# نئون پٿر جو دور

نئون پٿر جو دور| جديد ترڪي جي آشيقلي هويوڪ ۾ برتن کان اڳ نئون پٿر جو دور بي جي گهرن جي ٻيهر اڏاوت |
| دور | پٿر جي دور جو آخري دور |
| تاريخون | ت. 10,000 ق.م کان ت. 2,000 ق.م |
| اڳواٽ ثقافت | وچ پٿر جو دور، ايپي پيلوليٿڪ |
| پوءِ واري ثقافت | ٽامي جو دور |

نئين پٿر جي دور جي هڪ زرعي آباديءَ جي ٻيهر اڏاوت، آئرش نيشنل هيريٽيج پارڪ. نئين پٿر جي دور ۾ زراعت جي ايجاد ٿي.
**نئون پٿر جو دور** (يوناني νέος *néos* 'نئون' ۽ λίθος *líthos* 'پٿر' مان)، يا **نيو اسٽون ايج**، هڪ آثار قديمه جو دور آهي، جيڪو ايشيا، يورپ ۽ آفريڪا ۾ پٿر جي دور جو آخري ڀاڱو هو (ت. 10,000 BC کان لڳ ڀڳ 2,000 ق.م). هن دور ۾ نئين پٿر جي دور جو انقلاب آيو، جنهن ۾ اهڙين وسيع ترقيات جو مجموعو شامل هو، جيڪي دنيا جي ڪيترن حصن ۾ پاڻمرادو ۽ الڳ الڳ پيدا ٿينديون نظر اچن ٿيون. هن "نئين پٿر جي دور واري مجموعي" ۾ پوکيءَ جو آغاز، جانورن جي پاليل بڻائڻ، ۽ شڪار ڪندڙ-گڏ ڪندڙ زندگيءَ مان آباديءَ واري زندگي ڏانهن تبديلي شامل هئي. 'نئون پٿر جو دور' اصطلاح جان لبڪ 1865ع ۾ ٽن دورن واري نظام جي وڌيڪ سڌريل صورت طور ٺاهيو.

نئون پٿر جو دور لڳ ڀڳ 12,000 سال اڳ شروع ٿيو، جڏهن ايپي پيلوليٿڪ اولهه ايشيا ۽ ميسوپوٽيميا ۾ پوکي ظاهر ٿي، ۽ پوءِ دنيا جي ٻين حصن ۾ ڦهلي. اولهه ايشيا ۾ اهو دور لڳ ڀڳ 6,500 سال اڳ (4500 ق.م) ٽامي جو دور ڏانهن عبوري مرحلي تائين جاري رهيو، جنهن جي خاص نشاني ڌاتڪاري جي ترقي هئي، جنهن کان پوءِ ڪانسي جو دور ۽ لوهي دور آيا.

ٻين هنڌن تي نئون پٿر جو دور وچ پٿر جو دور کان پوءِ آيو ۽ پوءِ وڌيڪ دير تائين جاري رهيو. قديم مصر ۾ نئون پٿر جو دور ابتدائي شاهي دور، ت. 3150 ق.م، تائين جاري رهيو. چين ۾ اهو لڳ ڀڳ 2000 ق.م تائين جاري رهيو، جڏهن شانگ کان اڳ ارليتو ثقافت اڀري، ۽ اسڪينڊينيويا ۾ به ائين ئي هو.

## بڻ بنياد

نئين پٿر جي دور جي انقلاب ۾ زراعت جي ابتدا جا لڳ ڀڳ مرڪز ۽ قبل تاريخ ۾ ان جي پکڙجڻ: زرخيز هلال (12,000 سال اڳ)، يانگتزي ندي ۽ هوانگ هو نديءَ جا طاس (9,000 سال اڳ) ۽ نيو گني جا مٿاهان علائقا (9,000–6,000 سال اڳ)، وچ ميڪسيڪو (5,000–4,000 سال اڳ)، اتر ڏکڻ آمريڪا (5,000–4,000 سال اڳ)، صحارا کان ڏکڻ آفريڪا (5,000–4,000 سال اڳ، صحيح هنڌ نامعلوم)، اوڀر اتر آمريڪا (4,000–3,000 سال اڳ).
اي ايس پي آر او تاريخ بندي موجب، نئون پٿر جو دور لڳ ڀڳ 10,200 ق.م ۾ ليوانٽ ۾ شروع ٿيو، جيڪو ناتوفي ثقافت مان نڪتو، جڏهن جهنگلي اناج جي ابتدائي استعمال مان شروعاتي زراعت پيدا ٿي. ناتوفي دور يا "ابتدائي نئون پٿر جو دور" 12,500 کان 9,500 ق.م تائين رهيو، ۽ اهو 10,200–8800 ق.م جي برتن کان اڳ نئين پٿر جي دور اي (PPNA) سان گڏيل سمجهيو وڃي ٿو. جيئن ناتوفي ماڻهو پنهنجي خوراڪ ۾ جهنگلي اناج تي ڀاڙڻ لڳا هئا، ۽ انهن ۾ مستقل رهڻي ڪهڻي شروع ٿي چڪي هئي، تنهن ڪري ينگر ڊرائيس سان لاڳاپيل موسمي تبديليون (لڳ ڀڳ 10,000 ق.م) ماڻهن کي زراعت پيدا ڪرڻ تي مجبور ڪرڻ واريون سمجهيون وڃن ٿيون.

زرخيز هلال جا بنيادي فصل ڪڻڪ، مسور، مٽر، چڻو، تلخ ويچ ۽ السي هئا. ٻين اهم پاليل فصلن ۾ چانور ۽ باجرو شامل هئا. فصل عام طور تي ڪنهن هڪ هنڌ تي پاليل بڻايا ويا ۽ انهن جا جهنگلي اباڻي قسم اڄ به ملن ٿا.

شروعاتي نئين پٿر جي دور جي زراعت ٻوٽن جي محدود حد تائين هئي، جهنگلي ۽ پاليل ٻنهي قسمن سميت، جنهن ۾ اينڪورن ڪڻڪ، باجرو ۽ اسپيلٽ شامل هئا، ۽ ڪتن کي رکڻ پڻ شامل هو. لڳ ڀڳ 8000 ق.م تائين ان ۾ پاليل رڍ، ٻڪريون، ڍور ۽ سوئر شامل ٿي ويا.

نئين پٿر جي دور جون سڀ ثقافتي خاصيتون هر هنڌ ساڳئي ترتيب سان ظاهر نه ٿيون: اولهه ايشيا جي سڀ کان اوائلي زرعي سماجن ۾ برتن استعمال نه ٿيندا هئا. دنيا جي ٻين حصن، جهڙوڪ آفريڪا، ڏکڻ ايشيا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾، پاليل بڻائڻ جا آزاد واقعا پنهنجي علائقائي طور الڳ نئين پٿر جي دور جون ثقافتون پيدا ڪرڻ جو سبب بڻيا، جيڪي يورپ ۽ ڏکڻ اولهه ايشيا جي ثقافتن کان مڪمل طور آزاد پيدا ٿيون. اوائلي جاپاني سماجن ۽ ٻين اوڀر ايشيائي ثقافتن زراعت پيدا ڪرڻ کان *اڳ* برتن استعمال ڪيا.

## علائقن موجب دور

### ويجهو اوڀر (اولهه ايشيا)

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوويجهي اوڀر ۾ نئون پٿر جو دور
نئين پٿر جي دور جي نوادرات جو مجموعو، جنهن ۾ ڪنگڻ، ڪهاڙين جا ڦر، ڇيڻا ۽ پالش ڪرڻ جا اوزار شامل آهن
وچ اوڀر ۾ نئين پٿر جي دور طور سڃاتل ثقافتون ڏهين هزاروي ق.م ۾ ظاهر ٿيڻ لڳيون. شروعاتي ترقي ليوانٽ ۾ ٿي، مثال طور برتن کان اڳ نئون پٿر جو دور اي ۽ برتن کان اڳ نئون پٿر جو دور بي، ۽ اتان کان اوڀر ۽ اولهه ڏانهن پکڙي. نئين پٿر جي دور جون ثقافتون لڳ ڀڳ 8000 ق.م تائين ڏکڻ اوڀر اناتوليا، اتر ميسوپوٽيميا ۽ سينا ٻيٽ نما ۾ به ثابت ٿيل آهن، جيڪي ليوانت واري راهداريءَ ۾ برتن کان اڳ نئين پٿر جي دور جي روايتن جي ڏکڻ طرف پکڙجڻ کي ظاهر ڪن ٿيون.

اناتوليائي نئين پٿر جي دور جي هارين پنهنجي نسل جو اهم حصو اناتوليائي شڪار ڪندڙ-گڏ ڪندڙ (AHG) مان حاصل ڪيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته زراعت انهن شڪار ڪندڙ-گڏ ڪندڙن پاڻ هن علائقي ۾ اختيار ڪئي، نه ڪي آباديءَ جي پکڙجڻ وسيلي علائقي ۾ پهتي.

#### برتن کان اڳ نئون پٿر جو دور اي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوبرتن کان اڳ نئون پٿر جو دور اي
عرفا جو ماڻهو ت. 9000 BC. شانلي عرفا آثار قديمه ۽ موزيڪ ميوزيم.
نئين پٿر جو دور 1 (PPNA) لڳ ڀڳ 10,000 ق.م ۾ ليوانٽ ۾ شروع ٿيو. ڏکڻ اوڀر ترڪي ۾ گوبيڪلي تيپي جو هڪ مندر وارو علائقو، جيڪو لڳ ڀڳ 9500 ق.م جو آهي، هن دور جي شروعات سمجهي سگهجي ٿو. هي ماڳ خانه بدوش شڪار ڪندڙ-گڏ ڪندڙ قبيلن ٺاهيو، جيئن ويجهو مستقل رهائش جي غير موجودگيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو، ۽ اهو انسان جي ٺاهيل سڀ کان پراڻو ڄاتل عبادتگاهه ٿي سگهي ٿو. گهٽ ۾ گهٽ ست پٿريلا دائرا، جيڪي 25 ايڪڙ (10 ha) تي پکڙيل آهن، انهن ۾ چوني پٿر جا ٿنڀا آهن، جن تي جانورن، جيتن ۽ پکين جون تراشون ٿيل آهن. شايد سوين ماڻهن پٿر جا اوزار استعمال ڪري اهي ٿنڀا ٺاهيا، جيڪي ڇتين کي سهارو ڏئي سگهندا هئا. لڳ ڀڳ 9500–9000 ق.م جا ٻيا اوائلي PPNA ماڳ فلسطين ۾ مليا آهن، خاص طور تي تل السلطان (قديم يريحو) ۽ گلگل اردن وادي ۾؛ اسرائيل ۾، خاص طور تي عين ملاها، نهال اورين ۽ ڪفر ها هوريش؛ بائبلوس، لبنان؛ ۽ سينا ۾، جن ۾ ابو مادي جهڙا ماڳ شامل آهن.

نئين پٿر جو دور 1 جي وڏي ترقي حقيقي زراعت هئي. ابتدائي نئين پٿر جي دور جي ناتوفي ثقافتن ۾ جهنگلي اناج ڪٽيو ويندو هو، ۽ شايد ٻج جي اوائلي چونڊ ۽ ٻيهر پوک به ٿيندي هئي. اناج کي اٽي ۾ پيسيو ويندو هو. ايمر ڪڻڪ پاليل بڻائي وئي، ۽ جانورن کي ڌڻن ۾ رکيو ۽ پاليل بڻايو ويو (جانورن پالڻ ۽ چونڊ پالڻ).

2006ع ۾، انجير جا باقيات يريحو جي هڪ گهر مان دريافت ٿيا، جيڪو 9400 ق.م جو هو. انجير اهڙي تبديل ٿيل قسم جا هئا، جن کي جيت پولينيٽ نٿا ڪري سگهن، تنهن ڪري اهي وڻ رڳو قلم مان وڌي سگهن ٿا. هي ثبوت ظاهر ڪري ٿو ته انجير پهريون پوکيل فصل هئا ۽ زراعت جي ٽيڪنالاجي جي ايجاد جي نشاني آهن. اهو اناج جي پهرين پوک کان صديون اڳ ٿيو.

آباديون وڌيڪ مستقل ٿي ويون، جن ۾ ناتوفي ماڻهن جهڙن گول گهرن جا اڪيلو ڪمرا هوندا هئا. پر اهي گهر پهريون ڀيرو ڪچي سر مان ٺهيا. آباديءَ جي چوڌاري پٿر جي ڀت ۽ شايد پٿر جو برج هوندو هو، جيئن يريحو ۾. ڀت ويجهن گروهن کان بچاءَ، ٻوڏ کان بچاءَ، يا جانورن کي اندر رکڻ لاءِ ڪم ايندي هئي. ڪجهه گهيرن مان اناج ۽ گوشت جي ذخيرن جو اشارو به ملي ٿو.

#### برتن کان اڳ نئون پٿر جو دور بي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوبرتن کان اڳ نئون پٿر جو دور بي
عورت ۽ مرد جون مورتيون؛ 9000–7000 ق.م؛ جپسم، بٽومين ۽ پٿر جي جڙت سان؛ تل فخريه (شام جي الحسڪه گورنري) مان؛ يونيورسٽي آف شڪاگو اورينٽل انسٽيٽيوٽ (آمريڪا)
نئون پٿر جو دور 2 (PPNB)، اي ايس پي آر او تاريخ بندي موجب، ليوانٽ ۾ لڳ ڀڳ 8800 ق.م ۾ شروع ٿيو (يريحو، اولهه ڪنارو). PPNA جي تاريخن وانگر، مٿي ڄاڻايل ساڳين ليبارٽرين مان ٻن صورتن جون تاريخون موجود آهن. بهرحال اصطلاحن جو هي نظام ڏکڻ اوڀر اناتوليا ۽ وچ اناتوليا جي طاس جي آبادين لاءِ مناسب ناهي. برتن کان اڳ نئين پٿر جي دور بي جي ثقافتي مجموعي بابت اڀياس ظاهر ڪن ٿا ته ان جي ڊگهي عرصي واري ۽ وسيع پکڙيل روايت ليوانت ۾ اتر ۾ تورس جبلن کان ڏکڻ ۾ سينا تائين پکڙيل هئي، جيڪا هن مرحلي دوران ان جي وسيع جاگرافيائي دائري کي ظاهر ڪري ٿي. عمان، اردن جي ٻاهرين علائقن ۾ عين غزال نالي 3,000 رهواسين واري آبادي ملي. ويجهو اوڀر جي سڀ کان وڏين قبل تاريخ آبادين مان هڪ سمجهي ويندڙ هي آبادي لڳ ڀڳ 7250 ق.م کان لڳ ڀڳ 5000 ق.م تائين مسلسل آباد رهي.

آبادين ۾ مستطيل ڪچي سرن جا گهر هئا، جتي خاندان هڪ يا ڪيترن ڪمرن ۾ گڏ رهندو هو. دفنائڻ بابت دريافتون ابن ڏاڏن جي پوڄا جو اشارو ڏين ٿيون، جتي ماڻهو مئلن جون کوپڙيون محفوظ ڪندا هئا، جن تي چهري جون خاصيتون ٺاهڻ لاءِ مٽيءَ جو پلستر ڪيو ويندو هو. باقي لاش شايد آباديءَ کان ٻاهر سڙڻ لاءِ ڇڏيو ويندو هو، جيستائين رڳو هڏا بچن، پوءِ اهي هڏا آباديءَ اندر فرش جي هيٺان يا گهرن جي وچ ۾ دفنايا ويندا هئا.

#### برتن کان اڳ نئون پٿر جو دور سي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوبرتن کان اڳ نئون پٿر جو دور سي
اردن جي عين غزال ماڳ تي ٿيل ڪم هڪ بعد واري برتن کان اڳ نئون پٿر جو دور سي جي نشاندهي ڪئي آهي. جورس زارنس تجويز ڪيو آهي ته 6200 ق.م جي موسمي بحران واري دور ۾ هڪ چوڌاري عرب خانه بدوش چرواهي مجموعو پيدا ٿيو، جزوي طور PPNB ثقافتن ۾ پاليل جانورن تي وڌندڙ زور جي نتيجي ۾، ۽ ڏکڻ ليوانت جي حريفي شڪار ڪندڙ-گڏ ڪندڙن سان ميلاپ جي نتيجي ۾، جنهن جا فيوم ۽ مصر جي اوڀر صحرا جي ثقافتن سان لاڳاپا هئا. هن طرز زندگي تي عمل ڪندڙ ثقافتون ڳاڙهو سمنڊ جي ڪناري هيٺان پکڙيون ۽ شام کان اوڀر طرف ڏکڻ عراق ڏانهن ويون.

#### آخري نئون پٿر جو دور

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوآخري نئون پٿر جو دور
آخري نئون پٿر جو دور لڳ ڀڳ 6,400 ق.م ۾ زرخيز هلال ۾ شروع ٿيو. ان وقت تائين الڳ سڃاڻپ رکندڙ ثقافتون ظاهر ٿي ويون، جن ۾ برتن ٺاهڻ واريون ثقافتون جهڙوڪ حلفي ثقافت (ترڪي، شام، اتر ميسوپوٽيميا) ۽ عبيد (ڏکڻ ميسوپوٽيميا) شامل هيون. ڪجهه ماڳن تي هن دور کي وڌيڪ **PNA** (برتن وارو نئون پٿر جو دور اي) ۽ **PNB** (برتن وارو نئون پٿر جو دور بي) ۾ ورهايو ويو آهي. ڏکڻ نيگيف ۽ سينا جي ريگستانن ۾ آخري نئون پٿر جو دور چرواهي واري تمنيان ثقافت سان سڃاتو وڃي ٿو، جيڪا ڪانسي جي دور تائين جاري رهي.

ٽامي جو دور، يعني پٿر-ڪانسي دور، لڳ ڀڳ 4500 ق.م ۾ شروع ٿيو، پوءِ ڪانسي جو دور لڳ ڀڳ 3500 ق.م ۾ شروع ٿيو، جنهن نئين پٿر جي دور جي ثقافتن جي جاءِ ورتي.

#### زرخيز هلال

عين غزال جا مجسما، جيڪي عين غزال، اردن مان مليا، لڳ ڀڳ 7250 ق.م جا انساني شڪل جي سڀ کان اوائلي وڏن نمائندن مان سمجهيا وڃن ٿا.
تل بوقراس مان نئين پٿر جي دور جي ڀت جي چٽسالي، دير الزور ميوزيم، شام
لڳ ڀڳ 10,000 ق.م ۾ برتن کان اڳ نئون پٿر جو دور اي (PPNA) واري مرحلي سان لاڳاپيل پهريون مڪمل طور تي ترقي يافته نئين پٿر جي دور جون ثقافتون زرخيز هلال ۾ ظاهر ٿيون. لڳ ڀڳ 10,700–9400 ق.م ۾ حلب کان 10 miles (16 ڪلوميٽر) اتر طرف تل قرامل ۾ هڪ آبادي قائم ٿي. ان آباديءَ ۾ 9650 ق.م جا ٻه مندر شامل هئا. لڳ ڀڳ 9000 ق.م ۾ PPNA دوران، دنيا جي پهرين شهرن مان هڪ، يريحو، ليوانت ۾ ظاهر ٿيو. اهو پٿر جي ڀت سان گهيريل هو، شايد ان ۾ 2,000 کان 3,000 ماڻهن تائين آبادي هئي، ۽ ان ۾ هڪ وڏو پٿر جو برج موجود هو. لڳ ڀڳ 6400 ق.م ۾ حلف ثقافت شام ۽ اتر ميسوپوٽيميا ۾ ظاهر ٿي.

1981ع ۾ ميزون دي لورينٽ اي دي لا ميڊيٽراني جي محققن جي هڪ ٽيم، جنهن ۾ جاڪ ڪووين ۽ اوليور اورينش شامل هئا، ويجهي اوڀر جي نئين پٿر جي دور جي تاريخ بندي کي سماجي، معاشي ۽ ثقافتي خاصيتن جي بنياد تي ڏهن دورن (0 کان 9) ۾ ورهايو. 2002ع ۾ ڊانيئل اسٽورڊور ۽ فريڊرڪ عباس هن نظام کي پنج دورن ۾ ورهائي اڳتي وڌايو:

1. ناتوفي، 12,000 کان 10,200 ق.م تائين،
2. خيامي، 10,200 کان 8800 ق.م تائين، PPNA: سلطاني (يريحو)، مريبتي،
3. اوائلي PPNB (*PPNB ancien*)، 8800 کان 7600 ق.م تائين، وچولو PPNB (*PPNB moyen*)، 7600 کان 6900 ق.م تائين،
4. آخري PPNB (*PPNB récent*)، 7500 کان 7000 ق.م تائين،
5. PPNB جو عبوري مرحلو، جنهن کي ڪڏهن PPNC به چيو ويندو آهي (*PPNB final*)، جنهن ۾ 6900 کان 6400 ق.م وچ ۾ حلف ۽ ڪارو منهن پالش ٿيل برتن ظاهر ٿيڻ لڳا.

انهن PPNA ۽ PPNB وچ ۾ 8800 کان 8600 ق.م تائين جرف الاحمر ۽ تل اسود جهڙن ماڳن تي هڪ عبوري مرحلي جو خيال پڻ پيش ڪيو.

#### ڏکڻ ميسوپوٽيميا

آبي لٽ وارا ميدان (سومر/ايلام). گهٽ برسات سبب آبپاشي نظام ضروري بڻجن ٿا. عبيد ثقافت 6200 ق.م کان شروع ٿي.

### اتر اوڀر آفريڪا

الجزائر جون غارن واريون چٽساليون، جن ۾ شڪار جا منظر ڏيکاريل آهن
نبطا پلايا جا وڏا پٿر، اسوان نوبيائي ميوزيم ۾ رکيل
اتر اوڀر آفريڪا ۾ نئين پٿر جي دور جي ثقافت جا سڀ کان اوائلي ثبوت موجوده ڏکڻ اولهه مصر جي بير ڪسيبا ۽ نبطا پلايا جي آثار قديمه وارن ماڳن مان مليا. رڍ ۽ ٻڪري کي پاليل بڻائڻ ويجهو اوڀر کان مصر تائين شايد 6000 ق.م جيترو اوائلي دور ۾ پهتو. گريم بارڪر چوي ٿو ته "نيل واديءَ ۾ پاليل ٻوٽن ۽ جانورن جو پهريون اڻ تڪراري ثبوت اتر مصر ۾ پنجين هزاروي ق.م جي شروعات کان اڳ نٿو ملي، ۽ ڏکڻ ۾ ان کان هڪ هزار سال پوءِ ملي ٿو؛ ٻنهي حالتن ۾ اهي اهڙين حڪمت عملين جو حصو هئا، جيڪي اڃا به مڇي مارڻ، شڪار ڪرڻ ۽ جهنگلي ٻوٽن گڏ ڪرڻ تي گهڻو ڀاڙينديون هيون." هو تجويز ڪري ٿو ته روزگار جون اهي تبديليون ويجهي اوڀر کان هارين جي لڏپلاڻ سبب نه هيون، بلڪه مقامي ترقي هئي، جنهن ۾ اناج يا ته مقامي هئا يا مٽاسٽا ذريعي حاصل ڪيا ويا. ٻيا عالم دليل ڏين ٿا ته مصر ۾ زراعت، پاليل جانورن، ڪچي سرن جي اڏاوت ۽ نئين پٿر جي دور جي ٻين ثقافتي خاصيتن لاءِ بنيادي تحريڪ وچ اوڀر کان آئي هئي.

### اتر اولهه آفريڪا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسواتر آفريڪا جي جينياتي تاريخ
اتر اولهه آفريڪا ۾ نئين پٿر جي دور ڏانهن تبديلي لڳ ڀڳ 5500 ق.م ۾ يورپي لڏپلاڻ (■
) ۽ لڳ ڀڳ 5000 ق.م ۾ ليوانت واري لڏپلاڻ (■
) جي لهر سان لاڳاپيل هئي، جنهن ۾ ڪجهه مقامي ميلاپ به شامل هو (■
).
اتر اولهه آفريڪا ۾ نئين پٿر جي دور ڏانهن تبديلي لڳ ڀڳ 5500–5300 ق.م ۾ آئيبيريا، ليوانٽ ۽ شايد سسيلي مان آيل مهاجرن شروع ڪئي. اوائلي نئين پٿر جي دور ۾ زراعت يورپين طرفان متعارف ڪرائي وئي ۽ پوءِ مقامي ماڻهن ان کي اختيار ڪيو. وچولي نئين پٿر جي دور ۾ ليوانت مان نسلي اثر جي هڪ لهر اتر اولهه آفريڪا ۾ ظاهر ٿي، جيڪا علائقي ۾ چرواهي زندگي جي اچڻ سان گڏ ٿي. برتن، گهريلو اناج ۽ جانورن پالڻ جا سڀ کان اوائلي ثبوت مراڪش ۾، خاص طور تي ڪاف الغار مان ملن ٿا.

### صحارا کان ڏکڻ آفريڪا

وڌيڪ ڏسو: **Error: Template must be given at least one article name**, چرواهي نئون پٿر جو دور, ۽ سوانا چرواهي نئون پٿر جو دور
**چرواهي نئون پٿر جو دور** آفريڪا جي قبل تاريخ جو هڪ دور هو، جيڪو پوئين پٿر جي دور کان پوءِ کنڊ تي خوراڪ جي پيداوار جي شروعات کي ظاهر ڪري ٿو. دنيا جي ٻين حصن جي نئين پٿر جي دور جي ابتڙ، جتي زرعي سماجن جي ترقي ٿي، آفريڪا ۾ خوراڪ جي پيداوار جو پهريون نمونو گهمندڙ چرواهي زندگي هو، يعني اهڙا رهڻي ڪهڻي جا طريقا جيڪي ڍورن جي ڌڻن پالڻ ۽ انهن جي سنڀال تي ٻڌل هئا. "چرواهي نئون پٿر جو دور" اصطلاح آثار قديمه جا ماهر عام طور تي صحارا، ۽ اوڀر آفريڪا جي اوائلي چرواهي دورن کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن.

**سوانا چرواهي نئون پٿر جو دور** يا SPN، جنهن کي اڳ ۾ **پٿر جي پيالن واري ثقافت** سڏيو ويندو هو، قديم سماجن جو هڪ مجموعو آهي، جيڪو اوڀر آفريڪي رفٽ جي اوڀر آفريڪا ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ هڪ اهڙي دور ۾ ظاهر ٿيو، جنهن کي چرواهي نئون پٿر جو دور چيو وڃي ٿو. اهي ڏکڻ ڪشتي ڳالهائيندڙ چرواها هئا، جيڪي عام طور تي پنهنجن مئلن کي پٿرن جي ڍيرن ۾ دفن ڪندا هئا، جڏهن ته سندن اوزارن جي مجموعي ۾ پٿر جا پيالا، ڏنڊا، پيهڻ وارا پٿر ۽ مٽيءَ جا ٿانوَ شامل هئا. آثار قديمه، تاريخي لسانيات ۽ آثار-جينياتيات وسيلي، انهن کي روايتي طور تي علائقي جي پهرين افرو-ايشيائي ڳالهائيندڙ آبادگارن سان سڃاتو ويو آهي. ڍورن جي هڏن ۽ دفنائڻ وارن پٿرن جي ڍيرن جي آثار قديمه واري تاريخ بندي پڻ هن ثقافتي مجموعي کي علائقي ۾ چرواهي زندگي ۽ پٿر جي اڏاوت جو سڀ کان اوائلي مرڪز ثابت ڪيو آهي.

### يورپ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسونئين پٿر جي دور وارو يورپ
تمبا مدزاري، اتر مقدونيا مان عورت جي شڪل
نئين پٿر جي دور وارو يورپ ۾ ڪجهه اهم ثقافتي مجموعن جي ورڇ ڏيکاريندڙ نقشو، ت. 3500 ق.م
اسڪارا بري، اسڪاٽلينڊ. گهر جي سامان، يعني شيلفن، جا ثبوت
ڏکڻ اوڀر يورپ ۾ زرعي سماج پهريون ڀيرو ستين هزاروي ق.م ۾ ظاهر ٿيا، جنهن جو ثبوت يورپ جي سڀ کان اوائلي زرعي ماڳن مان هڪ، ڏکڻ اوڀر البانيا جي واشتمي مان ملي ٿو، جيڪو 6500 ق.م جو آهي. ايندڙ ٻن هزار سالن ۾ اولهه يورپ جي اڪثر حصن ۾ اهو عمل پکڙيو، پر اتر اولهه يورپ جي ڪجهه حصن ۾ نئين پٿر جو دور گهڻو دير سان شروع ٿيو ۽ لڳ ڀڳ 4500 ق.م کان 1700 ق.م تائين، ٽن هزار سالن کان ٿورو گهٽ عرصو جاري رهيو. آثار-جينياتيات ۾ تازين اڳڀرائين تصديق ڪئي آهي ته وچ اوڀر کان يورپ تائين زراعت جي پکڙجڻ جو تعلق لڳ ڀڳ 9,000 سال اڳ اناتوليا مان آيل اوائلي هارين جي لڏپلاڻ سان مضبوط طور لاڳاپيل هو، ۽ اهو رڳو ثقافتي مٽاسٽا نه هو.

بلقان مان 6000 ق.م جون انساني شڪل واريون مورتيون مليون آهن، ۽ وچ يورپ ۾ لڳ ڀڳ 5800 ق.م تائين اهڙيون شيون مليون آهن (لا هوگيت). هن علائقي جي سڀ کان اوائلي ثقافتي مجموعن ۾ ٿيسالي جي سيسڪلو ثقافت شامل آهي، جيڪا پوءِ بلقان ۾ پکڙي ۽ اسٽارچيو-ڪوروش (ڪرس)، لينيارباندڪيرامڪ ۽ ونچا کي جنم ڏنو. ثقافتي پکڙجڻ ۽ ماڻهن جي لڏپلاڻ جي ميلاپ وسيلي نئين پٿر جي دور جون روايتون اولهه ۽ اتر طرف پکڙيون ۽ لڳ ڀڳ 4500 ق.م تائين اتر اولهه يورپ پهتيون. ونچا ثقافت شايد لکڻ جو سڀ کان اوائلي نظام، ونچا نشانيون، پيدا ڪيو، جيتوڻيڪ آثار قديمه جي ماهر شان وِن جو خيال آهي ته اهي غالباً تصويري نشان ۽ خيالي نشان هئا، نه ڪي حقيقي طور ترقي يافته لکڻي جي صورت.

ڪوڪوتيني-ٽريپلي ثقافت 5300 کان 2300 ق.م تائين رومانيا، مالدووا ۽ يوڪرين ۾ تمام وڏيون آباديون تعمير ڪيون. وڏن پٿرن وارا مندر-مجموعا، جهڙوڪ گگنتيجا، جيڪو گوزو جي ميڊيٽرينين ٻيٽ تي آهي، مالٽا جي ٻيٽ-مجموعي ۾، ۽ منائدرا، مالٽا، پنهنجين وڏي جسامت وارين نئين پٿر جي دور جي اڏاوتن سبب نمايان آهن؛ انهن مان سڀ کان پراڻيون اڏاوتون لڳ ڀڳ 3600 ق.م جون آهن. حال-سفليني جو هيپوگيم، پاولا، مالٽا، هڪ زمين هيٺان اڏاوت آهي، جيڪا لڳ ڀڳ 2500 ق.م ۾ کوٽي وئي؛ اصل ۾ اها عبادتگاهه هئي، پوءِ اها قبرستان بڻجي وئي، ۽ دنيا ۾ واحد قبل تاريخ زمين هيٺان مندر آهي. اهو پٿر جي مجسمي سازيءَ ۾ اهڙي فني درجي کي ظاهر ڪري ٿو، جيڪو قبل تاريخ ۾ مالٽا جي ٻيٽن لاءِ منفرد آهي. 2500 ق.م کان پوءِ اهي ٻيٽ ڪيترن ڏهاڪن تائين آباديءَ کان خالي ٿي ويا، تان جو ڪانسي جي دور جي نون مهاجرن جي لهر آئي؛ اها ثقافت پنهنجي مئلن کي ساڙيندي هئي ۽ مالٽا ۾ ڊولمين نالي ننڍيون وڏ-پٿري اڏاوتون متعارف ڪرايون. اڪثر صورتن ۾ هتي ننڍا ڪمرا آهن، جن جي ڇت هڪ وڏي پٿر جي تختيءَ مان ٺهيل آهي، جيڪا سڌن بيٺل پٿرن تي رکي وئي آهي. دعويٰ ڪئي وڃي ٿي ته اهي ان آباديءَ سان تعلق رکن ٿا، جيڪا اڳين وڏ-پٿري مندرن ٺاهيندڙ آباديءَ کان مختلف هئي. خيال ڪيو وڃي ٿو ته اها آبادي سسيلي مان آئي، ڇاڪاڻ⁠تہ مالٽا جي ڊولمينن ۽ اتي ملندڙ ڪجهه ننڍين اڏاوتن ۾ مشابهت آهي.

ڪجهه استثنائن کان سواءِ، نئين پٿر جي دور جي شروعات ۾ آباديءَ جي سطح تيزيءَ سان وڌي، جيستائين اها برداشت جي گنجائش تائين پهتي. ان کان پوءِ 5000 ق.م کان پوءِ "تمام وڏي پيماني" تي آباديءَ جو زوال آيو، ۽ ايندڙ 1,500 سالن تائين آباديءَ جي سطح گهٽ رهي. 3500 ق.م کان پوءِ آباديون ٻيهر وڌڻ لڳيون، جڏهن ته 3000 ۽ 2500 ق.م جي وچ ۾ وڌيڪ گهٽتائيون ۽ واڌايون آيون، پر انهن جون تاريخون علائقن موجب مختلف هيون. انهيءَ ئي زماني جي آس پاس نئين پٿر جي دور جو زوال آيو، جڏهن يورپ جي گهڻن حصن ۾ آباديون ڪري پيون؛ اهو شايد موسمي حالتن، وبا، يا وڏي پيماني جي لڏپلاڻ سبب ٿيو هجي.

### ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسونئين پٿر جي دور وارو چين**۽** ڏکڻ ايشيائي پٿر جو دور
مستقل رهڻي ڪهڻي، جنهن ۾ خوراڪ گڏ ڪرڻ کان زراعت ۽ چرواهي ڏانهن تبديلي شامل هئي، ڏکڻ ايشيا ۾ بلوچستان، پاڪستان، جي علائقي ۾ لڳ ڀڳ 7,000 ق.م ۾ شروع ٿي. بلوچستان جي مهرڳڙهه ماڳ تي ڪڻڪ ۽ جو جي پاليل بڻائڻ جا ثبوت ملي سگهن ٿا، جنهن کان پوءِ جلدي ٻڪرين، رڍن ۽ ڍورن کي پاليل بڻائڻ جا ثبوت ملن ٿا. اپريل 2006ع ۾ سائنسي رسالي *نيچر* ۾ اعلان ڪيو ويو ته ڏندن ۾ *جيئري جسم ۾* سوراخ ڪرڻ جو سڀ کان پراڻو، ۽ پهريون *اوائلي نئين پٿر جي دور* جو، ثبوت مهرڳڙهه مان مليو، جنهن ۾ ڪمان ڊرل ۽ چقماق جا نوڪدار اوزار استعمال ٿيا هئا.

ڏکڻ هندستان ۾ نئون پٿر جو دور 3000 ق.م تائين شروع ٿي چڪو هو ۽ لڳ ڀڳ 1400 ق.م تائين جاري رهيو، جڏهن وڏ-پٿري عبوري دور شروع ٿيو. ڏکڻ هندستاني نئون پٿر جو دور رک جي ڍيرن سان سڃاتو وڃي ٿو، جيڪي ڪاٺ، گوبر ۽ جانورن جي مواد جي رسم وار ساڙڻ مان 2500 ق.م کان ڪرناٽڪ علائقي ۾ ٺهيا، ۽ پوءِ تامل ناڊو تائين پکڙيا.

چين مان نئين پٿر جي دور جون شيون
اوڀر ايشيا ۾ سڀ کان اوائلي ماڳن ۾ نانژوانگتو ثقافت لڳ ڀڳ 9500–9000 ق.م، پينگتوشان ثقافت لڳ ڀڳ 7500–6100 ق.م، ۽ پيليگانگ ثقافت لڳ ڀڳ 7000–5000 ق.م شامل آهن. چين جي هيبي صوبي ۾ ييشيان ڀرسان قبل تاريخ بيفودي ماڳ ۾ لڳ ڀڳ 6000–5000 ق.م جي چشان ۽ شنگلونگوا ثقافتن جي همعصر ثقافت جا آثار آهن؛ اهي تائيهانگ جبلن جي اوڀر ۾ نئين پٿر جي دور جون ثقافتون هيون، جيڪي اتر چين جي ٻن ثقافتن وچ ۾ آثار قديمه واري خال کي ڀرين ٿيون. ڪل کوٽيل علائقو 1,200 چورس گزs (1,000 م2; 0.10 ha) کان وڌيڪ آهي، ۽ هن ماڳ مان نئين پٿر جي دور جي دريافتن جو مجموعو ٻن مرحلن تي مشتمل آهي. 3000 کان 1900 ق.م جي وچ ۾، لونگشان ثقافت اتر چين جي وچين ۽ هيٺين زرد ندي واري واديءَ جي علائقن ۾ موجود هئي. ٽئين هزاروي ق.م جي پڇاڙيءَ ڏانهن، علائقي جي گهڻي حصي ۾ آبادي تيزيءَ سان گهٽجي وئي ۽ ڪيترائي وڏا مرڪز ڇڏي ڏنا ويا، شايد هولوسين موسمي بهترين دور جي پڄاڻي سان لاڳاپيل ماحولياتي تبديلي سبب.

'نئون پٿر جو دور'، جنهن کي هن پيراگراف ۾ پالش ٿيل پٿر جا اوزار استعمال ڪرڻ طور بيان ڪيو ويو آهي، اولهه پاپوا جي ننڍن، انتهائي پري ۽ ڏکين علائقن ۾ اڃا به زنده روايت طور موجود آهي. پالش ٿيل پٿر جا اڏز ۽ ڪهاڙيون اڄ به (2008 مطابق) انهن علائقن ۾ استعمال ٿين ٿيون، جتي ڌاتوءَ جي اوزارن جي دستيابي محدود آهي. امڪان آهي ته ايندڙ ڪجهه سالن ۾ اها روايت مڪمل طور ختم ٿي ويندي، جيئن پوڙهي نسل ختم ٿيندي ۽ اسٽيل جا ڦر ۽ چينسا غالب ٿيندا.

2012ع ۾ ڏکڻ ڪوريا جي گنگون صوبي جي گوسونگ ۾ مونام-ري ۾ دريافت ٿيل هڪ نئين زرعي ماڳ بابت خبر جاري ٿي، جيڪو اوڀر ايشيا ۾ اڄ تائين ڄاتل سڀ کان اوائلي زرعي زمين ٿي سگهي ٿو. اداري چيو ته "نئين پٿر جي دور سان لاڳاپيل زرعي ميدان جا باقيات اڳ ۾ ڪنهن به اوڀر ايشيائي ملڪ ۾ نه مليا هئا"، ۽ وڌيڪ چيو ته هي دريافت ظاهر ڪري ٿي ته زرعي پوک جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ ڪوريا ٻيٽ نما ۾ انهيءَ دور ۾ شروع ٿي. هن زرعي ماڳ جي تاريخ 3600 کان 3000 ق.م جي وچ ۾ رکي وئي. اتي برتن، پٿر جا اڇلائي وار ڪرڻ وارا نوڪدار اوزار، ۽ ممڪن گهر پڻ مليا. "2002ع ۾ محققن کي علائقي مان قبل تاريخ مٽيءَ جا ٿانوَ، جيڊ جا ڪنوارا، ۽ ٻيون شيون مليون." تحقيقاتي ٽيم ماڳ جي وڌيڪ صحيح تاريخ حاصل ڪرڻ لاءِ ايڪسيليريٽر ماس اسپيڪٽروميٽري (AMS) تاريخ بندي ڪندي.

### آمريڪا

ميسوآمريڪا ۾ ساڳين واقعن جو هڪ مجموعو، يعني فصلن کي پاليل بڻائڻ ۽ مستقل رهڻي ڪهڻي، ڏکڻ آمريڪا ۾ لڳ ڀڳ 4500 ق.م تائين ٿي چڪو هو، پر شايد 11,000–10,000 ق.م جيترو اوائلي به هجي. انهن ثقافتن کي عام طور تي نئين پٿر جي دور سان لاڳاپيل نه سڏيو ويندو؛ اتر آمريڪا ۾ مختلف اصطلاح استعمال ٿين ٿا، جهڙوڪ وچ-آخري نئين پٿر جي دور بدران تشڪيلي مرحلو، اوائلي نئين پٿر جي دور بدران قديم دور، ۽ ان کان اڳ واري دور لاءِ پيلو-انڊين.

تشڪيلي مرحلو يورپ، ايشيا ۽ آفريڪا ۾ نئين پٿر جي دور جي انقلاب واري مرحلي جي برابر آهي. ڏکڻ اولهه آمريڪا ۾ اهو 500 کان 1200ع تائين ٿيو، جڏهن آباديءَ ۾ نمايان واڌ ۽ وڏن ڳوٺن جي ترقي ٿي، جن جو دارومدار خشڪ زميني زراعت تي ٻڌل مڪئي جي پوک، ۽ پوءِ لوبيا، ڪدو ۽ پاليل ترڪي تي هو. هن دور ۾ ڪمان ۽ تير ۽ مٽيءَ جا برتن پڻ متعارف ٿيا. بعد وارن دورن ۾ ڪافي وڏي جسامت وارا شهر پيدا ٿيا، ۽ 700 ق.م تائين ڪجهه ڌاتڪاري به موجود هئي.

### آسٽريليا

نيو گني جي ابتڙ، عام طور تي خيال ڪيو ويو آهي ته آسٽريليا ۾ نئين پٿر جو دور نه هو، ۽ شڪار ڪندڙ-گڏ ڪندڙ طرز زندگي يورپين جي اچڻ تائين جاري رهي. زراعت جي وصف جي لحاظ کان هن خيال کي چئلينج ڪري سگهجي ٿو، پر "نئون پٿر جو دور" آسٽريليا جي قبل تاريخ بابت بحث ۾ اڃا به گهٽ استعمال ٿيندڙ ۽ تمام گهڻو ڪارائتو نه سمجهيو ويندڙ تصور آهي.

## ثقافتي خاصيتون

### سماجي تنظيم

لينيار پوٽري ثقافت جي آباديءَ جو نمونو، جنهن ۾ ڊگها گهر، گول گهيرا ۽ کيت ڏيکاريل آهن
انساني شڪل واري نئين پٿر جي دور جي مٽيءَ جي مورتي
يوروشيا جي نئين پٿر جي دور جي گهڻي حصي دوران ماڻهو ننڍن قبيلن ۾ رهندا هئا، جيڪي ڪيترن ٽولن يا نسبن تي ٻڌل هوندا هئا. گهڻن نئين پٿر جي دور وارن سماجن ۾ ترقي يافته سماجي درجابندي جو سائنسي ثبوت گهٽ آهي؛ سماجي درجابندي وڌيڪ تر بعد واري ڪانسي جي دور سان لاڳاپيل آهي. جيتوڻيڪ ڪجهه آخري يوروشيائي نئين پٿر جي دور وارن سماجن پيچيده درجابندي وارا سرداري نظام يا اڃا رياستون ٺاهيون، عام طور تي يوروشيا ۾ رياستون رڳو ڌاتڪاريءَ جي اڀار سان ترقي ڪريون، ۽ گهڻا نئين پٿر جي دور وارا سماج مجموعي طور نسبتاً سادا ۽ برابري وارا هئا. يوروشيا کان ٻاهر، البت، مقامي نئين پٿر جي دور دوران ٽن علائقن ۾ رياستون ٺهيون، يعني برتن کان اڳ اينڊيز ۾ ڪارل-سوپي تهذيب، تشڪيلي ميسوآمريڪا ۽ قديم هوائي. تنهن هوندي به گهڻا نئين پٿر جي دور وارا سماج انهن کان اڳ جي مٿين پيلوليٿڪ ثقافتن ۽ عام شڪار ڪندڙ-گڏ ڪندڙ ثقافتن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور وڌيڪ درجابندي وارا هئا.

مٽيءَ جي انساني مورتي، زرخيز ديوي، تپه سراب، ڪرمانشاهه، لڳ ڀڳ 7000–6100 ق.م، ايران جو قومي ميوزيم
وڏن جانورن کي پاليل بڻائڻ، لڳ ڀڳ 8000 ق.م، انهن گهڻن علائقن ۾ سماجي اڻبرابري ۾ ڊرامائي واڌ جو سبب بڻيو، جتي اهو عمل ٿيو؛ نيو گني هڪ نمايان استثنا هئي. مال مويشيءَ جي ملڪيت گهرن وچ ۾ مقابلي کي ممڪن بڻايو ۽ دولت جون وراثتي اڻبرابريون پيدا ڪيون. نئين پٿر جي دور جا چرواها، جيڪي وڏن ڌڻن تي ڪنٽرول رکندا هئا، آهستي آهستي وڌيڪ مال مويشي حاصل ڪندا ويا، ۽ ان سان معاشي اڻبرابريون وڌيڪ نمايان ٿيون. بهرحال سماجي اڻبرابريءَ بابت ثبوت اڃا بحث هيٺ آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ چاتال هويوڪ جهڙيون آباديون گهرن جي ماپ ۽ دفن ماڳن ۾ فرق جي کوٽ ڏيکارين ٿيون، جنهن مان وڌيڪ برابري واري سماج جو اشارو ملي ٿو، جتي سرمائي جي تصور جو ڪو ثبوت نٿو ملي، جيتوڻيڪ ڪجهه گهر ٿورا وڏا يا ٻين کان وڌيڪ سينگاريل نظر اچن ٿا.

خاندان ۽ گهراڻا اڃا تائين معاشي طور گهڻو ڪري خودمختيار هئا، ۽ گهراڻو ئي شايد روزمرهه جي زندگيءَ جو مرڪز هوندو هو. تنهن هوندي به مرڪزي يورپ ۾ ٿيل کوٽائين مان معلوم ٿيو آهي ته شروعاتي نوپاشاني ليئر بينڊ ڪيرامڪ ثقافت (*Linearbandkeramik*) وارا ماڻهو 4800 کان 4600 ق.م جي وچ ۾ وڏيون گول کاهيون ۽ دائري نما اڏاوتون تعمير ڪري رهيا هئا. اهڙين اڏاوتن (۽ انهن جي بعد وارن نمونن جهڙوڪ بند احاطا، دفنائي دڙا ۽ هينج يادگارون) جي تعمير لاءِ وڏي محنت ۽ وقت گهربل هو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪجهه بااثر ماڻهو انساني محنت کي منظم ۽ هدايت ڪري سگهندا هئا، جيتوڻيڪ رضاڪارانه ۽ غير درجابند ڪم جو امڪان به موجود آهي.

رائين درياهه جي ڪنارن تي موجود *Linearbandkeramik* ماڳن تان مضبوط قلعابند آبادين جا گهڻا ثبوت مليا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه ڳوٺ ڪاٺيءَ جي باڙ (Palisade) ۽ ٻاهرئين کاهي سان محفوظ ڪيل هئا. اهڙيون آباديون، جتي ڪاٺيءَ جون باڙون ۽ هٿيارن جي زخمن وارا انساني ڍانچا مليا آهن، جهڙوڪ ٽالهائم موت کڏ، ان ڳالهه جو ثبوت آهن ته ٽولن جي وچ ۾ منظم تشدد ۽ قبل از تاريخ جنگ نوپاشاني دور ۾ شايد اڳئين قديم پٿر دور جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ عام هئي.

هي دريافت ان پراڻي خيال جي مخالفت ڪري ٿي ته ليئر پاٽري ثقافت جا ماڻهو مڪمل طور امن پسند ۽ غير محفوظ ڳوٺن ۾ رهندا هئا. 5500 کان 4500 ق.م جي وچ واري عرصي جي آخر تائين تشدد ۾ واڌ جا ثبوت پڻ مليا آهن.

محنت تي ضابطو ۽ گروهن جي وچ ۾ تڪرار عام طور اهڙن قبائلي سماجن سان لاڳاپيل هوندا آهن، جن ۾ سماجي حيثيت رکندڙ ۽ ڪنهن ڪشش واري اڳواڻ، جهڙوڪ “وڏو ماڻهو” (Big Man) يا ابتدائي قبائلي سردار، جي سربراهي هوندي هئي. بهرحال، اهو بحث هيٺ آهي ته ڇا مڪمل طور غير درجابند تنظيم به موجود هئي يا نه، ۽ اهڙو ڪو واضح ثبوت موجود ناهي جيڪو ڏيکاري ته نوپاشاني سماج بعد وارن برونز دور جي سرداري نظامن وانگر ڪنهن حڪمران طبقي يا فرد جي ماتحت هئا.

جديد جينياتي انگن اکرن مان تيار ڪيل نسب نامن موجب، نوپاشاني دور دوران مردن جي وائي-ڪروموسوم تنوع ۾ انتهائي گهٽتائي آئي، جڏهن ته عورتن جي مائٽوڪنڊريل آبادي جو مؤثر انگ مردن جي مقابلي ۾ سترهن ڀيرا وڌيڪ هو. هن رجحان جا سبب اڃا مڪمل طور واضح ناهن. ممڪن وضاحتن ۾ نوپاشاني دور دوران وڌندڙ تشدد ۽ مردن جي موت جي شرح، يا وري پدري نسب تي ٻڌل سماجي گروهن جي واڌ شامل آهي، جتي ڪجهه خاندانن کي ٻين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ نسل وڌائڻ جا موقعا مليا.

## رهائش ۽ مستقل آبادي

پڻ ڏسو: Neolithic architecture ۽ History of construction
شروعاتي انسانن جي رهائش مٿيون پٿر دور کان نوپاشاني دور تائين وڏي تبديلي مان گذري. پٿر دور ۾ ماڻهو عام طور مستقل عمارتن ۾ نه رهندا هئا. نوپاشاني دور ۾ مٽيءَ جي سرن سان ٺهيل گهر ظاهر ٿيڻ لڳا، جن کي پلستر سان ڍڪيو ويندو هو.

تعمير لاءِ مٽيءَ جي وڌندڙ استعمال، گڏوگڏ ٺڪر جي ٿانون ۽ ٻين مٽيءَ جي شين جي ترقي سبب، ڪجهه ماهر نوپاشاني دور کي “مٽيءَ جو دور” پڻ سڏين ٿا.

زراعت جي واڌ مستقل گهرن کي گهڻو عام بڻايو. چاتالهيوڪ ۾ لڳ ڀڳ 9000 سال اڳ گهرن جا دروازا ڇتين تي هوندا هئا، ۽ اندر ۽ ٻاهر وڃڻ لاءِ ڏاڪڻيون استعمال ٿينديون هيون.

الپس ۽ پو وادي (Pianura Padana) جي علائقن ۾ ٿنڀن تي بيٺل گهرن (Stilt Houses) واريون آباديون عام هيون. اهڙين آباديَن جا آثار ليوبليانا دلدل (موجوده سلووينيا) ۽ مونڊزي ۽ اٽرزي ڍنڍن (موجوده اپر آسٽريا) ۾ مليا آهن.

## زراعت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوNeolithic Revolution
انساني معيشت ۽ طرزِ زندگيءَ ۾ هڪ بنيادي ۽ دور رس تبديلي انهن علائقن ۾ آئي، جتي فصل پوکڻ ۽ زراعت پهريون ڀيرو ترقي ڪئي. ان کان اڳ ماڻهو گهڻو ڪري خانه بدوش شڪار ڪندڙ يا مالوند هئا، پر آهستي آهستي سندن انحصار پوکيل زمين مان حاصل ٿيندڙ خوراڪ تي وڌندو ويو.

زراعت جي ترقي مستقل آبادين جي قيام کي هٿي ڏني، ڇاڪاڻ⁠تہ فصلن جي سنڀال لاءِ ماڻهن کي هڪ هنڌ وڌيڪ وقت گذارڻو پوندو هو. اهو رجحان پوءِ برونز دور تائين جاري رهيو، جنهن جي نتيجي ۾ مستقل زرعي ڳوٺ، شهر ۽ پوءِ رياستون وجود ۾ آيون.

نوپاشاني دور ۾ زراعت، مال پالڻ، مستقل آبادي ۽ نون سماجي لاڳاپن سان لاڳاپيل هن وڏي تبديلي کي “نوپاشاني انقلاب” سڏيو وڃي ٿو، جيڪو اصطلاح 1920ع واري ڏهاڪي ۾ آسٽريليا جي آثار قديمه جي ماهر وير گورڊن چائلڊ متعارف ڪرايو.

## پٿريلي ٽيڪنالاجي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوStone tool#Neolithic industries
نوپاشاني ٽيڪنالاجي جي سڃاڻپ ڪندڙ بنيادي خصوصيت چمڪائي يا گهسي تيار ڪيل پٿريلا اوزار هئا، جيڪي قديم پٿر دور ۾ استعمال ٿيندڙ ٽٽل يا ڇليل پٿريلي اوزارن کان مختلف هئا.
نوپاشاني ماڻهو ماهر آبادگار هئا ۽ فصلن جي پوک، سار سنڀال، لڻائي ۽ پروسيسنگ لاءِ مختلف اوزار تيار ڪندا هئا، جن ۾ درانتي جا ڦر، اناج پيهڻ لاءِ چڪيءَ جا پٿر ۽ خوراڪ جي تياري لاءِ ٺڪر جا ٿانو ۽ هڏن مان ٺهيل اوزار شامل هئا.
اهي ماڻهو ٻين ڪيترن ئي قسمن جا پٿريلا اوزار ۽ سينگار جون شيون ٺاهڻ ۾ پڻ ماهر هئا، جهڙوڪ شڪاري تيرن جا نوڪدار ڦر، موتي ۽ ننڍيون انساني يا جانوري مورتون.
جهنگن جي وڏي پيماني تي صفائي ممڪن بڻائيندڙ سڀ کان اهم اوزار پالش ٿيل پٿريلي ڪهاڙي هئي. ادز (ڪاٺ تراشڻ وارو اوزار) سان گڏجي اها رهائشگاهن، عمارتن ۽ ٻيڙين جي تعمير لاءِ ڪاٺ کي شڪل ڏيڻ ۾ استعمال ٿيندي هئي، جنهن جي ذريعي نون زرعي علائقن کي آباد ڪرڻ ممڪن ٿيو.

ليوانت، اناتوليا، شام، اتر ميسوپوٽيميا ۽ وچ ايشيا جا نوپاشاني ماڻهو پڻ اعليٰ درجي جا تعميرڪار هئا. اهي مٽيءَ جي سرن سان ڳوٺ ۽ گهر ٺاهيندا هئا.
چاتالهيوڪ ۾ گهرن تي پلستر ڪيو ويندو هو ۽ انهن کي انسانن ۽ جانورن جي رنگين منظرن سان سينگاريو ويندو هو.

يورپ ۾ ڪاٺ جي جالي ۽ مٽيءَ (Wattle and Daub) سان ڊگها گهر تعمير ڪيا ويندا هئا. مئلن لاءِ شاندار مقبرا ۽ دفنائي اڏاوتون پڻ ٺاهيون وينديون هيون. اهڙا مقبرا خاص طور آئرلينڊ ۾ وڏي تعداد ۾ موجود آهن، جتي اڄ به هزارين نوپاشاني مقبرا باقي آهن.

برطانوي ٻيٽن جا نوپاشاني ماڻهو پنهنجن مئلن لاءِ ڊگها دفنائي دڙا (Long Barrows)، ڪمرا رکندڙ مقبرا، بند احاطا، هينج يادگارون، چقمقي پٿر جون کاڻيون ۽ ڪرسس (Cursus) يادگارون تعمير ڪندا هئا.
خوراڪ کي ڊگهي عرصي تائين محفوظ رکڻ لاءِ به طريقا ايجاد ڪيا ويا، جهڙوڪ هوا بند ٿانو ٺاهڻ ۽ لوڻ کي محفوظ ڪندڙ مادو طور استعمال ڪرڻ.
آمريڪا ۽ بحرالڪاهل جي گهڻن علائقن جا ماڻهو يورپين جي آمد تائين اوزارن جي ٽيڪنالاجيءَ جي لحاظ کان نوپاشاني سطح تي رهيا. البت اتر آمريڪا جي وڏين ڍنڍن واري علائقي ۾ ٽامي جون ڪهاڙيون ۽ برڇن جا ڦر استعمال ٿيڻ لڳا هئا.

### لباس

نوپاشاني دور جي اڪثر پوشاڪ جانورن جي کلن مان تيار ٿيندي هئي. ان جو ثبوت هڏن ۽ سينگن مان ٺهيل وڏي تعداد ۾ سوئين ۽ پنن مان ملي ٿو، جيڪي چمڙيءَ جا ڪپڙا ٻڌڻ لاءِ مناسب هئا.
نوپاشاني دور جي پڇاڙيءَ تائين شايد اون ۽ ڪتان جا ڪپڙا به استعمال ٿيڻ لڳا هئا.
ان جو ثبوت سوراخ ڪيل پٿرن مان ملي ٿو، جيڪي پنهنجي ماپ مطابق يا ته سوت ڪتڻ واري چرخ جي وزن (Spindle Whorl) طور يا ڪپڙو اڻڻ واري آڏاڻي جي وزن (Loom Weight) طور استعمال ٿيندا هئا.
نوپاشاني دور ۾ لباس جي ترقي انساني تهذيب ۾ هڪ اهم قدم هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان ماڻهو نه رڳو موسمي حالتن کان بهتر تحفظ حاصل ڪرڻ لڳا، پر ڪپڙي ٺاهڻ، سوت ڪتڻ ۽ اڻت جهڙيون صنعتون پڻ جنم وٺڻ لڳيون، جيڪي پوءِ ايندڙ دورن ۾ وڌيڪ ترقي ڪري ويون.

## شروعاتي نوپاشاني آبادين جي فهرست

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوشروعاتي نوپاشاني آبادين جي فهرست
يوڪرين جي ٽرپيلين عجائب گهر ۾ ڪڪوتيني-ٽرائيپيلين ثقافت جي هڪ گهر جي ٻيهر تعمير
ترڪي جي قونيه ميدان ۾ واقع چاتالهيوڪ جو آثار قديمه وارو ماڳ
سانچو:Stone Age

نوپاشاني دور جون انساني آباديون هيٺ ڏجن ٿيون:

شروعاتي نوپاشاني آباديون| آبادي / ماڳ | هنڌ | شروعاتي تاريخ (ق م) | آخري تاريخ (ق م) | نوٽ |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| تل قرامل | شام | 10700 | 9400 |  |
| فرانختي غار | يونان | 10000 |  | 7500 کان 6000 ق م جي وچ ۾ ٻيهر آباد |
| گوبيڪلي تيپي | ترڪي | 9600 | 8000 |  |
| نانژوانگتو | هيبي، چين | 9500 | 9000 |  |
| جبيل | لبنان | 8800 | 7000 |  |
| جيريڪو (تل السلطان) | اولهه ڪنارو | 9500 |  | اڳوڻي ناطوفي ثقافت مان ترقي يافته |
| پلي آبادي | ايسٽونيا | 8500 | 5000 | ڪنڊا ثقافت جي قديم ترين ڄاتل آبادي |
| آشڪلي هويوڪ | وچ اناتوليا، ترڪي | 8200 | 7400 | بغير ٺڪر واري نوپاشاني آبادي |
| نيولي چوري | ترڪي | 8000 |  |  |
| ڀرانا | ڀارت | 7600 | 7200 | هاڪڙا ثقافت |
| پينگتوشان ثقافت | چين | 7500 | 6100 | چانورن جا آثار 8200–7800 ق م جا |
| چاتالهيوڪ | ترڪي | 7500 | 5700 |  |
| مينتيش تيپي ۽ ڪامل تيپي | آذربائيجان | 7000 | 3000 |  |
| عين غزال | اردن | 7250 | 5000 |  |
| چوغا بونوت | ايران | 7200 |  |  |
| جهوسي | ڀارت | 7100 |  |  |
| موٽزا | اسرائيل | 7000 |  |  |
| گنج داره | ايران | 7000 |  |  |
| لاهوراديوا | ڀارت | 7000 |  | چانورن جي پوک، ٺڪر وغيره جا ثبوت |
| جياهو | چين | 7000 | 5800 |  |
| ڪنوسوس | ڪريٽ | 7000 |  |  |
| خيروڪيتيا | قبرص | 7000 | 4000 |  |
| مهرڳڙهه | پاڪستان | 7000 | 5500 | بغير ٺڪر جي، پر ترقي يافته ثقافت؛ مٽيءَ جا گهر ۽ زراعت |
| سيسڪلو | يونان | 6850 |  | 660 سالن جي ممڪن غلطي سان |
| هورٽن پلينس | سري لنڪا | 6700 |  | جَو ۽ ٻيا اناج 11000 ق م کان پوکيا ويندا هئا |
| پورودين | اتر مقدونيه | 6500 |  |  |
| پاداه لن غارون | ميانمار | 6000 |  |  |
| پيٽنيتسا | سربيا | 6000 |  |  |
| ونچا-بيلو بردو | سربيا | 5700 |  |  |
| پلوچنيڪ | سربيا | 5500 | 4700 | يورپ ۾ ٽامي جي اوزارن جو سڀ کان پراڻو ثبوت |
| ستارا زاگورا | بلغاريا | 5500 |  |  |
| ڪڪوتيني-ٽرائيپيلين ثقافت | يوڪرين، مالدووا، رومانيا | 5500 | 2750 |  |
| تل زيدان | اتر شام | 5500 | 4000 |  |
| تابون غار ڪمپليڪس | فلپائن | 5000 | 2000 |  |
| هيمودو ثقافت | چين | 5000 | 4500 | وڏي پيماني تي چانورن جي پوک |
| مالٽا جا ميگالٿڪ مندر | مالٽا | 3600 |  |  |
| ڪنيپ آف هوار ۽ اسڪارا بري | اسڪاٽلينڊ | 3500 | 3100 |  |
| برو نا بوئين | آئرلينڊ | 3500 |  |  |
| لوف گُر | آئرلينڊ | 3000 |  |  |
| شينگاويت آبادي | آرمينيا | 3000 | 2200 |  |
| نورتي چيڪو تهذيب | ساحلي اتر پيرو | 3000 | 1700 | 30 بغير ٺڪر واريون نوپاشاني آباديون |
| تيشيت | موريتانيا | 2000 | 500 |  |
| واهاڪا | ڏکڻ اولهه ميڪسيڪو | 2000 |  | 2000 ق م تائين مستقل زرعي ڳوٺ قائم ٿي چڪا هئا |
| لاجيا | چين | 2000 |  |  |
| مومون ٺڪر دور | ڪوريا | 1800 | 1500 |  |
| نوپاشاني انقلاب | جاپان | 500 | 300 |  |

دنيا جي سڀ کان پراڻي ڄاتل انجنيئرنگ سان ٺهيل سڙڪ، پوسٽ ٽريڪ، انگلينڊ ۾ واقع آهي ۽ ان جي تاريخ 3838 ق م تائين پهچي ٿي.

جڏهن ته دنيا جي سڀ کان پراڻي آزاد بيٺل اڏاوت گگانتيا جو نوپاشاني مندر آهي، جيڪو گوزو، مالٽا ۾ واقع آهي.

## ثقافتن ۽ ماڳن جي فهرست

*نوٽ: تاريخون تمام گهڻيون اندازي تي ٻڌل آهن ۽ صرف هڪ عام وقتي خاڪو ڏيڻ لاءِ ڏنيون ويون آهن. درست تاريخن لاءِ هر ثقافت جو الڳ مضمون ڏسو.*

### شروعاتي نوپاشاني دور

*دوربندي:* ليوانت: 9500–8000 ق م؛ يورپ جو وچ پٿر دور: 7000–4000 ق م؛ ٻين علائقن ۾ وقت مختلف آهي.

* بغير ٺڪر وارو نوپاشاني الف (ليوانت، 9500–8000 ق م)
* نانژوانگتو (چين، 8500 ق م)
* فرانختي غار (يونان، 7000 ق م)
* چيشان ثقافت (چين، 6500–5000 ق م)
* سيسڪلو ڳوٺ (يونان، لڳ ڀڳ 6300 ق م)
* اسٽارچيوو–ڪوروش–ڪريش ثقافت (بلقان، 5800–4500 ق م)
* ڪاتونداس غار (البانيا، ڇهون هزارو ق م)
* دوڊيشتي ثقافت (رومانيا، ڇهون هزارو ق م)
* بيشين ثقافت (چين، 5300–4100 ق م)
* تامل ناڊو ثقافت (ڀارت، 3000–2800 ق م)
* مينتيش تيپي ۽ ڪامل تيپي (آذربائيجان، 7000–3000 ق م)

### وچولو نوپاشاني دور

*دوربندي:* ليوانت: 8000–6500 ق م؛ يورپ جو نوپاشاني دور: 5500–3500 ق م؛ ٻين علائقن ۾ وقت مختلف آهي.

* بغير ٺڪر وارو نوپاشاني ب (ليوانت، 7600–6000 ق م)
* باودون ثقافت
	+ جنشا آبادي ۽ سانشنگدوئي ٽِلو
* چاتالهيوڪ
* ڪارڊيم ٺڪر ثقافت
* ڪومب سيرامڪ ثقافت
* رسيءَ جي ڇاپ واري ٺڪر ثقافت
* ڪورتايوڊ ثقافت
* ڪڪوتيني-ٽرائيپيلين ثقافت
* داديوان ثقافت
* داوينڪو ثقافت
* داشي ثقافت
	+ چينگتوشان آبادي
* داپينڪينگ ثقافت (تائيوان، 4000–3000 ق م)
* گرووڊ ويئر ماڻهو
	+ اسڪارا بري وغيره
* ايرليتو ثقافت
	+ شيا خاندان
* ايرتيبولي ثقافت
* هيمبري ثقافت
* هيمودو ثقافت
* هونگشان ثقافت
* هولي ثقافت
* هورگن ثقافت
* ڪورا–اراڪسز ثقافت
* ليانگژو ثقافت
* ليڪي ليڪ واري ٺڪر ثقافت
	+ گوسيڪ دائرو، گول کاهيون وغيره
* لانگشان ثقافت
* ماجيابانگ ثقافت
* ماجياياو ثقافت
* پيليگانگ ثقافت
* پينگتوشان ثقافت
* ففين ثقافت
* پري ڪڪوتيني ثقافت
* ڪوجيالنگ ثقافت
* شيجياهي ثقافت
* ٽرائيپيلين ثقافت
* ونچا ثقافت
* لينجيل ثقافت (وچ يورپ، 5000–3400 ق م)
* وارنا ثقافت (ڏکڻ / اوڀر يورپ، 4400–4100 ق م)
* ونڊمل هِل ثقافت
	+ اسٽون هينج
* شنگلونگوا ثقافت
	+ بيفودي ماڳ
* شنلي ثقافت
* يانگشاو ثقافت
	+ بانپو ۽ شيشوئيپو آباديون
* ژائوباوگو ثقافت

### پوئين نوپاشاني دور

*دوربندي:* 6500–4500 ق م؛ يورپ جو نوپاشاني دور: 5000–3000 ق م؛ ٻين علائقن ۾ وقت مختلف آهي.

* ٺڪر وارو نوپاشاني دور (زرخيز هلال، 6400–4500 ق م)
	+ حلف ثقافت (ميسوپوٽيميا، 6100–5100 ق م)
	+ حلف–عبيد عبوري دور (ميسوپوٽيميا، 5500–5000 ق م)
	+ عبيد 1/2 (5400–4500 ق م)
* فنل بيڪر ثقافت (اتر ۽ اوڀر يورپ، 4300–2800 ق م)

ٽامي–پٿر دور
اصل مضمون جي لاءِ ڏسوٽامي–پٿر دور
*دوربندي:* ويجهو اوڀر: 6000–3500 ق م؛ يورپ جو ٽامي–پٿر دور: 5000–2000 ق م؛ ٻين علائقن ۾ وقت مختلف آهي. آمريڪا جي ڪجهه قومن وٽ هي دور عيسوي 19هين صدي تائين جاري رهيو.

* عبيد 3/4 (ميسوپوٽيميا، 4500–4000 ق م)
* شروعاتي اروڪ دور (ميسوپوٽيميا، 4000–3800 ق م)
* وچولو اروڪ دور (ميسوپوٽيميا، 3800–3400 ق م)
* ديرين ٽرائيپيلين ثقافت (اوڀر يورپ، 3000–2750 ق م)
* گائودو ثقافت (اٽلي، 3150–2950 ق م)
* رسيءَ جي ڇاپ واري ٺڪر ثقافت (اتر / اوڀر يورپ، 2900–2350 ق م)
* بيڪر ثقافت (وچ ۽ اولهه يورپ، 2900–1800 ق م)

### اهم مشاهدو

* مهرڳڙهه (پاڪستان) ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين زرعي ۽ مالونداري مرڪزن مان هڪ آهي.
* چاتالهيوڪ ۽ گوبيڪلي تيپي نوپاشاني دور جي سڀ کان مشهور آثار قديمه وارين آبادين ۾ شمار ٿين ٿا.
* اسٽون هينج، گگانتيا ۽ اسڪارا بري يورپ جي نوپاشاني دور جون نمايان يادگارون آهن.
* يانگشاو ثقافت، هيمودو ثقافت ۽ لانگشان ثقافت چين جي نوپاشاني دور جي اهم ثقافتن مان آهن.
* ڪڪوتيني-ٽرائيپيلين ثقافت يورپ جي سڀ کان وڏي ۽ منظم نوپاشاني ثقافتن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.

## تقابلي دوربندي

سانچو:Neolithic Chronology

## پڻ ڏسو

* سيڊي فيلڊز
* نوپاشاني مذهب
* نوپاشاني مقبرو
* اوٽزي
* جلفا علائقي جي پٿريلي فن نگاري
* تابون انسان
* ٻن-تہ مفروضي
* چين ۾ نوپاشاني دور
* ويجهي اوڀر ۾ نوپاشاني دور

## حوالا

### اقتباس

### ماخذ

* Bellwood, Peter (2004). *First Farmers: The Origins of Agricultural Societies*. Wiley-Blackwell. ISBN 9-780-63120-566-1.
* Shennan, Stephen; Edinborough, Kevan (2007). "Prehistoric population history: From the Late Glacial to the Late Neolithic in Central and Northern Europe". *Journal of Archaeological Science* **34** (8): 1339–45. doi:10.1016/j.jas.2006.10.031. Bibcode: 2007JArSc..34.1339S.

## وڌيڪ مطالعي لاءِ

* Pedersen, Hilthart (2008). *Die Jüngere Steinzeit Auf Bornholm*. GRIN Verlag. ISBN 978-3-638-94559-2.

## ٻاهريان ڳنڍڻا

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|   | Search Wikimedia Commons |   |
سان لاڳاپيل ميڊيا وڪيميڊيا العام ۾ موجود آهي :Neolithic or Neolithic artefacts |

 |

* روميو، نِڪ (فيبروري 2015ع). يوناني غار ۾ پٿر دور جي ڀاڪر پائيندڙ جوڙي جي دريافت. "يورپ جي سڀ کان وڏن نوپاشاني تدفيني ماڳن مان هڪ تي ناياب ٻٽي تدفينون دريافت ٿيون." *نيشنل جيوگرافڪ سوسائٽي*

* McNamara, John (2005). "Neolithic Period". World Museum of Man. اصل نسخو مان 30 April 2008 تي محفوظ ڪيل. 14 April 2008 تي حاصل ڪيل.

* Affonso, T.; Pernicka, E. (2000). "Pre-Pottery Neolithic Clay Figurines from Nevali Çori". *Internet Archaeology* (9). doi:10.11141/ia.9.4.

* "Neolithic" . *Encyclopædia Britannica* (11th ڇاپو). 1911.

سانچو:قبل از تاريخ ايشيا
سانچو:قبل از تاريخ ٽيڪنالاجي