# شِو

| شِو |
| --- |
| تباهيءَ جو ديوتا
* وقت، يوگا، ڌيان ۽ ڪلاهن جو ديوتا
* يوگين جو آقا ۽ حڪيم/طبيب
* ڪائنياتي ناچ ڪندڙ

سَرواچ هستي (شيوا مت) |
| رڪن تريمورتي |
| شِووھم شيوا مندر، بينگالور، ڪرناٽڪ ۾ شيوا جو مجسمو |
| ٻيا نالا | * ڀيرَو
* مهاديو
* مهاڪال
* ماهېشور
* پشوپتي
* رودر
* شمبھو
* شنڪر
 |
| وابستگي | * تريمورتي
* اشور
* پربرهمن
* پرماٽمن (شيوا مت)
 |
| رهائش | * ڪيلاش
* شمشان
 |
| منتر | * اوم نمः شيوايا
* مها مُرتيوُنجَي منتر
 |
| هٿيار | * تريشول
* پشوپتاستر
* پراشو
* پيناڪ ڌڻُش
 |
| علامتون | * لنگم
* چنڊ جو هلال
* تريپُنڊر
* ڊمرو
* واسُڪي
* ٽيون اکيون
 |
| ڏينهن | * سومر
* تريوڏشي
 |
| سواري | نندي |
| ميلا | * مها شيوراتري
* شراون
* ڪارتيڪ پُورنيما
* پردوشا
* تيج
* ڀيرَو اَشٽمي
 |
| نسب |
| ساٿي | سَتي، پاروتي ۽ ٻين صورتن ۾ شڪتي |
| اولاد | * + ڪارتيڪيه (پٽ)
	+ گنيش (پٽ)
	+ *ٻين جو فهرست ڏسو*
 |

**شيوا** (/ˈʃɪvə/; शिव, IAST: Śiva, sa, lit. 'سُڀاڳ وارو')، جنهن کي **مهاديو** (/məˈhɑː ˈdeɪvə/; महादेव, IAST: Mahādevaḥ, [mɐɦaːd̪eːʋɐh], lit. 'وڏو ديو') ۽ **هَر** (हर, lit. 'هٽائيندڙ') پڻ چيو وڃي ٿو، هندومت جي مکيه ديوتائن مان هڪ آهي. شيوا مت ۾ هو سَرواچ هستي آهي، جيڪا هندومت جي وڏين روايتن مان هڪ آهي.
شيوا مت جي روايت ۾ شيوا سَرواچ آقا آهي، جيڪو ڪائنات کي پيدا ڪري ٿو، بچائي ٿو ۽ ڦيرائي/بدلائي ٿو. ديوي-مرڪوز شڪتي مت جي روايت ۾ ديوي کي توانائي ۽ تخليق جي سگهه شڪتي طور سَرواچ مڃيو وڃي ٿو، ۽ شيوا سان برابر ۽ پورو ڪرڻ واري ساٿي طور ڏٺو وڃي ٿو. شيوا پنچائيتن پوجا ۾ به پنج برابر ديوتائن مان هڪ آهي، جيڪا سمارتا روايت سان لاڳاپيل آهي. شيوا کي تريمورتي اندر “ڀڃيندڙ/مٽائيندڙ” طور سڃاتو وڃي ٿو؛ ۽ هن هندو تِرنيتي ۾ برهما ۽ وشنو به شامل آهن.
شيوا جون ڪيتريون صورتون آهن—سڀاڳ به ۽ ڀيانڪ به. نرم صورتن ۾ هو هڪ سڀ ڪجهه ڄاڻندڙ يوگي طور ڏيکاريو وڃي ٿو، جيڪو ڪيلاش تي زاهدانه زندگي گذاري ٿو؛ ۽ گڏوگڏ پاروتي سان گهريلو روپ ۾، ۽ پنهنجي ٻن ٻارن گنيش ۽ ڪارتيڪيه سان. ڏاڍيون صورتن ۾ هو گهڻائي ڀيرا ديوَن/اَسورن کي ماري ڇڏيندڙ طور ڏيکاريو وڃي ٿو. شيوا کي آدييوگي (پهريون يوگي) به چيو وڃي ٿو، ۽ يوگا، دهيان ۽ ڪلاهن جو سرپرست ديوتا سمجهيو وڃي ٿو. شيوا جون روپ-نشانيون هن ريت بيان ٿين ٿيون: ڳچيءَ ۾ ناگ راڄ واسُڪي، مٿي تي هلال، وارن جي ڄٽا مان وهي نڪرندڙ پاڪ درياهه گنگا، پيشانيءَ تي ٽيون اکيون (جيڪا کلي ته سامهون واريءَ کي راک بڻائي ڇڏي)، هٿ ۾ تريشول، ۽ ڊمرو. عام طور شيوا جي پوڄا لنگم جي غير-مجسما صورت ۾ ڪئي وڃي ٿي.
جيتوڻيڪ شيوا کي ويدڪ ديوتا رُودر سان ڳنڍيو وڃي ٿو، پر شيوا جا ڪجهه بنياد غير-ويدڪ به ٿي سگهن ٿا، ۽ وقت سان گڏ ڪيترن ئي پراڻن غير-ويدڪ ۽ ويدڪ ديوتائن جي گڏجڻ سان هڪ وڏي ديوتا جي صورت اختيار ڪيائين؛ جنهن ۾ ويدن جو طوفاني/هوائي ديوتا رودر به شامل آهي، جنهن جي باري ۾ به ڪڏهن ڪڏهن غير-ويدڪ اُپج جو امڪان ڄاڻايو وڃي ٿو. شيوا هڪ سڄي هندومت ۾ پوڄيل ديوتا آهي، ۽ ڀارت، نيپال، بنگلاديش، سري لنڪا ۽ انڊونيشيا (خاص طور جاوا ۽ بالي) ۾ وڏي پيماني تي عزت ۽ پوڄا ماڻي ٿو.

**شِو** ديوتا تمام قديم آهي، شِو جو مطلب آهي ”شُڀ“ جيڪا عام طور استعمال ۾ اچي ٿي ٻيون معنائون آهن، مهربان، نيڪ دل، شفيق، روشن ۽ مسرور وغيره. شِو ديوتا هندن جي ٽمورتي (تريمورتي) جو حصو آهي. ان ٽمورتي ۾ ٽي ديوتا شامل آهن، برهما، وشنو ۽ شِو. ٽمورتي ۾ وشنو ۽ شِو جي گڏ هجڻ باوجود هندن ۾ هڪڙا وشنوپرست آهن ته ٻيا شِوپرست.
شِو ديوتا جي قديم دور ۾ سنڌ، پنجاب، خيبر پختونخوا ۽ بلوچستان جي واديءَ ۾ پوڄا جو عام رواج هو. انهيءَ دور ۾ شِو زرخيزي جو ديوتا ڪري ڪوٺيو ويندو هو. ان وقت شِو جو خطاب هو ”پسوپتي“ يا حيوانن جو مالڪ ۽ پالڻهار. آدجڳاد کان نانگ کي پڻ زرخيزي جي علامت تصور ڪيو ويندو آهي. تنهنڪري شِو ديوتا کي عام طور نانگ سميت ظاهر ڪيو ويندو آهي.
واديء سنڌ جي قديم آثارن مان شِو جي علامت ڍڳو پڻ ڏيکاريل آهي. ڍڳي مان صاف ظاهر آهي ته ان جو تعلق پوکيءَ سان هو. آرين جي حملن کان اڳ سنڌ جا ماڻهو زراعت سان وابسته هئا. هندن وٽ لنگ يا لنگم پوڄا آرين کان اڳ موجود هئي، جيڪا پڻ شِو سان وابسته هئي. ان مان پيدائش جو تعلق شِو سان واضع ٿئي ٿو.
رگ ويد جي ديوتا جي حيثيت ۾ شِو جو نالو نٿو ملي. بهرحال رگ ويد ۾ هڪ قبيلي جو نالو ”شِو“ ملي ٿو. اهو قبيلو سنڌو درياھ جي آسپاس رهندو هو. اهو شِو قبيلو ٻين قبيلن سان گڏجي آرين خلاف وڙهيو.
هندن جي مذهبي ڪتابن مطابق جڏهن برهما ديوتا پنهنجي ڌيءُ سان جنسي ميلاپ ڪيو ته ديوتائن ردر (شِو) کي درخواست ڪئي ته هن کي سزا ڏئي. ان تي ردر برهما جي پنجين منڍي ڪٽي ڇڏي. اپڻشدن ۾ ردر (شِو) جي فضيلت ۽ درجو وڌيل آهي. رامائڻ ۾ هن کي عظيم تر ديوتا مڃيو ويو آهي. مهاڀارت ۾ شِو جو مقام سڀ کان اوچو آهي.
هندستان ۾ شِو جي پوڄا لڳ ڀڳ ٽي سو قبل مسيح ۾ ملي ٿي. سندس اڪيلي طور پوڄا جو رواج تمام گهٽ هو. عام طور ان جي عبادت لنگ يا لنگم جي صورت ۾ ۽ ان جي زال جي پوڄا يوني جي صورت ۾ ٿيندي هئي. يوني عورتاڻي توانائي جي علامت آهي. شِو جي مٿي تي نانگ ۽ ڳچيءَ ۾ کوپڙين جي هار جي موجودگي سندس تشدد واري صفت کي ظاهر ڪن ٿا. شِو جي خاصيتن ۾ گهڻو شراب پيئڻ، پنهنجي زال پاروتي ديويءَ سان گڏ نچڻ پڻ شامل آهي. شِو جو هڪ خاص ڪائناتي رقص ٽانڊوا سڏبو آهي. هي ناچ تخليق ۽ دنيا جي تباهيءَ جو ناچ ليکبو آهي.
شِو جا هزارين نالا آهن، مهاديو، مهيشور، ايشور، شنڪر، شمڀو، مهاڪال وغيره سندس مشهور نالن ۾ شامل آهن. شِو جو رنگ اڇو ۽ ڳچي نيري يا ڪاري هوندي آهي. ويدي دور ۾ شِو جو رنگ ڳاڙهو پڻ رهيو آهي. هن جون پنج منڍيون، چار ٻانهون ۽ ٽي اکيون آهن سندس ٽين اک نرڙ تي آهي.
برهما ۽ وشنو وٽ رهائش لاءِ آسمان جون وسعتون آهن، پر شِو پنهنجي آسمان کان محروم آهي. هن جو ٺڪاڻو هماليائي سلسلو ڪيلاش پربت آهي. روايتن مطابق آخر ۾ شِو کي هڪ آسمان حاصل ٿي ويو هو. اهو آسمان ڪيلاش پربت تي آهي اُتي گنگا آسمان مان لٿي هئي. شِو ديوتا جو مقام اوچو ۽ پالڻهار وارو آهي هو گنگا هٿان ايندڙ تباهيءَ کي روڪڻ سان گڏ انسان جي ان اُپاج لاءِ آسانيون پيدا ڪندو رهندو آهي.
ڀڳوان شو کي سنڌين جو ڀڳوان به سڏيو ويندو آھي، جنھنجو مثال؛ شو واھڻ يعني سيوھڻ ۽ شولنگي (سولنگي) سندس رکوالا ۽ مھاشوي (ماڇي) سندس پيروڪار.

## اشتقاق ۽ ٻيا نالا

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسوشيوا سهاسرناما**۽** شيوا جا ۱۰۸ نالا
مونير-وليمز جي سنسڪرت لغت موجب لفظ "lit. 'sa'  or 'ISO'  or 'śiva'" ([शिव] Error: {{Lang}}: invalid parameter: |label= (help)، ۽ ڪڏهن *shiva* طور به لکت ۾ آندو وڃي ٿو) جو مطلب آهي: "مبارڪ، ڀلارو/سُڀاڳ، ڪرم ڪندڙ، نرم دل، مهربان، ڀلو، ڀلائي ڪندڙ، دوستاڻو". لوڪ اشتقاق ۾ lit. 'sa'  or 'ISO'  or 'śiva' جا جڙيل جزا *śī* ۽ *va* ڄاڻايا وڃن ٿا: *śī* جو مطلب "جنهن ۾ سڀ شيون ٺهڪيل آهن، هر هنڌ پکڙجڻ" ۽ *va* جو مطلب "ڪرم/مهربانيءَ جو مجسمو" آهي.

لفظ شيوا رگ ويد (ت. ۱۷۰۰–۱۱۰۰ قبل مسيح) ۾ صفت طور استعمال ٿئي ٿو، ۽ ڪيترن رگ ويدي ديوتائن لاءِ لقب (epithet) طور اچي ٿو، جن ۾ رودر به شامل آهي. اصطلاح شيوا جو هڪ ٻيو مفھوم "مُڪتي/رهائي، آخري نجات" ۽ "مبارڪ/سُڀاڳ وارو" پڻ آهي؛ ۽ ويدڪ ادب ۾ هي صفت ڪيترن ديوتائن ڏانهن منسوب ڪئي وئي آهي. پوءِ هي اصطلاح ويدڪ *رودر-شيوا* مان وڌي ڪري مهڪاڻن ۽ پُرانن جي دور ۾ اسم *شيوا* بڻيو—اهڙي مبارڪ ديوتا طور، جيڪو "پيدائش ڪندڙ، ٻيهر پيدا ڪندڙ ۽ لاهيندڙ/گهليندڙ" آهي.

شرما هڪ ٻي اشتقاق پيش ڪري ٿو، جنهن ۾ سنسڪرت جي جڙ *lit. 'sa'  or 'ISO'  or 'śarv'-* مان معنيٰ ورتي وئي آهي، جنهن جو مطلب "زخمي ڪرڻ" يا "مارڻ" آهي؛ ۽ ان بنياد تي نالي جو مفھوم "اهو، جيڪو اوندهه جي قوتن کي ماري سگهي" بيان ڪيو ويو آهي.

سنسڪرت ادب ۾ لفظ *lit. 'sa'  or 'ISO'  or 'śaiva'* جو مطلب "شيوا ديوتا سان لاڳاپيل" آهي؛ ۽ هي اصطلاح سنسڪرت ۾ ٻه معنائون رکي ٿو: (۱) هندومت جي هڪ مکيه فرقي جو نالو، (۲) ان فرقي جي پوئلڳ فرد لاءِ سڏ. اهو صفت طور به استعمال ٿئي ٿو ته جيئن مخصوص عقيدن ۽ ريتن کي بيان ڪيو وڃي، جيئن شيوا مت.

ڪجهه ليکڪ هن نالي کي تامل ٻولي جي لفظ *śivappu* ("ڳاڙهو") سان جوڙين ٿا، ۽ چون ٿا ته شيوا جو لاڳاپو سج سان آهي (تامل ۾ *śivan*، "ڳاڙهو/لال وارو")؛ ۽ رگ ويد ۾ رُودر کي *Babhru* (ڀورو يا ڳاڙهو) پڻ سڏيو ويو آهي. *وشنو سهاسرناما* ۾ *شيوا* جي گهڻ-معنيٰ وضاحت ڪئي وئي آهي: "پاڪ/نرمل"، ۽ "اهو، جيڪو پرڪرتي جي ٽن گُڻن (ستَوا، رجَس، تَمَس) کان متاثر نٿو ٿئي".

شيوا ڪيترن نالن سان سڃاتو وڃي ٿو، جيئن: وشوناتھ (ڪائنات جو آقا)، مهاديو، مهانڊيو، مهاسو، مهيش، مهيشور، شنڪر، شمبھو، رُودر، هر، تريلوچن، ديوندر (ديوتائن جو سردار)، نيلڪنتھ، سُڀنڪر، تريلوڪيناتھ (ٽن جهانن جو آقا)، ۽ گِھرنيشور (ڪرم/مهربانيءَ جو آقا). شيوا مت ۾ شيوا لاءِ انتهائي تعظيم هن جي لقبن مان ظاهر ٿئي ٿي: *lit. 'sa'  or 'ISO'  or 'Mahādeva'* ("وڏو ديوتا"؛ *lit. 'sa'  or 'ISO'  or 'mahā'* "وڏو" ۽ *deva* "ديوتا")، *lit. 'sa'  or 'ISO'  or 'Maheśvara'* ("وڏو آقا"؛ *lit. 'sa'  or 'ISO'  or 'mahā'* "وڏو" ۽ *lit. 'sa'  or 'ISO'  or 'īśvara'* "آقا")، ۽ *lit. 'sa'  or 'ISO'  or 'Parameśvara'* ("سَرواچ آقا").

سهاسرناما وچئين دور جي ڀارتي متنن کي چيو وڃي ٿو، جن ۾ ڪنهن ديوتا جي پاسن ۽ لقبن مان نڪتل هزار نالا فهرست ڪيا ويندا آهن. *شيوا سهاسرناما* جون گهٽ ۾ گهٽ اٺ مختلف روايتون/نسخا موجود آهن—اهي ڀڳتي ڀريا حمد/منقبت (*ستوتر*) آهن، جن ۾ شيوا جا ڪيترائي نالا درج آهن. ڪتاب ۱۳ (lit. 'sa'  or 'ISO'  or '*Anuśāsanaparvan*') ۾، جيڪو *مهاڀارت* جو حصو آهي، اهڙي هڪ فهرست پيش ڪئي وئي آهي. شيوا جا *Dasha-Sahasranamas* (۱۰٬۰۰۰ نالا) به آهن، جيڪي *Mahanyasa* ۾ ملن ٿا. *Shri Rudram Chamakam*، جنهن کي *Śatarudriya* به چيو وڃي ٿو، شيوا جي ساراهه ۾ ڀڳتيءَ وارو حمد آهي، جنهن ۾ کيس ڪيترن نالن سان پڪاريو وڃي ٿو.

## تاريخي ارتقا ۽ ادب

مهاراشٽر ۾ ايليفنٽا غارن تي شيوا جو هڪ قديم مجسمو؛ ڇهين صدي عيسويپڻ ڏسو: [[:شيوا مت جي تاريخ|]]
### روايتن جو جذب ٿيڻ

پڻ ڏسو: هندومت جون جڙون
شيوا سان لاڳاپيل روايت هندومت جو هڪ وڏو حصو آهي، جيڪو سڄي ڀارتي برصغير ۾ ملي ٿو—جهڙوڪ ڀارت، نيپال، سري لنڪا—۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ به، جيئن بالي، انڊونيشيا. شيوا-رُودر جا شايد غير ويدڪ قبائلي پاڙون هجن، يعني "هن جون شروعاتون ابتدائي قبيلن، نشانين ۽ علامتن" ۾ هجن، پر سڀ کان پراڻي ادبي شاهدي ويدڪ ننڍي ديوتا رُودر سان جڙيل آهي، جنهن جون پاڙون به شايد غير آريائي هجن. اڄ جي سڃاڻپ وارو شيوا ڪيترن پراڻن ديوتائن جي هڪ ئي شخصيت ۾ گڏجڻ جو نتيجو آهي—اهو عمل سنسڪرتيकरण ۽ ويد کان پوءِ واري دور ۾ هندو هم آهنگي (هندو سنٿيسس) جي اڀار سان جڙيل آهي. شيوا جي شخصيت ڪيئن هڪ گڏيل/مرڪب ديوتا طور ٺهي—اهو چڱي ريت دستاويزي ناهي؛ ان کي سراغ لڳائڻ ڏکيو رهيو آهي ۽ ان بابت گهڻي قياس آرائي به ٿي آهي. وجي ناٿ موجب:

> وشنو ۽ شيوا [...] پنهنجي دائري اندر بيشمار مقامي فرقن ۽ ديوتائن کي جذب ڪرڻ شروع ڪيو. پوئين (يعني اهي مقامي ديوتا) يا ته ساڳئي خدا جي گهڻن رخن جي نمائندگي طور سمجهيا ويا، يا وري انهن کي اُن خدا جون مختلف صورتون ۽ نالا قرار ڏنو ويو، جن وسيلي اهو خدا سڃاتو ۽ پوڄيو ويندو هو. [...] شيوا کي بيشمار مقامي فرقن سان رڳو هن طريقي سان سڃاڻپ ڏني وئي جو مقامي ديوتا جي نالي سان *اِيسا* يا *اِيشورا* جو لاحقو جوڙيو ويو، مثال طور ڀوتيشورا، هٽڪيشورا، چنديشورا."
>
>
>

جذب ٿيڻ (assimilation) جو هڪ مثال مهاراشٽر ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿو، جتي علائقائي ديوتا خندوبا پوک ۽ ڌڻ پالڻ وارن ذاتين جو سرپرست ديوتا سمجهيو وڃي ٿو. مهاراشٽر ۾ خندوبا جي پوڄا جو سڀ کان وڏو مرڪز جيجوري آهي. خندوبا کي شيوا جي ئي هڪ روپ طور جذب ڪيو ويو آهي، ۽ ان صورت ۾ کيس لِنگم جي روپ ۾ پوڄيو وڃي ٿو. خندوبا سان لاڳاپيل مختلف نسبتَون سوريا سان سڃاڻپ ۽ ڪارتيڪيه سان سڃاڻپ به شامل ڪن ٿيون.

شيوا بابت اهڙيون ڪٿائون، جيڪي "ابتدائي عيسائيت جي لڳ ڀڳ همعصر" هيون، شيوا کي ڪيترن پاسن کان اڄ واري تصور کان مختلف ڏيکارين ٿيون، ۽ اهي ڪٿائون پوءِ وارن روپن ۾ شامل ٿينديون ويون. مثال طور، شيوا ۽ ٻيا هندو ديوتا—وڏي کان وڏي ديوتا کان وٺي گهٽ طاقتور ديوتائن تائين—ڪجهه حد تائين انسان جهڙا تصور ڪيا ويندا هئا: اهڙا جو هو جذبات پيدا ڪن ٿا جن تي سندن ڪنٽرول محدود هجي، ۽ زهد جهڙي رياضت وسيلي انسانن وانگر پنهنجي اندروني فطرت سان رابطو ڪري سگهن. ان دور ۾ شيوا کي وڏي پيماني تي شهوت ۽ زهد ٻنهي جو ديوتا سمجهيو ويندو هو. هڪ ڪهاڻي ۾ ته ٻين ديوتائن—جيڪي شيوا جي هزار ورهيه واري زاهدانه زندگيءَ تي حسد ڪندڙ هئا—شيوا ڏانهن هڪ ڪاسبي موڪلي، جنهن شيوا کي ورغلايو.

### ويد کان اڳ وارا جزا

#### قبل تاريخي فن

ڀيمبيٽڪا پٿر پناهه گاهن ۾ ميسوليٿڪ دور جون قبل تاريخي پٿرن واريون تصويرون ڪجهه ليکڪن موجب شيوا جون تصويرون سمجهيون ويون آهن. پر هوارڊ مورفي چوي ٿو ته هندستان جون اهي قبل تاريخي تصويرون، جڏهن سندن پسمنظر ۾ ڏٺيون وڃن، ته گهڻو امڪان آهي ته اهي شڪار لاءِ نڪتل ٽولي ۽ جانورن جون منظرڪشيون آهن؛ ۽ ٽولي جي رقص واري شڪل کي ڪيترن مختلف طريقن سان سمجهي سگهجي ٿو.

#### سنڌو ماٿري ۽ پشوپتي مُهر

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوپشوپتي مُهر
کوٽائي دوران سنڌو ماٿري تهذيب جي آثار قديمه ماڳ موهن جو دڙو مان هٿ آيل پشوپتي مُهر؛ جنهن ۾ هڪ ممڪن "يوگي" يا "ابتدائي-شيوا" شخصيت کي Paśupati (جانورن جو آقا) طور ڏيکاريو ويو آهي (ت. 2350–2000 قبل مسيح)
سنڌو ماٿريءَ جي ڪيترين مُهرن ۾ جانور ڏيکاريل آهن؛ انهن مان هڪ مُهر خاص ڌيان ڇڪائي ٿي، جنهن ۾ وچ تي وڏي شڪل آهي—يا ته سڱن واري يا سڱن واري ٽوپي/هيڊڊريس سان—۽ شايد ithyphallic به، جيڪا لوٽس آسن جهڙي ويهڪ ۾ ويٺل آهي ۽ چوڌاري جانور آهن. ابتدائي کوٽائي ڪندڙن موهن جو دڙو جي هن مُهر واري شڪل کي *پشوپتي* (جانورن جو آقا؛ سنسڪرت *lit. 'sa'  or 'ISO'  or 'paśupati'*) سڏيو، جيڪو پوءِ وارن هندو ديوتان شيوا ۽ رُودر جو لقب آهي. سر جان مارشل ۽ ٻين جو خيال هو ته هي شيوا جو هڪ ابتدائي نمونو آهي: ٽن چهروَن سان، "يوگ جي ويهڪ" ۾، ڄنگهون پکيڙي ۽ پير گڏائي ويٺل. مٿي تي اڌ گول شڪلون ٻه سڱ سمجهيون ويون. گيِون فلڊ، جان ڪي ۽ ڊورِس ميٿ سرينيوَسن جهڙن عالمن هن تجويز تي شڪ ظاهر ڪيو آهي.

گيِون فلڊ جو چوڻ آهي ته مُهر مان پڪ سان نٿو چئي سگهجي ته شڪل کي ٽن چهرا آهن، يا اها يوگ واري ويهڪ ۾ آهي، يا اهو ته اها شڪل انسان کي ظاهر ڪرڻ لاءِ ئي ٺاهي وئي آهي. هو اهڙين ڳالهين کي "قياسي" قرار ڏئي ٿو، پر گڏ اهو به چوي ٿو ته پوءِ به ممڪن آهي ته شيوا مت جي iconographic موضوعن جون ڪجهه گونجُون هتي موجود هجن—مثال طور، اڌ چنڊ جهڙيون شڪلون، جيڪي سانڍ جي سڱن سان مشابهت رکن ٿيون. جان ڪي لکي ٿو ته "هو شايد حقيقت ۾ پشو-پتي جي روپ ۾ ڀڳوان شيوا جو هڪ ابتدائي ظهور هجي"، پر هن شڪل جون ڪجهه خصوصيتون رُودر سان نه ٿيون ٺهڪن. 1997ع ۾ سرينيوَسن ان راءِ کي پيش ڪيو ته جيڪا ڳالهه جان مارشل چهرو سمجهي، سا انسان جهڙي نه پر وڌيڪ گائي/سانڍ جهڙي (bovine) آهي، ۽ شايد ڪنهن الهي "ڀينس-مانس" جي شڪل هجي.

هن مُهر جي معنيٰ بابت اختلاف جاري آهي. McEvilley مثال طور چوي ٿو ته "يوگ واري وضاحت کان سواءِ هن ويهڪ جو حساب نٿو لڳائي سگهجي". اسڪو پرپولا جو چوڻ آهي ته 3000–2750 قبل مسيح جي شروعاتي ايلاميتي مُهرن ۾ به اهڙيون شڪليون ملن ٿيون، جن کي "ويٺل سانڍ" سمجهيو ويو آهي، يوگي نه؛ ۽ bovine واري تفسير وڌيڪ درست لڳي ٿي. گريگري ايل پوسيهل (2002ع) هن شڪل کي پاڻيءَ واري ڀينس سان جوڙي ٿو، ۽ نتيجو ڪڍي ٿو ته جيتوڻيڪ هن شڪل کي ديوتا طور سڃاڻڻ ۽ ان جي ويهڪ کي رسمِي رياضت جي ويهڪ سمجهڻ مناسب ٿي سگهي ٿو، پر ان کي ابتدائي-شيوا قرار ڏيڻ "حد کان اڳتي وڃڻ" ٿيندو.

#### ابتدائي-انڊو-يورپي جزا

ويد کان اڳ واري (قبل ڪلاسيڪي) دور جا ويدڪ عقيدا ۽ عمل گهڻو ويجهو لاڳاپيل هئا مفروضه ابتدائي-انڊو-يورپي مذهب سان، ۽ اسلام کان اڳ واري انڊو-ايراني مذهب سان پڻ. شيوا جي شڪلنگاري (iconography) ۽ الهيات (theology) ۽ يوناني/يورپي ديوتائن جي وچ ۾ مشابهتن سبب شيوا لاءِ انڊو-يورپي لاڳاپن جون تجويزون ڏنيون ويون آهن، يا وري قديم وچ ايشيائي ثقافتن سان پاسي وارا لاڳاپا/مٽاسٽا. شيوا جا تضادي پاسا—حالت موجب دهشتناڪ يا سرور ڀريا—يوناني ديوتا ڊائوني سس سان به مشابهت رکن ٿا، ۽ ٻنهي جون علامتي نسبتَون به هڪ جهڙيون ڄاڻايون ويون آهن: سانڍ، نانگ، ڪاوڙ، بهادري، ناچ ۽ بي فڪري واري زندگي. سڪندر اعظم جي دور جي قديم يوناني متنن ۾ شيوا کي "ڀارتي ڊائوني سس" چيو ويو آهي، يا وري ڊائوني سس کي *"اوڀر جو ديوتا"* چيو ويو آهي. ساڳيءَ طرح شيوا لاءِ لِنگي نشان (phallic symbol) کي علامت طور استعمال ڪرڻ آئرش، نارڊڪ، يوناني (ڊائوني سس) ۽ رومي ديوتائن ۾ به ملي ٿو؛ ۽ شروعاتي انڊو-آريائن ۾ "هي اڻ-شڪل ستون آسمان ۽ زمين کي ڳنڍيندو آهي" واري خيال کي راجر ووڊورڊ بيان ڪري ٿو. ٻيا عالم انهن تجويزن کي تڪراري سمجهن ٿا ۽ چون ٿا ته شيوا جو ارتقا مقامي غير آريائي قبائلي پاڙن مان ٿيو.

### ويدڪ جزا

#### رُودر

ٽن چهروَن وارو شيوا، گنڌارا، ٻي صدي عيسوي
اڄ جي سڃاڻپ وارو شيوا ويدڪ ديوتا رُودر سان ڪيترين خصوصيتن ۾ ملي ٿو، ۽ هندو صحيفن ۾ شيوا ۽ رُودر کي هڪ ئي شخصيت سمجهيو وڃي ٿو. ٻئي نالا مترادف طور استعمال ٿين ٿا. رُودر، جيڪو رگ ويدي ديوتا آهي، دهشتناڪ قوتن وارو هو ۽ گجگوڙ ڪندڙ طوفان جو ديوتا سڏيو ويندو هو. هو عام طرح اُن عنصر مطابق ڏيکاريو ويندو هو جنهن جي نمائندگي ڪري ٿو—هڪ سخت، تباهه ڪندڙ ديوتا طور. رگ ويد 2.33 ۾ هن کي "رُودرن جو پيءُ" چيو ويو آهي—اهي طوفاني ديوتائن جو هڪ گروه آهي.

فلڊ نوٽ ڪري ٿو ته رُودر هڪ مبهم ديوتا آهي—ويدڪ ديوتائن جي مجموعي ۾ ڪنڊائتو/حاشيي تي—۽ شايد اهو غير ويدڪ پاڙن ڏانهن اشارو ڪري. تنهن هوندي به، رُودر ۽ شيوا ٻئي جرمنڪ ڪاوڙ واري ديوتا ووڊن ("wütte") ۽ جهنگلي شڪار سان به مشابهت رکن ٿا.

سَداسِيون موجب، هندو هم آهنگي جي ارتقا دوران، بُدھ جا ڪجهه وصف برهمڻن پاران شيوا ڏانهن منتقل ڪيا ويا، ۽ شيوا کي رُودر سان پڻ جوڙيو ويو. رگ ويد ۾ 1,028 حمدن مان 3 حمد رُودر لاءِ آهن، ۽ ٻين حمدن ۾ به سندس ڪڏهن ڪڏهن ذڪر اچي ٿو. رگ ويد جي حمد 10.92 ۾ چيو ويو آهي ته رُودر جا ٻه مزاج/فطرتون آهن: هڪ جهنگلي ۽ سخت (رُودر)، ٻي نرم ۽ سڪون واري (شيوا).

لفظ شيوا پاڻ به لقب طور اچي ٿو، جنهن جو مطلب "مهربان، مبارڪ" آهي؛ اهو اهڙو صفت آهي جيڪو ڪيترن ويدڪ ديوتائن لاءِ استعمال ٿيو. رگ ويد جي حمدن ۾ طوفان ۽ بي رحم قدرتي منظرن وارو رُودر خوف جو سبب آهي، پر ساڳي وقت هو جيڪي ڀلاري برساتون آڻي ٿو، سي سندس شيوا واري پهلو طور پسند ڪيون وڃن ٿيون. هي شفا ڏيندڙ، پالڻهار ۽ حياتي ڏيندڙ پهلو ويدن ۾ رُودر-شيوا طور اڀري ٿو، ۽ ويد کان پوءِ واري ادب ۾ آخرڪار شيوا طور سامهون اچي ٿو—اهڙو ديوتا جيڪو تباهه ڪندڙ ۽ تعمير ڪندڙ قوتن کي، دهشتناڪ ۽ نرم پهلوئن کي، گڏ ڪري وجود جي سڀني شين جو حتمي وري-ڀريندڙ ۽ نئين سر حياتي ڏيندڙ بڻجي ٿو.

ويدڪ متنن ۾ رُودر يا ٻين ديوتائن لاءِ سانڍ يا ڪنهن جانور کي سواري (*vahana*) طور بيان نٿو ڪيو وڃي. پر ويد کان پوءِ جا متن—جهڙوڪ مهاڀارت ۽ پُران—نندي سانڍ، خاص طور ڀارتي زِيبو، کي رُودر ۽ شيوا جي سواري قرار ڏين ٿا، جنهن سان ٻنهي جي هڪجهڙائي/ساڳي سڃاڻپ صاف ظاهر ٿئي ٿي.

#### اگني

رُودر ۽ اگني ۾ ويجهو لاڳاپو آهي. ويدڪ ادب ۾ اگني ۽ رُودر جي سڃاڻپ رُودر جي آهستي آهستي رُودر-شيوا ۾ تبديل ٿيڻ واري عمل ۾ هڪ اهم عنصر هئي. *نِرُڪت*—اشتقاق بابت هڪ اهم قديم متن—۾ اگني ۽ رُودر جي سڃاڻپ چِٽي نموني بيان ٿيل آهي: "اگني کي رُودر به سڏيو ويندو آهي." ٻنهي ديوتائن جي لاڳاپن جا پاسا پيچيده آهن، ۽ اسٽيلا ڪرمرِش موجب:

> lit. 'sa'  or 'ISO'  or 'رُدرا-شِو' جو باهه سان لاڳاپيل اسطورو باهه جي سموري دائري کي ظاهر ڪري ٿو، جنهن ۾ ان جون سڀئي صلاحيتون ۽ مرحلا شامل آهن، باهه جي ڀڙڪندڙ تباهيءَ کان وٺي روشني ۽ روشنائي تائين.
>
>
>

*Śatarudrīya* ۾ رُودر جا ڪجهه لقب—جهڙوڪ lit. 'sa'  or 'ISO'  or 'Sasipañjara' ("باهه جهڙي سونهري ڳاڙهي رنگت وارو") ۽ lit. 'sa'  or 'ISO'  or 'Tivaṣīmati' ("شعلا ڏيندڙ روشن")—ٻنهي ديوتائن جي گڏجڻ/گڏيل تصور ڏانهن اشارو ڪن ٿا. اگني کي سانڍ چيو ويو آهي، ۽ شيوا وٽ به سانڍ سواري طور آهي—نندي. اگني جا سڱ—جنهن کي ڪڏهن سانڍ طور بيان ڪيو وڃي ٿو—به ذڪر ٿين ٿا. وچئين دور جي مجسما سازيءَ ۾ اگني ۽ شيوا جي روپ ڀيرَو ٻنهي لاءِ شعلن جهڙا وارا (flaming hair) هڪ خاص خصوصيت طور ڏٺا ويا آهن.

## حوالا

* ڪتاب، ”سنڌوءَ جي ساڃاه“ ليکڪ: سائين جي ايم سيد
* ڪتاب، ”ڌرتي ماتا“ ليکڪ: اشتياق انصاري

حوالي جي چڪ: "note" نالي جي حوالن جي لاءِ ٽيگ `<ref>` آهن، پر لاڳاپيل ٽيگ `<references group="note"/>` نہ مليو
حوالي جي چڪ: "lower-alpha" نالي جي حوالن جي لاءِ ٽيگ `<ref>` آهن، پر لاڳاپيل ٽيگ `<references group="lower-alpha"/>` نہ مليو