# برطانوي راڄ

| برطانوي هندستان  |
| --- |
| 1858–1947 |
| 1909ع ۾ برطانوي راڄ جا سياسي انتظامي حصا. برطانوي هندستان گلابي رنگ جي ٻن ڇانورن ۾ ڏيکاريل آهي، جڏهن ته سڪم جي بادشاهت، نيپال جي بادشاهت، ڀوٽان ۽ نوابي رياستون پيل رنگ ۾ ڏيکاريل آهن. |
| حيثيت | برطانوي سلطنت جو نوآبادياتي علائقو، جيڪو شاهنشاهي سياسي ڍانچي هيٺ قائم هو (جنهن ۾ برطانوي هندستان ۽ نوابي رياستون شامل هيون) |
| گاديءَ جو شهر | * ڪلڪتو (1858ع–1911ع)
* نئين دهلي (1911ع/1931ع–1947ع)
 |
| سرڪاري ٻوليون | * انگريزي
* هندستاني (اردو)
* ٻيون هندستاني ٻوليون
 |
| رهواسي نالو | هندستاني، برطانوي هندستاني |
| حڪومت | آئيني بادشاهت |
| قانون ساز ادارو | شاهي قانون ساز ڪائونسل |
| • مٿيون ايوان | رياستي ڪائونسل (هندستان) |
| • هيٺيون ايوان | مرڪزي قانون ساز اسيمبلي |
| تاريخ |   |
|  |
| • 1857ع جي هندستاني بغاوت  | 10 مئي 1857ع |
| • هندستان حڪومت ايڪٽ 1858ع  | 2 آگسٽ 1858 |
| • هندستان آزادي ايڪٽ 1947ع  | 18 جولاءِ 1947 |
| • هندستان جي ورهاڱي  | 14–15 آگسٽ 1947ع |
|  |
| ايراضي |
| • ڪل | 4,993,650 چورس ڪلوميٽر (1,928,060 چورس ميل) |
| آبادي |
|  |
| • 1941  | 389,000,000 |
|  |
| ڪرنسي | هندستاني رپيو |

**برطانوي راڄ** (هندي: राज، *راج*، معنيٰ: *حڪومت*، *حڪمراني* يا *راڄ*) هندستاني برصغير تي برطانوي تاج جي سڌي حڪمراني جو دور هو، جيڪو 1858ع کان 1947ع تائين جاري رهيو. هن دور کي **هندستان ۾ تاجي حڪمراني** (Crown Rule in India) پڻ چيو وڃي ٿو.

هي راڄ 1857ع جي وڏي بغاوت کان پوءِ قائم ٿيو، جڏهن برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني کان حڪومت جا اختيار واپس وٺي سڌو سنئون برطانوي تاج حوالي ڪيا ويا. ان کان اڳ 1757ع کان 1858ع تائين هندستان جو وڏو حصو ايسٽ انڊيا ڪمپني جي انتظام هيٺ هو.

برطانوي راڄ دوران برطانوي حڪومت هندستان تي وائسراءِ جي ذريعي حڪمراني ڪندي هئي. هي نظام برطانوي هندستان جي سڌي انتظام هيٺ علائقن ۽ سوين نوابي رياستن تي مشتمل هو، جيڪي مقامي حڪمرانن وٽ رهڻ باوجود برطانوي تاج جي بالادستي قبول ڪنديون هيون.

برطانوي راڄ جو خاتمو 1947ع ۾ هندستان آزادي ايڪٽ 1947ع سان ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ برصغير ٻن آزاد ملڪن، هندستان ۽ پاڪستان ۾ ورهائجي ويو.

## نالو ۽ مفهوم

لفظ **راج** هندستاني ٻولي جي لفظ राज (*راج*) مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ "حڪمراني"، "راڄ"، "سلطنت" يا "حڪومت" آهي.

اصطلاح **برطانوي راڄ** خاص طور تي 1858ع کان 1947ع تائين هندستان تي برطانوي تاج جي حڪمراني لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ڪيترائي مورخ ان دور کي **هندستان ۾ تاجي حڪمراني** (Crown Rule) به سڏين ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت هندستان سڌو سنئون برطانوي بادشاهه يا راڻي جي اختيار هيٺ هو.

## جاگرافيائي حدون

برطانوي راڄ تقريباً اڄوڪي ڀارت، پاڪستان، بنگلاديش ۽ ميانمار جي تقريباً سموري علائقي تي پکڙيل هو، سواءِ انهن ننڍن علائقن جي جيڪي ٻين يورپي طاقتن جي قبضي ۾ هئا، جهڙوڪ گوا (پورچوگال) ۽ پونڊيچيري (فرانس).

هي علائقو انتهائي متنوع هو، جنهن ۾ هماليا جا جبل، زرخيز ٻوڏي ميدان، سنڌو-گنگا ميدان، ڊگهو سامونڊي ڪنارو، اُڀرندي خشڪ ٻيل، سُڪا بلند پٽ ۽ ٿر ريگستان شامل هئا.

ان کان علاوه، مختلف دورن ۾ برطانوي راڄ ۾ هي علائقا پڻ شامل رهيا:

* عدن صوبو (1858ع کان 1937ع تائين)
* هيٺيون برما (1858ع کان 1937ع تائين)
* مٿيون برما (1886ع کان 1937ع تائين)
* برطانوي صوماليه (عارضي طور 1884ع کان 1898ع تائين)
* آبنائي بستيون (Straits Settlements) (1858ع کان 1867ع تائين)

1937ع ۾ برطانوي برما جي جدائي کان پوءِ برما کي هندستان کان الڳ ڪري سڌو سنئون برطانوي تاج جي انتظام هيٺ آندو ويو، جتي اهو 1948ع ۾ آزادي حاصل ڪرڻ تائين رهيو.

ويهين صديءَ جي شروعات ۾ فارس نار جي صلحي رياستون (Trucial States) به آهستي آهستي برطانوي راڄ جي حڪومت سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا قائم ڪرڻ لڳيون. انهن جو درجو گهڻو ڪري هندستان جي نوابي رياستن جهڙو هو.

### پاڙيسري علائقا

خطّي جي ٻين ملڪن مان سيلان (هاڻوڪو سري لنڪا)، جنهن ۾ ان وقت ٻيٽ جا ساحلي ۽ اتر وارا حصا شامل هئا، 1802ع ۾ ايميانس جي معاھدي تحت برطانيا حوالي ڪيو ويو.

1793ع کان 1798ع تائين اهي ساحلي علائقا عارضي طور مدراس پريزيڊنسي جي انتظام هيٺ رهيا، پر ان کان پوءِ سيلان جا گورنر سڌو لنڊن کي جوابده هئا، تنهنڪري اهو برطانوي راڄ جو حصو نه هو.

نيپال بادشاهت ۽ ڀوٽان، برطانيا سان جنگين کان پوءِ معاھدا ڪري، برطانوي حڪومت طرفان آزاد رياستن طور تسليم ڪيا ويا.

سڪم بادشاهت 1861ع جي انگلو-سڪم معاھدي کان پوءِ هڪ نوابي (پرنسلي) رياست طور قائم ٿي، پر ان جي خودمختياري بابت سوال مڪمل طور واضح نه ٿيو.

مالديپ ٻيٽ 1887ع کان 1965ع تائين برطانوي تابعدار رياست (پروٽيڪٽوريٽ) رهيا، پر اهي برطانوي هندستان جو حصو نه هئا.

* 1909ع ۾ برطانوي راڄ ۽ ان جي چوڌاري موجود ملڪ
* 1909ع ۾ برطانوي سلطنت جي اندر برطانوي راڄ جو مقام

## تاريخ

### 1858ع–1868ع: بغاوت جا نتيجا، تنقيدون ۽ ردعمل

* لکشمي بائي، راڻي جهانسي، 1857ع جي وڏي بغاوت جي اهم اڳواڻن مان هڪ، جنهن پنهنجي رياست ضم ٿيڻ جي اصول (Doctrine of Lapse) سبب وڃائي هئي
* راڻي وڪٽوريا طرفان 1 نومبر 1858ع تي جاري ڪيل "هندستان جي شهزادن، سردارن ۽ عوام" لاءِ اعلان
* سر سيد احمد خان، محمدن اينگلو اورينٽل ڪاليج جا باني، جن ابتدائي تنقيدي ڪتاب *هندستاني بغاوت جا سبب* لکيو
* 1887ع ۾ هندستان جي شهنشاهه جي حيثيت سان راڻي وڪٽوريا جو يادگاري پورٽريٽ، وڏي بغاوت کان 30 سال پوءِ

جيتوڻيڪ 1857ع جي هندستاني بغاوت هندستان ۾ برطانوي اقتدار کي سخت ڌڪ رسايو، پر ان برطانوي راڄ کي ختم نه ڪيو. 1857ع تائين برطانوي حڪمران، خاص طور تي لارڊ ڊلهائوسي جي دور ۾، تيزيءَ سان اهڙو هندستان تعمير ڪري رهيا هئا جيڪو اقتصادي ۽ سماجي ادارن جي قوت ۽ معيار ۾ برطانيا جي برابر هجي. بغاوت کان پوءِ هو وڌيڪ محتاط ٿي ويا. بغاوت جي سببن تي گهري غور ويچار ڪئي وئي ۽ ان مان ٽي اهم سبق حاصل ڪيا ويا.

پهريون سبق عملي نوعيت جو هو. برطانوي حڪومت محسوس ڪيو ته انگريزن ۽ هندستانين جي وچ ۾ وڌيڪ رابطي، سمجهه ۽ دوستاڻن لاڳاپن جي ضرورت آهي؛ نه رڳو برطانوي فوجي آفيسرن ۽ سندن هندستاني ماتحتن جي وچ ۾، پر عام شهري زندگيءَ ۾ پڻ.
هندستاني فوج کي مڪمل طور نئين سر منظم ڪيو ويو. آگرا ۽ اوده جي متحده صوبن جي مسلمانن ۽ برهمڻن تي ٻڌل اهي فوجي دستا، جيڪي بغاوت جو مرڪزي حصو هئا، ختم ڪيا ويا. انهن جي جاءِ تي نيون رجيمينٽون قائم ڪيون ويون، جهڙوڪ سک ۽ بلوچ رجيمينٽون، جن بابت برطانوي حڪومت جو خيال هو ته انهن ثابت قدمي ۽ وفاداري ڏيکاري هئي. ان کان پوءِ هندستاني فوج جي بنيادي جوڙجڪ 1947ع تائين تقريباً ساڳي رهي.
1861ع جي آدمشماريءَ مان ظاهر ٿيو ته هندستان ۾ انگريزن جو ڪل تعداد 125,945 هو. انهن مان لڳ ڀڳ 41,862 شهري هئا، جڏهن⁠تہ تقريباً 84,083 يورپي فوجي آفيسر ۽ سپاهي هئا.
1880ع تائين مستقل هندستاني فوج ۾ 66,000 برطانوي سپاهي، 130,000 مقامي سپاهي ۽ نوابي رياستن جي فوجن جا تقريباً 350,000 سپاهي شامل هئا.

ٻيو سبق اهو هو ته شهزادن ۽ وڏن زميندارن، بغاوت ۾ شامل نه ٿي، برطانوي اقتدار لاءِ اهم سهارو فراهم ڪيو. لارڊ ڪيننگ جي لفظن ۾ اهي "طوفان ۾ بندن" وانگر ثابت ٿيا هئا.
ان ڪري نئين برطانوي راڄ ۾ انهن کي انعام طور برطانوي-هندستاني سياسي نظام ۾ شامل ڪيو ويو ۽ سندن علائقن ۽ اختيارن جي ضمانت ڏني وئي.
ساڳئي وقت برطانوي حڪومت اهو به محسوس ڪيو ته هاري، جن جي فائدي لاءِ متحده صوبن ۾ وڏا زرعي ۽ زميني سڌارا ڪيا ويا هئا، ڪيترن ئي هنڌن تي پنهنجن پراڻن جاگيردارن جي حمايت ڪري برطانيا خلاف وڙهيا هئا. نتيجي ۾ ايندڙ 90 سالن تائين ڪو به وڏو زميني سڌارو نه ڪيو ويو. بنگال ۽ بيهار وڏين جاگيرن وارن علائقن طور برقرار رهيا، جڏهن⁠تہ پنجاب ۽ اتر پرديش ۾ صورتحال مختلف هئي.

ٽيون سبق سماجي سڌارن سان لاڳاپيل هو. برطانوي حڪومت هندستانين جي سماجي تبديليءَ بابت ردعمل کان مايوس ٿي وئي. بغاوت کان اڳ هو سماجي سڌارن جا پرجوش حامي هئا، جهڙوڪ لارڊ وليم بينٽنڪ طرفان ستي جي رسم تي پابندي.
پر بغاوت کان پوءِ اهو خيال زور ورتو ته هندستان جون روايتون ۽ رسمون تمام گهڻيون مضبوط ۽ سخت آهن، جن کي آسانيءَ سان تبديل نٿو ڪري سگهجي. نتيجي ۾ برطانوي حڪومت سماجي معاملن، خاص طور تي مذهبي معاملن، ۾ وڌيڪ مداخلت ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ لڳي.
اهو تڏهن به برقرار رهيو جڏهن حڪومت ڪنهن مسئلي بابت مضبوط راءِ رکندي هئي، جيئن هندو ٻارڙي بيوه عورتن جي ٻيهر شاديءَ جي معاملي ۾.
هيءَ سوچ راڻي وڪٽوريا جي انهيءَ اعلان ۾ به ظاهر ٿي جيڪا بغاوت کان پوءِ جاري ڪئي وئي. ان اعلان ۾ چيو ويو:

> "اسان نه ته پنهنجا عقيدا پنهنجي رعيت تي مڙهڻ جو ڪو حق دعويٰ ڪريون ٿا ۽ نه ئي اهڙي ڪا خواهش رکون ٿا."
>
> —
>
>

هي بيان ان ڳالهه جو سرڪاري اظهار هو ته برطانوي حڪومت هندستان جي سماجي ۽ مذهبي معاملن ۾ مداخلت کان پاسو ڪرڻ جي پاليسي اختيار ڪري رهي هئي.

### 1858ع–1880ع: ريلويون، واهه ۽ ڏڪار ضابطو

* 1909ع ۾ هندستاني ريلويون جو نقشو، جيڪو دنيا جو چوٿون وڏو ريلوي جال هو. ريلوي جي تعمير 1853ع ۾ شروع ٿي.
* وڪٽوريا ٽرمينس، ممبئي جي تصوير، جيڪا 1888ع ۾ مڪمل ٿي.
* آگرا واهه (ت. 1873)، مڪمل ٿيڻ کان هڪ سال اڳ؛ 1904ع ۾ ڏڪار دوران آبپاشي وڌائڻ لاءِ ان کي ٻيڙين جي آمدرفت لاءِ بند ڪيو ويو.
* لارڊ رِپن، هندستان جو لبرل وائسراءِ، جنهن 1880ع ۾ ڏڪار ضابطو نافذ ڪيو.

اوڻيهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾، هندستان تي برطانوي تاج جي سڌي حڪمراني ۽ صنعتي انقلاب سان آيل فني تبديليءَ جو نتيجو اهو نڪتو جو هندستان ۽ برطانيا جون معيشتون هڪٻئي سان ويجهي نموني ڳنڍجي ويون.

حقيقت ۾ آمدرفت ۽ رابطن سان لاڳاپيل ڪيترين ئي وڏين تبديلين، جيڪي عام طور تاجي راڄ سان وابسته سمجهيون وڃن ٿيون، بغاوت کان اڳ ئي شروع ٿي چڪيون هيون. لارڊ ڊلهائوسي برطانيا ۾ تيزيءَ سان وڌندڙ فني ترقيءَ جو حامي هو، تنهنڪري هندستان ۾ به انهن نون وسيلا ۽ ٽيڪنالاجين جي تيز رفتاري سان واڌ ٿي.
ريلويون، شاهراهون، واهه ۽ پلون وڏي پيماني تي تعمير ڪيون ويون، جڏهن⁠تہ ٽيليگراف جون لائينون به تيزيءَ سان وڇايون ويون ته جيئن هندستان جي اندرين علائقن مان خام مال، جهڙوڪ ڪپهه، وڌيڪ آسانيءَ سان ممبئي جهڙن بندرگاهن تائين پهچي سگهي ۽ پوءِ برطانيا ڏانهن برآمد ڪيو وڃي.
ساڳئي وقت برطانيا ۾ تيار ٿيل شيون وري هندستان موٽائي آنديون وينديون هيون ته جيئن وڌندڙ هندستاني مارڪيٽن ۾ وڪرو ڪيون وڃن.

برطانيا جي ابتڙ، جتي بنيادي ڍانچي (انفراسٽرڪچر) جي ترقيءَ جا مالي خطرا نجي سيڙپڪارن تي هوندا هئا، هندستان ۾ اهي خطرا ٽيڪس ڏيندڙن، خاص طور تي هارين ۽ زرعي مزدورن، تي مڙهيا ويا. آخرڪار انهن منصوبن جي لاڳت لڳ ڀڳ 50 ملين پائونڊ تائين پهتي.
انهن وڏن خرچن جي باوجود هندستانين لاءِ ماهرانه روزگار جا موقعا تمام گهٽ پيدا ٿيا. 1920ع تائين، جڏهن هندستان وٽ دنيا جو چوٿون وڏو ريلوي جال موجود هو ۽ ان جي تعمير کي سٺ سال گذري چڪا هئا، تڏهن به هندستاني ريلوي ۾ رڳو ڏهه سيڪڙو "اعليٰ عهدا" هندستانين وٽ هئا.

فني ترقي هندستان جي زرعي معيشت کي به تبديل ڪري رهي هئي. اوڻيهين صديءَ جي آخري ڏهاڪي تائين ڪيترائي خام مال، نه فقط ڪپهه پر ڪجهه اناج پڻ، ڏورانهن عالمي مارڪيٽن ڏانهن برآمد ٿيڻ لڳا.
انهن مارڪيٽن جي اتار چڙهاءَ تي ڀاڙيندڙ ڪيترن ننڍن هارين پنهنجي زمين، مال متاع ۽ زرعي اوزار سُودي قرض ڏيندڙن جي هٿان وڃائي ڇڏيا.
اوڻيهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ هندستان ۾ وڏن ڏڪارن جو تعداد پڻ وڌي ويو. جيتوڻيڪ ڏڪار برصغير لاءِ ڪا نئين ڳالهه نه هئي، پر هن دور جا ڏڪار غير معمولي شدت وارا هئا، جن ۾ لکين ماڻهو فوت ٿيا.

برطانوي ۽ هندستاني ٻنهي قسمن جي ڪيترن نقادن انهن تباهين جو ذميوار نوآبادياتي انتظاميا کي قرار ڏنو.
بهرحال ڪجهه مثبت نتيجا به سامهون آيا. خاص طور تي نون واهن سان آباد ٿيل پنجاب ۾ تجارتي فصلن جي پوک سبب گهريلو استعمال لاءِ خوراڪ جي پيداوار وڌي وئي.Metcalf & Metcalf 2006, p. 126
ريلوي جال ڏڪار دوران امدادي سرگرمين لاءِ انتهائي اهم ثابت ٿيو. ان سامان جي آمدرفت جي قيمت گهٽائي، ۽ هندستاني مالڪيءَ واري نئين صنعت جي واڌ ويجهه ۾ به مدد ڪئي.
1876ع–1878ع جو وڏو ڏڪار کان پوءِ 1880ع ۾ هندستاني ڏڪار ڪميشن جي رپورٽ جاري ڪئي وئي. ان جي بنياد تي هندستاني ڏڪار ضابطا (Indian Famine Codes) نافذ ڪيا ويا، جيڪي دنيا جا ابتدائي ڏڪار پيمانا ۽ ڏڪار روڪٿام جا سرڪاري پروگرام هئا.
اهي ضابطا مختلف صورتن ۾ بعد ۾ سڄي دنيا ۾ لاڳو ڪيا ويا ۽ گڏيل قومون ۽ خوراڪ ۽ زراعت جي تنظيم به 1970ع واري ڏهاڪي تائين انهن مان فائدو وٺنديون رهيون.

### 1880ع واري ڏهاڪي کان 1890ع واري ڏهاڪي تائين: وچولو طبقو ۽ هندستاني قومي ڪانگريس

پڻ ڏسو: هندستاني قومي ڪانگريس
* ايلن آڪٽيوين هيوم (1829–1912)، جنهن هندستاني قومي ڪانگريس جو خيال ڪلڪتي يونيورسٽي جي گريجوئيٽن ڏانهن هڪ خط ۾ پيش ڪيو.
* ڪانگريس جو پهريون اجلاس، ممبئي، 28 ڊسمبر 1885ع. ٽئين قطار (وچ ۾) کاٻي کان ساڄي: دادا ڀائي نوروجي، هيوم، ڊبليو. سي. بونرجي ۽ فيروز شاهه مهتا.
* *هندستان ۾ غربت ۽ غير برطانوي حڪمراني*، 1901ع، مصنف دادا ڀائي نوروجي، برطانوي پارليامينٽ جو رڪن (1892–1895ع) ۽ ڪانگريس جو صدر (1886ع، 1893ع، 1906ع).
* فيروز شاهه مهتا، وڪيل، واپاري ۽ 1890ع ۾ هندستاني قومي ڪانگريس جي ڇهين اجلاس جو صدر.فيروز شاهه مهتا، وڪيل، واپاري ۽ 1890ع ۾ هندستاني قومي ڪانگريس جي ڇهين اجلاس جو صدر.

1880ع تائين هندستان ۾ هڪ نئون وچولو طبقو اُڀري چڪو هو، جيڪو آهستي آهستي سڄي ملڪ ۾ پکڙجي رهيو هو. ان کان علاوه، ان جي ميمبرن ۾ هڪ وڌندڙ يڪجهتي پيدا ٿي رهي هئي، جيڪا "همٿ افزائي ۽ بيزاري جي گڏيل اثرن" سبب وجود ۾ آئي هئي.

هن طبقي کي همٿ ان جي تعليمي ڪاميابين ۽ تعليم مان حاصل ٿيندڙ فائدن، جهڙوڪ هندستاني سول سروس ۾ روزگار، مان ملي. ان کي راڻي وڪٽوريا جي 1858ع واري اعلان مان پڻ حوصلا افزائي ملي، جنهن ۾ هن چيو هو:

> "اسان پاڻ کي پنهنجي هندستاني علائقن جي باشندن آڏو انهن ئي ذميدارين جو پابند سمجهون ٿا، جيڪي اسان پنهنجي ٻين رعيتن آڏو سمجهون ٿا."
>
>
>

هندستانين کي خاص طور تي تڏهن وڌيڪ اميد پيدا ٿي جڏهن 1867ع ۾ ڪينيڊين وفاق کي ڊومينين جو درجو مليو ۽ ان کي خودمختيار جمهوري آئين حاصل ٿيو.
همٿ جو هڪ ٻيو ذريعو مونيئر مونيئر-وليمز ۽ ميڪس مولر جهڙن همعصر مشرقيات جي عالمن جو ڪم هو، جن پنهنجي تحريرن ۾ قديم هندستان کي هڪ عظيم تهذيب طور پيش ڪيو.

ٻئي طرف بيزاري ۽ ناراضگي به وڌي رهي هئي. ان جا سبب صرف هندستان ۾ انگريزن جي نسلي امتيازي سلوڪ تائين محدود نه هئا، پر حڪومتي پاليسيون پڻ ذميوار هيون، جهڙوڪ هندستاني فوجين کي سامراجي جنگين ۾ استعمال ڪرڻ (مثال طور ٻي اينگلو-افغان جنگ) ۽ مقامي ٻولين جي صحافت تي ضابطا آڻڻ جون ڪوششون (مثال طور *مقامي ٻولين جي صحافت وارو قانون 1878ع*).
بهرحال، وائسراءِ لارڊ رِپن طرفان اِلبرٽ بل (1883ع) جي جزوي واپسي ئي اهو واقعو هو، جنهن ناراضگي کي منظم سياسي عمل ۾ تبديل ڪيو.

28 ڊسمبر 1885ع تي هن وچولي طبقي سان تعلق رکندڙ ماهرن ۽ دانشورن—جن مان ڪيترائي ممبئي، ڪلڪتي ۽ مدراس جي نون برطانوي يونيورسٽين جا تعليم يافته هئا ۽ برطانوي سياسي مفڪرن، خاص طور تي افاديت پسندي جي نظرين کان واقف هئا—ممبئي ۾ گڏ ٿي هندستاني قومي ڪانگريس جو بنياد رکيو.
انهن 70 ميمبرن ووميش چندر بونرجي کي پهريون صدر چونڊيو. شروعاتي رڪنيت گهڻو ڪري مغربي تعليم يافته اشرافيه تي مشتمل هئي، ۽ ان وقت تنظيم جو بنياد عام ماڻهن تائين وڌائڻ جي ڪا سنجيده ڪوشش نه ڪئي وئي هئي.

پنهنجن پهرين ويهن سالن دوران ڪانگريس بنيادي طور هندستان بابت برطانوي پاليسين تي بحث ڪندي رهي. انهن بحثن هڪ نئون هندستاني قومي نقطه نظر پيدا ڪيو، جنهن مطابق برطانيا هندستان جي دولت نيڪالي ڪري رهيو هو.

قومپرستن جو دعويٰ هئي ته برطانيا غيرمنصفاڻين واپاري پاليسين، مقامي صنعتن تي پابندين ۽ هندستاني ٽيڪسن کي استعمال ڪري هندستان ۾ برطانوي سرڪاري عملدارن جي وڏي پگهارن جي ادائيگي وسيلي ملڪ کي معاشي طور ڪمزور ڪري رهيو هو.

ٿامس بارنگ 1872ع کان 1876ع تائين هندستان جو وائسراءِ رهيو. سندس اهم ڪارنامن ۾ هڪ سرگرم سڌارڪ طور حڪومت جي معيار کي بهتر بڻائڻ شامل هو. هن وڏي پيماني تي ڏڪار متاثرن لاءِ امداد جو بندوبست ڪيو، ٽيڪسون گهٽايون ۽ بيوروڪريسي رڪاوٽن کي ختم ڪيو ته جيئن بک ۽ سماجي بيچيني کي گهٽائي سگهجي.
جيتوڻيڪ هو لبرل حڪومت طرفان مقرر ٿيو هو، سندس پاليسيون گهڻو ڪري انهن وائسرائن جهڙيون هيون جيڪي قدامت پسند حڪومتن مقرر ڪيا هئا.

1880ع واري ڏهاڪي تائين سماجي سڌارن جي فضا زور وٺي چڪي هئي. مثال طور پنڊتا رامابائي، جيڪا شاعره، سنسڪرت جي عالمه ۽ هندستاني عورتن جي آزاديءَ جي حامي هئي، بيوه عورتن جي ٻيهر شاديءَ جي حق لاءِ مهم هلائي، خاص طور تي برهمڻ بيوه عورتن لاءِ. بعد ۾ هن عيسائيت قبول ڪئي.

1900ع تائين سماجي سڌارا ڪانگريس جي اندر به جڙون پڪڙڻ لڳا. ڪانگريس جي اڳواڻ گوپال ڪرشن گوکلي خدمتگارِ هند سوسائٽي قائم ڪئي، جنهن قانوني سڌارن لاءِ جدوجهد ڪئي، جهڙوڪ هندو ٻارڙين بيوه عورتن جي ٻيهر شاديءَ کي قانوني حيثيت ڏيڻ.
هن تنظيم جا ميمبر غربت اختيار ڪرڻ جا واعدا ڪندا هئا ۽ اڻڇوتن جي برادرين ۾ ڪم ڪندا هئا.

1905ع تائين ڪانگريس اندر اعتدال پسندن ۽ انتها پسندن جي وچ ۾ گهري وڇوٽي پيدا ٿي وئي. اعتدال پسندن جي اڳواڻي گوپال ڪرشن گوکلي ڪري رهيو هو، جيڪو عوامي احتجاج کي گهٽ اهميت ڏيندو هو.
ان جي ابتڙ، نون "انتها پسندن" نه رڳو احتجاج جي حمايت ڪئي، پر سماجي سڌارن کي قومپرستيءَ کان ڌيان هٽائڻ وارو عمل به سمجهيو.
انهن انتها پسندن ۾ سڀ کان نمايان بال گنگاڌر تلڪ هو، جنهن واضح هندو سياسي سڃاڻپ جي بنياد تي عوام کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن اولهه هندستان ۾ سالياني عوامي گڻپتي ميلا شروع ڪيا، جيڪي بعد ۾ سياسي بيداريءَ جو اهم ذريعو بڻيا.

### 1870ع واري ڏهاڪي کان 1906ع تائين: مسلمان سماجي تحريڪون ۽ مسلم ليگ

* لارڊ منٽو، اهو وائسراءِ جنهن 1906ع ۾ ڪرزن جي جاءِ ورتي. منٽو-مارلي سڌارا (1909ع) مسلمانن لاءِ جدا چونڊ حلقن جي اجازت ڏني.
* *1909ع جون غالب مذهبون*، 1901ع جي آدمشماريءَ جي بنياد تي برطانوي هندستاني سلطنت جو نقشو، جنهن ۾ اڪثريتي مذهب ڏيکاريل آهن.
* حڪيم اجمل خان، مسلم ليگ جي باني اڳواڻن مان هڪ، جيڪو 1921ع ۾ هندستاني قومي ڪانگريس جو صدر پڻ بڻيو.

بنگال جي ورهاڱي خلاف وڏي پيماني تي احتجاج، جيڪو گهڻو ڪري هندو آباديءَ طرفان ڪيو ويو، ۽ ان سان گڏ هندو اڪثريت جي حق ۾ ممڪن سڌارن بابت خدشن سبب هندستان جي مسلمان اشرافيه 1906ع ۾ نئين وائسراءِ لارڊ منٽو سان ملي ۽ مسلمانن لاءِ جدا چونڊ حلقن جو مطالبو ڪيو.
ان سان گڏ هنن قانون ساز ادارن ۾ متناسب نمائندگيءَ جو به مطالبو ڪيو، جيڪا هڪ طرف سندن اڳوڻي حڪمران حيثيت ۽ ٻئي طرف برطانوي حڪومت سان تعاون جي تاريخ کي ظاهر ڪري.
انهن مطالبن جي نتيجي ۾ ڊسمبر 1906ع ۾ ڍاڪا ۾ آل انڊيا مسلم ليگ جو بنياد رکيو ويو.
جيتوڻيڪ ان وقت تائين لارڊ ڪرزن پنهنجي فوجي سربراهه لارڊ ڪچنر سان اختلافن سبب استعيفيٰ ڏئي انگلينڊ موٽي ويو هو، پر مسلم ليگ بنگال جي ورهاڱي واري سندس منصوبي جي حمايت ڪئي.
مسلمان اشرافيه جو اهو سياسي موقف، جيڪو مسلم ليگ جي پاليسين ۾ به ظاهر ٿيو، گذريل ٽن ڏهاڪن دوران آهستي آهستي ٺهندو رهيو هو. ان جي شروعات 1871ع جي برطانوي هندستان جي آدمشماريءَ سان ٿي، جنهن پهريون ڀيرو مسلمان اڪثريت وارن علائقن جي آباديءَ جو تفصيلي اندازو پيش ڪيو.

ٻئي طرف ڪرزن جي مشرقي بنگال جي مسلمانن سان ويجهڙائي پيدا ڪرڻ جي خواهش جو تعلق به 1871ع جي آدمشماري ۽ 1857ع جي بغاوت سميت ٻي اينگلو-افغان جنگ جي تجربي سان هو. برطانوي حڪمرانن کي انديشو هو ته هندستان جا مسلمان ٻيهر تاج خلاف بغاوت ڪري سگهن ٿا.

انهن ٽن ڏهاڪن دوران اتر هندستان جي مسلمان اڳواڻن کي نون هندو سياسي ۽ سماجي گروهن طرفان وقت بوقت عوامي مخالفت جو به سامنا رهيو.
مثال طور آريا سماج نه رڳو گئو رکشا (ڳئون بچاءُ) تحريڪن جي حمايت ڪئي، پر 1871ع جي آدمشماريءَ ۾ مسلمانن جي وڏي تعداد کان پريشان ٿي "واپسي" جون مهمون به هلائڻ شروع ڪيون ته جيئن مسلمانن کي ٻيهر هندو ڌرم ۾ شامل ڪيو وڃي.
1905ع ۾ جڏهن بال گنگاڌر تلڪ ۽ لالا لجپت راءِ ڪانگريس جي قيادت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ ڪانگريس پاڻ به ڪالي جي علامت جي چوڌاري سياسي جوش پيدا ڪرڻ لڳي، ته مسلمانن جا خدشا وڌيڪ وڌي ويا.

ڪيترن مسلمانن لاءِ اهو به نظرانداز ڪرڻ ممڪن نه هو ته مشهور نعرو "بندي ماترم" پهريون ڀيرو ناول *آنند مٺ* ۾ ظاهر ٿيو هو، جنهن ۾ هندن کي مسلمان حڪمرانن خلاف جدوجهد ڪندي ڏيکاريو ويو هو.
مسلمان اشرافيه، خاص طور تي ڍاڪا نواب خاندان جي خواجه سليم الله، جنهن پنهنجي شاهه باغ واري محل ۾ مسلم ليگ جي پهرين اجلاس جي ميزباني ڪئي، انهيءَ ڳالهه کان به واقف هو ته مسلمان اڪثريت واري نئين صوبي جو قيام سياسي اقتدار حاصل ڪرڻ جي خواهشمند مسلمانن لاءِ سڌو فائدي وارو هوندو.

برطانوي هندستان ۾ خود حڪمرانيءَ ڏانهن پهريان قدم اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ کنيا ويا، جڏهن برطانوي وائسراءِ جي صلاح لاءِ هندستاني صلاحڪار مقرر ڪيا ويا ۽ صوبائي ڪائونسلون قائم ڪيون ويون جن ۾ هندستاني ميمبر شامل هئا. بعد ۾ برطانوي حڪومت هندستاني ڪائونسلن وارو قانون 1892ع ذريعي قانون ساز ادارن ۾ هندستانين جي شموليت کي وڌايو.
مقامي انتظام لاءِ ميونسپل ڪارپوريشنون ۽ ضلعي بورڊ قائم ڪيا ويا، جن ۾ چونڊيل هندستاني ميمبر پڻ شامل هئا.

هندستاني ڪائونسلن وارو قانون 1909ع، جيڪو مارلي-منٽو سڌارا جي نالي سان مشهور آهي (جان مارلي هندستان جو سيڪريٽري آف اسٽيٽ هو ۽ لارڊ منٽو وائسراءِ هو)، هندستانين کي مرڪزي ۽ صوبائي قانون ساز ادارن ۾ محدود نمائندگي فراهم ڪئي.
انهن سڌارن مان سڀ کان وڌيڪ فائدو امير زميندارن، واپارين ۽ مٿئين طبقي کي مليو. مسلمان برادريءَ کي جدا چونڊ حلقو تسليم ڪيو ويو ۽ کين ٻيڻي نمائندگي ڏني وئي. انهن سڌارن جا مقصد گهڻو ڪري قدامت پسند هئا، پر انهن چونڊي اصول کي اڳتي وڌايو.

1911ع ۾ بنگال جي ورهاڱي کي ختم ڪيو ويو. اهو اعلان دهلي درٻار ۾ ڪيو ويو، جتي جارج پنجون ذاتي طور آيو ۽ هندستان جو شهنشاهه طور تاجپوشي ڪئي.
هن اهو پڻ اعلان ڪيو ته گاديءَ جو هنڌ ڪلڪتو مان دهلي منتقل ڪيو ويندو.
هن دور ۾ هندستاني آزاديءَ جي انقلابي تحريڪ سان لاڳاپيل تنظيمن جون سرگرميون به وڌيون. انهن ۾ بنگال جي انوشيلن سمتي ۽ پنجاب جي غدر پارٽي خاص طور قابلِ ذڪر هيون.
بهرحال برطانوي اختيارين انهن پرتشدد انقلابي تحريڪن کي تيزيءَ سان دٻائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ تعليم يافته هندستاني سياسي اڳواڻن جي وڏي اڪثريت پرتشدد انقلاب جي حمايت نه ڪندي هئي.

### 1905ع–1911ع: بنگال جو ورهاڱو، *سواديشي* تحريڪ، ۽ تشدد

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسوبنگال جو ورهاڱو (1905)**۽** سواديشي تحريڪ
* لارڊ ڪرزن، هندستان جو وائسراءِ (1899ع–1905ع)، جنهن 1905ع ۾ بنگال پريزيڊنسي کي ورهايو.
* ڪانگريس جي اعتدال پسند اڳواڻ سر سُريندر ناٿ بينرجي *سوديشي* تحريڪ ذريعي مخالفت جي اڳواڻي ڪئي.
* تامل رسالو *وجيا* (1909ع)، جنهن ۾ "ڀارت ماتا" کي سندس اولاد سان گڏ ۽ نعري "بندي ماترم" سان ڏيکاريو ويو آهي.

وائسراءِ لارڊ ڪرزن (1899ع–1905ع) ڪارڪردگي ۽ سڌارن جي حصول ۾ غيرمعمولي طور سرگرم هو.

هن جي پروگرام ۾ اتر-اولهه سرحدي صوبو جو قيام، سول خدمتن ۾ ننڍيون سڌارا، سيڪريٽريٽ جي ڪم ۾ تيزي، ڪرنسي جي استحڪام لاءِ سون جي معيار جو نفاذ، ريلوي بورڊ جو قيام، آبپاشي سڌارا، هارين جي قرضن ۾ گهٽتائي، تار موڪلڻ جي خرچن ۾ ڪمي، آثارِ قديمه جي تحقيق ۽ تاريخي ورثي جي حفاظت، يونيورسٽين ۾ سڌارا، پوليس سڌارا، رياستن جي حيثيت ۾ واڌارو، واپار ۽ صنعت لاءِ نئون کاتو، صنعت جي واڌاري، زميني ڍل جي پاليسين ۾ تبديليون، ٽيڪسن ۾ گهٽتائي، زرعي بئنڪن جو قيام، زراعت کاتي جو قيام، زرعي تحقيق جي سرپرستي، شاهي لائبريري جو قيام، شاهي ڪيڊٽ ڪور جو قيام، نوان ڏڪار ضابطا، ۽ ڪلڪتي ۾ دونهين جي تڪليف گهٽائڻ جهڙا قدم شامل هئا.

ڪرزن لاءِ تڪرار تڏهن پيدا ٿيو جڏهن هن برطانوي هندستان جي سڀ کان وڏي انتظامي وحدت بنگال صوبي کي مسلمان اڪثريتي مشرقي بنگال ۽ آسام ۽ هندو اڪثريتي اولهه بنگال ۾ ورهايو، جنهن ۾ اڄوڪا اولهه بنگال، بهار ۽ اوڙيسا شامل هئا.
بنگال جي ورهاڱي (1905ع) جو خيال لارڊ وليم بينٽنڪ جي دور کان مختلف نوآبادياتي حڪومتن وٽ موجود هو، پر ان تي عمل نه ڪيو ويو هو. جيتوڻيڪ ڪجهه ماڻهن ان کي انتظامي لحاظ کان فائديمند سمجهيو، پر ان ۾ فرقيواراڻو عنصر به شامل هو. ان قدم بنگال جي ماڻهن جي وچ ۾ ورهاست جا ٻج پوکيا ۽ قومپرست سياست کي اهڙي طرح تبديل ڪيو، جيئن ان کان اڳ ڪنهن ٻئي واقعي نه ڪيو هو.
بنگال جي هندو اشرافيه، جن مان ڪيترن وٽ مشرقي بنگال ۾ زمينون هيون جيڪي مسلمان هارين کي ليز تي ڏنل هيون، ان ورهاڱي خلاف سخت احتجاج ڪيو.
بنگال جي ورهاڱي کان پوءِ، جيڪو لارڊ ڪرزن طرفان قومپرست تحريڪ کي ڪمزور ڪرڻ جي حڪمت عمليءَ جو حصو هو، بال گنگاڌر تلڪ سواديشي تحريڪ ۽ بائيڪاٽ تحريڪ جي حمايت ڪئي.
هن تحريڪ جو مقصد پرڏيهي شين جو بائيڪاٽ ڪرڻ ۽ انهن هندستانين جو سماجي بائيڪاٽ ڪرڻ هو جيڪي غير ملڪي شيون استعمال ڪندا هئا. سوديشي تحريڪ مقامي طور تي تيار ڪيل شين جي استعمال تي زور ڏيندي هئي. جڏهن پرڏيهي شين جو بائيڪاٽ ڪيو ويو ته پيدا ٿيل خال کي هندستان اندر ئي انهن شين جي پيداوار ذريعي ڀرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.
بال گنگاڌر تلڪ جو چوڻ هو ته سوديشي ۽ بائيڪاٽ هڪ ئي سڪي جا ٻه پاسا آهن.
بنگال جو وڏو هندو وچولو طبقو، جنهن کي *ڀدرلوڪ* سڏيو ويندو هو، ان خدشي سبب ناراض هو ته نئين بنگال صوبي ۾ بنگالين جو انگ بهارين ۽ اوڙين جي مقابلي ۾ گهٽجي ويندو. هنن ڪرزن جي قدم کي پنهنجي سياسي سرگرميءَ جي سزا طور ڏٺو.

ڪرزن جي فيصلي خلاف احتجاجن جو سڀ کان نمايان روپ *سواديشي* ("هندستاني شيون خريد ڪريو") مهم هئي، جنهن جي اڳواڻي ڪانگريس جي ٻه ڀيرا صدر رهندڙ سُريندر ناٿ بينرجي ڪئي ۽ جنهن ۾ برطانوي شين جو بائيڪاٽ شامل هو.

ٻنهي قسمن جي احتجاج جو نعرو *بندي ماترم* ("ماءُ کي سلام") هو، جيڪو هڪ ماءُ ديويءَ جي علامت هو ۽ مختلف وقتن تي بنگال، هندستان ۽ هندو ديوي ڪالي جي نمائندگي ڪندو هو.
سري اوروبندو جڏهن *بندي ماترم* رسالي جي ادارت ڪندو هو ته هن قانوني حدون نه ٽوڙيون. رسالو آزاديءَ جي تبليغ ڪندو هو، پر جيترو ممڪن هجي پرامن طريقن سان. ان جو بنيادي مقصد غيرفعال مزاحمت هو.
بيچيني ڪلڪتي کان نڪري بنگال جي ٻين علائقن تائين پکڙجي وئي، جڏهن شاگرد پنهنجي ڳوٺن ۽ شهرن ڏانهن موٽي ويا. ڪجهه نوجوانن بنگال ۾ اُڀرندڙ مقامي سياسي نوجوان تنظيمن ۾ شموليت اختيار ڪئي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهن هٿيار خريد ڪرڻ لاءِ ڦرون ڪيون ۽ راج جي عملدارن کي قتل ڪرڻ جون به ڪوششون ڪيون.
تنهن هوندي به، سخت پوليس ڪارروائين جي نتيجي ۾ گهڻيون سازشون ناڪام ٿي ويون.
*سواديشي* بائيڪاٽ تحريڪ سبب برطانوي ڪپڙي جي درآمد ۾ 25 سيڪڙو گهٽتائي آئي. جيتوڻيڪ سوديشي ڪپڙو لنڪاشائر جي مقابلي ۾ وڌيڪ مهانگو ۽ ڪجهه گهٽ آرامده هو، پر سڄي هندستان ۾ ماڻهن ان کي قومي فخر جي علامت طور پائڻ شروع ڪيو.

### 1914ع–1918ع: پهرين عالمي جنگ، لکنؤ ٺاهه، ۽ هوم رول ليگون

پڻ ڏسو: پھرين عالمي عظيم دوران برٽش انڊين فوج ۽ لکنو پيڪٽ
* خداداد خان، وڪٽوريا ڪراس حاصل ڪندڙ پهريون هندستاني، چڪوال ضلعي، پنجاب (موجوده پاڪستان) سان تعلق رکندو هو.
* پهرين عالمي جنگ دوران ميسوپوٽيميا ۾ *ميسوپوٽيميا مهمي فوج* سان گڏ هندستاني طبي عملي.
* ايني بيسنٽ، 1912ع ۾ ٿياسافيڪل سوسائٽي اديار جي ساٿين سان؛ هن چار سال پوءِ هندستاني هوم رول ليگ قائم ڪئي.
* محمد علي جناح، کاٻي کان ٽئين نمبر تي ويٺل، 1916ع ۾ لکنؤ ٺاهه جي حمايت ڪئي، جنهن مسلم ليگ ۽ ڪانگريس وچ ۾ اختلاف ختم ڪيا.محمد علي جناح، کاٻي کان ٽئين نمبر تي ويٺل، 1916ع ۾ لکنؤ ٺاهه جي حمايت ڪئي، جنهن مسلم ليگ ۽ ڪانگريس وچ ۾ اختلاف ختم ڪيا.

پهرين عالمي جنگ برطانيه ۽ هندستان جي وچ ۾ سامراجي لاڳاپن ۾ هڪ اهم موڙ ثابت ٿي. جنگ شروع ٿيڻ کان ٿورو اڳ هندستاني حڪومت ظاهر ڪيو هو ته هو ٻه پيادل فوجي ڊويزنون ۽ هڪ گهوڙيسوار بريگيڊ مهيا ڪري سگهي ٿي، ۽ هنگامي حالت ۾ هڪ وڌيڪ ڊويزن پڻ موڪلي سگهجي ٿي.

تقريباً 14 لک هندستاني ۽ برطانوي سپاهي برطانوي هندستاني فوج جي حصي طور جنگ ۾ شامل ٿيا، خاص طور تي عراق ۽ وچ اوڀر جي محاذن تي. سندن شرڪت جو ثقافتي اثر به وسيع هو، ڇاڪاڻ ته خبرون پکڙيون ته هندستاني سپاهي برطانوي، ڪينيڊين ۽ آسٽريليائي فوجين سان گڏ بهادريءَ سان وڙهيا ۽ شهيد ٿيا.

1920ع واري ڏهاڪي دوران هندستان جي بين الاقوامي حيثيت وڌي. 1920ع ۾ اهو قومن جي ليگ جو باني ميمبر بڻيو ۽ 1920ع جي اولمپڪ رانديون ۾ اينٽورپ ۾ "Les Indes Anglaises" (برطانوي هندستان) جي نالي سان شرڪت ڪئي.
هندستان اندر، خاص طور تي انڊين نيشنل ڪانگريس جي اڳواڻن ۾، جنگ کان پوءِ هندستانين لاءِ وڌيڪ خوداختياريءَ جا مطالبا زور وٺڻ لڳا.

جنگ جي شروعات ۾ هندستان ۾ موجود برطانوي فوج جو وڏو حصو يورپ ۽ ميسوپوٽيميا مهم ڏانهن موڪليو ويو، جنهن سبب اڳوڻي وائسراءِ چارلس هارڊنگ کي انديشو ٿيو ته "هندستان کي فوج کان خالي ڪرڻ جا خطرا" موجود آهن.
ان وقت تائين هندستاني آزاديءَ لاءِ انقلابي تحريڪ جي تشدد واريون سرگرميون برطانوي حڪومت لاءِ اڳ ئي ڳڻتي جو سبب هيون. انهيءَ ڪري 1915ع ۾ حڪومت پنهنجي اختيارن کي مضبوط ڪرڻ لاءِ هندستان جي بچاءَ وارو قانون 1915ع منظور ڪيو، جنهن تحت سياسي طور خطرناڪ سمجهيل ماڻهن کي بغير قانوني ڪارروائيءَ جي قيد ڪري سگهجي ٿو. ان سان گڏ حڪومت کي صحافين کي بغير مقدمي جي جيل موڪلڻ ۽ اخبارن تي سينسر لاڳو ڪرڻ جا وڌيڪ اختيار ملي ويا.
انهيءَ قانون تحت 1916ع ۾ علي ڀائرن کي قيد ڪيو ويو، جڏهن ته 1917ع ۾ ايني بيسنٽ کي پڻ گرفتار ڪيو ويو، جيتوڻيڪ هڪ يورپي عورت هجڻ سبب کيس گرفتار ڪرڻ حڪومت لاءِ وڌيڪ حساس معاملو هو.

هاڻي جڏهن آئيني سڌارن تي سنجيده بحث شروع ٿيو ته برطانوي حڪومت سوچڻ لڳي ته اعتدال پسند هندستانين کي آئيني سياست ۾ ڪيئن شامل ڪجي ۽ ساڳئي وقت اڳ ۾ موجود آئيني اڳواڻن جي حيثيت ڪيئن مضبوط ڪئي وڃي. پر حڪومت اهو به چاهيو ٿي ته انتهاپسندن طرفان سڌارن واري عمل ۾ رنڊڪ نه وڌي، تنهنڪري جنگي دور جا ڪجهه غيرمعمولي اختيار امن جي دور ۾ به جاري رکڻ تي غور ڪيو ويو.
1906ع ۾ انڊين نيشنل ڪانگريس جي اعتدال پسندن ۽ انتهاپسندن جي ورهاڱي کان پوءِ، 1914ع تائين ڪانگريس جون سياسي سرگرميون ورهايل رهيون. پوءِ بال گنگاڌر تلڪ جيل مان آزاد ٿيو ۽ ڪانگريس جي ٻين اڳواڻن سان ٻيهر اتحاد بابت ڳالهيون شروع ڪيون.
بهرحال، اهو عمل 1915ع ۾ سندس اهم مخالفن گوپال ڪرشن گوکلي ۽ فيروز شاهه مهتا جي وفات کان پوءِ ئي ممڪن ٿيو. پوءِ تلڪ جي ڌڙي کي ٻيهر ڪانگريس ۾ شامل ٿيڻ جي اجازت ملي.

1916ع جي لکنؤ اجلاس ۾ تلڪ جي حامين هڪ وڌيڪ جرئت ڀريو ٺهراءُ منظور ڪرايو، جنهن ۾ مطالبو ڪيو ويو ته برطانيا واضح اعلان ڪري ته سندس "مقصد ۽ ارادو آهي ته هندستان کي جلد خود حڪومت ڏني وڃي".
1917ع ۾ امپيريل ليجسليٽو ڪائونسل ۾ مدن موهن مالويه اعلان ڪيو:

> مان چوڻ جي جرئت ڪريان ٿو ته هن جنگ گهڙيال کي پنجاهه سال اڳتي وڌائي ڇڏيو آهي... جنگ کان پوءِ جيڪي به سڌارا ايندا، اهي اهڙا هجڻ گهرجن جيڪي هندستان جي ماڻهن جي ان خواهش کي پورو ڪن ته هو پنهنجي ملڪ جي انتظام ۾ پنهنجو جائز حصو ادا ڪري سگهن.
>
>
>

1916ع جو لکنؤ اجلاس ڪانگريس ۽ مسلم ليگ جي وچ ۾ هڪ غيرمتوقع گڏيل ڪوشش جو به مرڪز بڻيو. ان جو سبب جرمني ۽ ترڪي جي جنگي اتحاد هو. ڇاڪاڻ ته ترڪي سلطان يا *خليفو* مڪي، مديني ۽ يروشلم جهڙن اسلامي مقدس هنڌن جو محافظ سمجهيو ويندو هو، ۽ برطانيا هاڻي ترڪي سان جنگ ۾ هو، تنهنڪري ڪيترن هندستاني مسلمانن ۾ برطانوي حڪومت جي "مذهبي غيرجانبداري" بابت شڪ پيدا ٿيڻ لڳا.
لکنؤ ٺاهه تحت مسلم ليگ ڪانگريس سان گڏ وڌيڪ خوداختياريءَ جي مطالبي ۾ شامل ٿي. ان جي بدلي ۾ ڪانگريس صوبائي ۽ مرڪزي قانون ساز ادارن ۾ مسلمانن لاءِ الڳ چونڊ حلقن کي قبول ڪيو.
1916ع ۾ مسلم ليگ جا لڳ ڀڳ 500 کان 800 ميمبر هئا ۽ اڃا تائين اها هندستاني مسلمانن ۾ وڏي عوامي حمايت حاصل نه ڪري سگهي هئي. ليگ اندر به لکنؤ ٺاهه کي مڪمل اتفاق حاصل نه هو، ڇاڪاڻ ته ان کي گهڻو ڪري آگرا ۽ اوده جا گڏيل صوبا جي نوجوان مسلمان اڳواڻن، خاص طور تي مولانا محمد علي ۽ مولانا شوڪت علي، اڳتي وڌايو هو.
تنهن هوندي به بمبئي جي هڪ نوجوان وڪيل محمد علي جناح ان ٺاهه جي حمايت ڪئي، جيڪو بعد ۾ مسلم ليگ ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ٻنهي جو اهم اڳواڻ بڻيو.

1916ع ۾ هوم رول تحريڪ جي تحت ٻه هوم رول ليگ قائم ڪيون ويون: هڪ بال گنگاڌر تلڪ ۽ ٻي ايني بيسنٽ طرفان. انهن جو مقصد هندستانين ۾ هوم رول (داخلي خود حڪومت) جي مطالبي کي فروغ ڏيڻ ۽ ڪانگريس اندر پنهنجو اثر وڌائڻ هو.
ايني بيسنٽ خاص طور تي اهو ثابت ڪرڻ چاهيو ٿي ته منظم ۽ پرامن سياسي جدوجهد، جيڪا آئرلينڊ ۾ ڪامياب ٿي رهي هئي، 1907ع کان 1914ع تائين ٿيندڙ تشدد واري سرگرمين کان وڌيڪ اثرائتي آهي.
تلڪ جي ليگ مغربي هندستان ۽ بمبئي پريزيڊنسي جي ڏاکڻي حصي تي ڌيان ڏنو، جڏهن ته بيسنٽ جي ليگ مدراس پريزيڊنسي، سنڌ، گجرات ۽ ٻين علائقن ۾ سرگرم ٿي، جيڪي اڳ ۾ سياسي طور غيرفعال سمجهيا ويندا هئا.
ٻنهي ليگون تيزيءَ سان وڌيون ۽ هڪ سال کان ٿورو وڌيڪ عرصي ۾ لڳ ڀڳ ٽيهن هزارن ميمبرن تائين پهچي ويون. انهن سستا اخبار، پوسٽر، پمفليٽ ۽ سياسي-مذهبي گيت شايع ڪرڻ شروع ڪيا.
انهن جي سرگرمين ۾ وڏي عوامي گڏجاڻيون پڻ شامل هيون، جن نه رڳو اڳين ڪانگريس اجلاسن کان وڌيڪ ماڻهن کي متوجه ڪيو، پر غير برهمڻ، واپاري، هاري، شاگرد ۽ هيٺين درجي جي سرڪاري ملازمن جهڙن نون سماجي طبقن کي به سياسي عمل ۾ شامل ڪيو.
جيتوڻيڪ اهي ليگون ملڪ گير عوامي تحريڪ جي صورت اختيار نه ڪري سگهيون، پر انهن هندستان ۾ خود حڪومت لاءِ منظم سياسي جدوجهد کي وڌيڪ وسيع ۽ گهرو بڻايو.
برطانوي حڪومت انهن ليگون تي پابنديون لاڳو ڪيون، جن ۾ شاگردن کي گڏجاڻين ۾ شرڪت کان روڪڻ ۽ ٻنهي اڳواڻن جي ڪجهه صوبن ڏانهن سفر تي پابندي شامل هئي.

### 1915ع–1918ع: گانڌيءَ جي واپسي

پڻ ڏسو: چمپارن ستيه گرھ ۽ کيدا جي ستيه گرھ 1918
مهاتما گانڌي (گاڏيءَ ۾ ويٺل، ساڄي پاسي، هيٺ نهاريندي، ڪاري ٽوپي سان) ڏکڻ آفريڪا مان واپسيءَ کان پوءِ 1916ع ۾ ڪراچي ۾ وڏي آجيان حاصل ڪندي
کيدا ستيه گرھ جي زماني ۾ گانڌي، 1918ع
1915ع ۾ موهنداس ڪرمچند گانڌي پڻ هندستان موٽي آيو. ڏکڻ آفريڪا ۾ هندستانين جي شهري حقن لاءِ سندس جدوجهد سبب هو اڳ ئي هندستان ۾ مشهور ٿي چڪو هو. گانڌي پنهنجي مرشد گوپال ڪرشن گوکلي جي صلاح تي عمل ڪندي واپسيءَ جي پهرين سال دوران ڪنهن به عوامي سياسي بيان ڏيڻ کان پاسو ڪيو. ان جي بدران هن سڄو سال ملڪ جو سفر ڪيو، حالتن جو سڌو مشاهدو ڪيو ۽ پنهنجي مشاهدن کي قلمبند ڪيو.

ڏکڻ آفريڪا ۾ رهائش دوران، گانڌي، جيڪو پيشوَر وڪيل هو، هڪ اهڙي هندستاني برادريءَ جي نمائندگي ڪئي جيڪا ننڍي هجڻ باوجود هندستان جي مختلف سماجي ۽ مذهبي طبقن جو هڪ ننڍڙو نمونو هئي. هن برادريءَ کي متحد رکڻ ۽ ساڳئي وقت نوآبادياتي حڪومت سان مقابلو ڪرڻ لاءِ هن هڪ نئون طريقو اختيار ڪيو، جنهن کي هن *ستيه گرھ* (سچ لاءِ جدوجهد) جو نالو ڏنو.
گانڌيءَ جي نظر ۾ *ستيه گرها* ان وقت جي مشهور اصطلاح "غيرفعال مزاحمت" کان مختلف هئي. غيرفعال مزاحمت کي هو ڪمزور ماڻهن جي اهڙي عملي حڪمت عملي سمجهندو هو جيڪا هو طاقتور قوت جي سامهون اختيار ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، *ستيه گرھ* سندس خيال ۾ انهن ماڻهن جو آخري هٿيار هئي جيڪي سچائيءَ سان ايتري مضبوط وابستگي رکن ٿا جو ان جي خاطر تڪليفون به برداشت ڪري سگهن.

اهنسا يا "عدم تشدد"، جيڪا *ستيه گرھ* جي بنياد هئي، گانڌيءَ جي غيرروايتي مذهبي فلسفي ۾ "سچ" سان گڏ ٻه بنيادي ستون بڻجي وئي.
1907ع کان 1914ع تائين گانڌي ڏکڻ آفريڪا ۾ هندستاني برادريءَ جي حقن لاءِ ڪيترين ئي تحريڪن ۾ *ستيه گرھ* جي آزمائش ڪئي ۽ نسلي امتيازي قانونن جي خلاف ان کي ڪاميابيءَ سان استعمال ڪيو.

ڏکڻ آفريڪا ۾ رهندي ئي گانڌي پنهنجي مشهور مقالي *هند سوراج* (1909ع) ۾ هندستان لاءِ *سوراج* يا "خود حڪومت" جو تصور پيش ڪيو. هن تصور جا ٽي بنيادي جزا هئا:

* مختلف مذهبن وارن هندستانين جي وچ ۾ يڪجهتي، خاص طور تي هندن ۽ مسلمانن جي وچ ۾.
* هندستاني سماج مان اڇوتاڻ جو خاتمو.
* *سواديشي* جو نفاذ، يعني پرڏيهي تيار ٿيل شين جو بائيڪاٽ ۽ هندستاني گهر-بنياد صنعت جي بحالي.

گانڌيءَ جو خيال هو ته پهريان ٻه عنصر هندستان کي هڪ برابري پسند ۽ روادار سماج بڻائڻ لاءِ ضروري آهن، جڏهن ته ٽيون عنصر هندستانين کي معاشي طور خودمختيار بڻائي برطانوي راڄ تي سندن انحصار ختم ڪندو.
1920ع تائين گانڌيءَ جي نظر ۾ هندستان ۾ برطانوي موجودگي پاڻ وڏي رڪاوٽ نه هئي؛ اصل مسئلو اهو هو ته هندستاني اڃا تائين هڪ جديد ۽ منصفاڻي سماج قائم ڪرڻ ۾ ناڪام هئا.
گانڌيءَ هندستان ۾ پنهنجي سياسي جدوجهد جو آغاز 1917ع ۾ چمپارن ضلعي، بيهار ۾ ڪيو، جيڪو نيپال جي سرحد جي ويجهو واقع هو. کيس اتي ڪجهه ناراض آبادگارن دعوت ڏني، جيڪي ڪيترن سالن کان مجبور هئا ته پنهنجي زمين جي هڪ حصي تي نير (رنگ ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ٻوٽو) پوکين ۽ پوءِ ان کي بازار کان گهٽ قيمت تي انهن برطانوي آبادڪارن کي وڪرو ڪن جن وٽ زمين جا ٺيڪا هئا.

چمپارن پهچڻ کان پوءِ گانڌيءَ سان گڏ ٻيا سياسي ڪارڪن به شامل ٿيا، جن مان هڪ نوجوان ڪانگريسي اڳواڻ راجيندر پرساد پڻ هو، جيڪو بعد ۾ گانڌيءَ جو وفادار ساٿي ۽ آزاديءَ جي تحريڪ جو اهم اڳواڻ بڻيو.
جڏهن مقامي برطانوي اختيارين گانڌيءَ کي ضلعي ڇڏڻ جو حڪم ڏنو ته هن اخلاقي بنيادن تي انڪار ڪيو. هن پنهنجي انڪار کي انفرادي ستيه گرھ جي صورت ڏني.

جلد ئي دهليءَ ۾ وائسراءِ جي دٻاءَ هيٺ، جيڪو جنگي دور ۾ اندروني امن برقرار رکڻ چاهيندو هو، صوبائي حڪومت گانڌيءَ جي جلاوطني وارو حڪم واپس ورتو ۽ پوءِ معاملي جي سرڪاري جاچ تي به راضي ٿي وئي.
جيتوڻيڪ آخرڪار برطانوي آبادڪار ڪجهه رعايتون ڏيڻ تي مجبور ٿيا، پر هو هارين جي مقصد جا حقيقي حامي نه بڻيا. انهيءَ ڪري گانڌيءَ جي اميد مطابق ستيه گرها جو مڪمل ۽ مثالي نتيجو حاصل نه ٿي سگهيو. ٻئي طرف هاري به فيصلي تي خوش هئا، پر گانڌيءَ جي انهن تعليمي ۽ سماجي منصوبن ۾ گهڻي دلچسپي نه ڏيکاري، جيڪي هن *سوراج* جي تصور مطابق شروع ڪيا هئا.

ايندڙ سال گانڌيءَ ٻه وڌيڪ ستيه گرھ تحريڪون شروع ڪيون، ۽ ٻئي سندس اباڻي صوبي گجرات ۾ هيون.
پهرين تحريڪ کائرا ضلعي ۾ هئي، جتي زميندار هاري زميني ڍل ۾ واڌ خلاف احتجاج ڪري رهيا هئا.
ٻين تحريڪ احمد آباد شهر ۾ هئي، جتي هندستاني ملڪيت واري ڪپڙي جي ڪارخاني جا مزدور گهٽ اجرتن سبب پريشان هئا.
احمد آباد جي ستيه گرھ ۾ گانڌيءَ روزو رکيو ۽ مزدورن جي هڙتال جي حمايت ڪئي، جنهن جو نتيجو آخرڪار ٺاهه جي صورت ۾ نڪتو.
کائرا ۾، ان جي ابتڙ، جيتوڻيڪ گانڌيءَ جي موجودگيءَ سبب هارين جي مسئلي کي وڏي شهرت ملي، پر ستيه گرھ فوري طور ڪامياب نه ٿي. هارين گڏيل طور تي ڍل ادا ڪرڻ کان انڪار ڪيو، پر برطانوي حڪومت پوئتي هٽڻ لاءِ تيار نه هئي.
تنهن هوندي به کائرا واري تحريڪ گانڌيءَ کي هڪ ٻيو عمر ڀر جو ساٿي ڏنو: سردار ولڀ ڀائي پٽيل. پٽيل هارين کي منظم ڪيو ۽ بعد ۾ هندستاني آزاديءَ جي تحريڪ جو اهم ترين اڳواڻ بڻجي اڀريو.

### 1916ع–1919ع: مونٽيگو–چيلمسفورڊ سڌارا

پڻ ڏسو: مونٽيگو–چيلمسفورڊ سڌارا
ايڊون مونٽيگو، هندستان بابت سيڪريٽري آف اسٽيٽ، جنهن جي رپورٽ جي بنياد تي گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1919ع منظور ٿيو، جيڪو مونٽفورڊ سڌارن يا مونٽيگو–چيلمسفورڊ سڌارن جي نالي سان پڻ مشهور آهيلارڊ چيلمسفورڊ، هندستان جو وائسراءِ، جنهن برطانوي حڪومت کي خبردار ڪيو ته هندستاني عوامي راءِ ڏانهن وڌيڪ جوابده ٿيڻ ضروري آهي
1916ع ۾، قومپرستن جي وڌندڙ طاقت ــ جيڪا لکنؤ ٺاهه جي دستخطن ۽ هوم رول ليگن جي قيام سان ظاهر ٿي هئي ــ ۽ ميسوپوٽيميا مهم ۾ پيش آيل ناڪامي کان پوءِ، جڏهن اهو واضح ٿي ويو ته جنگ شايد گهڻي عرصي تائين جاري رهندي، نئين وائسراءِ لارڊ چيلمسفورڊ خبردار ڪيو ته هندستاني حڪومت کي هندستاني راءِ لاءِ وڌيڪ حساس ۽ جوابده بڻجڻ گهرجي.
سال جي پڇاڙيءَ تائين، لنڊن ۾ حڪومت سان صلاح مشورن کان پوءِ، هن تجويز ڏني ته برطانيا کي هندستان جي جنگي خدمتن جي اعتراف طور پنهنجي نيڪ نيتي جو اظهار ڪجهه عوامي قدمن ذريعي ڪرڻ گهرجي. انهن قدمن ۾ راجائن ۽ اميرن کي خطابن ۽ اعزازن سان نوازڻ، هندستانين کي فوج ۾ آفيسر جا عهدا ڏيڻ، نفرت جوڳي ڪپهه تي لاڳو محصول ختم ڪرڻ، ۽ سڀ کان اهم، هندستان بابت برطانيا جي مستقبل جي منصوبن جو اعلان ۽ ڪجهه عملي قدمن جي نشاندهي شامل هئي.
وڌيڪ بحث مباحثي کان پوءِ، آگسٽ 1917ع ۾ هندستان لاءِ نئين لبرل سيڪريٽري آف اسٽيٽ ايڊون مونٽيگو اعلان ڪيو ته برطانيا جو مقصد:

> هندستانين کي انتظاميه جي هر شعبي ۾ وڌندڙ شموليت فراهم ڪرڻ ۽ خود حڪومتي ادارن کي تدريجي طور ترقي ڏيڻ آهي، ته جيئن هندستان ۾ ذميوار حڪومت جو بتدريج قيام ممڪن بڻجي، جيڪو برطانوي سلطنت جو هڪ لازمي حصو هجي.
>
>
>

جيتوڻيڪ هن منصوبي ۾ شروعاتي طور فقط صوبن جي سطح تي محدود خود حڪمراني جو تصور موجود هو ۽ هندستان کي واضح طور برطانوي سلطنت جي اندر رکيو ويو هو، تڏهن به اهو ڪنهن به غير سفيد فام نوآبادياتي علائقي لاءِ نمائنده حڪومت بابت برطانيا جي پهرين سرڪاري تجويز هئي.

مونٽيگو ۽ چيلمسفورڊ 1918ع جي جولاءِ ۾ پنهنجي رپورٽ پيش ڪئي. ان کان اڳ هو گذريل سياري ۾ سڄي هندستان جو ڊگهو حقيقت معلوم ڪندڙ دورو ڪري چڪا هئا.

برطانيا ۾ حڪومت ۽ پارليامينٽ جي وڌيڪ بحثن ۽ ووٽرن جي سڃاڻپ لاءِ مقرر ڪيل "فرينچائز ۽ فنڪشنس ڪميٽي" جي هڪ ٻي دوري کان پوءِ، گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1919ع (جنهن کي مونٽيگو–چيلمسفورڊ سڌارا پڻ سڏيو وڃي ٿو) ڊسمبر 1919ع ۾ منظور ڪيو ويو.
نئين قانون تحت صوبائي ۽ مرڪزي ٻنهي قانون ساز ڪائونسلن کي وسيع ڪيو ويو ۽ حڪومت جي اُن طريقيڪار کي ختم ڪيو ويو جنهن تحت اڻ وڻندڙ ووٽن دوران "سرڪاري اڪثريت" استعمال ڪئي ويندي هئي.
جيتوڻيڪ دفاع، پرڏيهي معاملا، فوجداري قانون، مواصلات ۽ آمدني ٽيڪس جهڙا شعبا وائسراءِ ۽ دهليءَ ۾ مرڪزي حڪومت جي قبضي ۾ رهيا، پر صحت عامه، تعليم، زميني ڍل ۽ مقامي خود حڪومت جهڙا شعبا صوبن ڏانهن منتقل ڪيا ويا.

هاڻي صوبن جو انتظام هڪ نئين دوهري حڪمراني (Diarchy) واري نظام تحت هلائڻو هو. ان تحت تعليم، زراعت، بنيادي ڍانچي جي ترقي ۽ مقامي خود حڪومت جهڙا شعبا هندستاني وزيرن، قانون ساز ادارن ۽ ووٽرن جي حوالي ڪيا ويا، جڏهن ته آبپاشي، زميني آمدني، پوليس، جيلن ۽ اخبارن تي ضابطو اڃا به برطانوي گورنر ۽ سندس انتظامي ڪائونسل وٽ رهيو.
نئين قانون هندستانين لاءِ سول سروس ۽ فوجي آفيسر ڪور ۾ داخلا به وڌيڪ آسان بڻائي.
هاڻي اڳي کان وڌيڪ هندستانين کي ووٽ ڏيڻ جو حق حاصل ٿيو، پر قومي سطح تي ووٽر اڃا به بالغ مرد آباديءَ جو رڳو لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو هئا، جن مان ڪيترائي اڻ پڙهيل هئا.
صوبائي قانون ساز ادارن ۾ برطانوي حڪومت ڪجهه حد تائين پنهنجو ڪنٽرول برقرار رکيو. ان مقصد لاءِ انهن مخصوص مفادن وارن طبقن لاءِ مخصوص سيٽون رکيون، جن کي هو وفادار يا ڪارآمد سمجهندا هئا.
خاص طور تي ٻهراڙيءَ جا اميدوار، جيڪي عام طور برطانوي راڄ سان وڌيڪ همدرد ۽ گهٽ مزاحمتي هئا، شهري اميدوارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سيٽن جا حقدار بڻايا ويا.

ساڳئي ريت غير برهمڻن، زميندارن، واپارين ۽ يونيورسٽيءَ جي ڊگري يافته ماڻهن لاءِ پڻ مخصوص سيٽون رکيون ويون.
منٽو–مارلي سڌارا ۽ بعد ۾ ڪانگريس ۽ مسلم ليگ جي لکنؤ ٺاهه جو اهم اصول، يعني "فرقي وار نمائندگي"، ٻيهر برقرار رکيو ويو. ان تحت مسلمانن، سکن، هندستاني عيسائين، اينگلو-انڊين ماڻهن ۽ هندستان ۾ رهندڙ يورپين لاءِ صوبائي ۽ مرڪزي ٻنهي قانون ساز ادارن ۾ مخصوص سيٽون مختص ڪيون ويون.
مونٽيگو–چيلمسفورڊ سڌارن هندستانين کي قانون ساز اختيارن جي استعمال جو ان وقت تائين سڀ کان وڏو موقعو فراهم ڪيو، خاص طور صوبائي سطح تي. پر ساڳئي وقت هن موقعي کي ڪيترين پابندين سان محدود به ڪيو ويو. ووٽرن جو تعداد اڃا به تمام گهٽ هو، صوبائي اسيمبلين وٽ محدود مالي وسيلا هئا، ۽ ٻهراڙيءَ ۽ خاص مفادن لاءِ مخصوص سيٽون اهڙا اوزار سمجهيون وينديون هيون جن ذريعي برطانيا پنهنجو اثر برقرار رکندو هو.

هندستاني سياسي اڳواڻن لاءِ انهن سڌارن جو دائرو اطمينان بخش نه هو. ايني بيسنٽ مشهور طور تي انهن بابت چيو ته اهي:

> "نه انگلينڊ لاءِ پيش ڪرڻ جي لائق آهن ۽ نه هندستان لاءِ قبول ڪرڻ جي لائق."
>
>
>

### 1917ع–1919ع: رولٽ ايڪٽ

پڻ ڏسو: رولٽ ايڪٽ
سڊني رولٽ، برطانوي جج، جنهن جي سربراهيءَ ۾ قائم رولٽ ڪميٽي بغاوت مخالف وڌيڪ سخت قانونن جي سفارش ڪئي
1917ع ۾، جڏهن مونٽيگو ۽ چيلمسفورڊ پنهنجي سڌارن بابت رپورٽ تيار ڪري رهيا هئا، تڏهن هڪ برطانوي جج سڊني رولٽ جي صدارت هيٺ هڪ ڪميٽي قائم ڪئي وئي. هن ڪميٽيءَ کي "انقلابي سازشن" جي جاچ جو ڪم سونپيو ويو، جڏهن ته ان جو غير اعلانيه مقصد حڪومت جي جنگي دور وارن غيرمعمولي اختيارن کي وڌائڻ هو.

رولٽ ڪميٽي ۾ چار برطانوي ۽ ٻه هندستاني ميمبر شامل هئا. انهن ۾ سر بيسل اسڪاٽ ۽ ديوان بهادر سر سي. وي. ڪماراسوامي سستري پڻ شامل هئا، جيڪي بالترتيب بمبئي هاءِ ڪورٽ ۽ مدراس هاءِ ڪورٽ جا موجوده ۽ مستقبل جا چيف جسٽس هئا.
ڪميٽي جولاءِ 1918ع ۾ پنهنجي رپورٽ پيش ڪئي. ان ۾ ٽن علائقن کي انقلابي ۽ خفيه بغاوتن جا مرڪز قرار ڏنو ويو:

* بنگال
* بمبئي پريزيڊنسي
* پنجاب

انهن علائقن ۾ حڪومت مخالف سرگرمين کي روڪڻ لاءِ ڪميٽي متفقه طور سفارش ڪئي ته حڪومت جنگي دور جهڙا هنگامي اختيار برقرار رکي. انهن اختيارن ۾ شامل هئا:

* بغاوت يا حڪومت مخالف مقدمن جي ٻڌڻي ٽن ججن جي خصوصي بينچ ذريعي، بغير جيوري جي.
* شڪي ماڻهن کان ضمانتون وٺڻ.
* شڪي ماڻهن جي رهائش ۽ سرگرمين تي حڪومتي نگراني.
* صوبائي حڪومتن کي بنا مقدمي جي شڪي ماڻهن کي قيد ڪرڻ جو اختيار.

1919ع ۾ رولٽ بلن بابت هڪ قومپرست اخبار جون سرخيون. جيتوڻيڪ قانون ساز ڪائونسل جي سڀني غير سرڪاري هندستاني ميمبرن انهن بلن جي مخالفت ڪئي، پر حڪومت پنهنجي سرڪاري اڪثريت استعمال ڪري انهن کي منظور ڪرائي ورتو.
ساڳئي وقت، پهرين عالمي جنگ جي خاتمي سان اقتصادي حالتن ۾ به وڏو ڦيرو آيو. 1919ع جي آخر تائين لڳ ڀڳ 15 لک هندستاني سپاهي ۽ معاون عملي طور جنگ ۾ خدمتون سرانجام ڏئي چڪا هئا، جڏهن ته هندستان جنگ لاءِ 146 ملين پائونڊ آمدني فراهم ڪئي هئي.
جنگي خرچن سبب وڌايل ٽيڪسن ۽ ملڪي توڙي عالمي واپار ۾ رڪاوٽن جو نتيجو اهو نڪتو جو 1914ع کان 1920ع جي وچ ۾ هندستان ۾ شين جي قيمتن جو مجموعي اشاريه تقريباً ٻيڻو ٿي ويو.
جنگ مان واپس ايندڙ سپاهين، خاص طور پنجاب ۾، بيروزگاريءَ جي وڌندڙ بحران کي جنم ڏنو.
جنگ کان پوءِ واري مهانگائي بمبئي، مدراس ۽ بنگال جي صوبن ۾ خوراڪ بابت فساد پيدا ڪيا.

1918ع–1919ع جي مون سون جي ناڪامي، ذخيره اندوزي ۽ ناجائز منافعي خوريءَ هن صورتحال کي وڌيڪ خراب ڪري ڇڏيو.
ان کان علاوه، عالمي انفلوئنزا وبا ۽ 1917ع جي بالشويڪ انقلاب پڻ عام بيچينيءَ ۾ اضافو ڪيو. وبا اڳ ئي معاشي تڪليفن ۾ مبتلا آباديءَ لاءِ هڪ نئون بحران بڻجي وئي، جڏهن ته بالشويڪ انقلاب برطانوي عملدارن ۾ اهو خوف پيدا ڪيو ته متان هندستان ۾ به اهڙي قسم جو انقلاب اچي وڃي.
حڪومت جنهن صورتحال کي ايندڙ بحران سمجهي رهي هئي، ان کي منهن ڏيڻ لاءِ رولٽ ڪميٽيءَ جي سفارشن جي بنياد تي ٻه رولٽ بل تيار ڪيا ويا.
جيتوڻيڪ انهن بلن کي قانون سازيءَ لاءِ ايڊون مونٽيگو جي منظوري حاصل هئي، پر هن اها منظوري بي دليءَ سان ڏني. هن گڏوگڏ چيو:

> مون کي پهرين نظر ۾ ئي اهو خيال ناپسند آهي ته هندستان جي دفاع وارو قانون امن جي زماني ۾ به ايتري حد تائين برقرار رکيو وڃي، جيترو رولٽ ۽ سندس ساٿي ضروري سمجهن ٿا.
>
>
>

مرڪزي قانون ساز ڪائونسل ۾ ٿيندڙ بحث ۽ ووٽنگ دوران سڀني هندستاني ميمبرن انهن بلن جي مخالفت ڪئي. تنهن هوندي به هندستاني حڪومت پنهنجي "سرڪاري اڪثريت" استعمال ڪندي 1919ع جي شروعات ۾ انهن کي منظور ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.
بهرحال، هندستاني مخالفت کي نظر ۾ رکندي حڪومت اصل تجويزن جو نسبتاً نرم نسخو منظور ڪيو.

منظور ٿيل قانون تحت:

* عدالتي ڪارروائي کان سواءِ ڪجهه غيرمعمولي اختيار ڏنا ويا.
* اهي اختيار صرف ٽن سالن لاءِ محدود هئا.
* انهن جو استعمال فقط "انارڪي ۽ انقلابي تحريڪن" جي خلاف ٿي سگهندو هو.
* ٻيو بل، جنهن ۾ انڊين پينل ڪوڊ ۾ تبديليون آڻڻيون هيون، مڪمل طور رد ڪيو ويو.

ان جي باوجود، نئون رولٽ ايڪٽ سڄي هندستان ۾ شديد غصي ۽ ناراضگيءَ جو سبب بڻيو. هن قانون جي مخالفت مهاتما گانڌي کي قومپرست تحريڪ جي مرڪزي اڳواڻ طور سامهون آندو ۽ هندستاني آزاديءَ جي جدوجهد ۾ هڪ نئين دور جي شروعات ڪئي.

### 1919ع–1929ع: جليانوالا باغ، عدم تعاون تحريڪ

پڻ ڏسو: جليانوالا باغ وارو قتل عام, عدم-تعاون تحريڪ (1909–22), سائمن ڪميشن, پورنا سوراج, گول ميز ڪانفرنسون, ۽ گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935
* سيپٽمبر 1921ع ۾ مهاتما گانڌي، ايني بيسنٽ سان گڏ مدراس ۾ هڪ اجلاس ڏانهن ويندي. ان کان ڪجهه ڏينهن اڳ، 21 سيپٽمبر 1921ع تي مدورائي ۾ گانڌي هندستان جي غريب عوام سان يڪجهتيءَ جي اظهار طور صرف ڌوتي (لونگهي جهڙو لباس) پائڻ شروع ڪيو.
* بمبئي ۾ 1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات دوران ڪانگريس جي عدم تعاون عوامي اجلاس ۽ پرڏيهي ڪپڙن کي ساڙڻ واري مهم جو اشتهار، جنهن ۾ "ڪراچي خلافت ڪانفرنس" جي حمايت پڻ ظاهر ڪئي وئي آهي.بمبئي ۾ 1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات دوران ڪانگريس جي عدم تعاون عوامي اجلاس ۽ پرڏيهي ڪپڙن کي ساڙڻ واري مهم جو اشتهار، جنهن ۾ "ڪراچي خلافت ڪانفرنس" جي حمايت پڻ ظاهر ڪئي وئي آهي.
* انڊين نيشنل ڪانگريس ۽ آل انڊيا مسلم ليگ جي جهنڊن سان گڏ هندو ۽ مسلمان، عدم تعاون تحريڪ جي حصي طور ساڙڻ لاءِ ڪپڙا گڏ ڪندي.انڊين نيشنل ڪانگريس ۽ آل انڊيا مسلم ليگ جي جهنڊن سان گڏ هندو ۽ مسلمان، عدم تعاون تحريڪ جي حصي طور ساڙڻ لاءِ ڪپڙا گڏ ڪندي.
* لاهور جي نيشنل ڪاليج جا استاد ۽ شاگرد، جيڪو 1921ع ۾ لالا لجپت راءِ عدم تعاون تحريڪ کان پوءِ قائم ڪيو. بيٺل ماڻهن ۾ ساڄي پاسي کان چوٿون ڀڳت سنگهه آهي.

جليانوالا باغ قتل عام، جنهن کي "امرتسر قتل عام" پڻ سڏيو وڃي ٿو، امرتسر شهر جي عوامي باغ جليانوالا باغ ۾ پيش آيو. ڪيترن ڏينهن جي بيچيني ۽ احتجاجن کان پوءِ برگيڊيئر جنرل ريجنالڊ اي. ايڇ. ڊائر عوامي گڏجاڻين تي پابندي لاڳو ڪئي.

13 اپريل 1919ع، آچر جي ڏينهن، ڊائر جي حڪم هيٺ برطانوي هندستاني فوج جي پنجاهه سپاهين هزارين بي هٿيار مردن، عورتن ۽ ٻارن جي ميڙ تي بغير ڪنهن اڳواٽ خبرداريءَ جي فائرنگ شروع ڪري ڏني.
جاني نقصان بابت انگ اکر مختلف آهن. هندستاني حڪومت موجب 379 ماڻهو مارجي ويا ۽ 1,100 زخمي ٿيا. جڏهن ته انڊين نيشنل ڪانگريس مارجي ويلن جو انگ ان کان ٽي ڀيرا وڌيڪ ٻڌايو.
ڊائر کي آخرڪار پنهنجي عهدي تان هٽايو ويو، پر برطانيا ۾ راج جي حامين ۽ ڪيترن برطانوي حلقن کيس هيرو قرار ڏنو.

مورخن جي اڪثريت جو خيال آهي ته جليانوالا باغ جو واقعو هندستان ۾ برطانوي راڄ جي خاتمي ڏانهن هڪ فيصلائتو موڙ ثابت ٿيو.
1920ع ۾، جڏهن برطانوي حڪومت پنهنجو موقف تبديل ڪرڻ کان انڪار ڪيو، تڏهن مهاتما گانڌي عدم تعاون تحريڪ شروع ڪئي. ان تحريڪ جي نتيجي ۾ ڪيترن هندستانين برطانوي اعزاز، خطاب ۽ انعام واپس ڪري ڇڏيا، سرڪاري نوڪرين تان استعيفائون ڏنيون ۽ ٻيهر برطانوي شين جو بائيڪاٽ شروع ڪيو.

گانڌي ڪانگريس جي به نئين سر تنظيم ڪئي. هن ان کي صرف اشرافيه جي تنظيم بدران هڪ عوامي تحريڪ ۾ تبديل ڪيو ۽ ان جي رڪنيت غريب ترين ماڻهن لاءِ به کولي ڇڏي.
جيتوڻيڪ 1922ع ۾ چوري چورا واري پرتشدد واقعي کان پوءِ گانڌي عدم تعاون تحريڪ کي روڪي ڇڏيو، پر 1920ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري اها تحريڪ ٻيهر سرگرم ٿي وئي.
1928ع ۾ هندستان ۾ آيل برطانوي سائمن ڪميشن، جنهن کي آئيني سڌارن جي تجويزن جو ڪم سونپيو ويو هو، سڄي ملڪ ۾ شديد احتجاجن جو سبب بڻيو.
ان کان اڳ، 1925ع ۾ ڪانگريس جون غير تشدد واريون تحريڪون ٻيهر شروع ٿي چڪيون هيون. هن ڀيري انهن جي قيادت سردار ولبھ ڀائي پٽيل گجرات ۾ ڪئي. هن هارين کي منظم ڪري وڌايل زميني ڍل ادا ڪرڻ کان انڪار ڪرائي ڇڏيو. هي احتجاج، جيڪو باردولي ستيه گرها جي نالي سان مشهور ٿيو، ڪامياب ثابت ٿيو ۽ ان جي نتيجي ۾ گانڌي ٻيهر سرگرم سياست جي مرڪز ۾ اچي ويو.

لاهور ۾ ڪانگريس جي سالياني اجلاس دوران، جنهن جي صدارت جواهر لعل نهرو ڪري رهيو هو، انڊين نيشنل ڪانگريس *پورڻ سوراج* (هندستاني: مڪمل آزادي) جو مطالبو ڪيو.
هي اعلان ڪانگريس ورڪنگ ڪميٽي تيار ڪيو هو، جنهن ۾ گانڌي، نهرو، پٽيل ۽ چڪرورتي راجا گوپالاچاري شامل هئا.
ان کان پوءِ گانڌي شهري نافرمانيءَ جي هڪ وسيع تحريڪ جي اڳواڻي ڪئي، جنهن جو عروج 1930ع جي لوڻ ستيه گرھ جي صورت ۾ ظاهر ٿيو.

هن تحريڪ دوران هزارين هندستانين لوڻ تي لاڳو سرڪاري محصول جي ڀڃڪڙي ڪندي سمنڊ تائين مارچ ڪيو ۽ سمنڊ جي پاڻيءَ کي اُٻاري پنهنجو لوڻ پاڻ تيار ڪيو.
جيتوڻيڪ گانڌي سميت ڪيترن اڳواڻن کي گرفتار ڪيو ويو، پر آخرڪار برطانوي حڪومت کي ڪجهه حد تائين پسپائي اختيار ڪرڻي پئي.
1931ع ۾ گانڌي آئيني سڌارن بابت ڳالهين لاءِ لنڊن ويو، جتي هن گول ميز ڪانفرنسون ۾ شرڪت ڪئي.

### 1935ع جو حڪومتِ هند ايڪٽ

مقامي سطح تي برطانوي راڄ جو بنياد انڊين سول سروس (ICS) تي بيٺل هو، پر ان کي وقت سان گڏ وڌندڙ مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پيو. برطانيا ۾ گهٽ ۽ گهٽ نوجوان هن سروس ۾ شامل ٿيڻ ۾ دلچسپي وٺي رهيا هئا، جڏهن ته هندستانين تي جاري بي اعتمادي سبب هن اداري جي معيار ۽ انگ ٻنهي ۾ گهٽتائي اچي رهي هئي. 1945ع تائين هندستاني عددي لحاظ کان ICS ۾ غالب ٿي چڪا هئا ۽ هاڻي اصل سوال سلطنت سان وفاداري ۽ آزاديءَ جي خواهش جي وچ ۾ ورهايل وابستگيءَ جو هو.

راج جي ماليات گهڻو ڪري زميني ڍل تي دارومدار رکندي هئي، پر 1930ع واري ڏهاڪي ۾ اها به مسئلو بڻجي وئي. مورخ ايپسٽين موجب 1919ع کان پوءِ زميني آمدني گڏ ڪرڻ وڌيڪ ڏکيو ٿيندو ويو. 1934ع کان پوءِ شهري نافرمانيءَ جي تحريڪن کي دٻائڻ سان روينيو آفيسرن جي طاقت عارضي طور وڌي، پر 1937ع ۾ ڪانگريس جي ڪنٽرول هيٺ آيل صوبائي حڪومتن کين ضبط ڪيل زمينون واپس ڪرڻ تي مجبور ڪيو. ٻي عالمي جنگ شروع ٿيڻ کان پوءِ انهن کي وري طاقت ملي، پر ڀارت ڇڏيو تحريڪ دوران ٽيڪس وصول ڪندڙن کي فوجي طاقت تي ڀاڙڻو پيو. 1946ع–1947ع تائين ڳوٺاڻن علائقن جي وڏي حصي ۾ سڌو برطانوي ڪنٽرول تيزيءَ سان ختم ٿيندو ويو.

1935ع ۾، گول ميز ڪانفرنسون کان پوءِ، برطانوي پارليامينٽ حڪومتِ هند ايڪٽ 1935ع منظور ڪيو. هن قانون تحت برطانوي هندستان جي سڀني صوبن ۾ خودمختيار قانون ساز اسيمبليون قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي، اهڙي مرڪزي حڪومت جو تصور پيش ڪيو ويو جنهن ۾ برطانوي صوبا ۽ نوابي رياستون ٻئي شامل هجن، ۽ مسلمان اقليتن جي تحفظ جا بندوبست ڪيا ويا. بعد ۾ آزاد هندستان جو آئين به وڏي حد تائين هن قانون تي ٻڌل رهيو.

بهرحال، هن قانون ووٽرن کي 19 مذهبي ۽ سماجي درجن ۾ ورهائي ڇڏيو، جهڙوڪ مسلمان، سک، هندستاني عيسائي، پسمانده طبقا، زميندار، واپاري ۽ صنعتي طبقا، يورپي ۽ اينگلو-انڊين وغيره. هر درجي لاءِ صوبائي قانون ساز اسيمبلين ۾ الڳ نمائندگي مقرر ڪئي وئي. هر ووٽر صرف پنهنجي درجي جي اميدوار کي ووٽ ڏئي سگهندو هو.

1935ع واري قانون هندستاني صوبن کي وڌيڪ خودمختياري ڏني، جنهن جو مقصد قومي آزاديءَ جي جذبي کي ڪجهه حد تائين ٿڌو ڪرڻ هو. قانون قومي پارليامينٽ ۽ انتظامي شاخ جو پڻ بندوبست ڪيو، جيڪي برطانوي حڪومت جي نگراني هيٺ هجن ها، پر نوابي رياستن جي حڪمرانن ان منصوبي تي عمل ٿيڻ کان روڪي ڇڏيو. نتيجي طور اهي رياستون پنهنجي موروثي حڪمرانن جي مڪمل قبضي هيٺ رهيون ۽ اتي عوامي حڪومت جو ڪو نظام قائم نه ٿيو.

چونڊن جي تياري لاءِ ڪانگريس پنهنجي عوامي بنياد کي تمام گهڻو وڌايو. 1935ع ۾ ان جا لڳ ڀڳ 473,000 ميمبر هئا، جيڪي 1939ع تائين وڌي 45 لک (4.5 ملين) ٿي ويا.

1937ع جي چونڊن ۾ ڪانگريس برطانوي هندستان جي يارنهن مان ستن صوبن ۾ شاندار ڪاميابي حاصل ڪئي. انهن صوبن ۾ وسيع اختيارن سان ڪانگريس جون حڪومتون قائم ٿيون.

انڊين نيشنل ڪانگريس کي مليل وڏي عوامي حمايت راج جي عملدارن لاءِ حيرت جو باعث بڻجي وئي، ڇاڪاڻ ته ان کان اڳ هو ڪانگريس کي رڳو هڪ ننڍڙي اشرافي تنظيم سمجهندا هئا.

برطانوي حڪومت 1937ع ۾ برما کي برطانوي هندستان کان الڳ ڪري ڇڏيو ۽ نئين آئين تحت ان کي هڪ الڳ نوآبادياتي انتظام ڏنو، جنهن ۾ مڪمل چونڊيل اسيمبلي جو بندوبست هو ۽ ڪيترائي اختيار برمي نمائندن حوالي ڪيا ويا. پر ڪيترن ماڻهن هن قدم کي برمين کي مستقبل جي هندستاني آئيني سڌارن کان ڌار رکڻ جي برطانوي ڪوشش قرار ڏنو.

* ٻي گول ميز ڪانفرنس، جنهن ۾ مهاتما گانڌي، برطانوي وزيراعظم رامزي ميڪڊونلڊ، سيموئل هوئر ۽ ڀيم رائو امبيڊڪر نظر اچي رهيا آهن.
* 27 فيبروري 1931ع تي جاري ڪيل يادگاري ٽپال مهر، جيڪا سر ايڊون لوٽينس ۽ سر هربرٽ بيڪر جي رٿابندي هيٺ تعمير ٿيل نئين راڄڌاني نئين دهلي جي افتتاح جي ياد ۾ جاري ڪئي وئي.
* 1 اپريل 1937ع تي جاري ڪيل پهرئين ڏينهن جو لفافو، جيڪو برطانوي هندستاني سلطنت کان برما جي الڳ ٿيڻ جي ياد ۾ جاري ڪيو ويو.

### 1939ع–1945ع: ٻي عالمي جنگ

پڻ ڏسو: ٻي عالمي جنگ دوران هندستان, ٻي عالمي جنگ دوران هندستاني فوج, ڪرپس مشن, ۽ ڀارت ڇڏيو تحريڪ
1939ع ۾ ٻي عالمي جنگ شروع ٿيڻ سان، وائسراءِ لارڊ لنلٿگو هندستاني اڳواڻن سان صلاح مشوري کان سواءِ هندستان جي طرفان جنگ ۾ شامل ٿيڻ جو اعلان ڪيو. ان فيصلي جي احتجاج ۾ ڪانگريس جي صوبائي وزارتن استعيفا ڏئي ڇڏي. ان جي ابتڙ، آل انڊيا مسلم ليگ جنگي ڪوششن ۾ برطانيا جي حمايت ڪئي ۽ بنگال، سنڌ ۽ پنجاب جي ٽن وڏن صوبن ۾ پنهنجي حڪومتي اثر کي برقرار رکيو.

جيتوڻيڪ 1927ع ۾ مسلم ليگ هڪ ننڍڙو اشرافي گروهه هئي جنهن جا صرف 1300 ميمبر هئا، پر جڏهن اها عوامي سطح تي سرگرم تنظيم بڻجي ته ان جي واڌ ويجهه تمام تيز ٿي. 1944ع تائين صرف بنگال ۾ ان جا 500,000 ميمبر ٿي ويا، پنجاب ۾ 200,000 ۽ ٻين علائقن ۾ به لکين ماڻهو ان سان شامل ٿيا. هاڻي محمد علي جناح اهڙي حيثيت ۾ اچي ويو هو جو هو برطانوي حڪومت سان طاقتور سياسي موقف مان ڳالهائي سگهي.

جناح بار بار خبردار ڪندو رهيو ته جيڪڏهن هندستان ڪانگريس جي غالبي هيٺ آزاد ٿيو ته مسلمانن سان ناانصافي ٿيندي. 24 مارچ 1940ع تي لاهور ۾ مسلم ليگ پنهنجي مشهور لاهور قرارداد منظور ڪئي، جنهن ۾ مطالبو ڪيو ويو ته:

> ’’اهي علائقا جتي مسلمان عددي لحاظ کان اڪثريت ۾ آهن، جهڙوڪ هندستان جا اتر-اولهه ۽ اوڀر وارا علائقا، انهن کي گڏ ڪري آزاد رياستن جي صورت ڏني وڃي، جتي شامل وحدتون خودمختيار ۽ مڪمل اقتدار واريون هجن.‘‘
>
>
>

جيتوڻيڪ مسلمان قوميت جا ٻيا به اهم اڳواڻ موجود هئا، جهڙوڪ ڪانگريس جو اڳواڻ ابوالڪلام آزاد، بنگال ۾ اي ڪي فضل الحق، پنجاب ۾ فضل حسين، ۽ سرحد صوبي ۾ عبدالغفار خان، پر ايندڙ ڇهن سالن دوران برطانوي حڪومت مسلم ليگ کي آهستي آهستي هندستاني مسلمانن جي مکيه نمائنده جماعت طور ڏسڻ لڳي.
ڪانگريس هڪ سيڪيولر تنظيم هئي ۽ مذهبي بنيادن تي رياست جي سخت مخالفت ڪندي هئي. ڪانگريس جو موقف هو ته هندستان فطري طور هڪ گڏيل ملڪ آهي ۽ برطانوي حڪومت مسلمانن کي هندن کان ڌار قوم سمجهڻ تي اڀاري "ورهايو ۽ حڪومت ڪريو" واري پاليسي اختيار ڪري رهي آهي.
جناح گڏيل هندستان جي خيال کي رد ڪندي زور ڏنو ته مذهبي برادريون مصنوعي قوميت کان وڌيڪ بنيادي حيثيت رکن ٿيون. هن ٻه قومي نظريو پيش ڪيو ۽ 23 مارچ 1940ع تي لاهور ۾ چيو:

> ’’اسلام ۽ هندومت صرف مذهب نه آهن، بلڪه ٻه الڳ سماجي نظام آهن. اهو تصور ئي غلط آهي ته هندو ۽ مسلمان هڪ گڏيل قوم بڻجي سگهن ٿا. ٻنهي جا مذهب، فلسفا، سماجي رسمون ۽ ادب مختلف آهن. اهي نه پاڻ ۾ شاديون ڪن ٿا ۽ نه گڏجي کاڌو کائن ٿا. حقيقت ۾ اهي ٻه جدا تهذيبون آهن، جن جا خيال ۽ تصور هڪ ٻئي کان مختلف آهن. اهڙين ٻن قومن کي هڪ ئي رياست هيٺ رکڻ، جتي هڪ اقليت ۽ ٻي اڪثريت هجي، لازمي طور تي بيچيني ۽ آخرڪار اهڙي رياستي ڍانچي جي تباهي جو سبب بڻجندو.‘‘
>
>
>

1939ع ۾ باقاعده هندستاني فوج ۾ لڳ ڀڳ 220,000 مقامي سپاهي شامل هئا، پر جنگ دوران ان جو انگ ڏهه ڀيرا وڌي ويو. ان سان گڏ ننڍيون بحري ۽ هوائي فوجي يونٽون پڻ قائم ڪيون ويون. 20 لک کان وڌيڪ هندستانين برطانوي فوج ۾ رضاڪاراڻي طور ڀرتي ٿي فوجي خدمتون سرانجام ڏنيون. انهن وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا سميت ڪيترين ئي محاذن تي اهم ڪردار ادا ڪيو. جنگي نقصان عالمي جنگ جي مجموعي نقصانن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً محدود رهيا: 24,000 مارجي ويا، 64,000 زخمي ٿيا، 12,000 لاپتا ٿيا (گهڻو ڪري فوت ٿيل سمجهيا ويا)، ۽ 1942ع ۾ سنگاپور ۾ 60,000 قيدي بڻيا.

لنڊن حڪومت هندستاني فوج جا گهڻا خرچ پاڻ برداشت ڪيا، جنهن جي نتيجي ۾ هندستان جو قومي قرض تقريباً ختم ٿي ويو. جنگ جي پڄاڻيءَ تي هندستان وٽ 1,300 ملين پائونڊ جو واڌو مالي ذخيرو موجود هو. ان کان علاوه جنگي سامان جهڙوڪ ورديون، بندوقون، مشين گنون، توپون ۽ بارود هندستان ۾ وڏي پيماني تي تيار ٿيڻ لڳا، جنهن سبب ڪپڙي جي صنعت 16 سيڪڙو، فولاد 18 سيڪڙو ۽ ڪيميائي صنعت 30 سيڪڙو وڌي وئي. ننڍا جنگي جهاز تيار ڪيا ويا ۽ بنگلور ۾ هوائي جهازن جو ڪارخانو قائم ٿيو. 700,000 ملازمن تي مشتمل ريلوي نظام جنگي ضرورتن سبب پنهنجي حدن تائين استعمال ڪيو ويو.
1942ع ۾ برطانوي حڪومت ڪرپس مشن موڪليو ته جيئن جنگ ۾ هندستاني قومپرستن جي حمايت حاصل ڪري سگهجي، بدلي ۾ جنگ کان پوءِ آزاديءَ جو واعدو ڪيو ويو. پر وزيراعظم ونسٽن چرچل سميت برطانيا جي اعليٰ قيادت ان مشن جي مڪمل حمايت نه ڪئي، ۽ ڪانگريس سان ڳالهيون جلد ناڪام ٿي ويون.

جولاءِ 1942ع ۾ ڪانگريس ڀارت ڇڏيو تحريڪ شروع ڪئي، جنهن ۾ مطالبو ڪيو ويو ته برطانيا فوري طور هندستان ڇڏي، ٻي صورت ۾ سڄي ملڪ ۾ شهري نافرمانيءَ جي تحريڪ هلي ويندي. 8 آگسٽ تي راج حڪومت قومي، صوبائي ۽ مقامي سطح جي تقريباً سڀني ڪانگريسي اڳواڻن کي گرفتار ڪري ورتو ۽ هزارين ماڻهن کي 1945ع تائين قيد ۾ رکيو. ان کان پوءِ ملڪ ۾ شاگردن ۽ هارين جي اڳواڻي ۾ پرتشدد احتجاج شروع ٿي ويا، خاص طور اوڀر وارن گڏيل صوبن، بهار ۽ اولهه بنگال ۾. وڏي برطانوي فوجي موجودگي ڇهن هفتن کان ٿوري وڌيڪ عرصي ۾ تحريڪ کي دٻائي ڇڏيو، پر ڪجهه وقت لاءِ نيپال سرحد تي هڪ زيرزمين عبوري حڪومت پڻ قائم ٿي وئي. ٻين علائقن ۾ تحريڪ گهٽ شدت سان جاري رهي ۽ 1943ع جي اونهاري تائين وقت بوقت احتجاج ٿيندا رهيا.
ان کان اڳ سڀاس چندر بوس، جيڪو 1920ع ۽ 1930ع جي ڏهاڪن ۾ ڪانگريس جي نوجوان ۽ انقلابي ڌڙي جو اهم اڳواڻ هو، 1938ع ۽ 1939ع ۾ ڪانگريس جو صدر بڻيو. پر قيادت سان اختلافن سبب 1939ع ۾ کيس ڪانگريس مان ڌار ڪيو ويو ۽ بعد ۾ برطانوي حڪومت کيس نظر بند ڪري ڇڏيو. 1941ع جي شروعات ۾ هو ڀڄي نڪتو ۽ نازي جرمني ۽ جاپاني سلطنت کان مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
جاپاني سهڪار سان هن آزاد هند فوج قائم ڪئي، جيڪا گهڻو ڪري انهن هندستاني فوجين تي مشتمل هئي جيڪي سنگاپور جي جنگ دوران جاپان جي قيد ۾ آيا هئا. جنگ جو رخ بدلجڻ تي جاپان برما، فلپائن ۽ ويٽنام جهڙن علائقن ۾ عارضي حڪومتن جي حمايت ڪرڻ لڳو، ۽ بوس جي سربراهيءَ ۾ آزاد هند حڪومت پڻ قائم ڪئي وئي.
پر بوس جي ڪوششون گهڻو وقت نه هلي سگهيون. 1944ع جي وچ ڌاري برطانوي فوج پهرين جاپاني حملي کي روڪيو ۽ پوءِ برما مهم دوران انهن کي پوئتي ڌڪي ڇڏيو. نتيجي طور آزاد هند فوج ٽٽي پکڙي وئي ۽ باقي بچيل فوجين 1945ع ۾ سنگاپور جي ٻيهر قبضي کان پوءِ هٿيار ڦٽا ڪيا. بوس آگسٽ 1945ع ۾ تائيوان ۾ هڪ جاپاني جهاز جي حادثي ۾ شديد سڙڻ سبب فوت ٿي ويو، جيتوڻيڪ ڪيترائي هندستاني اڄ به هن واقعي بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا.
بوس سياسي طور ڪامياب نه ٿيو، پر هن هندستان ۾ حب الوطنيءَ جي جذبي کي نئين توانائي ڏني.

* مهاتما گانڌي (ساڄي پاسي) ۽ راجيندر پرساد (کاٻي پاسي) 13 آڪٽوبر 1939ع تي وائسراءِ لارڊ لنلٿگو سان ملاقات لاءِ ويندي.مهاتما گانڌي (ساڄي پاسي) ۽ راجيندر پرساد (کاٻي پاسي) 13 آڪٽوبر 1939ع تي وائسراءِ لارڊ لنلٿگو سان ملاقات لاءِ ويندي.
* چوڌري خليق الزمان 1940ع جي لاهور قرارداد جي تائيد ڪندي، جڏهن محمد علي جناح صدارت ڪري رهيو آهي ۽ لياقت علي خان وچ ۾ ويٺل آهي.
* نومبر 1941ع ۾ سنگاپور پهتل نوان هندستاني فوجي.
* اتر آفريڪا جي اولهندي ريگستاني مهم دوران آپريشن ڪروسيڊر ۾ وڙهندڙ هندستاني فوج جا سپاهي، نومبر/ڊسمبر 1941ع.

### 1946ع–1947ع: آزادي ۽ ورهاڱو

پڻ ڏسو: هندستان جو ورهاڱو ۽ هندستان جي عبوري حڪومت
جنوري 1946ع ۾ هٿياربند فوجن اندر بغاوتن جو سلسلو شروع ٿيو. ان جي شروعات رائل ايئر فورس (RAF) جي انهن اهلڪارن کان ٿي، جيڪي برطانيا ڏانهن پنهنجي سست واپسيءَ سبب ناراض هئا. بغاوتن جو عروج فيبروري 1946ع ۾ رائل انڊين نيوي بغاوت جي صورت ۾ بمبئي ۾ ظاهر ٿيو، جنهن کان پوءِ ڪلڪتو، مدراس ۽ ڪراچي ۾ به اهڙا واقعا پيش آيا. جيتوڻيڪ اهي بغاوتون جلدي دٻائي ڇڏيون ويون، پر انهن جو اثر اهو ٿيو جو برطانيا جي نئين ليبر حڪومت کي فوري قدم کڻڻا پيا. نتيجي ۾ هندستان لاءِ وزيرِ مملڪت لارڊ پيٿڪ لارنس جي سربراهيءَ ۾ ڪابينا مشن هندستان موڪليو ويو، جنهن ۾ سر اسٽيفرڊ ڪرپس پڻ شامل هو، جيڪو چار سال اڳ به هندستان آيو هو.

1946ع جي شروعات ۾ هندستان ۾ نيون چونڊون پڻ ڪرايون ويون. ان کان اڳ، 1945ع ۾ جنگ ختم ٿيڻ تي نوآبادياتي حڪومت آزاد هند فوج جي مقدمن جو اعلان ڪيو هو، جنهن ۾ سبهاس چندر بوس جي شڪست کاڌل فوج جي ٽن سينيئر آفيسرن تي غداريءَ جا الزام لڳايا ويا. جڏهن مقدما شروع ٿيا ته ڪانگريس جي قيادت، جيتوڻيڪ آزاد هند فوج بابت مڪمل طور متفق نه هئي، پر انهن آفيسرن جي دفاع جو فيصلو ڪيو.

آفيسرن جي سزا، ان خلاف عوامي احتجاج، ۽ پوءِ سزائن جي معافي، ڪانگريس لاءِ وڏي عوامي همدردي پيدا ڪئي. ان جو نتيجو اهو نڪتو جو ڪانگريس يارنهن مان اٺن صوبن ۾ چونڊون کٽي وئي.

پر ڪانگريس ۽ آل انڊيا مسلم ليگ جي وچ ۾ ڳالهين جو سلسلو هندستان جي ورهاڱي واري مسئلي تي اچي بيهي رهيو. محمد علي جناح 16 آگسٽ 1946ع کي سڌي ڪارروائي جو ڏينهن (Direct Action Day) قرار ڏنو، جنهن جو مقصد برطانوي هندستان ۾ مسلمانن لاءِ الڳ وطن جي مطالبي کي نمايان ڪرڻ هو. ايندڙ ڏينهن ڪلڪتي ۾ هندو-مسلم فساد شروع ٿي ويا ۽ جلدي ئي برطانوي هندستان جي ٻين حصن تائين پکڙجي ويا.
جيتوڻيڪ هندستان جي حڪومت ۽ ڪانگريس ٻنهي انهن واقعن سبب سخت پريشان ٿي ويون، تنهن هوندي به سيپٽمبر 1946ع ۾ جواهر لعل نهرو جي سربراهيءَ ۾ ڪانگريس جي اڳواڻي هيٺ عبوري حڪومت قائم ڪئي وئي، جنهن ۾ نهرو گڏيل هندستان جو وزيراعظم بڻيو.
ان دوران برطانيا جي خزاني تي ٻي عالمي جنگ جا اثر انتهائي ڳرا پئجي چڪا هئا. ليبر حڪومت کي اهو به احساس هو ته نه ته ان وٽ ملڪ اندر سياسي حمايت موجود هئي، نه عالمي سهڪار، ۽ نه ئي مقامي فوجن جي اها وفاداري باقي رهي هئي، جنهن جي بنياد تي وڌندڙ بيچين برطانوي هندستان تي حڪومت جاري رکي سگهجي.
تنهن ڪري حڪومت فيصلو ڪيو ته هندستان تي برطانوي راڄ ختم ڪيو وڃي. 1947ع جي شروعات ۾ برطانيا اعلان ڪيو ته اقتدار جون 1948ع کان اڳ هندستانين حوالي ڪيو ويندو.
جڏهن آزادي ويجهو اچڻ لڳي ته پنجاب ۽ بنگال ۾ هندو-مسلم تشدد مسلسل وڌندو رهيو. برطانوي فوج ممڪن وڏي پيماني جي خونريزيءَ لاءِ تيار نه هئي، تنهن ڪري نئين وائسراءِ لوئس مائونٽ بيٽن اقتدار جي منتقليءَ جي تاريخ اڳتي آڻي ڇڏي ۽ آزاديءَ جي منصوبي تي اتفاق لاءِ ڇهن مهينن کان به گهٽ وقت ڇڏيو.

آگسٽ 1947ع ۾ هندستان جو ورهاڱو عمل ۾ آيو ۽ برطانوي راڄ جي خاتمي سان ٻه الڳ رياستون، ڊومينين آف پاڪستان ۽ ڊومينين آف انڊيا وجود ۾ آيون.
15 آگسٽ 1947ع تي نئين ڊومينين آف پاڪستان (بعد ۾ اسلامي جمهوريه پاڪستان) جو قيام عمل ۾ آيو، جنهن جو پهريون گورنر جنرل محمد علي جناح بڻيو. ساڳئي وقت ڊومينين آف انڊيا (بعد ۾ جمهوريه هندستان) قائم ٿيو، جنهن جو وزيراعظم جواهر لعل نهرو ٿيو، جڏهن ته لوئس مائونٽ بيٽن ان جو پهريون گورنر جنرل رهيو. سرڪاري تقريبون 14 آگسٽ تي ڪراچي ۽ 15 آگسٽ تي نئين دهلي ۾ منعقد ٿيون، جيئن مائونٽ بيٽن ٻنهي تقريبن ۾ شرڪت ڪري سگهي.

آزادي کان پوءِ اڪثريت ماڻهو پنهنجي رهائشگاهن تي ئي رهيا، پر سرحدي علائقن ۾ لکين ماڻهو ــ مسلمان، سک ۽ هندو ــ نون ٺهيل سرحدن جي ٻنهي پاسن ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ لڳا. پنجاب ۾، جتي نئين سرحد سک علائقن کي ٻن حصن ۾ ورهائي ڇڏيو، وڏي پيماني تي رت وهيو. بنگال ۽ بهار ۾، جتي مهاتما گانڌي جي موجودگي فرقيواراڻن جذبن کي ڪجهه حد تائين ٿڌو رکيو، اتي تشدد نسبتاً محدود رهيو.
مجموعي طور اندازو آهي ته ٻنهي پاسن تي 250,000 کان 500,000 تائين ماڻهو ــ پناهگير ۽ مقامي رهواسي، مسلمان، هندو ۽ سک ــ فرقيواراڻن فسادن ۾ مارجي ويا.

* 1901ع ۾ ضلعي وار مسلمانن جو سيڪڙو
* 1901ع ۾ ضلعي وار هندن جو سيڪڙو
* 1901ع ۾ ٻڌ ڌرمي، سکن ۽ جينن جو ضلعي وار سيڪڙو
* 1946ع ڪابينا مشن جا ميمبر محمد علي جناح سان ملاقات دوران. کاٻي پاسي لارڊ پيٿڪ لارنس ۽ ساڄي پاسي سر اسٽيفرڊ ڪرپس نظر اچي رهيا آهن.

### اهم واقعن، قانون سازي ۽ عوامي ڪمن جي وقتي فهرست

* برطانوي راڄ جي دور، 1858ع–1947ع، دوران حڪمران برطانوي بادشاهه ۽ راڻيون، چانديءَ جي هڪ روپئي وارن سڪن تي.
* برطانوي راڄ دوران هندستان ۾ استعمال ٿيل چانديءَ جا ٻه هڪ روپئي وارا سڪا، جن تي وڪٽوريا، راڻي، 1862ع (کاٻي) ۽ وڪٽوريا، شهنشاهه، 1886ع (ساڄي) ڏيکاريل آهن
* چانديءَ جا هڪ روپئي وارا سڪا، جن تي ايڊورڊ ستون، بادشاهه-شهنشاهه، 1903ع (کاٻي) ۽ 1908ع (ساڄي) ڏيکاريل آهن
* برطانوي راڄ دوران هندستان ۾ استعمال ٿيل چانديءَ جا هڪ روپئي وارا سڪا، جن تي جارج پنجون، بادشاهه-شهنشاهه، 1913ع (کاٻي) ۽ 1919ع (ساڄي) ڏيکاريل آهن
* هڪ روپئي وارا سڪا، جن تي جارج ڇهون، بادشاهه-شهنشاهه، 1940ع (کاٻي) ۽ هندستان جي آزاديءَ کان ٿورو اڳ 1947ع (ساڄي) ڏيکاريل آهن

اهم واقعن، قانون سازي ۽ عوامي ڪمن جي وقتي فهرست| دور | حڪمران وائسراءِ | اهم واقعا، قانون سازي ۽ عوامي ڪم |
| --- | --- | --- |
| 1 نومبر 1858ع –  21 مارچ 1862ع | وائسڪائونٽ ڪيننگ | 1858ع ۾ برطانوي هندستاني فوج جي نئين سر تنظيم؛ انڊين پينل ڪوڊ؛ انڊين ڪائونسلز ايڪٽ 1861ع؛ آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا جو قيام؛ امپيريل پوليس جو قيام. |
| 21 مارچ 1862ع –  20 نومبر 1863ع | ارل آف ايلگن | وائسراءِ 1863ع ۾ ڌرمشالا ۾ وقت کان اڳ وفات ڪري ويو. |
| 12 جنوري 1864ع –  12 جنوري 1869ع | سر جان لارنس | دوآر جنگ؛ اوڙيسا ڏڪار 1866ع؛ آبپاشي کاتي جو قيام؛ امپيريل فاريستري سروس جو قيام. |
| 12 جنوري 1869ع –  8 فيبروري 1872ع | ارل آف مايو | زراعت کاتي جو قيام؛ ريلوين، روڊن ۽ واهن جي توسيع؛ انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ کي چيف ڪمشنر شپ طور قائم ڪيو ويو؛ لارڊ مايو جو قتل. |
| 13 ڊسمبر 1884 – 10 ڊسمبر 1888 | ارل آف ڊفرن |
بنگال ٽيننسي بل منظور ٿيو.
ٽين انگلو-برمي جنگ.
افغان سرحد بابت گڏيل انگلو-روسي سرحدي ڪميشن مقرر ڪئي وئي.
1885ع ۾ پنجده وٽ روسين افغانن تي حملو ڪيو؛ دي گريٽ گيم پنهنجي عروج تي پهتي.
1886–87ع جي پبلڪ سروسز ڪميشن جي رپورٽ؛ شاهي سول سروس جو قيام، جيڪا بعد ۾ انڊين سول سروس (ICS) ۽ اڄ انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس بڻجي.
1887ع ۾ الله آباد يونيورسٽي جو قيام.
1887ع ۾ راڻي وڪٽوريا جي جوبلي تقريبون. |
| 10 ڊسمبر 1888 – 11 آڪٽوبر 1894 | مارڪيوس آف لينس ڊائون |
اتر-اولهه سرحدي دفاع کي مضبوط ڪيو ويو.
شاهي خدمتي فوجون قائم ڪيون ويون، جيڪي نوابي رياستن جي فوجي دستن تي مشتمل هيون.
گلگت ايجنسي 1899ع ۾ ليز تي ورتي وئي.
برطانوي پارليامينٽ انڊين ڪائونسلز ايڪٽ 1892 منظور ڪيو، جنهن سان شاهي قانون ساز ڪائونسل ۾ هندستانين جي شموليت جو رستو کليو.
منيپور رياست ۾ انقلاب ۽ پوءِ حڪمران جي بحالي.
دي گريٽ گيم جو عروج.
برطانوي هندستان ۽ افغانستان جي وچ ۾ ڊيورنڊ لائين جو قيام.
برما ۾ ريلويون، رستا ۽ آبپاشي منصوبا شروع ڪيا ويا.
1893ع ۾ برما ۽ سيام (ٿائيلينڊ) جي سرحد طئي ڪئي وئي.
1873–93ع دوران چانديءَ جي عالمي قدر گهٽجڻ سبب رپئي جي قدر ۾ گهٽتائي.
انڊين جيل ايڪٽ 1894. |
| 11 آڪٽوبر 1894 – 6 جنوري 1899 | ارل آف ايلگن |
هندستاني فوج جي ٻيهر تنظيم؛ پريزيڊنسي نظام ختم ڪري چار ڪمانڊون قائم ڪيون ويون.
1895ع جو پامير معاهدو روس سان.
چترال مهم (1895) ۽ تيراه مهم (1896–97).
هندستاني ڏڪار 1896–1897، جيڪو بنديل کينڊ ۾ شروع ٿيو.
1896ع ۾ بمبئي ۽ 1898ع ۾ ڪلڪتي ۾ طاعون جي وبا؛ وبا روڪڻ وارن قدمن خلاف فساد ٿيا.
برما ۽ پنجاب ۾ صوبائي قانون ساز ڪائونسلن جو قيام؛ برما کي نئين ليفٽيننٽ گورنري ڏني وئي. |
| 6 جنوري 1899 – 18 نومبر 1905 | لارڊ ڪرزن آف ڪيڊلسٽن |
1901ع ۾ اتر-اولهه سرحدي صوبو هڪ چيف ڪمشنر جي ماتحت قائم ڪيو ويو.
هندستاني ڏڪار 1899–1900.
طاعون جي وبا ٻيهر پکڙي؛ لڳ ڀڳ 10 لک ماڻهو فوت ٿيا.
1899ع جو مالي سڌارا ايڪٽ؛ هندستان لاءِ سون جي ذخيري وارو فنڊ قائم ٿيو.
پنجاب لينڊ ايلينيئيشن ايڪٽ.
واپار ۽ صنعت کاتو (هاڻوڪي وزارت) قائم ٿيو.
1901ع ۾ راڻي وڪٽوريا جي وفات؛ وڪٽوريا يادگار هال، ڪلڪتو کي هندستاني آثارن، فن ۽ تاريخ جي قومي گيلري طور وقف ڪيو ويو.
1903ع جي دهلي درٻار ۾ ايڊورڊ ستون کي (غير موجودگيءَ ۾) هندستان جو شهنشاهه قرار ڏنو ويو.
فرانسس ينگ هزبينڊ جي برطانوي تبت مهم (1903–04).
1904ع ۾ اتر-اولهه صوبا ۽ اوڌ کي گڏائي آگرا ۽ اوڌ جا گڏيل صوبا نالو ڏنو ويو.
1904ع جو هندستاني يونيورسٽين وارو قانون؛ يونيورسٽين جي نئين سر تنظيم.
ڀارت جي آثار قديمه سروي وسيلي قديم يادگارن جي تحفظ ۽ مرمت جو باقاعده نظام قائم ٿيو؛ انڊين اينشنٽ مانيومينٽ پريزرويشن ايڪٽ لاڳو ٿيو.
1904ع جي ڪوآپريٽو ڪريڊٽ سوسائٽيز ايڪٽ سان زرعي بينڪنگ جو آغاز ٿيو.
بنگال جي ورهاڱي (1905)؛ اوڀر بنگال ۽ آسام نالي نئون صوبو قائم ٿيو.
1901ع جي مردم شماري موجب ڪل آبادي 294 ملين هئي، جنهن مان 62 ملين نوابي رياستن ۾ ۽ 232 ملين برطانوي هندستان ۾ رهندا هئا.
اٽڪل 170,000 يورپي هئا.
15 ملين مرد ۽ 1 ملين عورتون پڙهيل لکيل هيون.
اسڪول جي عمر وارن مان 25٪ ڇوڪرا ۽ 3٪ ڇوڪريون تعليم حاصل ڪري رهيون هيون.
207 ملين هندو، 63 ملين مسلمان، 9 ملين ٻڌ مت جا پوئلڳ (برما سميت)، 3 ملين عيسائي، 2 ملين سک، 1 ملين جين، ۽ 8.4 ملين ماڻهو روايتي روحاني عقيدن تي عمل ڪندا هئا. |
| 18 نومبر 1905 – 23 نومبر 1910 | ارل آف منٽو |
ريلوي بورڊ جو قيام.
انگلو-روسي معاھدو 1907.
انڊين ڪائونسلز ايڪٽ 1909 (منٽو-مارلي سڌارا پڻ سڏيا وڃن ٿا).
1909ع ۾ هندستاني ڪارخانا ڪميشن مقرر ڪئي وئي.
1910ع ۾ تعليم کاتو قائم ٿيو (هاڻوڪي ڀارت جي تعليم واري وزارت). |
| 23 نومبر 1910 – 4 اپريل 1916 | لارڊ هارڊنج آف پينشرسٽ |
1911ع ۾ بادشاهه جارج پنجون ۽ راڻي ميري آف ٽيڪ جو هندستاني دورو؛ آخري دهلي درٻار ۾ کين هندستان جو شهنشاهه ۽ هندستان جي شهنشاهه طور تسليم ڪيو ويو.
بادشاهه جارج پنجين اعلان ڪيو ته ڪلڪتو بدران نئون شهر نئين دهلي هندستان جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويندو.
انڊين هاءِ ڪورٽس ايڪٽ 1911.
انڊين فيڪٽريز ايڪٽ 1911.
1912ع کان 1929ع تائين نئين دهلي جي تعمير.
پهرين عالمي جنگ دوران هندستاني فوج جون خدمتون:
* مغربي محاذ، بيلجيم (1914)
* جرمن اوڀر آفريڪا (تانگا جي جنگ، 1914)
* ميسوپوٽيميا مهم (ڪتسيفون جي جنگ، 1915)
* ڪٽ جو گهيرو (1915–16)
* گليپولي جي جنگ (1915–16)

ڊفينس آف انڊيا ايڪٽ 1915 منظور ٿيو. |
| 4 اپريل 1916 – 2 اپريل 1921 | لارڊ چيلمسفورڊ |
هندستاني فوج جون جنگي خدمتون:
* ميسوپوٽيميا مهم (بغداد جو زوال، 1917)
* سينا ۽ فلسطين مهم (مجدو جي جنگ، 1918)

روليٽ ايڪٽ 1919 منظور ٿيو.
گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1919 (مونٽيگو-چيلمسفورڊ سڌارا).
جليانوالا باغ قتل عام، 1919.
ٽين انگلو-افغان جنگ، 1919.
1920ع ۾ رنگون يونيورسٽي جو قيام.
انڊين پاسپورٽ ايڪٽ 1920؛ برطانوي هندستاني پاسپورٽ متعارف ڪرايو ويو. |
| 2 اپريل 1921 – 3 اپريل 1926 | ارل آف ريڊنگ |
1922ع ۾ دهلي يونيورسٽي جو قيام.
هندستاني مزدورن جي معاوضي وارو ايڪٽ 1923 منظور ٿيو. |
| 3 اپريل 1926 – 18 اپريل 1931 | لارڊ ارون |
انڊين ٽريڊ يونينز ايڪٽ 1926.
انڊين فاريسٽ ايڪٽ، 1927.
1929ع ۾ هندستاني مزدورن بابت شاهي ڪميشن مقرر ڪئي وئي.
هندستاني آئيني گول ميز ڪانفرنسون، لنڊن (1930–32).
گانڌي–ارون معاھدو، 1931. |
| 18 اپريل 1931 – 18 اپريل 1936 | ارل آف ولنگڊن |
1931ع ۾ نئين دهلي کي باضابطه طور هندستان جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو.
هندستاني مزدورن جي معاوضي وارو ايڪٽ 1933.
انڊين فيڪٽريز ايڪٽ 1934.
1932ع ۾ شاهي هندستاني هوائي فوج جو قيام.
1932ع ۾ هندستاني فوجي اڪيڊمي قائم ڪئي وئي.
گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935.
ڀارتي ريزرو بينڪ جو قيام. |
| 18 اپريل 1936 – 1 آڪٽوبر 1943 | مارڪيوس آف لنلٿگو |
هندستاني اجرتن جي ادائيگي وارو ايڪٽ 1936.
1937ع کان پوءِ برما کي الڳ انتظام هيٺ آندو ويو؛ هندستان ۽ برما لاءِ سيڪريٽري آف اسٽيٽ جي نئين وزارت قائم ڪئي وئي ۽ برما آفيس کي انڊيا آفيس کان جدا ڪيو ويو.
1937ع جون هندستاني صوبائي چونڊون.
ڪرپس مشن، 1942.
ٻي عالمي جنگ دوران هندستاني فوج جون خدمتون:
* بحر روم، وچ اوڀر ۽ آفريڪا جا محاذ (ٻي عالمي جنگ)
* اتر آفريڪي مهم
	+ آپريشن ڪمپاس
	+ آپريشن ڪروسيڊر
	+ ال العلمين جي پهرين جنگ
	+ ال العلمين جي ٻي جنگ
* اوڀر آفريڪا مهم (ٻي عالمي جنگ)، 1940
* انگلو-عراقي جنگ، 1941
* شام–لبنان مهم، 1941
* ايران تي انگلو-سوويت حملي، 1941

هندستاني فوج:
* هانگ ڪانگ جي جنگ
* ملايا جي جنگ
* سنگاپور جي جنگ

۾ پڻ حصو ورتو.
برما مهم 1942ع ۾ شروع ٿي. |
| 1 آڪٽوبر 1943 – 21 فيبروري 1947 | وائسڪائونٽ ويول |
هندستاني فوج 25 لک سپاهين سان تاريخ جي سڀ کان وڏي رضاڪار فوج بڻجي وئي.
برما مهم (1943–45):
* ڪوهيما جي جنگ
* ايمفال جي جنگ

بنگال جو ڏڪار 1943.
هندستاني فوج اٽلي مهم ۾:
* مونٽي ڪاسينو جي جنگ

۾ پڻ شامل رهي.
برطانوي ليبر پارٽي 1945ع جون عام چونڊون کٽيون؛ ڪليمنٽ ايٽلي وزيراعظم بڻيو.
1946ع جو ڪابينا مشن هندستان.
1946ع جون هندستاني چونڊون. |
| 21 فيبروري 1947 – 15 آگسٽ 1947 | وائسڪائونٽ مائونٽ بيٽن آف برما |
برطانوي پارليامينٽ جو انڊين انڊيپينڊنس ايڪٽ 1947، 18 جولاءِ 1947ع تي نافذ ٿيو.
ريڊڪلف ايوارڊ، آگسٽ 1947.
هندستان جي ورهاڱي، آگسٽ 1947.
انڊيا آفيس ۽ هندستان لاءِ سيڪريٽري آف اسٽيٽ جو عهدو ختم ڪيو ويو.
هندستان ۽ پاڪستان سان برطانيا جي لاڳاپن بابت وزارتي ذميواري ڪامن ويلٿ رليشنز آفيس حوالي ڪئي وئي. |

## برطانوي هندستان ۽ پرنسلي رياستون

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسوبرٽش انڊيا جون پريزيڊنسيون ۽ صوبا**,** پرنسلي رياست**۽** برٽش انڊيا جون سب ڊويزنون
برطانوي راڄ دوران هندستان ٻن قسمن جي علائقن تي مشتمل هو: *برطانوي هندستان* ۽ *مقامي رياستون* (يا *پرنسلي يا نوابي رياستون*).

انٽرپرٽيشن ايڪٽ 1889ع ۾ برطانيا جي پارليامينٽ سيڪشن 18 ۾ هيٺيون وصفون اختيار ڪيون:

> (4.) "برطانوي هندستان" مان مراد اهي سڀ علائقا ۽ جايون آهن جيڪي سندس عظمت واري راڻي جي سلطنت اندر شامل هجن ۽ جيڪي ان وقت هندستان جي گورنر جنرل يا گورنر جنرل جي ماتحت ڪنهن گورنر يا ٻئي عملدار وسيلي راڻيءَ طرفان هلائيون وڃن.
>
>
> (5.) "هندستان" مان مراد برطانوي هندستان سان گڏ اهي علائقا پڻ آهن جيڪي ڪنهن مقامي راجا يا سردار جي اختيار هيٺ هجن ۽ جن تي راڻيءَ جي بالادستي هندستان جي گورنر جنرل يا سندس ماتحت ڪنهن گورنر يا عملدار وسيلي لاڳو هجي.
>
>
>

عام طور تي "برطانوي هندستان" جو اصطلاح انهن علائقن لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو رهيو آهي (۽ اڄ به ڪيو وڃي ٿو) جيڪي 1600ع کان 1858ع تائين هندستان ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني جي حڪمراني هيٺ هئا.

هي اصطلاح "هندستان ۾ رهندڙ برطانوي ماڻهن" لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.

"هندستاني سلطنت" (انڊين ايمپائر) ۽ "سلطنتِ هند" (ايمپائر آف انڊيا ) جهڙا اصطلاح (جيئن "برطانوي سلطنت") قانون سازي ۾ استعمال نه ڪيا ويا. بادشاهه يا راڻيءَ کي سرڪاري طور "هندستان جو شهنشاهه" يا "هندستان جي شهنشاهه" سڏيو ويندو هو، ۽ اهو اصطلاح اڪثر راڻي وڪٽوريا جي شاهي تقريرن ۽ پارلياماني اختتامي تقريرن ۾ استعمال ٿيندو هو.

ان کان علاوه 1878ع ۾ هڪ اعزازي حڪم، آرڊر آف دي انڊين ايمپائر، پڻ قائم ڪيو ويو.

175 پرنسلي يا نوابي رياستن تي، جيڪي سڀ کان وڏين ۽ اهم رياستن مان هيون، برطانوي تاج جي نالي ۾ برطانوي هندستان جي مرڪزي حڪومت طرفان وائسراءِ وسيلي بالادستي (سزئرنٽي) قائم ڪئي ويندي هئي؛ جڏهن ته باقي لڳ ڀڳ 500 رياستون برطانوي هندستان جي صوبائي حڪومتن جي ماتحت هيون، جن جو انتظام گورنر، ليفٽيننٽ گورنر يا چيف ڪمشنر وسيلي هلندو هو.

"سڌي حڪمراني" (ڊومينين) ۽ "بالادستي" (سزئرنٽي) جي وچ ۾ واضح فرق عدالتن جي دائري اختيار مان ظاهر ٿيندو هو. برطانوي هندستان جو قانون برطانوي پارليامينٽ پاران منظور ڪيل قانونن تي ٻڌل هو، ۽ اهي قانون مرڪزي ۽ صوبائي حڪومتن کي قانون ساز اختيار ڏيندا هئا. ان جي ابتڙ، نوابي رياستن جون عدالتون انهن رياستن جي حڪمرانن جي اختيار هيٺ ڪم ڪنديون هيون.

### وڏا صوبا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوبرٽش انڊيا جون پريزيڊنسيون ۽ صوبا
ويهين صدي جي شروعات تائين برطانوي هندستان اٺن صوبن تي مشتمل هو، جن جو انتظام يا ته گورنر يا ليفٽيننٽ گورنر ڪندو هو.

ايراضا ۽ آبادي (تابع نوابي رياستن کان سواءِ) ت. 1907| برطانوي هندستان جو صوبو (۽ موجوده علائقا) | ڪُل ايراضو | 1901ع جي آبادي (ملين) | اعليٰ انتظامي عملدار |
| --- | --- | --- | --- |
|
آسام
 (آسام، اروناچل پرديش، ميگهاليه، ميزورم، ناگالينڊ) | 130,000 چورس ڪلوميٽر (50,000 چورس ميل) | 6 | چيف ڪمشنر |
|
بنگال
 (بنگلاديش، اولھه بنگال، بيهار، جهارکنڊ ۽ اوڊيشا) | 390,000 چورس ڪلوميٽر (150,000 چورس ميل) | 75 | ليفٽيننٽ گورنر |
|
بمبئي
 (سنڌ ۽ مهاراشٽر، گجرات ۽ ڪرناٽڪ جا ڪجهه حصا) | 320,000 چورس ڪلوميٽر (120,000 چورس ميل) | 19 | گورنر اِن ڪائونسل |
|
برما
 (ميانمار) | 440,000 چورس ڪلوميٽر (170,000 چورس ميل) | 9 | ليفٽيننٽ گورنر |
|
سينٽرل پروونسز اينڊ بيرار
 (مدهيه پرديش ۽ مهاراشٽر، ڇتيس ڳڙهه ۽ اوڊيشا جا ڪجهه حصا) | 270,000 چورس ڪلوميٽر (100,000 چورس ميل) | 13 | چيف ڪمشنر |
|
مدراس
 (آنڌرا پرديش، تامل ناڊو ۽ ڪيرالا، ڪرناٽڪ، اوڊيشا ۽ تلنگانا جا ڪجهه حصا) | 370,000 چورس ڪلوميٽر (140,000 چورس ميل) | 38 | گورنر اِن ڪائونسل |
|
پنجاب
 (پنجاب صوبو، اسلام آباد گادي وارو علائقو، ڀارتي پنجاب، هرياڻا، هماچل پرديش، چنڊي ڳڙهه ۽ دهلي جو قومي گادي وارو علائقو) | 250,000 چورس ڪلوميٽر (97,000 چورس ميل) | 20 | ليفٽيننٽ گورنر |
|
گڏيل صوبا
 (اتر پرديش ۽ اتراکنڊ) | 280,000 چورس ڪلوميٽر (110,000 چورس ميل) | 48 | ليفٽيننٽ گورنر |

1905ع کان 1913ع تائين بنگال جي ورهاڱي دوران اوڀر بنگال ۽ آسام جو نئون صوبو ليفٽيننٽ گورنري جي حيثيت سان قائم ڪيو ويو. 1911ع ۾ *اوڀر بنگال* ٻيهر بنگال سان شامل ڪيو ويو ۽ اوڀر ۾ نوان صوبا هي ٿيا: آسام، بنگال ۽ بيهار ۽ اوڙيسا.

### ننڍا صوبا

ان کان علاوه ڪجهه ننڍا صوبا به هئا، جن جو انتظام هڪ چيف ڪمشنر جي هٿ هيٺ هوندو هو:

برطانوي هندستان جا ننڍا صوبا (1901ع)| ننڍو صوبو (۽ موجوده علائقا) | ڪُل ايراضو ڪم² (چورس ميل) | 1901ع جي آبادي (هزارن ۾) | اعليٰ انتظامي عملدار |
| --- | --- | --- | --- |
|
اجمير-ميروارا
 (راجسٿان جا ڪجهه حصا) | 7,000 (2,700) | 477 | *ex officio* چيف ڪمشنر |
|
انڊمان ۽ نيڪوبار ٻيٽ
 (انڊمان ۽ نيڪوبار ٻيٽ) | 78,000 (30,000) | 25 | چيف ڪمشنر |
|
برطانوي بلوچستان
 (بلوچستان) | 120,000 (46,000) | 308 | *ex officio* چيف ڪمشنر |
|
ڪوَرگ صوبو
 (ڪوڊاگو ضلعو) | 4,100 (1,600) | 181 | *ex officio* چيف ڪمشنر |
|
اتر-اولهه سرحدي صوبو
 (خيبر پختونخوا) | 41,000 (16,000) | 2,125 | چيف ڪمشنر |

### پرنسلي رياستون

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوپرنسلي رياست
پرنسلي رياست (نوابي رياست)، جنهن کي مقامي رياست (مقامي رياست) يا هندستاني رياست پڻ چيو ويندو هو، هندستان ۾ برطانيا جي هڪ تابعدار رياست هئي، جنهن جو سربراهه نالي ماتر مقامي هندستاني حڪمران هوندو هو ۽ جيڪا ذيلي اتحاد (سبسيڊئري الائنس) جي تابع هوندي هئي.

آگسٽ 1947ع ۾ جڏهن هندستان ۽ پاڪستان برطانيا کان آزاد ٿيا، تڏهن اهڙيون 565 نوابي رياستون موجود هيون. پرنسلي رياستون برطانوي هندستان (يعني پريزيڊنسين ۽ صوبن) جو حصو نه هيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن تي سڌي برطانوي حڪمراني نه هئي.

وڏين رياستن جا برطانيا سان اهڙا معاهدا هوندا هئا، جن ۾ حڪمرانن جا اختيار واضح ڪيل هوندا هئا، جڏهن⁠تہ ننڍين رياستن جي حڪمرانن جا اختيار تمام محدود هوندا هئا. پرنسلي رياستن جا خارجه معاملا، دفاع ۽ گهڻا مواصلاتي نظام برطانوي ڪنٽرول هيٺ هوندا هئا.

برطانيا رياستن جي اندروني سياست تي به اثرانداز ٿيندو هو، خاص طور انفرادي حڪمرانن کي تسليم ڪرڻ يا تسليم نه ڪرڻ ذريعي.
جيتوڻيڪ لڳ ڀڳ 600 نوابي رياستون هيون، پر انهن مان گهڻيون تمام ننڍيون هيون ۽ حڪومتي ڪم ڪار برطانوي عملدارن حوالي ڪنديون هيون. لڳ ڀڳ ٻه سئو رياستن جو ايراضو 25 چورس ڪلوميٽر (10 چورس ميل) کان به گهٽ هو.

مغل سلطنت جو آخري نشان، جيڪو دهلي ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني جي اختيار هيٺ موجود هو، 1857ع جي هندستاني بغاوت (سپاهي بغاوت) کان پوءِ ختم ڪيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ مغلن بغاوت جي حمايت ڪئي هئي.
پرنسلي رياستن کي ايجنسين ۽ ريزيڊنسين ۾ ورهايو ويو هو.

### تنظيم

سر چارلس ووڊ (1800–1885) 1852ع کان 1855ع تائين ايسٽ انڊيا ڪمپني جي بورڊ آف ڪنٽرول جو صدر رهيو؛ هن هندستان ۾ برطانوي تعليمي پاليسي جوڙڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، ۽ 1859ع کان 1866ع تائين هندستان لاءِ سيڪريٽري آف اسٽيٽ رهيو.
1857ع جي هندستاني بغاوت (جنهن کي برطانوي عام طور "هندستاني بغاوت" يا "انڊين ميوٽني" چوندا هئا) کان پوءِ، گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858 هندستان جي انتظامي ڍانچي ۾ ٽن سطحن تي تبديليون آنديون:

1. لنڊن ۾ شاهي حڪومت؛
2. ڪلڪتو ۾ مرڪزي حڪومت؛
3. پريزيڊنسين (۽ پوءِ صوبن) جي صوبائي حڪومتن ۾.

لنڊن ۾، هن قانون تحت ڪابينا سطح جو هندستان لاءِ سيڪريٽري آف اسٽيٽ ۽ پندرهن ميمبرن تي مشتمل هندستاني ڪائونسل قائم ڪئي وئي. ڪائونسل جي ميمبر ٿيڻ لاءِ لازمي هو ته ڪنهن شخص گهٽ ۾ گهٽ ڏهه سال هندستان ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون هجن ۽ اهي خدمتون سندس مقرري کان ڏهه سال کان وڌيڪ پراڻيون نه هجن.

جيتوڻيڪ سيڪريٽري آف اسٽيٽ هندستان ڏانهن موڪليل پاليسي هدايتون تيار ڪندو هو، پر گهڻن معاملن ۾ کيس ڪائونسل سان صلاح مشورو ڪرڻو پوندو هو، خاص طور هندستاني آمدني ۽ خرچن سان لاڳاپيل معاملن ۾.

هن قانون "ٻٽي حڪومت" (Double Government) جو هڪ نظام تصور ڪيو، جنهن ۾ ڪائونسل نظرياتي طور شاهي پاليسي سازي تي نگراني ڪندڙ اداري ۽ هندستان بابت جديد ڄاڻ فراهم ڪندڙ ماهر اداري ٻنهي طور ڪم ڪندي هئي. بهرحال، سيڪريٽري آف اسٽيٽ وٽ هنگامي حالتن لاءِ خاص اختيار به هئا، جن جي ذريعي هو اڪيلي سر فيصلا ڪري سگهندو هو، ۽ عملي طور ڪائونسل جي ماهرانه ڄاڻ ڪڏهن ڪڏهن پراڻي ٿي ويندي هئي.

1858ع کان 1947ع تائين ستاويهه ماڻهو هندستان لاءِ سيڪريٽري آف اسٽيٽ رهيا ۽ انڊيا آفيس جي سربراهي ڪندا رهيا. انهن ۾ شامل هئا:

* سر چارلس ووڊ (1859–1866)
* مارڪيوس آف سالسبري (1874–1878؛ بعد ۾ برطانيا جو وزيراعظم)
* جان مورلي (1905–1910؛ منٽو-مورلي سڌارن جو باني)
* اي. ايس. مونٽيگو (1917–1922؛ مونٽيگو-چيلمسفورڊ سڌارن جي معمارن مان هڪ)
* فريڊرڪ پيٿڪ-لارنس (1945–1947؛ 1946ع جو ڪابينا مشن جو سربراهه)

ايندڙ اڌ صدي دوران صلاحڪاري ڪائونسل جي ميمبرن جو تعداد گهٽايو ويو، پر ان جا اختيار ساڳيا رهيا. 1907ع ۾ پهريون ڀيرو ٻن هندستانين کي ڪائونسل ۾ مقرر ڪيو ويو.

اهي هئا:

* ڪي. جي. گپتا
* سيد حسين بلگرامي

لارڊ ڪيننگ، ڪمپنيءَ جي دور جو آخري هندستان جو گورنر جنرل ۽ تاج جي دور جو پهريون هندستان جو وائسراءِ
لارڊ سالسبري، 1874ع کان 1878ع تائين هندستان لاءِ سيڪريٽري آف اسٽيٽ
ڪلڪتي ۾ هندستان جو گورنر جنرل اڃا به هندستاني حڪومت جو سربراهه رهيو، پر هاڻي کيس وڌيڪ عام طور "وائسراءِ" سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو نوابي رياستن ۾ تاج جو نمائندو پڻ هو. تنهن هوندي به، هو هاڻي لنڊن ۾ سيڪريٽري آف اسٽيٽ ۽ ان جي وسيلي برطانوي پارليامينٽ کي جوابده هو.

"ٻٽي حڪومت" جو نظام اڳ ئي ڪمپني جي دور ۾ پٽس انڊيا ايڪٽ 1784 کان لاڳو هو. گاديءَ واري شهر ڪلڪتو ۾ گورنر جنرل ۽ ماتحت پريزيڊنسي (مدراس يا بمبئي) جو گورنر، ٻنهي کي پنهنجي صلاحڪاري ڪائونسل سان مشورو ڪرڻو پوندو هو.
مثال طور، ڪلڪتي ۾ انتظامي حڪم "گورنر جنرل اِن ڪائونسل" جي نالي سان جاري ٿيندا هئا، يعني گورنر جنرل ڪائونسل جي صلاح سان.

ڪمپنيءَ جي "ٻٽي حڪومت" واري نظام تي تنقيد به ٿيندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ گورنر جنرل ۽ سندس ڪائونسل جي وچ ۾ اختلاف ۽ تڪرار ٿيندا رهندا هئا. تنهن هوندي به 1858ع واري قانون انتظامي ڍانچي ۾ ڪا وڏي تبديلي نه آندي.
پر بغاوت کان پوءِ جي بحالي وارن سالن ۾ وائسراءِ لارڊ ڪيننگ محسوس ڪيو ته ڪائونسل جي گڏيل فيصلي سازي تمام گهڻو وقت وٺندي هئي. تنهن ڪري هن ايگزيڪيوٽو ڪائونسل لاءِ "پورٽ فوليو سسٽم" متعارف ڪرائڻ جي درخواست ڪئي، جنهن تحت هر سرڪاري کاتي (Portfolio) جو ڪم هڪ ئي ڪائونسل ميمبر حوالي ڪيو ويو ۽ اهو ان جي ذميواري بڻيو.
روزمره جا کاتيوارا فيصلا لاڳاپيل ميمبر پاڻ ڪندو هو، پر اهم معاملن لاءِ گورنر جنرل جي منظوري ضروري هوندي هئي. جيڪڏهن منظوري نه ملي ته معاملو سڄي ايگزيڪيوٽو ڪائونسل آڏو بحث لاءِ پيش ڪيو ويندو هو.
هندستاني انتظامي نظام ۾ هي نئون قدم انڊين ڪائونسلز ايڪٽ 1861 وسيلي قانوني حيثيت حاصل ڪري ويو.

## معيشت

وڌيڪ ڏسو: برٽش راڄ دوران ھندوستان جي معيشت ۽ انڊيا جي معاشي تاريخ
### معاشي لاڙا

هڪ مهر، جنهن تي راڻي وڪٽوريا جي تصوير آهي (1862ع)
معيشت جا ٽيئي شعبا — زراعت، پيداوار، ۽ خدمتون — نوآبادياتي دور کان پوءِ هندستان ۾ تيزي سان وڌيا. زراعت ۾ 1870ع واري ڏهاڪي ۾ پيداوار ۾ وڏو اضافو ٿيو. نوآبادياتي ۽ نوآباديات کان پوءِ واري هندستان ۾ سڀ کان اهم فرق زمين جي بچت کي پيداواري واڌ لاءِ استعمال ڪرڻ هو، جنهن ۾ وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ ٻج، ڪيميائي ڀاڻ ۽ پاڻيءَ جو وڌيڪ شديد استعمال شامل هو. انهن ٽنهي شين تي رياست طرفان سبسڊي ڏني ويندي هئي.

نتيجي طور، سراسري طور في ماڻهو آمدني جي سطح ۾ ڊگهي عرصي تائين ڪا خاص تبديلي نه آئي، جيتوڻيڪ گذران جي لاڳت وڌي چڪي هئي. زراعت اڃا به غالب شعبو هئي، ۽ گهڻا هاري رڳو گذاري جي سطح تي رهندا هئا. وسيع آبپاشي نظام ٺاهيا ويا، جن برآمد لاءِ نقد فصلن ۽ هندستاني صنعت لاءِ خام مال، خاص طور جوٽ، ڪپهه، ڪمند، ڪافي ۽ چانهه ڏانهن رخ ڪرڻ کي هٿي ڏني.

نوآبادياتي دور ۾ هندستان جو عالمي GDP ۾ حصو 20٪ کان مٿي کان گهٽجي 5٪ کان به گهٽ ٿي ويو.

معاشي تاريخ بابت مورخن ۾ سخت اختلاف رهيا آهن. قومپرست مڪتب، جيڪو نهرو جي پيروي ڪري ٿو، دليل ڏئي ٿو ته برطانوي راڄ جي آخر ۾ هندستان ان جي شروعات جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ غريب هو، ۽ اها غربت برطانوي حڪمراني سبب پيدا ٿي.

مائيڪ ڊيوس لکي ٿو ته برطانوي هندستان ۾ گهڻي معاشي سرگرمي برطانوي معيشت جي فائدي لاءِ هئي، ۽ اها سخت برطانوي شاهي پاليسين وسيلي لاڳيتو هلائي وئي، جنهن جا هندستاني آبادي تي منفي اثر پيا. اها ڳالهه هندستان مان برطانيا ڏانهن ڪڻڪ جي وڏي برآمد ۾ ظاهر ٿئي ٿي: 1870ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ هڪ وڏي ڏڪار باوجود، جنهن ۾ 6 کان 10 ملين ماڻهو فوت ٿيا، اهي برآمدون بنا روڪ جاري رهيون. آزاد واپار واري معاشي پاليسي سان وابسته نوآبادياتي حڪومت انهن برآمدن ۾ مداخلت ڪرڻ يا ڪو رليف فراهم ڪرڻ کان انڪار ڪيو.

#### صنعت

1813ع ۾ ايسٽ انڊيا ٽريڊنگ ڪمپني جي رياستي اجاراداري ختم ٿيڻ سان، برطانيا ۾ ٺهيل مال، جنهن ۾ تيار ٿيل ڪپڙو پڻ شامل هو، هندستان ۾ وڏي تيزي سان اچڻ لڳو. ڪپهه جي ڪپڙي جي درآمد لڳ ڀڳ 1814ع ۾ 1 ملين گز کان وڌي 1820ع ۾ 13 ملين، 1870ع ۾ 995 ملين، ۽ 1890ع تائين 2050 ملين گز ٿي وئي.

برطانيا هندستان تي "آزاد واپار" لاڳو ڪيو، جڏهن ته يورپ جي براعظمي ملڪن ۽ آمريڪا ڪپهه جي ڌاڳي جي درآمد تي 30٪ کان 70٪ تائين سخت محصولي رڪاوٽون لڳايون يا ان کي مڪمل طور منع ڪيو. وڌيڪ صنعتي برطانيا مان گهٽ قيمت واري درآمد جي نتيجي ۾ هندستان جو سڀ کان اهم صنعتي شعبو، يعني ڪپڙي جي پيداوار، گهٽجي ويو؛ ايتري تائين جو 1870–1880ع تائين هندستاني پيدا ڪندڙ مقامي استعمال جو رڳو 25٪–45٪ ٺاهي رهيا هئا. هن عرصي دوران هندستان جي لوهه جي صنعت جي غير صنعتيت اڃا وڌيڪ وسيع هئي.

جمشيدجي ٽاٽا (1839–1904) 1877ع ۾ بمبئي ۾ سينٽرل انڊيا اسپننگ، ويونگ اينڊ مينوفيڪچرنگ ڪمپني سان پنهنجو صنعتي ڪيريئر شروع ڪيو. جڏهن ٻيا هندستاني ڪارخانا مقامي ننڍي ريشي واري ڪپهه ۽ برطانيا مان آندل سستي مشينري استعمال ڪري سستو ٿلهو ڌاڳو، ۽ پوءِ ڪپڙو، ٺاهيندا هئا، تڏهن ٽاٽا مصر مان مهانگي ڊگهي ريشي واري ڪپهه گهرائي ۽ آمريڪا مان وڌيڪ پيچيده رنگ-اسپنڊل مشينري خريد ڪري بهتر ڪم ڪيو، ته جيئن اهڙو نفيس ڌاڳو ٺاهي سگهي جيڪو برطانيا مان ايندڙ مال سان مقابلو ڪري سگهي.

1890ع واري ڏهاڪي ۾ هن هندستاني سرمائي سان ڳري صنعت ۾ داخل ٿيڻ جا منصوبا شروع ڪيا. راڄ سرمايو فراهم نه ڪيو، پر فولاد جي صنعت ۾ آمريڪا ۽ جرمني جي ڀيٽ ۾ برطانيا جي گهٽجندڙ حيثيت کان واقف هئڻ سبب، اهو هندستان ۾ فولاد جا ڪارخانا چاهيندو هو. حڪومت واعدو ڪيو ته ٽاٽا جيڪو به اضافي فولاد ٻي صورت ۾ وڪڻي نه سگهي، اهو خريد ڪيو ويندو.

ٽاٽا آئرن اينڊ اسٽيل ڪمپني (TISCO)، جنهن جي اڳواڻي هاڻي سندس پٽ دورابجي ٽاٽا (1859–1932) ڪري رهيو هو، 1908ع ۾ بهار جي جمشيدپور ۾ پنهنجو ڪارخانو ٺاهڻ شروع ڪيو. هن برطانوي نه، پر آمريڪي ٽيڪنالاجي استعمال ڪئي.

*دي آڪسفورڊ ڊڪشنري آف نيشنل بايوگرافي* موجب، TISCO هندستان ۾ لوهه ۽ فولاد جو اڳواڻ پيدا ڪندڙ بڻجي ويو، ۽ "هندستاني فني مهارت، انتظامي قابليت، ۽ واپاري صلاحيت جي علامت" بڻيو. ٽاٽا خاندان، هندستان جي گهڻن وڏن واپارين وانگر، هندستاني قومپرست هو، پر ڪانگريس تي ڀروسو نه ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها راڄ خلاف تمام جارحاڻي، گهڻي سماجوادي، ۽ ٽريڊ يونينن جي گهڻي حامي لڳندي هئي.

### راڄ جا معاشي اثر

مورخ اڄ به ان ڳالهه تي بحث جاري رکيو ويٺا آهن ته ڇا برطانوي حڪمراني جو ڊگهي مدي وارو مقصد هندستان جي معاشي ترقي کي تيز ڪرڻ هو يا ان کي بگاڙڻ ۽ دير جو شڪار بڻائڻ.

1780ع ۾ قدامت پسند برطانوي سياستدان ايڊمنڊ برڪ هندستان جي حالت جو سوال اٿاريو. هن ايسٽ انڊيا ڪمپني تي سخت تنقيد ڪندي دعويٰ ڪئي ته وارن هيسٽنگز ۽ ٻين اعليٰ عملدارن هندستاني معيشت ۽ سماج کي تباهه ڪري ڇڏيو هو.

هندستاني مورخ راجت ڪانتا راءِ (1998ع) به هن تنقيدي موقف کي اڳتي وڌائيندي لکي ٿو ته ارڙهين صديءَ ۾ برطانوي متعارف ڪرايل نئون معاشي نظام هڪ قسم جي "لٽ مار" هو ۽ مغل سلطنت جي روايتي معيشت لاءِ تباهه ڪندڙ ثابت ٿيو.

راءِ برطانوي حڪمرانن تي الزام لڳائي ٿو ته انهن خوراڪ ۽ دولت جا ذخيرا خالي ڪيا ۽ تمام وڏا ٽيڪس لاڳو ڪيا، جن 1770ع جي خوفناڪ بنگال جي ڏڪار کي وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ان ڏڪار ۾ بنگال جي لڳ ڀڳ هڪ ٽيون آبادي فوت ٿي وئي.

پي. جي. مارشل دليل ڏئي ٿو ته جديد تحقيق انهيءَ روايتي نظرئي جي نئين تشريح ڪئي آهي، جنهن موجب اڳوڻي نسبتاً خوشحال مغل دور جي جاءِ تي غربت ۽ افراتفري اچي وئي هئي.

مارشل جي راءِ ۾ برطانوي قبضي ماضيءَ سان ڪو اوچتو ۽ بنيادي ٽٽاءُ پيدا نه ڪيو. گهڻو ڪري انتظام علائقائي مغل حڪمرانن جي حوالي رهيو ۽ ارڙهين صديءَ جي باقي حصي دوران معيشت مجموعي طور خوشحال رهي.

هو لکي ٿو ته برطانوي حڪومت هندستاني واپارين ۽ بئنڪرن سان شراڪت قائم ڪئي، مقامي ٽيڪس وصول ڪندڙن ذريعي آمدني گڏ ڪئي، ۽ مغل دور جي ٽيڪس شرح کي گهڻو ڪري برقرار رکيو.

ايسٽ انڊيا ڪمپني کي هڪ اهڙو ڳرو ٽيڪسي نظام ورثي ۾ مليو، جنهن تحت هندستاني آبادگارن جي پيداوار جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو محصول طور ورتو ويندو هو.

هندستاني قومپرست مؤرخن جي ان بيان جي ابتڙ، جنهن ۾ برطانوي حڪمرانن کي پرڏيهي حملي آور طور پيش ڪيو ويندو آهي جيڪي طاقت ذريعي اقتدار تي قبضو ڪري سڄي هندستان کي غريب بڻائي ويٺا، مارشل هڪ مختلف تشريح پيش ڪري ٿو. هن مطابق، جنهن جي حمايت هندستان ۽ اولهه جي ڪيترن ئي محققن ڪئي آهي، برطانوي مڪمل طور حڪمران نه هئا، بلڪه هڪ اهڙي سياسي عمل جا حصيدار هئا جنهن جو مرڪزي ڪردار گهڻو ڪري هندستانين وٽ هو، ۽ سندن اقتدار جو بنياد هندستاني اشرافيه سان ويجهي سهڪار تي بيٺل هو.

تنهن هوندي به، مارشل پاڻ تسليم ڪري ٿو ته سندس هي تشريح اڄ به ڪيترن ئي مورخن لاءِ انتهائي تڪراري آهي.

## آبادي

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسوبرٽش انڊيا جي مردم شماري**,** انڊيا جي ڊيمو گرافي**,** ميانمار جي ڊيمو گرافي**,** پاڪستان جي ڊيمو گرافي**۽** بنگلاديش جي ڊيمو گرافي
برطانوي هندستان جي مردم شماري 1921ع موجب، ڪُل 316 ملين آبادي مان 69 ملين مسلمان ۽ 217 ملين هندو هئا.
جن علائقن تي بعد ۾ برطانوي راڄ قائم ٿيو، انهن جي آبادي 1600ع تائين لڳ ڀڳ 100 ملين هئي، ۽ اها اوڻيهين صديءَ تائين تقريباً ساڳي سطح تي رهي. 1881ع ۾ هندستان جي پهرين باقاعده مردم شماري موجب راڄ جي آبادي 255 ملين تائين پهچي وئي.

1881ع کان پوءِ هندستان جي آبادي بابت تحقيق ۾ هي موضوع خاص طور بحث هيٺ رهيا:

* ڪُل آبادي
* ڄم جي شرح
* موت جي شرح
* آبادي واڌ جي شرح
* جاگرافيائي ورڇ
* خواندگي
* ٻهراڙي ۽ شهري آباديءَ جو فرق
* ڏهه لک (هڪ ملين) کان وڌيڪ آبادي وارا شهر
* ۽ اهي ٽي شهر جن جي آبادي اٺ ملين کان وڌيڪ هئي:
	+ دهلي
	+ وڏي بمبئي
	+ ڪلڪتو

1920ع کان 1945ع واري عرصي دوران موت جي شرح گهٽجي وئي، جنهن جو بنيادي سبب حياتياتي مدافعتي صلاحيت (Immunization) ۾ واڌ هو. ٻين سببن ۾ وڌندڙ آمدني، بهتر رهائشي حالتون، وڌيڪ غذائيت، وڌيڪ محفوظ ۽ صاف ماحول، ۽ صحت بابت بهتر سرڪاري پاليسيون ۽ طبي سهولتون شامل هيون.

1938ع جي هڪ سرڪاري رپورٽ موجب شهرن ۾ انتهائي گهڻي آبادي ۽ هجوم عوامي صحت جا سنگين مسئلا پيدا ڪري رهيا هئا:

> شهري ۽ صنعتي علائقن ۾ ... تنگ جايون، زمين جي تمام گهڻي قيمت، ۽ مزدورن جي پنهنجي ڪم واري هنڌ جي ويجهو رهڻ جي ضرورت، اهي سڀ عنصر هجوم ۽ گهڻي آبادي کي وڌيڪ وڌائين ٿا. سڀ کان وڌيڪ مصروف مرڪزن ۾ گهر هڪ ٻئي سان ايترا ويجها ٺهيل هوندا آهن جو ڇتيون هڪ ٻئي کي ڇهنديون آهن، ۽ گهڻو ڪري گهر پٺيان پٺيان جڙيل هوندا آهن.
>
>
> جڳهه ايتري قيمتي هوندي آهي جو گهٽين ۽ رستن جي بدران پيچدار سوڙهيون گهٽيون ئي گهرن تائين پهچ جو ذريعو هونديون آهن. صفائي سٿرائيءَ جي کوٽ جو ثبوت گهڻو ڪري سڙندڙ ڪچري جي ڍيرن ۽ گندي پاڻيءَ جي بيٺل تلائن مان ملي ٿو، جڏهن ته بيت الخلائن جي کوٽ هوا ۽ زمين جي آلودگي کي وڌيڪ وڌائي ٿي.
>
>
>

## ڏڪار، وبائون ۽ عوامي صحت

برطانوي راڄ دوران هندستان ڪيترن ئي وڏن ڏڪارن جو شڪار ٿيو، جن ۾ 1876ع–1878ع جو عظيم ڏڪار خاص طور شامل آهي، جنهن ۾ اندازاً 6.1 ملين کان 10.39 ملين هندستاني فوت ٿيا.

اهڙيءَ طرح 1899ع–1900ع جو هندستاني ڏڪار به انتهائي تباهه ڪندڙ ثابت ٿيو، جنهن ۾ اندازاً 1.25 ملين کان 10 ملين ماڻهن جي موت ٿي.

1943ع جي بنگال جي ڏڪار دوران بک سبب فوت ٿيل ٻار
ڪالرا جي پهرين عالمي وبا بنگال مان شروع ٿي ۽ 1820ع تائين سڄي هندستان ۾ پکڙجي وئي. هن وبا دوران ڏهه هزار برطانوي سپاهي ۽ بيشمار هندستاني فوت ٿيا.

1817ع کان 1860ع جي وچ ۾ هندستان ۾ ڪالرا سبب فوتين جو اندازي مطابق تعداد 15 ملين کان وڌيڪ هو. 1865ع کان 1917ع جي وچ ۾ وڌيڪ 23 ملين ماڻهو فوت ٿيا.

اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري چين مان شروع ٿيندڙ ٽئين طاعون وبا آخرڪار سڀني آباد براعظمن تائين پکڙجي وئي ۽ صرف هندستان ۾ ئي 10 ملين ماڻهن جي حياتي ورتائين.

والڊيمار هافڪين، جنهن پنهنجو گهڻو ڪم هندستان ۾ ڪيو، پهريون جراثيميات دان بڻيو جنهن ڪالرا ۽ ببونڪ طاعون خلاف ويڪسين تيار ڪري ان جو عملي استعمال شروع ڪيو. 1925ع ۾ بمبئي جي طاعون ليبارٽري جو نالو بدلائي هافڪين انسٽيٽيوٽ رکيو ويو.

اوڻيهين صديءَ ۾ بخار هندستان ۾ موت جي اهم ترين سببن مان هڪ هو.

برطانوي سائنسدان سر رونالڊ راس، جيڪو ڪلڪتو جي پريزيڊنسي جنرل اسپتال ۾ ڪم ڪندو هو، 1898ع ۾ آخرڪار ثابت ڪيو ته مڇر مليريا منتقل ڪن ٿا. اهو تحقيقاتي ڪم هن سيڪنڊرآباد جي دکن واري علائقي ۾ پنهنجي مقرري دوران مڪمل ڪيو، جتي اڄ به گرم ۽ وچڙندڙ بيمارين جو مرڪز سندس نالي سان منسوب آهي.

1881ع ۾ هندستان ۾ تقريباً 120,000 ڪوڙهه جا مريض موجود هئا. مرڪزي حڪومت ڪوڙهه مريضن وارو ايڪٽ 1898 منظور ڪيو، جنهن تحت هندستان ۾ ڪوڙهه جي مريضن کي زبردستي الڳ رکڻ لاءِ قانوني اختيار فراهم ڪيا ويا.

مائونٽ اسٽيورٽ ايلفنسٽن جي نگراني هيٺ چيچڪ خلاف ويڪسينيشن کي عام ڪرڻ لاءِ هڪ مهم شروع ڪئي وئي.

هندستان ۾ وڏي پيماني تي ويڪسينيشن جي نتيجي ۾ اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين چيچڪ سبب موتن ۾ نمايان گهٽتائي آئي.

1849ع ۾ ڪلڪتو ۾ ٿيندڙ سڀني موتن مان لڳ ڀڳ 13٪ چيچڪ سبب ٿيندا هئا.

1868ع کان 1907ع جي وچ ۾ چيچڪ سبب لڳ ڀڳ 4.7 ملين ماڻهو فوت ٿيا.

سر رابرٽ گرانٽ مقامي ماڻهن کي طبي تعليم ڏيڻ لاءِ بمبئي ۾ هڪ منظم طبي اداري جي قيام تي خاص ڌيان ڏنو.

1860ع ۾ گرانٽ ميڊيڪل ڪاليج انهن چئن تسليم ٿيل ادارن مان هڪ بڻجي ويو، جتي ڊگري سطح جي تعليم ڏني ويندي هئي. ٻيا ادارا هي هئا:

* ايلفنسٽن ڪاليج
* دکن ڪاليج
* گورنمينٽ لا ڪاليج، ممبئي

## تعليم

لکنؤ يونيورسٽي، جيڪا برطانوي دور ۾ 1867ع ۾ قائم ڪئي وئي
ڪلڪتا يونيورسٽي، جيڪا 1857ع ۾ قائم ٿي، هندستان جي ٽن قديم ترين جديد رياستي يونيورسٽين مان هڪ آهي.
ڪلڪتو، بمبئي ۽ مدراس جون يونيورسٽيون 1857ع ۾، بغاوت کان ٿورو اڳ، قائم ڪيون ويون. 1890ع تائين لڳ ڀڳ 60,000 هندستانين ميٽرڪ يا اعليٰ داخلا جا امتحان پاس ڪيا هئا، جن مان اڪثريت آزاد فنون تعليم يا قانون جي شعبي سان لاڳاپيل هئي.

انهن مان لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو سرڪاري انتظاميا ۾ شامل ٿيو، جڏهن ته ٻيو هڪ ٽيون حصو وڪيل بڻيو. نتيجي طور هڪ انتهائي تعليم يافته ۽ پيشاور سرڪاري بيوروڪريسي وجود ۾ آئي.

1887ع تائين وچولي درجي جي سول سروس جي 21,000 مقررين مان:

* 45٪ هندو هئا،
* 7٪ مسلمان هئا،
* 19٪ يوريشيائي (يورپي پيءُ ۽ هندستاني ماءُ جا اولاد) هئا،
* 29٪ يورپي هئا.

مٿين درجي جي تقريباً 1,000 سول سروس عهدن مان تقريباً سڀئي برطانوي ماڻهن وٽ هئا، جن مان گهڻن آڪسفورڊ يا ڪيمبرج جون ڊگريون حاصل ڪيون هيون.

حڪومت، جيڪا گهڻو ڪري مقامي مخير ماڻهن سان گڏجي ڪم ڪندي هئي، 1911ع تائين اعليٰ تعليم لاءِ 186 يونيورسٽيون ۽ ڪاليج قائم ڪري چڪي هئي. انهن ادارن ۾ 36,000 شاگرد داخلا وٺي چڪا هئا، جن مان 90 سيڪڙو کان وڌيڪ مرد هئا.

1939ع تائين تعليمي ادارن جو تعداد ٻيڻو ٿي ويو ۽ شاگردن جو انگ 145,000 تائين پهچي ويو.

نصاب برطانوي تعليمي معيارن مطابق ترتيب ڏنل هو، خاص طور آڪسفورڊ ۽ ڪيمبرج جي طرز تي. ان ۾ انگريزي ادب ۽ يورپي تاريخ تي خاص زور ڏنو ويندو هو.

تنهن هوندي به، 1920ع واري ڏهاڪي تائين اهي تعليمي ادارا هندستاني قومپرستي جي اهم مرڪزن ۾ تبديل ٿي ويا.

## پڻ ڏسو

سانچو:HistoryOfSouthAsia

سانچو:Col div

* برطانوي اتر آمريڪا
* نوآبادياتي هندستان
* سڌي نوآبادياتي حڪمراني
* برطانوي هندستان جا جهنڊا
* برطانوي راڄ جي اصطلاحن جي لغت (هندي-اردو لفظ)
* برطانوي سلطنت جي تاريخ نويسي
* برطانوي هندستان جون قانون ساز اسيمبليون
* هندستان جي گورنر جنرلن جي فهرست

## حوالا

## ڪتابيات

### عام جائزا

* Allan, J., T. Wolseley Haig, H. H. Dodwell. *The Cambridge Shorter History of India* (1934)

* Bandhu, Deep Chand. *History of Indian National Congress* (2003)

* Bandyopadhyay, Sekhar (2004), *From Plassey to Partition: A History of Modern India*, Orient Longman, ISBN 978-81-250-2596-2

* Bayly, C. A. (1990), *Indian Society and the Making of the British Empire*, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-38650-0

* Brendon, Piers (2008). *The Decline and Fall of the British Empire, 1781–1997*.

* Brown, Judith M. (1994), *Modern India: The Origins of an Asian Democracy*, Oxford University Press, ISBN 978-0-19-873113-9

* Bose, Sugata; Jalal, Ayesha (2004), *Modern South Asia: History, Culture, Political Economy*

* Chhabra, G. S. (2005), *Advanced Study in the History of Modern India*

* Copland, Ian (2001), *India 1885–1947: The Unmaking of an Empire*

* Coupland, Reginald. *India: A Re-Statement*

* Dodwell, H. H. (ed.). *The Cambridge History of India, Volume VI: The Indian Empire 1858–1918*

* Gilmour, David. *The British in India: A Social History of the Raj*

* Herbertson, A.J. and O.J.R. Howarth (eds.). *The Oxford Survey of the British Empire*

* James, Lawrence. *Raj: The Making and Unmaking of British India*

* Judd, Denis (2004), *The Lion and the Tiger: The Rise and Fall of the British Raj, 1600–1947*

* Louis, William Roger & Judith M. Brown (eds.). *The Oxford History of the British Empire*

* Low, D. A. (1993), *Eclipse of Empire*

* Ludden, David E. (2002), *India And South Asia: A Short History*

* Majumdar, Ramesh Chandra, *An Advanced History of India*

* Majumdar, R. C. (ed.). *British Paramountcy and Indian Renaissance*

* Mansingh, Surjit. *The A to Z of India*

* Marshall, P. J. (2001), *The Cambridge Illustrated History of the British Empire*

* Markovits, Claude (2004), *A History of Modern India, 1480–1950*

* Metcalf, Barbara D.; Metcalf, Thomas R. (2006), *A Concise History of Modern India*

* پينڊريل مون. *The British Conquest and Dominion of India*

* Peers, Douglas M. (2006), *India under Colonial Rule 1700–1885*

* Riddick, John F. *The History of British India: A Chronology*

* Riddick, John F. *Who Was Who in British India*

* Robb, Peter (2002), *A History of India*

* Sarkar, Sumit (2004), *Modern India, 1885–1947*

* Smith, Vincent A. *The Oxford History of India*

* Somervell, D.C. *The Reign of King George V*

* Spear, Percival (1990), *A History of India, Volume 2*

* Stein, Burton (2010), *A History of India*

* Thompson, Edward & G.T. Garratt. *Rise and Fulfilment of British Rule in India*

* Wolpert, Stanley (2004), *A New History of India*

* Wolpert, Stanley (ed.). *Encyclopedia of India*

* Wolpert, Stanley (2006), *Shameful Flight: The Last Years of the British Empire in India*

### خاص موضوع

* Baker, David (1993), *Colonialism in an Indian Hinterland: The Central Provinces, 1820–1920*, Delhi: Oxford University Press. pp. xiii, 374, ISBN 978-0-19-563049-7
* Bayly, Christopher (2000), *Empire and Information: Intelligence Gathering and Social Communication in India, 1780–1870 (Cambridge Studies in Indian History and Society)*, Cambridge University Press. pp. 426, ISBN 978-0-521-66360-1
* Bayly, Christopher; Harper, Timothy (2005), *Forgotten Armies: The Fall of British Asia, 1941–1945*, Harvard University Press, ISBN 978-0-674-01748-1, محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 July 2023 تي محفوظ ڪيل, 22 September 2013 تي حاصل ڪيل
* Bayly, Christopher; Harper, Timothy (2007), *Forgotten Wars: Freedom and Revolution in Southeast Asia*, Harvard University Press, ISBN 978-0-674-02153-2, 21 September 2013 تي حاصل ڪيل
* Bayly, Christopher Alan. *Imperial Meridian: The British Empire and the World 1780–1830*. (Routledge, 2016).
* Bose, Sudhindra (1916), *Some Aspects of British Rule in India*, Studies in the Social Sciences, جلد V, Iowa City: The University, ص. 79–81, محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 September 2023 تي محفوظ ڪيل, 15 September 2018 تي حاصل ڪيل
* Bosma, Ulbe (2011), *Emigration: Colonial circuits between Europe and Asia in the 19th and early 20th century*, EGO – European History Online, Mainz: Institute of European History، حاصل ڪيل: 25 مارچ 2021ع (pdf).
* Brown, Judith M. *Gandhi: Prisoner of Hope* (1991)، علمي سوانح عمري.
* Brown, Judith M.; Louis, Wm. Roger, مرتب (2001), *Oxford History of the British Empire: The Twentieth Century*, Oxford University Press. pp. 800, ISBN 978-0-19-924679-3
* Buckland, C.E. *Dictionary of Indian Biography* (1906)، 495 صفحا. مڪمل متن.
* Carrington, Michael (May 2013), "Officers, Gentlemen, and Murderers: Lord Curzon's campaign against "collisions" between Indians and Europeans, 1899–1905", *Modern Asian Studies*, **47** (3): 780–819, doi:10.1017/S0026749X12000686, S2CID 147335168
* Chandavarkar, Rajnarayan (1998), *Imperial Power and Popular Politics: Class, Resistance and the State in India, 1850–1950*, (Cambridge Studies in Indian History & Society). Cambridge University Press. pp. 400, ISBN 978-0-521-59692-3
* Chatterji, Joya (1993), *Bengal Divided: Hindu Communalism and Partition, 1932–1947*, Cambridge University Press. pp. 323, ISBN 978-0-521-52328-8
* Copland, Ian (2002), *Princes of India in the Endgame of Empire, 1917–1947*, (Cambridge Studies in Indian History & Society). Cambridge University Press. pp. 316, ISBN 978-0-521-89436-4
* Das, Manmath Nath (1964). *India under Morley and Minto: politics behind revolution, repression and reforms*. G. Allen and Unwin. OCLC 411335.
* Davis, Mike (2001), *Late Victorian Holocausts*, Verso Books, ISBN 978-1-85984-739-8
* Dewey, Clive. *Anglo-Indian Attitudes: The Mind of the Indian Civil Service* (2003)
* Ewing, Ann. "Administering India: The Indian Civil Service", *History Today*, جون 1982ع، 32#6، ص. 43–48، 1858ع کان 1947ع تائين جو احاطو ڪري ٿو.
* Fieldhouse, David (1996), "For Richer, for Poorer?", ۾ Marshall, P. J. (مرتب), *The Cambridge Illustrated History of the British Empire*, Cambridge: Cambridge University Press. pp. 400, ص. 108–146, ISBN 978-0-521-00254-7, محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 September 2023 تي محفوظ ڪيل, 9 November 2020 تي حاصل ڪيل
* Gilmartin, David. 1988. *Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan*. University of California Press. 258 صفحا. ISBN 978-0-520-06249-8.
* Gilmour, David. *Curzon: Imperial Statesman* (2006) اقتباس ۽ متن ڳولا.
* Gopal, Sarvepalli. *British Policy in India 1858–1905* (2008)
* Gopal, Sarvepalli (1976), *Jawaharlal Nehru: A Biography*, Harvard U. Press, ISBN 978-0-674-47310-2, 21 February 2012 تي حاصل ڪيل
* Gopal, Sarvepalli. *Viceroyalty of Lord Irwin 1926–1931* (1957).
* Gopal, Sarvepalli (1953), *The Viceroyalty of Lord Ripon, 1880–1884*, Oxford U. Press, 21 February 2012 تي حاصل ڪيل
* Gould, William (2004), *Hindu Nationalism and the Language of Politics in Late Colonial India*, Cambridge U. Press. pp. 320, ISBN 978-1-139-45195-6
* Grove, Richard H. (2007), "The Great El Nino of 1789–93 and its Global Consequences: Reconstructing an Extreme Climate Even in World Environmental History", *The Medieval History Journal*, **10** (1&2): 75–98, doi:10.1177/097194580701000203, hdl:1885/51009, S2CID 162783898
* Hall-Matthews, David (November 2008), "Inaccurate Conceptions: Disputed Measures of Nutritional Needs and Famine Deaths in Colonial India", *Modern Asian Studies*, **42** (6): 1189–1212, doi:10.1017/S0026749X07002892, S2CID 146232991
* Headrick, Daniel R. (1988), *The tentacles of progress: technology transfer in the age of imperialism, 1850–1940*, Oxford University Press, ISBN 0-19-505115-7
* Hyam, Ronald (2007), *Britain's Declining Empire: The Road to Decolonisation, 1918–1968*, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-86649-1
* Imperial Gazetteer of India vol. III (1907), *The Indian Empire, Economic (Chapter X: Famine), pp. 475–502*, Published under the authority of His Majesty's Secretary of State for India in Council, Oxford at the Clarendon Press. pp. xxx, 1 map, 552.
* *The Imperial Gazetteer of India*, جلد IV, Oxford: Clarendon Press, 1909
* Jalal, Ayesha (1993), *The Sole Spokesman: Jinnah, the Muslim League and the Demand for Pakistan*, Cambridge U. Press, 334 pages.
* Kaminsky, Arnold P. *The India Office, 1880–1910* (1986)، اقتباس ۽ متن ڳولا، لنڊن جي عملدارن تي ڌيان.
* Khan, Yasmin (2007), *The Great Partition: The Making of India and Pakistan*, Yale U. Press, 250 pages, ISBN 978-0-300-12078-3
* Khan, Yasmin. *India At War: The Subcontinent and the Second World War* (2015)، وسيع علمي جائزو؛ پڻ هن نالي سان شايع ٿيل: Khan, Yasmin. *The Raj at War: A People's History Of India's Second World War* (2015)، هڪ اهم ۽ جامع علمي اڀياس.
* Klein, Ira (July 2000), "Materialism, Mutiny and Modernization in British India", *Modern Asian Studies*, **34** (3): 545–580, doi:10.1017/S0026749X00003656, JSTOR 313141, S2CID 143348610
* Koomar, Roy Basanta (2009), *The Labor Revolt in India*, BiblioBazaar, LLC, ص. 13–14, ISBN 978-1-113-34966-8
* Kumar, Deepak. *Science and the Raj: A Study of British India* (2006).
* Lipsett, Chaldwell. *Lord Curzon in India 1898–1903* (1903)، اقتباس ۽ متن ڳولا، 128 صفحا.
* Low, D. A. (2002), *Britain and Indian Nationalism: The Imprint of Ambiguity 1929–1942*, Cambridge University Press. pp. 374, ISBN 978-0-521-89261-2
* MacMillan, Margaret. *Women of the Raj: The Mothers, Wives, and Daughters of the British Empire in India* (2007).
* Metcalf, Thomas R. (1991), *The Aftermath of Revolt: India, 1857–1870*, Riverdale Co. Pub. pp. 352, ISBN 978-81-85054-99-5
* Metcalf, Thomas R. (1997), *Ideologies of the Raj*, Cambridge University Press, pp. 256, ISBN 978-0-521-58937-6
* Moore, Robin J. (2001a), "Imperial India, 1858–1914", ۾ Porter, Andrew N. (مرتب), *Oxford History of the British Empire*, جلد III, Oxford University Press, ص. 422–446, ISBN 978-0-19-924678-6
* Moore, Robin J. "India in the 1940s", in Robin Winks, ed. *Oxford History of the British Empire: Historiography*, (2001b), ص. 231–242.
* Nehru, Jawaharlal (1946), *Discovery of India*, Delhi: Oxford University Press
* Porter, Andrew, مرتب (2001), *Oxford History of the British Empire: Nineteenth Century*, Oxford University Press. pp. 800, ISBN 978-0-19-924678-6
* Raghavan, Srinath. *India's War: World War II and the Making of Modern South Asia* (2016). وسيع علمي جائزو اقتباس آرڪائيو ڪيا ويا 23 September 2023 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
* Rai, Lajpat (2008), *England's Debt to India: A Historical Narrative of Britain's Fiscal Policy in India*, BiblioBazaar, LLC, ص. 263–281, ISBN 978-0-559-80001-6
* Raja, Masood Ashraf (2010), *Constructing Pakistan: Foundational Texts and the Rise of Muslim National Identity, 1857–1947*, Oxford University Press, ISBN 978-0-19-547811-2
* Ramusack, Barbara (2004), *The Indian Princes and their States (The New Cambridge History of India)*, Cambridge University Press. pp. 324, ISBN 978-0-521-03989-5
* Read, Anthony, and David Fisher; *The Proudest Day: India's Long Road to Independence* (W. W. Norton, 1999) Archive.org، اڌار وٺڻ جوڳو
* Riddick, John F. *The History of British India: A Chronology* (2006) اقتباس آرڪائيو ڪيا ويا 23 September 2023 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
* Riddick, John F. *Who Was Who in British India* (1998)؛ 5000 داخلايون اقتباس.
* Satya, Laxman D. (2008). "British Imperial Railways in Nineteenth Century South Asia". *Economic and Political Weekly* **43** (47):  69–77. ISSN 0012-9976.
* Shaikh, Farzana (1989), *Community and Consensus in Islam: Muslim Representation in Colonial India, 1860–1947*, Cambridge University Press. pp. 272., ISBN 978-0-521-36328-0.
* Talbot, Ian; Singh, Gurharpal, مرتب (1999), *Region and Partition: Bengal, Punjab and the Partition of the Subcontinent*, Oxford University Press. pp. 420, ISBN 978-0-19-579051-1.
* Thatcher, Mary. *Respected Memsahibs: an Anthology* (Hardinge Simpole, 2008).
* Tinker, Hugh (October 1968), "India in the First World War and after", *Journal of Contemporary History*, **3** (4, 1918–19: From War to Peace): 89–107, doi:10.1177/002200946800300407, JSTOR 259853, S2CID 150456443.
* Voigt, Johannes. *India in The Second World War* (1988).
* Wolpert, Stanley A. (2007), "India: British Imperial Power 1858–1947 (Indian nationalism and the British response, 1885–1920; Prelude to Independence, 1920–1947)", *Encyclopædia Britannica*, محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 June 2008 تي محفوظ ڪيل, 2 June 2022 تي حاصل ڪيل.
* Wolpert, Stanley A. *Jinnah of Pakistan* (2005).
* Wolpert, Stanley A. *Tilak and Gokhale: revolution and reform in the making of modern India* (1962) مڪمل متن آن لائن.

### معاشي ۽ سماجي تاريخ

* Anstey, Vera. *The economic development of India* (چوٿون ڇاپو، 1952)، 677 صفحا؛ جامع علمي احاطو؛ 1939ع تائين ويهين صديءَ تي ڌيان.
* Ballhatchet, Kenneth. *Race, Sex, and Class under the Raj: Imperial Attitudes and Policies and Their Critics, 1793–1905* (1980).
* Chaudhary, Latika, et al. eds. *A New Economic History of Colonial India* (2015).
* Derbyshire, I. D. (1987), "Economic Change and the Railways in North India, 1860–1914", *Population Studies*, **21** (3): 521–545, doi:10.1017/s0026749x00009197, JSTOR 312641, S2CID 146480332
* Chaudhuri, Nupur. "Imperialism and Gender" in *Encyclopedia of European Social History,* edited by Peter N. Stearns, (vol. 1, 2001), ص. 515–521. آن لائن؛ راڄ تي زور.
* Dutt, Romesh C. *The Economic History of India under early British Rule* (1901); *The Economic History of India in the Victorian Age* (1906) آن لائن
* Gupta, Charu, ed. *Gendering Colonial India: Reforms, Print, Caste and Communalism* (2012)
* Hyam, Ronald. *Empire and Sexuality: The British Experience* (1990).
* Kumar, Dharma; Desai, Meghnad (1983), *The Cambridge Economic History of India*, جلد 2, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-22802-2, محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 September 2023 تي محفوظ ڪيل, 15 September 2018 تي حاصل ڪيل
* Lockwood, David. *The Indian Bourgeoisie: A Political History of the Indian Capitalist Class in the Early Twentieth Century* (I.B. Tauris, 2012)، 315 صفحا؛ انهن هندستاني صنعتڪارن تي ڌيان جن راڄ مان فائدو ورتو، پر آخرڪار انڊين نيشنل ڪانگريس جو ساٿ ڏنو.
* O'Dell, Benjamin D. (2014). "Beyond Bengal: Gender, Education, and the Writing of Colonial Indian History". *Victorian Literature and Culture* **42** (3):  535–551. doi:10.1017/S1060150314000138.
* Roy, Tirthankar (Summer 2002), "Economic History and Modern India: Redefining the Link", *The Journal of Economic Perspectives*, **16** (3): 109–130, doi:10.1257/089533002760278749, JSTOR 3216953
* Sarkar, J. (2013، ٻيهر ڇاپو). *Economics of British India*، ٽيون ڇاپو. ڪلڪتو: M.C. Sarkar & Sons.
* Simmons, Colin (1985), "'De-Industrialization', Industrialization and the Indian Economy, c. 1850–1947", *Modern Asian Studies*, **19** (3): 593–622, doi:10.1017/s0026749x00007745, JSTOR 312453, S2CID 144581168
* Sinha, Mrinalini. *Colonial Masculinity: The 'Manly Englishman' and the 'Effeminate Bengali' in the Late Nineteenth Century* (1995).
* Strobel, Margaret. *European Women and the Second British Empire* (1991).
* Tirthankar, Roy (2014), "Financing the Raj: the City of London and colonial India 1858–1940", *Business History*, **56** (6): 1024–1026, doi:10.1080/00076791.2013.828424, S2CID 153716644
* Tomlinson, Brian Roger (1993), *The Economy of Modern India, 1860–1970*, New Cambridge History of India, جلد III.3, Cambridge University Press, ص. 109, ISBN 978-0-521-36230-6
* Tomlinson, Brian Roger (October 1975), "India and the British Empire, 1880–1935", *Indian Economic and Social History Review*, **12** (4): 337–380, doi:10.1177/001946467501200401, S2CID 144217855

### تاريخ نويسي ۽ يادگيري

* Andrews, C.F. (2017). *India and the Simon Report*. Routledge reprint of 1930 first edition. ص. 11. ISBN 978-1-315-44498-7.
* Durant, Will (2011، ٻيهر ڇاپو). *The Case for India*. New York: Simon and Schuster.
* Ellis, Catriona (2009). "Education for All: Reassessing the Historiography of Education in Colonial India". *History Compass* **7** (2):  363–375. doi:10.1111/j.1478-0542.2008.00564.x.
* Gilmartin, David (2015). "The Historiography of India's Partition: Between Civilization and Modernity". *The Journal of Asian Studies* **74** (1):  23–41. doi:10.1017/s0021911814001685.
* Major, Andrea (2011). "Tall tales and true: India, historiography and British imperial imaginings". *Contemporary South Asia* **19** (3):  331–332. doi:10.1080/09584935.2011.594257.
* Mantena, Rama Sundari. *The Origins of Modern Historiography in India: Antiquarianism and Philology* (2012).
* Moor-Gilbert, Bart. *Writing India, 1757–1990: The Literature of British India* (1996)، انگريزي ۾ لکيل افسانوي ادب بابت.
* Mukherjee, Soumyen. "Origins of Indian Nationalism: Some Questions on the Historiography of Modern India". *Sydney Studies in Society and Culture* 13 (2014). آن لائن.
* Nawaz, Rafida, and Syed Hussain Murtaza. "Impact of Imperial Discourses on Changing Subjectivities in Core and Periphery: A Study of British India and British Nigeria". *Perennial Journal of History* 2.2 (2021): 114–130. آن لائن.
* Nayak, Bhabani Shankar. "Colonial world of postcolonial historians: reification, theoreticism, and the neoliberal reinvention of tribal identity in India". *Journal of Asian and African Studies* 56.3 (2021): 51