪانسي دور جي زرعي-مالدارن کي سهارو ڏنو، جن وچ ايشيا ۽ چين جي وچ ۾ پيچيده اوڀر-اولهه واپاري رستا ٺاهيا. انهن رستن ذريعي ڪڻڪ ۽ جَوَ چين ۾، ۽ ٻاجهري وچ ايشيا ۾ متعارف ٿي.

#### باختر-مارغيانا آثار قديمه مرڪب

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوباختر-مارغيانا آثار قديمه مرڪب
باختر-مارغيانا آثار قديمه مرڪب (BMAC)، جنهن کي اوڪسس تهذيب به چيو وڃي ٿو، وچ ايشيا جي ڪانسي دور واري تهذيب هئي، جيڪا ت. 2400 – c. 1600 BC سان منسوب آهي، ۽ موجوده اتر افغانستان، اوڀر ترڪمانستان، ڏکڻ ازبڪستان ۽ اولهه تاجڪستان ۾، مٿئين آمو دريا، يعني اوڪسس ندي، جي چوڌاري واقع هئي. ان جا ماڳ سوويت آثار قديمه ماهر وڪٽر ساريانيدي (1976ع) دريافت ڪري نالا ڏنا. باختر بختر، يعني جديد بلخ واري علائقي جو يوناني نالو هو، جيڪو هاڻوڪي اتر افغانستان ۾ آهي، ۽ مارغيانا فارسي ساتراپي مرغوش جو يوناني نالو هو، جنهن جي گادي مرو، موجوده ترڪمانستان ۾، هئي.

گهڻي معلومات ظاهر ڪري ٿي ته باختر-مارغيانا آثار قديمه مرڪب جا سنڌو ماٿري، ايراني پٽ ۽ ممڪن طور اڻ سڌي طرح ميسوپوٽيميا سان ويجها بين الاقوامي لاڳاپا هئا. سڀئي تهذيبون گم ٿيل موم ڍلائي واري طريقي کان واقف هيون.

2019ع جي هڪ مطالعي موجب، باختر-مارغيانا آثار قديمه مرڪب (BMAC) پوءِ واري ڏکڻ ايشيائي جينياتي جوڙجڪ ۾ بنيادي حصيدار نه هو.

#### سيما-توربينو مظھر

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوسيما-توربينو مظھر
التائي جبل، جيڪي سائبيريا ۽ منگوليا جي وچ ۾ قدرتي سرحد بڻجن ٿا، هڪ ثقافتي ڳجهارت جي شروعاتي هنڌ طور سڃاتا ويا آهن، جنهن کي سيما-توربينو مظھر چيو وڃي ٿو. اندازو ڪيو وڃي ٿو ته هن علائقي ۾ ت. 2000 BC ڌاري آبهوا ۾ آيل تبديلين، ۽ انهن کان پوءِ پيدا ٿيل ماحولياتي، اقتصادي ۽ سياسي تبديلين، اتر اوڀر يورپ ڏانهن اولهه طرف، چين ڏانهن اوڀر طرف، ۽ ويٽنام ۽ ٿائيلينڊ ڏانهن ڏکڻ طرف تيز ۽ وڏي پيماني واري لڏپلاڻ کي جنم ڏنو، جيڪا لڳ ڀڳ 4,000 mi (6,000 ڪلوميٽر) ڊگهي سرحدي پٽيءَ تائين پکڙيل هئي. هي لڏپلاڻ صرف پنجن کان ڇهن نسلن اندر ٿي، ۽ ان جي نتيجي ۾ اولهه ۾ فنلينڊ کان اوڀر ۾ ٿائيلينڊ تائين ماڻهن ساڳي ڌاتوڪاري ٽيڪنالاجي استعمال ڪئي، ۽ ڪجهه علائقن ۾ گهوڙن جي پالنا ۽ سواري به عام ٿي. بهرحال، ڏکڻ سائبيريا ۽ قازقستان جي ماڳن، يعني اندرونووو افق، جي جينياتي جاچ وڌيڪ امڪان ڏيکاري ٿي ته ڪانسي ٽيڪنالاجي اولهندي علائقن مان اوڀر طرف هند-يورپي لڏپلاڻ ذريعي پکڙي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٽيڪنالاجي اولهه وارن علائقن ۾ ڪافي عرصي کان ڄاتل هئي.

وڌيڪ اهو به اندازو ڪيو وڃي ٿو ته انهن ئي لڏپلاڻن يورالي ٻولين جي گروهه کي يورپ ۽ ايشيا ۾ پکڙيو، جنهن جي موجوده ميمبر ٻولين ۾ هنگري، فني ۽ ايسٽوني شامل آهن.

### اوڀر ايشيا

#### چين

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسوارليٽو ثقافت**,** شانگ خاندان**,** سانشنگدوئي**۽** هيٺيون شياجياديان ثقافت
شانگ خاندان جو ٻن هٿن وارو ڪانسي *گيفودنگ گوئي* (1600–1046 ق م)
بهار ۽ سرءُ دور جو *پو* ڪانسي ٿانءُ، جنهن تي هڪ ٻئي ۾ وڪوڙيل اژدھن جو نقش آهي (ت. 770 – c. 481 BC)
چين ۾ ڪانسي جون سڀ کان اوائليون شيون ماجياياو ثقافت جي ماڳ (3100–2700 ق م) مان مليون آهن.

"ڪانسي دور" جو اصطلاح اولهه يوريشيا جي آثار قديمه مان چين جي آثار قديمه ۾ منتقل ٿيو آهي، ۽ چيني قبل از تاريخ جي حوالي سان "ڪانسي دور" جي حد مقرر ڪرڻ بابت ڪو به گڏيل اتفاق يا عالمي طور استعمال ٿيندڙ قاعدو موجود ناهي. چين ۾ "ابتدائي ڪانسي دور" ڪڏهن ڪڏهن شانگ خاندان جي حڪمراني (16هين–11هين صدي ق م) سان هم زمان سمجهيو وڃي ٿو، ۽ پوءِ وارو ڪانسي دور ان کان پوءِ ايندڙ جو خاندان (11هين–3هين صدي ق م) سان لاڳاپيل ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته پنجين صدي ق م کان پوءِ ان کي چين جو لوهه دور چيو وڃي ٿو. البته اهو دليل به ڏنو وڃي ٿو ته چين ۾ ڪانسي دور صحيح معنيٰ ۾ ڪڏهن ختم ئي نه ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ لوهه دور ڏانهن ڪا واضح ۽ سڃاڻپ جوڳي منتقلي موجود ناهي. پنهنجي اڳوڻي جيڊ فن سان گڏ، ڪانسي کي لوهه يا پٿر جي ڀيٽ ۾ رسوماتي فن لاءِ وڌيڪ نفيس مواد سمجهيو ويندو هو.

چين ۾ ڪانسي ڌاتوڪاري جي شروعات ان دور ۾ ٿي، جنهن کي ارليٽو دور چيو وڃي ٿو؛ ڪجهه مؤرخن موجب اهو دور شانگ خاندان اندر اچي ٿو. ٻيا عالم سمجهن ٿا ته ارليٽو ماڳ اڳوڻي شيا خاندان سان لاڳاپيل آهن. آمريڪا جي نيشنل گيلري آف آرٽ چيني ڪانسي دور کي ت. 2000 – c. 771 BC قرار ڏئي ٿي؛ اهو دور ارليٽو ثقافت سان شروع ٿئي ٿو ۽ اولهه جو خاندان جي حڪمراني جي ٽٽڻ سان اوچتو ختم ٿئي ٿو.

اهو مڃڻ جو سبب موجود آهي ته چين ۾ ڪانسي جو ڪم ٻاهرين اثر کان الڳ طور اندروني طور ترقي ڪيو. بهرحال، سنڪيانگ ۾ يوروپوئيڊ تارم مميون جي دريافت سبب ڪجهه آثار قديمه ماهرن، جهڙوڪ يوهان گونار اينڊرسن، جان رومگارڊ ۽ آن ژيمن، اولهه کان اوڀر ڏانهن منتقلي جو هڪ ممڪن رستو تجويز ڪيو آهي. آن ژيمن موجب: "تصور ڪري سگهجي ٿو ته شروعات ۾ ڪانسي ۽ لوهه جي ٽيڪنالاجي اولهه ايشيا ۾ اڀري، پهرين سنڪيانگ علائقي تي اثرانداز ٿي، ۽ پوءِ زرد نديءَ جي واديءَ تائين پهتي، جنهن شانگ ۽ جو تهذيبن جي اڀار لاءِ ٻاهريون تحرڪ مهيا ڪيو." جان رومگارڊ موجب، "ڪانسي ۽ لوهه جا اوزار اولهه کان اوڀر ڏانهن سفر ڪندا نظر اچن ٿا، ساڳئي طرح ڦيٿيدار گاڏين جو استعمال ۽ گهوڙي جي گهريلو بڻجڻ به." سيما-توربينو ثقافت سان پڻ ممڪن لاڳاپا آهن، جيڪا "اتر يوريشيا ۾ هڪ بين الثقافتي مرڪب"، يوريشيائي اسٽيپي ۽ يورال علائقن سان لاڳاپيل آهي. بهرحال، چين مان هن وقت تائين مليل سڀ کان پراڻيون ڪانسي شيون سنڪيانگ بدران گانسو ۾ ماجياياو ماڳ تان مليون آهن.

ارليٽو جي پيداوار چين جي وچولي ميدانن ۾ سڀ کان اوائلي وڏي پيماني واري ڌاتوڪاري صنعت جي نمائندگي ڪري ٿي. اتر کان سيما-توربينو ڌاتوڪاري روايت جي اثر جي حمايت چين ۾ تازين دريافتن جي هڪ سلسلي سان ٿئي ٿي، جن ۾ ڪيترائي منفرد سوراخدار نيزن جا ڦر مليا آهن، جن ۾ هيٺ ڏانهن مڙيل ڪنڊا ۽ ساڪٽ جي ساڳي يا ابتڙ پاسي ننڍڙا حلقا آهن؛ اهي ڏکڻ سائبيريا جي سيما-توربينو بصري انداز سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا. اتر اولهه چين جا ڌاتوڪاري مرڪز، خاص طور تي گانسو جي قيجيا ثقافت ۽ شانشي جي لونگشان ثقافت، هن عمل ۾ وچولي ڪردار ادا ڪندا هئا.

چين ۾ لوهه جو استعمال جو خاندان (ت. 1046 – 256 ق م) جيترو اوائلو ملي ٿو، پر اهو تمام محدود رهيو. ڇهين صدي ق م ۾ لکيل چيني ادب لوهه ڳارڻ جي ڄاڻ جي شاهدي ڏئي ٿو، پر ان کان پوءِ به ڪجهه عرصي تائين آثار قديمه ۽ تاريخي رڪارڊ ۾ ڪانسي اهميت واري جاءِ تي برقرار رهي. ڊبليو. سي. وائيٽ دليل ڏئي ٿو ته لوهه "جو خاندان جي پڄاڻي (256 ق م) کان اڳ ڪنهن به دور ۾" ڪانسي جي جاءِ نه ورتي، ۽ ڪانسي جا ٿانوَ اوڀر هان دور تائين، يا 221 ق م تائين، ڌاتي ٿانوَن جي اڪثريت بڻيل رهيا.

چيني ڪانسي شيون عام طور يا ته استعمالي هونديون هيون، جهڙوڪ نيزن جا ڦر يا اڊزي جا مٿا، يا "رسوماتي ڪانسي جون شيون"، جيڪي روزمره جي ٿانوَن، اوزارن ۽ هٿيارن جا قيمتي مواد ۾ وڌيڪ نفيس روپ هونديون هيون. مثال طور قربانيءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪيترائي وڏا ٽي پيرن وارا ٿانوَ، جيڪي *ڊنگ* سڏجن ٿا؛ ٻيون به ڪيتريون الڳ شڪليون موجود آهن. بچيل ۽ سڃاتل چيني رسوماتي ڪانسيون عام طور تمام گهڻي سينگاريل هونديون آهن، اڪثر *تائوتي* نقش سان، جنهن ۾ اندازي طور ٺاهيل جانورن جا چهرا شامل هوندا آهن. اهي ٽن وڏن نقشي قسمن ۾ ظاهر ٿين ٿا: ڀوتن جا نقش، علامتي جانور، ۽ تجريدي نشان. ڪيترين وڏين ڪانسين تي ڍلائي ٿيل لکتون پڻ آهن، جيڪي اوائلي چيني لکت جي بچيل ذخيري جو وڏو حصو آهن ۽ جن تاريخدانن ۽ آثار قديمه ماهرن کي چين جي تاريخ، خاص طور جو خاندان جي دور، کي گڏ ڪرڻ ۾ مدد ڏني آهي.

اولهه جو خاندان جون ڪانسيون تاريخ جا وڏا حصا محفوظ ڪن ٿيون، جيڪي موجوده متنن ۾ نٿا ملن؛ اهي متن اڪثر مختلف مرتبي ۽ ممڪن طور مختلف سماجي طبقن جي ماڻهن لکيا هئا. ان کان علاوه، ڍليل ڪانسي جو ذريعو انهن محفوظ ڪيل رڪارڊن کي اهڙي پائيداري ڏئي ٿو، جيڪا هٿ لکتن کي حاصل نه هئي. انهن لکتن کي عام طور چئن حصن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: تاريخ ۽ هنڌ جو حوالو، يادگار بڻايل واقعي جو نالو، ڪانسي جي بدلي ڪاريگر کي ڏنل تحفن جي فهرست، ۽ وقف نامو. انهن ٿانوَن پاران مهيا ڪيل لاڳاپيل حوالن مورخن کي اولهه جو دور جي گهڻن ٿانوَن کي هڪ خاص وقتي دائري ۾ رکڻ جي قابل بڻايو آهي، جنهن سان اهي ٿانوَن جي ارتقا ۽ انهن ۾ محفوظ ٿيل واقعن جو پتو لڳائي سگهن ٿا.

#### جاپان

اصل مضمون جي لاءِ ڏسويايوئي دور
ٻي صدي ق م جو يايوئي دوتاڪو ڪانسي گهنڊ
جاپاني ٻيٽن ۾ ڪانسي جو تعارف ابتدائي يايوئي دور (ت. 300 BC) دوران ٿيو، جڏهن براعظم مان آيل آبادڪارن ڌاتوڪاري ۽ زرعي طريقا متعارف ڪرايا. ڪانسي ۽ لوهه ڳارڻ جا طريقا ٻين قديم اوڀر ايشيائي تهذيبن سان رابطن، خاص طور تي قديم ڪوريائي اپٻيٽ مان لڏپلاڻ ۽ واپار، ۽ قديم مکيه چيني سرزمين سان لاڳاپن وسيلي جاپاني ٻيٽن ۾ پکڙيا. لوهه گهڻو ڪري زرعي ۽ ٻين اوزارن لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته رسوماتي ۽ تقريبي شيون گهڻو ڪري ڪانسي مان ٺاهيون وينديون هيون. ڪانسي جا هٿيار، جهڙوڪ خنجر، هيلبرڊ ۽ نيزن جا ڦر، شروعات ۾ هٿيار طور ڪم ايندا هئا، پر پوءِ يايوئي دور جي پوئين حصي ۾ غير عملي رسوماتي شين ۾ بدلجي ويا.

#### ڪوريا

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسوگوجوسون**۽** مومون ٺڪر جو دور
ڪوريا جي ھواسن، ديگوڪ-ري مان ڪانسي جون شيون
ڪوريائي اپٻيٽ تي ڪانسي دور ت. 1000–800 BC ڌاري شروع ٿيو. شروعات ۾ اهو ليائوننگ ۽ ڏکڻ منچوريا جي چوڌاري مرڪوز هو؛ ڪوريائي ڪانسي دور واري ثقافت خاص طور رسوماتي شين ۾ منفرد نمونن ۽ اسلوبن کي ظاهر ڪري ٿي.

مومون ٺڪر جو دور پنهنجو نالو ڪوريائي ٻوليءَ جي اُن نالي مان وٺي ٿو، جيڪو بي سينگار يا سادن پچائڻ ۽ ذخيرو ڪرڻ وارن ٿانوَن لاءِ استعمال ٿئي ٿو؛ اهي ٿانوَ سڄي دور، خاص طور 850 ۽ 550 ق م جي وچ ۾، ٺڪر جي مجموعي جو وڏو حصو بڻجن ٿا. مومون دور ڪوريائي اپٻيٽ ۽ جاپاني ٻيٽن ٻنهي ۾ شديد زراعت ۽ پيچيده سماجن جي شروعات لاءِ مشهور آهي.

ڏکڻ ڪوريائي اپٻيٽ جي وچولي مومون ٺڪر دور واري ثقافت آهستي آهستي ڪانسي پيداوار اختيار ڪئي (ت. 700–600 BC)، ان کان اڳ هڪ اهڙو دور هو جنهن ۾ ليائوننگ طرز جا ڪانسي خنجر ۽ ٻيون ڪانسي شيون ڏاکڻي اپٻيٽ جي اندروني حصن تائين مٽا سٽا ٿينديون هيون (ت. 900–700 BC). ڪانسي خنجر انهن شخصيتن کي وقار ۽ اختيار ڏيندا هئا، جيڪي انهن کي استعمال ڪندا هئا ۽ ڏکڻ سامونڊي مرڪزن جهڙوڪ ايگم-ڊونگ ماڳ تي اعليٰ حيثيت وارن ميگالٿڪ دفنن ۾ انهن سان گڏ دفن ٿيندا هئا. ڪانسي 100 ق م تائين رسمن ۽ جنازي وارين نذرن ۾ هڪ اهم عنصر رهي.

### ڏکڻ ايشيا

(تاريخون اندازي تي ٻڌل آهن؛ تفصيل لاءِ لاڳاپيل مضمون ڏسو)

#### سنڌو ماٿري

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوسنڌو ماٿري جي تهذيب
موهن جي دڙي مان مليل *ناچڻي ڇوڪري*، ت. 2500 BC
برصغير ۾ ڪانسي دور جي شروعات سنڌو ماٿري جي تهذيب جي قيام سان ت. 3300 BC ڌاري ٿي. سنڌو ماٿري جي رهواسين، يعني هڙپائين، ڌاتوڪاري ۾ نيون ٽيڪنيڪون ترقي ڏنيون ۽ ٽامو، ڪانسي، سيهو ۽ قلعي پيدا ڪيا. پوئين هڙپائي ثقافت (1900–1400 ق م) ڪانسي دور کان لوهه دور ڏانهن منتقلي واري مرحلي سان همزمان هئي؛ تنهنڪري هن تبديليءَ جي صحيح تاريخ مقرر ڪرڻ ڏکيو آهي. دعويٰ ڪئي وئي آهي ته مهرڳڙهه ۾ ڦيٿي جي تاري جي شڪل وارو 6,000 سال پراڻو ٽامي جو تعويذ دنيا ۾ گم ٿيل موم ڍلائي (Lost-wax casting) جو سڀ کان اوائلو مثال آهي.

هن تهذيب جا شهر پنهنجي منظم شهري رٿابندي، پڪل سرن جي گهرن، پيچيده نيڪال واري نظام، پاڻيءَ جي فراهمي جي سرشتي، وڏين غير رهائشي عمارتن جي مجموعن، ۽ دستڪاري (ڪارنيليئن جا شيون، مهرن جي نقاشي) ۽ ڌاتوڪاري (ٽامو، ڪانسي، سيهو ۽ قلعي) جي نون طريقن لاءِ مشهور هئا. موهن جو دڙو ۽ هڙپا جهڙا وڏا شهر شايد 30,000 کان 60,000 ماڻهن تي مشتمل هئا، جڏهن ته پنهنجي عروج واري دور ۾ سڄي تهذيب جي آبادي هڪ کان پنج ملين ماڻهن جي وچ ۾ ٿي سگهي ٿي.

### ڏکڻ اوڀر ايشيا

لائوس ۾ ويلاٻولي ڪمپليڪس هڪ اهم آثار قديمه وارو ماڳ آهي، جيڪو ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ڪانسي ڌاتوڪاري جي شروعات جي تاريخ طئي ڪرڻ لاءِ اهميت رکي ٿو.

#### ٿائيلينڊ

بان چيانگ، ٿائيلينڊ ۾ ڪانسي جون آثار قديمه واريون شيون مليون آهن، جن جي تاريخ 2100 ق م تائين وڃي ٿي. بهرحال، بان چيانگ مان مليل انساني ۽ سورن جي هڏن جي ريڊيوڪاربن تاريخ بندي جي بنياد تي ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته بان چيانگ ۾ ڪانسي دور جي شروعات ٻي هزار ساله ق م جي پڇاڙيءَ ۾ ٿي هئي.

ميانمار جي نياونگ-گان ۾ ڪانسي جا اوزار ٺڪر ۽ پٿر جي شين سان گڏ کوٽيا ويا آهن. انهن جي تاريخ اڃا به وسيع حد (2300–500 ق م) اندر مقرر ڪئي وڃي ٿي.

بان نون وات، جنهن جي کوٽائي چارلس هائيم ڪئي، هڪ مالدار ماڳ هو، جتان 640 کان وڌيڪ قبرون مليون، جن مان ڪيتريون پيچيده ڪانسي جون شيون مليون آهن، جيڪي شايد سماجي حيثيت سان لاڳاپيل هيون.

بان چيانگ بهرحال ڏکڻ اوڀر ايشيا جو سڀ کان وڌيڪ دستاويزي ۽ ڌاتوڪاري بابت سڀ کان واضح ثبوت رکندڙ ماڳ آهي. ٽئين هزار ساله ق م جي پڇاڙيءَ کان پهرين هزار ساله عيسوي تائين پکڙيل هن ماڳ مان تدفيني ٿانوَ (2100–1700 ق م) ۽ ڪانسي ۽ ٽامي جي چوڙين جا ٽڪرا مليا آهن. هن ٽيڪنالاجي مان معلوم ٿئي ٿو ته شروعات کان ئي مقامي ڍلائي جو عمل موجود هو. مقامي ڍلائي ان نظريي جي حمايت ڪري ٿي ته ڪانسي پهريون ڀيرو ڪنهن ٻئي ملڪ مان ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ متعارف ٿي هئي.

ڪجهه ماهرن جو خيال آهي ته ٽامي تي ٻڌل ڌاتوڪاري اتر اولهه ۽ وچ چين مان ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه طرف، گوانگ ڊونگ ۽ يونان جهڙن علائقن مان ٿيندي، آخرڪار ت. 1000 BC ڌاري ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين پهتي.

آثار قديمه جا ثبوت اهو پڻ ظاهر ڪن ٿا ته ڪانسي دور جي ڌاتوڪاري ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ سماجي درجابندي ۽ جنگين لاءِ ايتري اهم محرڪ نه هئي، جيتري ٻين علائقن ۾ هئي، ۽ سماجي تنظيم سردارن واري نظام کان هٽي هيٽرارڪل (متوازي اقتداري) نيٽ ورڪن ڏانهن منتقل ٿي وئي. بان لم خائو، بان نا دي، نون-نوڪ ٿا، خوڪ فانوم دي ۽ نونگ نور جهڙن ماڳن جي تجزين محققن کي بار بار هن نتيجي تي پهچايو آهي ته اتي مضبوط سماجي درجابندي موجود نه هئي.

#### ويٽنام

وڌيڪ ڏسو: ڊونگ سون ثقافت
نوپٿر دور سان لاڳاپيل پهريان ڪانسي جا نقارا، جيڪي ڊونگ سون نقارا سڏجن ٿا، اتر ويٽنام ۽ ڏکڻ چين جي ڳاڙهي نديءَ جو ڊيلٽا علائقن ۽ انهن جي آس پاس مان هٿ آيا. اهي ويٽنام جي ڊونگ سون ثقافت سان لاڳاپيل آهن.

اتر ويٽنام ۾ آثار قديمه جي تحقيق ڏيکاري ٿي ته ڌاتوڪاري جي شروعات کان پوءِ وبائي بيمارين جي شرح وڌي وئي. ابتدائي ۽ وچولي ڪانسي دور جي ماڳن مان مليل ڍانچن ۾ بيماريءَ جا نشان اڳين دورن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مليا آهن. ان جا ڪيترائي ممڪن سبب ٿي سگهن ٿا: وڌندڙ آباديءَ جي گهاٽائي ۽ زمين جي صفائي ۽ پوک سبب بيڪٽيريا يا فنگس وارن جراثيمن سان وڌيڪ رابطو؛ زرعي خوراڪ سبب مدافعتي صلاحيت ۾ گهٽتائي؛ يا اهڙين وبائي بيمارين جو ظهور، جيڪي ڌاتو دور ۾ وڌيڪ خطرناڪ صورت اختيار ڪري ويون.

#### ميانمار

## يورپ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسويورپ جو ڪانسي دور
هيٺ يورپ جي ڪانسي دور جي چند مشهور ثقافتن جا مثال ڏنل آهن؛ اهي لڳ ڀڳ وقتي ترتيب ۾ آهن، ۽ تاريخون اندازي تي ٻڌل آهن.

منتخب ڪيل ثقافتون وقت جي لحاظ کان هڪ ٻئي سان اوورليپ ڪنديون هيون، ۽ ڏيکاريل دور انهن جي اندازي ڪيل مڪمل حدن سان مڪمل طور تي نٿا ملن.

### ڏکڻ اوڀر يورپ

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسوقديم يورپ (آثار قديمه)**۽** وارنا ثقافت
وڌيڪ ڏسو: ڏکڻ اوڀر يورپ جي قبل از تاريخ#ڪانسي دور ۽ رومانيا ۾ ڪانسي دور
والچتران خزانو، 1600–1100 ق م، بلغاريا
ڪانسي جي رٿ جو ڦيٿو، ارن فيلڊ ثقافت، ت. 13th–12th century BC
راديوويچ ۽ ساٿين (2013ع) پلوچنڪ آثار قديمه ماڳ مان ت. 4650 BC سان منسوب ٽِن-ڪانسي جو ورق، ۽ سربيا ۽ بلغاريا مان 4000 ق م کان اڳ جا ٻيا 14 نوادرات، دريافت ٿيڻ جي رپورٽ ڏني. هن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اوائلي ٽِن-ڪانسي اڳ ۾ سمجهيل کان وڌيڪ عام هئي ۽ ويجهي اوڀر ۾ پهرين ٽِن-ڪانسي مصرن کان 1500 سال اڳ يورپ ۾ آزاد طور ترقي ڪري چڪي هئي. پيچيده ٽِن-ڪانسي جي پيداوار بلقان ۾ لڳ ڀڳ 500 سال جاري رهي. ليکڪن ٻڌايو ته اهڙي پيچيده ڪانسي جي پيداوار جا ثبوت پنجين هزارين ق م جي پڇاڙيءَ تي غائب ٿي وڃن ٿا، جيڪو "اتر اوڀر بلغاريا ۽ ٿريس ۾ وڏن ثقافتي مرڪبن جي زوال" سان همزمان آهي. ڪاسٽيرائيٽ ٽِن استعمال ڪندڙ ٽِن-ڪانسيون لڳ ڀڳ 1500 سال پوءِ ٻيهر هن علائقي ۾ متعارف ٿيون.

دنيا جا سڀ کان پراڻا سون جا نوادرات 4600 کان 4200 ق م جي وچ سان منسوب آهن، ۽ اهي بلغاريا جي وارنا جي قبرستان مان مليا. اهي نوادرات وارنا آثار قديمه عجائب گهر ۾ نمائش لاءِ رکيل آهن.

دابيني خزانو 2004ع کان 2007ع تائين مرڪزي بلغاريا ۾ ڪارلووو ڀرسان کوٽي ڪڍيو ويو. هي خزانو 18 کان 23 ڪيريٽ سون جي 20,000 زيورن وارين شين تي مشتمل آهي. انهن مان سڀ کان اهم هڪ خنجر هو، جيڪو سون ۽ پلاٽينم مان ٺهيل هو ۽ جنهن جو ڪنارو غير معمولي هو. هن خزاني کي ٽئين هزارين ق م جي پڇاڙيءَ سان منسوب ڪيو ويو آهي. سائنسدانن جو خيال آهي ته ڪارلووو وادي اڳ ۾ هڪ وڏو دستڪاري مرڪز هئي، جتان سون جا زيور سڄي يورپ ڏانهن برآمد ٿيندا هئا. اهو دنيا جي سڀ کان وڏن قبل از تاريخي سون جي خزانن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.

### ايجيئن

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوايجيئن تهذيب
مائيسيني تهذيب دوران ٺهيل سون جو اگاميمنون جو نقاب، مائيسيني، يونان، 1550 ق م
ايجيئن ڪانسي دور ت. 3200 BC ڌاري شروع ٿيو، جڏهن تهذيبن پهريون ڀيرو هڪ وسيع پيماني وارو واپاري نيٽ ورڪ قائم ڪيو. هن نيٽ ورڪ قبرص ڏانهن ٽِن ۽ ڪاٺ جو ڪوئلو درآمد ڪيو، جتي ٽامو کوٽيو ويندو هو ۽ ٽِن سان ملائي ڪانسي تيار ڪئي ويندي هئي. پوءِ ڪانسي جون شيون پري پري تائين برآمد ٿينديون هيون. ڀونوچ سمنڊ جي ڪجهه ڪانسي نوادرات ۾ ٽِن جي آئسوٽوپي تجزيي مان اشارو ملي ٿو ته اهي شايد ڪانسي دور واري برطانيا مان آيا هجن.

ان وقت جهاز رانيءَ جي ڄاڻ چڱي طرح ترقي ڪري چڪي هئي ۽ مهارت جي اهڙي چوٽيءَ تي پهتي، جنهن کان وڌيڪ مهارت شايد پولينيزيايي جهاز رانن کان سواءِ، 1730ع تائين حاصل نه ٿي، جڏهن ڪرونوميٽر جي ايجاد طول البلد جي صحيح تعين کي ممڪن بڻايو.

ڪريٽ ٻيٽ تي ڪنوسوس ۾ ٻڌل مينوئي تهذيب ظاهر ٿئي ٿو ته پنهنجي ڪانسي دور واري واپار کي منظم ۽ محفوظ ڪندي هئي. قديم سلطنتون عام خوراڪ جي ڀيٽ ۾ عياشي واريون شيون وڌيڪ اهم سمجهنديون هيون، جنهن سبب ڏڪار پيدا ٿيو.

#### ايجيئن زوال

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسوڪانسي دور جو زوال**۽** يوناني اونداهو دور
ڪانسي دور جي زوال دوران حملا، تباهيون ۽ ممڪن آباديءَ جون حرڪتون، ت. 1200 BC
ڪانسي دور جي زوال بابت نظرين هن خطي ۾ ڪانسي دور جي پڄاڻيءَ جي مختلف پاسن کي بيان ڪيو آهي. ايجيئن علائقي ۾ ڪانسي دور جي پڇاڙيءَ تي علائقائي واپاري سلطنت جي مائيسيني انتظاميا مينوئي غلبي جي زوال کان پوءِ آئي. ڪيترين مينوئي تابعدار رياستن پنهنجي آبادي جو وڏو حصو ڏڪار ۽ وبائن سبب وڃائي ڇڏيو. اهو ظاهر ڪري سگهي ٿو ته واپاري نيٽ ورڪ ناڪام ٿي چڪو هو، جنهن ڪري اهو واپار رڪجي ويو، جيڪو اڳ اهڙن ڏڪارن کي گهٽ ڪندو هو ۽ غذائي کوٽ سبب پيدا ٿيندڙ بيمارين کي روڪيندو هو. اهو پڻ ڄاڻايل آهي ته ان دور ۾ مينوئي سلطنت جو اناج گهر، يعني ڪارو سمنڊ جي اتر وارو علائقو، اوچتو پنهنجي آبادي جو وڏو حصو وڃائي ويٺو، ۽ ان ڪري شايد فصل پوکڻ جي ڪجهه صلاحيت به وڃائي ويٺو. اناطوليه ۾ خشڪي ۽ ڏڪار پڻ واپاري نيٽ ورڪن کي متاثر ڪري ايجيئن زوال جو سبب بڻيا هوندا، جنهن سبب ايجيئن علائقو ڪانسي ۽ عياشي وارين شين تائين رسائي کان محروم ٿيو.

ايجيئن زوال کي قبرصي ٻيلن جي ختم ٿيڻ سان به منسوب ڪيو ويو آهي، جنهن سبب ڪانسي جو واپار ختم ٿي ويو. اهي ٻيلا پوءِ وارن زمانن ۾ به موجود هئا، ۽ تجربن مان ظاهر ٿيو آهي ته پڇاڙيءَ واري ڪانسي دور ۾ ڪانسي جي پيداوار لاءِ گهربل پيماني تي ڪاٺ جو ڪوئلو ٺاهڻ انهن کي 50 سالن کان گهٽ عرصي ۾ ختم ڪري ڇڏي ها.

ايجيئن زوال جو هڪ سبب اهو پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته جڏهن لوهه جا اوزار وڌيڪ عام ٿي ويا ته ٽِن جي واپار جو بنيادي جواز ختم ٿي ويو، ۽ اهو واپاري نيٽ ورڪ اڳ وانگر ڪم ڪرڻ ڇڏي ويو. پوءِ مينوئي سلطنت جون نوآباديون خشڪي، ڏڪار، جنگ، يا انهن ٽنهي جي ڪنهن گڏيل اثر جو شڪار ٿيون، ۽ انهن کي سلطنت جي پري وارن وسيلن تائين رسائي نه رهي، جن وسيلي اهي آسانيءَ سان پاڻ کي بحال ڪري سگهن ها.

ٿيرا ڦاٽڻ ت. 1600 BC ڌاري، ڪريٽ کان 110 ڪلوميٽر (68 mi) اتر طرف ٿيو. هڪ خيال اهو آهي ته ٿيرا، جنهن کي اڄڪلهه عام طور سانتوريني چيو وڃي ٿو، مان پيدا ٿيل سونامي ڪريٽ جا شهر تباهه ڪري ڇڏيا. ممڪن آهي ته سونامي ڪريٽ جي بحري ٻيڙي کي ان جي گهريلو بندرگاهه ۾ تباهه ڪري ڇڏيو هجي، جنهن کان پوءِ ان اهم بحري جنگيون وڃائي ڇڏيون؛ نتيجي طور LMIB/LMII واقعي (ت. 1450 BC) ۾ ڪريٽ جا شهر سڙي ويا ۽ مائيسيني تهذيب ڪنوسوس تي قبضو ڪري ورتو. جيڪڏهن ڦاٽڻ 17هين صدي ق م جي پڇاڙيءَ ۾ ٿيو، جيئن گهڻا تاريخ بندي ڪندڙ سمجهن ٿا، ته پوءِ ان جا فوري اثر وچولي کان پڇاڙيءَ واري ڪانسي دور ڏانهن منتقلي سان لاڳاپيل ٿين ٿا، نه ته پڇاڙيءَ واري ڪانسي دور جي پڄاڻيءَ سان؛ پر اهو اهڙي بي ثباتي جو سبب بڻجي سگهيو ٿي، جنهن پهريان ڪنوسوس ۽ پوءِ مجموعي طور ڪانسي دور واري سماج جي زوال کي جنم ڏنو. اهڙي هڪ نظريي ۾ ٿيرا کان پوءِ سلطنت هلائڻ ۾ ڪريٽ جي مهارت جو ڪردار نمايان ڪيو وڃي ٿو. جيڪڏهن اها مهارت ڪريٽ ۾ مرڪوز هئي، ته مائيسيني ماڻهن ڪريٽي سلطنت هلائڻ ۾ سياسي ۽ واپاري غلطيون ڪيون هونديون.

آثار قديمه جون دريافتون، جن ۾ ٿيرا ٻيٽ جون ڪجهه دريافتون به شامل آهن، ظاهر ڪن ٿيون ته ڦاٽڻ وقت مينوئي تهذيب جو مرڪز حقيقت ۾ ڪريٽ بدران ٿيرا تي هو. هن نظريي موجب ڦاٽڻ سبب سياسي، انتظامي ۽ اقتصادي مرڪز جو تباهه ڪندڙ نقصان، گڏوگڏ ڪريٽ جي سامونڊي شهرن ۽ ڳوٺن کي سوناميءَ جي پهتل تباهي، مينوئي ماڻهن جي زوال کي تيز ڪيو. گهٽيل اقتصادي ۽ فوجي صلاحيت ۽ افسانوي دولت رکندڙ هڪ ڪمزور سياسي وحدت پوءِ فتح لاءِ وڌيڪ آسان هدف بڻجي وئي هوندي. حقيقت ۾ سانتوريني ڦاٽڻ کي عام طور ت. 1630 BC سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته مائيسيني يوناني ڪجهه ڏهاڪن بعد، ت. 1600 BC ڌاري، تاريخي رڪارڊ ۾ پهريون ڀيرو ظاهر ٿين ٿا. ڪريٽ (ت. 1450 BC) ۽ ٽروئي (ت. 1250 BC) تي پوئين مائيسيني حملن کي ڪمزور ٿيل مينوئي دنيا تي يونانين جي مسلسل وڌندڙ دٻاءَ جو تسلسل سمجهي سگهجي ٿو.

### وچ يورپ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسويورپ جو ڪانسي دور#وچ يورپ
نيبرا آسماني ڊسڪ، اونيتيس ثقافت، موجوده جرمني (1800–1600 ق م)
وچ يورپ ۾ ابتدائي ڪانسي دور جي اونيتيس ثقافت (2300–1600 ق م) ۾ ڪيترائي ننڍا گروهه شامل هئا، جهڙوڪ اسٽرائوبنگ، اڊلربرگ ۽ هاتوان ثقافتون. ڪجهه تمام شاهوڪار دفن، جيئن لوئبنگن واري قبر جنهن ۾ سون مان ٺهيل قبر جون نذرون مليون، اونيتيس ثقافت ۾ اڳ ئي موجود سماجي درجابندي جي واڌ ڏانهن اشارو ڪن ٿا. هن دور جا قبرستان ننڍا ۽ گهٽ ملندڙ آهن. اونيتيس ثقافت کان پوءِ وچولي ڪانسي دور (1600–1200 ق م) جي ٽمولس ثقافت آئي، جنهن جي سڃاڻپ ٽمولس ٽڪرين ۾ لاشن جي دفن سان ٿئي ٿي. اوڀر هنگري جي ڪوروش واري معاون ندين جي علائقن ۾ ابتدائي ڪانسي دور ۾ پهريان ماڪو ثقافت متعارف ٿي، جنهن کان پوءِ اوٽوماني ۽ گيولاوارشاند ثقافتون آيون.

پڇاڙيءَ واري ڪانسي دور جي ارن فيلڊ ثقافت (1300–700 ق م) جي سڃاڻپ لاشن کي ساڙي دفن ڪرڻ سان ٿئي ٿي. ان ۾ اوڀر جرمني ۽ پولينڊ جي لوسيٽيائي ثقافت (1300–500 ق م) شامل هئي، جيڪا لوهه دور تائين جاري رهي. وچ يورپ جي ڪانسي دور کان پوءِ لوهه دور جي هالسٽاٽ ثقافت (700–450 ق م) آئي. اهم ماڳن ۾ پولينڊ جو بسڪپين، جرمني جو نيبرا، سلوواڪيا جو ورابلي، ۽ سوئٽزرلينڊ جو زگ-زمپف شامل آهن.

جرمن قبل از تاريخ ماهر پال رائنيڪي ڪانسي A1 (Bz A1) دور (2300–2000 ق م: ٽڪنڊي خنجر، سڌا ڪهاڙا، پٿر جا کلائي محافظ، چقماقي تيرن جا ڦر) ۽ ڪانسي A2 (Bz A2) دور (1950–1700 ق م: ڌاتي دستي وارا خنجر، ڪناري وارا ڪهاڙا، هيلبرڊ، سوراخدار گول مٿن وارا پن، مضبوط ڪنگڻ) ۽ هالسٽاٽ A ۽ B (Ha A ۽ B) مرحلا بيان ڪيا.

### ڏکڻ يورپ

نوراغي سانتو انتيني، تورالبا، سارڊينيا، اٽلي
اپينائن ثقافت وچ ۽ ڏکڻ اٽلي ۾ هڪ ٽيڪنالاجي مرڪب هئي، جيڪا ٽامي-پٿر دور ۽ صحيح معنيٰ واري ڪانسي دور ٻنهي تي پکڙيل هئي. ڪاموني نامعلوم اصل وارا هڪ قديم ماڻهو هئا، جيڪي لوهه دور دوران موجوده لومبارڊي جي وال ڪامونيڪا ۾ رهندا هئا، جيتوڻيڪ شڪارين، ڌنارن ۽ هارين جا گروهه نوپٿر دور کان ئي هن علائقي ۾ رهندا آيا هئا.

سارڊينيا ۽ ڪورسيڪا ۾ واقع نوراغي تهذيب ابتدائي ڪانسي دور (18هين صدي ق م) کان ٻي صدي عيسوي تائين جاري رهي، جڏهن اهي ٻيٽ اڳ ئي روميائي ٿي چڪا هئا. انهن جو نالو مخصوص نوراغي ٽاورن تان پيو، جيڪي اڳ موجود ميگالٿڪ ثقافت مان ترقي ڪري نڪتا؛ اها ثقافت ڊولمين ۽ مينهير ٺاهيندي هئي.

اهي ٽاور يورپ جا سڀ کان بهتر محفوظ ٿيل ۽ سڀ کان وڏا ميگالٿڪ باقيات متفقه طور سمجهيا وڃن ٿا. انهن جو مقصد اڃا بحث هيٺ آهي: ڪجهه عالم انهن کي يادگاري قبرون سمجهن ٿا، ٻيا انهن کي ديو قامت ماڻهن جا گهر، ٻيا قلعن، ڌاتو ڳارڻ جي ڀٺين، قيدخانن، يا آخرڪار سج جي پوڄا وارن مندرن طور ڏسن ٿا. ٽئين هزارين ق م جي پڇاڙيءَ ڀرسان، سارڊينيا سسلي ڏانهن هڪ اهڙي ثقافت برآمد ڪئي، جنهن ننڍا ڊولمين، ٽرائليٿڪ يا گهڻ ڪنڊا قبر نما اڏاوتون ٺاهيون، جهڙوڪ سسلي جو "ڪاو ديئي سروي" ڊولمين. هن علائقي مان اهي مالٽا ۽ ڀونوچ سمنڊ جي ٻين ملڪن تائين پهتا.

ٽيراماري ثقافت موجوده اتر اٽلي جي پيانونا پدانا علائقي ۾، ڪيلٽ ماڻهن جي اچڻ کان اڳ، هڪ اوائلي هند-يورپي تهذيب هئي، ۽ يورپ جي ٻين حصن ۾ به موجود هئي. اهي ڪاٺ جي ٿنڀن تي ٺهيل گهرن وارن چورس ڳوٺن ۾ رهندا هئا. اهي ڳوٺ زمين تي ٺاهيا ويندا هئا، پر عام طور ڪنهن نديءَ يا واهيءَ جي ويجهو هوندا هئا، جن ۾ رستا گرڊ رٿا ٺاهيندا هئا. سڄو مرڪب هڪ قلعابند آباديءَ جي نوعيت رکندڙ هو. ٽيراماري ثقافت پيانونا پدانا ۾، خاص طور پانارو ندي سان گڏ مودينا ۽ بولونيا جي وچ ۾، ۽ يورپ جي باقي حصن ۾ پکڙيل هئي. هي تهذيب 17هين کان 13هين صدي ق م دوران وچولي ۽ پڇاڙيءَ واري ڪانسي دور ۾ ترقي ڪئي.

ڪاستيليئري ثقافت وچولي ڪانسي دور دوران استريا ۾ ترقي ڪئي. اها 15هين صدي ق م کان رومي فتح تائين، يعني ٽئين صدي ق م تائين، هڪ هزار سال کان وڌيڪ جاري رهي. ان جو نالو قلعابند ڳوٺن (*Castellieri*, Friulian: *cjastelir*) تان پيو، جيڪي هن ثقافت جي سڃاڻپ هئا.

ڪانيگريٽ ثقافت وچولي ڪانسي دور کان، يعني 13هين صدي ق م کان، لوهه دور تائين پيانونا پدانا ۾ ترقي ڪئي، موجوده اولهه لومبارڊي، اوڀر پيڊمونٽ ۽ ٽيسينو ۾. ان جو نالو ڪانيگريٽ نالي ڳوٺ تان پيو، جتي 20هين صديءَ ۾ ٺڪر ۽ ڌاتي شين سان گڏ لڳ ڀڳ پنجاهه قبرون مليون. ڪانيگريٽ ثقافت الپس جي اتر اولهندي حصي مان لڏي آئي ۽ سوئس الپس جي لڪن ۽ ٽيسينو مان هيٺ لهي پيانونا پدانا تائين پهتي.

گولاسيڪا ثقافت پڇاڙيءَ واري ڪانسي دور کان پو ميدان ۾ ترقي ڪرڻ شروع ٿي. ان جو نالو گولاسيڪا تان پيو، جيڪو ٽيسينو جي ڀرسان هڪ هنڌ آهي، جتي 19هين صدي جي شروعات ۾ ايبٽ Giovanni Battista Giani

 ان جا پهريان آثار کوٽي ڪڍيا، جن ۾ ٺڪر ۽ ڌاتي شين سان لڳ ڀڳ 50 قبرون شامل هيون. گولاسيڪا ثقافت جا آثار الپس جي ڏکڻ ۾، پو، سيزيا ۽ سيريو ندين جي وچ ۾، لڳ ڀڳ 20,000 چورس ڪلوميٽر (4,900,000 ايڪڙ) علائقي تي پکڙيل آهن، ۽ نائين کان چوٿين صدي ق م سان منسوب آهن.

### اولهه يورپ

#### برطانيا عظيم

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوبرطانيا جو ڪانسي دور
ڪانسي جي ڍال، برطانيا جو ڪانسي دور، 1300–1000 ق م
برطانيا عظيم ۾ ڪانسي دور کي ت. 2100 کان 750 ق م تائين جو دور سمجهيو وڃي ٿو. لڏپلاڻ براعظم مان نون ماڻهن کي ٻيٽن ڏانهن آندو. اسٽون هينج جي چوڌاري ابتدائي ڪانسي دور جي قبرن مان مليل لاشن جي ڏندن جي اينامل جي آئسوٽوپ تحقيق ڏيکاري ٿي ته گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه مهاجر موجوده سوئٽزرلينڊ واري علائقي مان آيا هئا. ٻيو مثال وٽلسي ڀرسان مست فارم آهي، جتي ڪانسي دور جو سڀ کان مڪمل ڦيٿو مليو آهي. بيڪر ثقافت اڳوڻن نوپٿر ماڻهن کان مختلف رويا ظاهر ڪيا، ۽ ثقافتي تبديلي نمايان هئي. خيال آهي ته انضمام پرامن هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ابتدائي هينج ماڳن مان ڪيترائي بظاهر نون ماڻهن اختيار ڪيا. هن وقت ڏکڻ برطانيا ۾ شاهوڪار ويسيڪس ثقافت ترقي ڪئي. ان کان علاوه، آبهوا خراب ٿي رهي هئي؛ جتي اڳ موسم گرم ۽ خشڪ هئي، اتي ڪانسي دور جي جاري رهڻ سان اها گهڻي نمي واري ٿي وئي، جنهن آباديءَ کي ٽڪرين ۾ آسانيءَ سان بچاءَ جوڳن هنڌن کان هٽائي زرخيز وادين ڏانهن مجبور ڪيو. هيٺاهين علائقن ۾ وڏا مالداري فارم ترقي ڪيا، جيڪي اقتصادي واڌ ۾ حصيدار لڳن ٿا ۽ وڌندڙ ٻيلن جي صفائيءَ جو سبب بڻيا. ڊيوريئل-رمبري ثقافت وچولي ڪانسي دور جي ٻئي اڌ (ت. 1400–1100 BC) ۾ انهن حالتن مان فائدو وٺڻ لاءِ اڀرڻ لڳي. ڊيون ۽ ڪارنوال اولهه يورپ جي وڏي حصي لاءِ ٽِن جا اهم ذريعا هئا، ۽ ٽامو اتر ويلز جي گريٽ اورم کاڻ جهڙن ماڳن مان ڪڍيو ويندو هو. سماجي گروهه قبيلائي لڳن ٿا، پر وڌندڙ پيچيدگي ۽ درجابندي به ظاهر ٿيڻ لڳي.

دفن، جيڪي هن دور تائين عام طور گڏيل هوندا هئا، وڌيڪ انفرادي ٿي ويا. مثال طور نوپٿر دور ۾ هڪ وڏو ڪمري وارو ڪيرن يا ڊگھو بارو ڪيترن مئلن کي رکندو هو، جڏهن ته ابتدائي ڪانسي دور جي ماڻهن پنهنجن مئلن کي انفرادي باروز ۾ دفن ڪيو، جن کي جديد برطانوي آرڊننس سروي نقشن تي عام طور ٽمولائي طور ڄاڻايو ويندو آهي، يا ڪڏهن سسٽن ۾، جن کي ڪيرن ڍڪي ڇڏيندا هئا.

انگلينڊ ۾ ڪانسي شين جو سڀ کان وڏو مقدار اوڀر ڪيمبرج شائر مان دريافت ٿيو، جن مان سڀ کان اهم 6,500 شين وارو آئلهم خزانو آهي. ڪانسي ٺاهڻ لاءِ ٽامي کي ٽِن سان ملائڻ جو عمل ٽامي جي دريافت کان ٿوري ئي دير پوءِ شروع ٿيو. ٽامي کي ڄاڻي واڻي زنڪ سان ملائي پتل ٺاهڻ لاءِ گهربل ٽيڪنيڪون پهرين هزارين ق م جي پڇاڙيءَ ۾ برطانيا عظيم ۾ پهتيون. اتر ويلز ۾ گريٽ اورم واري هڪ ٽامي جي کاڻ 70 m (230 ft) جي کوٽائي تائين پهتي. چيشائر ۾ ايلڊرلي ايج تي ڪاربن تاريخ بندي 95 سيڪڙو امڪان سان کاڻ کوٽڻ کي 2280 کان 1890 ق م جي وچ واري دور سان لاڳاپيل ڪري ٿي. سڀ کان اوائلو سڃاتل ڌاتوڪاري ماڳ، سگويلز، سومرسٽ، گهڻو پوءِ جو آهي، ۽ گلوبولر ارن طرز جي ٺڪر وسيلي ت. the 12th century BC سان منسوب آهي. 500 کان وڌيڪ قالبن جي ٽڪرن مان سڃاتل ٺڪر جا ٽڪرا هڪ تلوار جي دستي سان مڪمل طور ٺهڪي آيا، جيڪا ولبرٽن طرز جي آهي ۽ سومرسٽ ڪائونٽي ميوزيم ۾ رکيل آهي.

#### ائٽلانٽڪ ڪانسي دور

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوائٽلانٽڪ ڪانسي دور
يوٽفاس جي تلوار، هلورسوم ثقافت، نيدرلينڊز، ت. 1500 BC
ائٽلانٽڪ ڪانسي دور هڪ ثقافتي-جاگرافيائي علائقي طور هڪ ثقافتي مرڪب آهي (ت. 2100 – c.  / 800 / 700 cal. BC)، جنهن ۾ ائٽلانٽڪ آئيبيريا اپٻيٽ، يعني پرتگال، اندلس، گاليشيا، استورياس، ڪنتابريا، پائس باسڪو، ناوارا ۽ ڪاستيا ۽ ليئون، ائٽلانٽڪ فرانس، برطانيا ۽ آئرلينڊ جي پسمنظر ۾ مختلف ثقافتون شامل آهن؛ جڏهن ته ائٽلانٽڪ ڪانسي دور ڪانسي دور جي آخري مرحلي جي ثقافتي مرڪب طور ت. 1350 کان 700 ق م جي وچ سان منسوب آهي. ان جي سڃاڻپ اقتصادي ۽ ثقافتي مٽاسٽا سان ٿئي ٿي. واپاري رابطا ڊينمارڪ ۽ ڀونوچ سمنڊ تائين پکڙيل هئا. ائٽلانٽڪ ڪانسي دور ڌاتو پيداوار جي ڪيترن الڳ علائقائي مرڪزن سان متعين ٿيو، جن کي شين جي باقاعده سامونڊي مٽاسٽا هڪٻئي سان ڳنڍيو.

#### آئرلينڊ

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسوآئرلينڊ جي قبل از تاريخ#ڪانسي دور**۽** ائٽلانٽڪ ڪانسي دور
آئرلينڊ ۾ ڪانسي دور ت. 2000 BC ڌاري شروع ٿيو، جڏهن ٽامي کي ٽِن سان ملائي بالي بيگ قسم جا سڌا ڪهاڙا ۽ لاڳاپيل ڌاتي شيون ٺاهيون ويون. ان کان اڳ وارو دور ٽامي دور طور سڃاتو وڃي ٿو، جنهن جي سڃاڻپ ٽامي جا سڌا ڪهاڙا، خنجر، هيلبرڊ ۽ سوئا ٺاهڻ سان ٿئي ٿي. هن دور کي ٽن مرحلن ۾ ورهايو وڃي ٿو: ابتدائي ڪانسي دور (2000–1500 ق م)، وچولو ڪانسي دور (1500–1200 ق م)، ۽ پڇاڙيءَ وارو ڪانسي دور (1200 – ت. 500 BC). آئرلينڊ ابتدائي ڪانسي دور جي دفنن جي نسبتاً وڏي تعداد لاءِ مشهور آهي. ملڪ جا پٿري دائرا ۽ پٿري قطارون هن دور ۾ ٺاهيا ويا.

آئرلينڊ جي ابتدائي ڪانسي دور جي نوادرات مان هڪ خاص قسم سڌو ڪهاڙو آهي. سڌن ڪهاڙن جا پنج وڏا قسم آهن: لو ريويل ڪرانوگ (ت. 2200 BC)، بالي بيگ (ت. 2000 BC)، ڪلاها (ت. 2000 BC)، بالي ويلي (ت. 2000–1600 BC)، ڊيرينيگن (ت. 1600 BC)، ۽ ڪهاڙن جي شڪل وارا ڪيترائي ڌاتي انگوٽ.

### اتر يورپ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسونارڊڪ ڪانسي دور
ٽرنڊهولم سج رٿ، ڊينمارڪ، ت. 1500 BC
اتر يورپ ۾ ڪانسي دور ٻئي هزارين ق م تي پکڙيل آهي، جنهن ۾ اونيتيس ثقافت، ارن فيلڊ ثقافت، ٽمولس ثقافت، ٽيراماري ثقافت ۽ لوسيٽيائي ثقافت شامل آهن، ۽ اهو ت. 600 BC تائين جاري رهيو. اتر ڪانسي دور اسڪينڊينيائي قبل از تاريخ ۾ هڪ دور ۽ ڪانسي دور واري ثقافت ٻنهي طور ت. 1700–500 BC تائين رهيو، جنهن جا ماڳ اوڀر ۾ ايسٽونيا تائين مليا آهن. پڇاڙيءَ واري نوپٿر ثقافت کان پوءِ ايندڙ هن دور جا نسلي ۽ لساني لاڳاپا لکيل ذريعن جي غير موجودگي سبب اڻڄاتل آهن. ان کان پوءِ قبل از رومي لوهه دور آيو.

جيتوڻيڪ اتر يورپي ڪانسي دور جون ثقافتون نسبتاً دير سان آيون ۽ واپار وسيلي وجود ۾ آيون، پر انهن ماڳن مان اون، ڪاٺ، ۽ درآمد ڪيل وچ يورپي ڪانسي ۽ سون مان ٺهيل شاهوڪار ۽ چڱي طرح محفوظ شيون مليون آهن. ڪيترين پٿري نقاشين ۾ ٻيڙيون ڏيکاريل آهن، ۽ پٿر جي وڏي دفني يادگارن، جن کي پٿري ٻيڙيون چيو وڃي ٿو، مان ظاهر ٿئي ٿو ته جهاز راني اهم ڪردار ادا ڪندي هئي. هزارين پٿري نقاشيون ٻيڙيون ڏيکارين ٿيون، جيڪي گهڻو ڪري جنگ، مڇي مارڻ ۽ واپار لاءِ سيل ٿيل تختن مان ٺهيل ڪينون جي نمائندگي ڪن ٿيون. انهن جي تاريخ شايد نوپٿر دور تائين وڃي ٿي ۽ اهي قبل از رومي لوهه دور تائين جاري رهيون، جيئن هورتسپرنگ ٻيڙي مان ظاهر ٿئي ٿو. هن دور مان ڪيترائي ٽڪري نما دفن ۽ پٿري نقاشي ماڳ موجود آهن. ڪانسي ۽ سون جا ڪيترائي نوادرات مليا آهن. ڪانسي دور دوران نارڊڪ ملڪن ۾ ڪا به لکيل ٻولي موجود نه هئي. پٿري نقاشين جي تاريخ انهن ۾ ڏيکاريل نوادرات سان ڀيٽ ڪري مقرر ڪئي وئي آهي.

### اوڀر يورپ

يمنايا اسٽيپي مالدارن جي نسل جو ڪانسي دور ۾ ٻن ننڍن کنڊن، يعني يورپ ۽ ڏکڻ ايشيا، ۾ ڦهلاءُ، ۽ افاناسيوو ثقافت جو هنڌ، جنهن جون جينياتي خاصيتون يمنايا جهڙيون آهن.
يمنايا ثقافت (ت. 3300–2600 BC) پونٽڪ-ڪيسپيائي اسٽيپي جي پڇاڙيءَ واري ٽامي دور/ابتدائي ڪانسي دور جي ثقافت هئي، جيڪا اوائلي هند-يورپي ماڻهن سان لاڳاپيل هئي. اسٽيپي ۾ ان کان پوءِ ڪيٽاڪومب ثقافت (ت. 2800–2200 BC) ۽ پولتاوڪا ثقافت (ت. 2800–2200 BC) آيون. اتر طرف ٻيلو-اسٽيپي علائقي ۾ ويجهي لاڳاپي واري ڪارڊڊ ويئر ثقافت (ت. 3000–2350 BC) فاتيانوفو ثقافت (ت. 2900–2050 BC) سان اوڀر طرف پکڙي، جيڪا پوءِ اباشيوو ثقافت (ت. 2200–1850 BC) ۽ سنتاشتا ثقافت (ت. 2200–1750 BC) ۾ ترقي ڪري وئي. سڀ کان اوائليون ڄاتل رٿون سنتاشتا جي دفنن مان مليون آهن، ۽ اباشيوو ثقافت ۾ رٿ جي استعمال جا ان کان اڳ جا ثبوت موجود آهن. سنتاشتا ثقافت وڌيڪ اوڀر طرف وچ ايشيا تائين پکڙي ۽ اندرونووو ثقافت بڻجي وئي، جڏهن ته سروبنايا ثقافت (ت. 1900–1200 BC) اوڀر يورپ ۾ رٿن جو استعمال جاري رکيو.

### قفقاز

اتر قفقاز جي مايڪوپ ثقافت جون آرسينيڪ ڪانسي واريون شيون چوٿين هزارين ق م ڌاري سان منسوب ڪيون ويون آهن. هن جدت جي نتيجي ۾ آرسينيڪ ڪانسي ٽيڪنالاجي ڏکڻ ۽ اوڀر يورپ ۾ گردش ڪرڻ لڳي.

## آفريڪا

### صحارا کان ڏکڻ آفريڪا

پڻ ڏسو: آفريڪا ۾ ٽامي جي ڌاتوڪاري
آفريڪا جي گهڻن حصن ۾ لوهه ۽ ٽامي ڳارڻ تقريباً ساڳئي وقت ظاهر ٿيا. تنهنڪري مصر کان ٻاهر گهڻين ڪلاسيڪي آفريڪي تهذيبن هڪ الڳ ڪانسي دور جو تجربو نه ڪيو. لوهه ڳارڻ جا ثبوت ٽامي ڳارڻ کان اڳ يا ساڳئي وقت نائيجيريا ۾ ت. 900–800 BC، روانڊا ۽ برونڊي ۾ ت. 700–500 BC، ۽ تنزانيا ۾ ت. 300 BC ڌاري ظاهر ٿين ٿا.

صحارا کان ڏکڻ آفريڪا ۾ ٽامي ۽ لوهه جي ڌاتوڪاري آزاد طور ترقي ڪئي يا ٻاهران، يعني اتر آفريڪا کان صحارا پار يا هندي سمنڊ وسيلي، آندي وئي، ان بابت ڊگهي علمي بحث موجود آهي. آزاد ترقي ۽ ٻاهرين تعارف ٻنهي نظرين جا ثبوت گهٽ آهن، ۽ اهو موضوع اڃا به فعال علمي بحث هيٺ آهي. عالمن تجويز ڪيو آهي ته صحارا کان ڏکڻ آفريڪا ۾ آثار قديمه جي تحقيق جي لاڳاپيل کوٽ ۽ پراڻن تعصبات ٻنهي براعظم تي قبل از تاريخ ڌاتوڪاري بابت اسان جي سمجهه کي محدود يا جانبدار ڪيو آهي. هڪ عالم تاريخي ڄاڻ جي حالت کي هن طرح بيان ڪيو: "اهو چوڻ ته صحارا کان ڏکڻ آفريڪا ۾ ڌاتوڪاري جي تاريخ پيچيده آهي، شايد گهٽ چئبو."

### اولهه آفريڪا

اولهه آفريڪا ۾ ٽامي ڳارڻ جو عمل لوهه ڳارڻ جي ظاهر ٿيڻ کان اڳ موجود هو. اگاديز، نائجر، ڀرسان ٽامي ڳارڻ وارين ڀٺين جا ثبوت مليا آهن، جن کي 2200 ق م جيترو اوائلو قرار ڏنو ويو آهي. بهرحال، هن علائقي ۾ 1000 ق م کان اڳ ٽامي جي پيداوار بابت ثبوت بحث هيٺ آهن. اڪجوجت، موريطانيا ۾ ٽامي جي کاڻ ۽ ڳارڻ جا ثبوت مليا آهن، جيڪي ت. 800–400 BC ڌاري ننڍي پيماني جي پيداوار جو اشارو ڏين ٿا.

## آمريڪا

پڻ ڏسو: قبل از ڪولمبي آمريڪا ۾ ڌاتوڪاري ۽ قبل از ڪولمبي ميسوامريڪا ۾ ڌاتوڪاري
ڏکڻ آمريڪا جي موچي ثقافت آزاد طور ڪانسي ڳارڻ کي دريافت ۽ ترقي ڏني. ڪانسي ٽيڪنالاجي کي انڪا ماڻهن وڌيڪ ترقي ڏني ۽ استعمالي شين ۽ مجسمن لاءِ استعمال ڪيو. اولهه ميڪسيڪو ۾ محدود ڪانسي ڳارڻ جو پوءِ وارو ظهور يا ته ان علائقي جي آنڊي تهذيبن سان رابطي يا ٽيڪنالاجي جي الڳ دريافت ڏانهن اشارو ڪري ٿو. اتر اولهه ارجنٽينا جي ڪلچاڪي ماڻهن وٽ ڪانسي ٽيڪنالاجي موجود هئي.

## واپار

واپار ۽ صنعت ڪانسي دور جي تهذيبن جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سنڌو ماٿري جي تهذيب جون شيون قديم ميسوپوٽيميا ۽ مصر ۾ ملڻ مان واضح ٿئي ٿو ته اهي تهذيبون نه رڳو هڪٻئي سان رابطي ۾ هيون، پر واپار به ڪنديون هيون. اوائلي ڊگهي فاصلي وارو واپار لڳ ڀڳ مڪمل طور عياشي وارين شين، جهڙوڪ مصالحا، ڪپڙا ۽ قيمتي ڌاتن، تائين محدود هو. ان سان نه رڳو اهي شهر شاهوڪار ٿيا جن وٽ اهي شيون گهڻي مقدار ۾ هيون، پر تاريخ ۾ پهريون ڀيرو ثقافتن جي پاڻ ۾ ملاوٽ پڻ ٿي.

واپاري رستا رڳو زمين تي نه هئا. پهريان ۽ سڀ کان وسيع واپاري رستا دريائن سان گڏ هئا، جهڙوڪ نيل، دجله ۽ فرات، جن انهن دريائن جي ڪنارن تي شهرن جي واڌ کي جنم ڏنو. پوءِ اٺن جي گهريلو بڻجڻ پڻ زميني واپاري رستن کي وڌائڻ ۾ مدد ڏني، جنهن سنڌو ماٿري کي ڀونوچ سمنڊ سان ڳنڍيو. ان سان وڌيڪ شهر انهن هنڌن تي ظاهر ٿيا، جتي ڪاروان سراءِ يا بندرگاهه هوندو هو، ۽ جتي قافلن جا رستا ختم ٿيندا هئا.

## پڻ ڏسو

* ڊوور ڪانسي دور جي ٻيڙي
* فيريبي ٻيڙيون
* ٽڪري قلعو
* لانگڊن بي، ڪينٽ جو خزانو
* وچولي ڪانسي دور جون لڏپلاڻون (قديم ويجهو اوڀر)
* اوڪسهاڊ انگوٽ
* شروپشائر بلا
* انساني ارتقا جو وقتي خاڪو
* ٽولينسي وادي جنگ جو ميدان

## نوٽس

## حوالا

* Eogan, George (1983). *The Hoards of the Irish Later Bronze Age*. Dublin University College. ISBN 0-901120-77-4.
* Bradley, Richard; Hall, David; Coles, John; Entwistle, Roy; Raymond (1994). *Fenland Survey*. London: English Heritage. ISBN 1-85074-477-7.
* Pernicka, E., Eibner, C., Öztunah, Ö., Wagener, G. A. (2003). "", In: Wagner, G. A., Pernicka, E. and Uerpmann, H-P. (eds), *Troia and the Troad: scientific approaches*, Natural science in archaeology, Berlin, Germany; London, England: Springer, ISBN 3-540-43711-8, pp.
* Piccolo, Salvatore (2013). *Ancient Stones: The Prehistoric Dolmens of Sicily*. Abingdon (Great Britain): Brazen Head Publishing, ISBN 978-09565106-2-4
* Power, Denis. *Archaeological inventory of County Cork, Volume 3: Mid Cork*. Stationery Office, 1992. ISBN 978-0-7076-4933-7
* Waddell, John (1998). *The prehistoric archaeology of Ireland*, Galway University Press, 433 p., ISBN 1-901421-10-4

* Wood, J.R; Liu, Y. (2025), "Speculating on the sources of tin for the Chinese Bronze Age", *Journal of World Prehistory*, **38** (2) 10, doi:10.1007/s10963-025-09199-z

## ٻاهريان ڳنڍڻا

* "Bronze Age" . *Encyclopædia Britannica*. جلد 4 (11th ڇاپو). 1911.
* ڪانسي دور جي تجرباتي آثار قديمه ۽ عجائب گهر واريون نقلون
* اُمها آئش – ٻيهر جوڙيل ڪانسي دور جي ڌاتو ڍلائي
* اُمها آئش – قديم ڪانسي ڍلائي جي وڊيو ڪلپ
* ايجيئن ۽ بلقان قبل از تاريخ ايجيئن، بلقان ۽ اولهه اناطوليه بابت مضمون، ماڳ رپورٽون ۽ ڪتابيات ڊيٽابيس
* "ٿائيلينڊ ڏانهن اوائلي ڪانسي ٽيڪنالاجي جي منتقلي: نوان نقطه نظر"
* انساني وقتي خاڪو (انٽرايڪٽو) – سمٿسونين، قدرتي تاريخ جو قومي عجائب گهر (2016)
* غوطا خورن ڊيون جي ساحل ڀرسان ڪانسي دور جو خزانو کوٽي ڪڍيو

سانچو:ڪانسي دور footer
سانچو:قبل از تاريخي ايشيا
سانچو:آثار قديمه جو ٽن-دورن وارو نظام
سانچو:اختياري ڪنٽرول