# ڀنگڙو (ناچ)

ڀنگڙو ناچو پنجاب، ڀارت ۾
​**ڀنگڙا ناچ** (Bhangra)، ننڍي کنڊ جي پنجاب واري علائقي جي روايتي لوڪ ناچ جو هڪ قسم آهي. مينوئل (2001) جي مطابق، ڀنگڙا خاص طور تي بهار جي موسم جي ويساکي ميلي سان لاڳاپيل آهي، جيڪو اپريل کان مئي جي پهرين حصي تائين فصل جي لاهي (پچڻ) واري مند دوران ڪيو ويندو آهي.

هڪ عام پرفارمنس ۾، ڪيترائي ناچ ڪندڙ (ڊانسرز) جسم کي زوردار نموني لتون هڻڻ، ٽپا ڏيڻ ۽ موڙڻ جا ڪرتب ڏيکاريندا آهن—اڪثر ڪري ٻانهن کي مٿي کڻي يا ڪلهن کي لوڏي تحريڪ ڏيندا آهن—جنهن سان گڏ *ٻوليون* (boliyan) نالي ننڍا گيت ڳاتا ويندا آهن ۽ سڀ کان اهم، *ڍول* (ٻن پاسن وارو دمامو) جي تال تي رقص ڪيو ويندو آهي. ڍول کي هڪ پاسي کان ڳري ڏنڊي ۽ ٻئي پاسي کان هلڪي لڪڻ سان وڄايو ويندو آهي، جيڪو موسيقيءَ ۾ هڪ خاص لئي (syncopated rhythm) پيدا ڪندو آهي، جيڪا عام طور تي ڀنگڙا موسيقيءَ جي سڃاڻپ رهي آهي. هڪ پرجوش پنجابي ناچ جي طور تي، ڀنگڙا جي شروعات پنجابي هارين پاران ثقافتي ۽ سماجي جشن طور ڪئي وئي هئي؛ ان جي جديد ارتقا ڀنگڙا کي پنهنجي روايتي پنجابي پاڙن سان ڳنڍي رکڻ سان گڏ، ان جي دائري کي پاپولر ميوزڪ، ڊي جي (DJing)، گروپن جي وچ ۾ مقابلن، ۽ ايستائين جو ورزش ۽ اسڪولن توڙي اسٽوڊيوز ۾ ناچ جي پروگرامن تائين وسعت ڏني آهي.

## بنياد

ڀنگڙا جي شروعات تاريخي سيالڪوٽ ضلعي مان ٿي، جتي ان جي خالص يا معياري صورت موجود سمجهي وڃي ٿي. ان سان گڏوگڏ ماجها جي آسپاس وارن ضلعن جهڙوڪ گورداسپور، گوجرانوالا، گجرات ۽ شيخوپوره ۾ به ان جون پاڙون آهن. روايتي ڀنگڙا جي اجتماعي شڪل گورداسپور ۾ برقرار رکي وئي آهي، جتي ورهاڱي کان اڳ هاري پنهنجي ڪاميابيءَ جي احساس کي ظاهر ڪرڻ ۽ فصل جي نئين موسم کي ڀليڪار چوڻ لاءِ ڀنگڙا پائيندا هئا، ۽ ان کي انهن ماڻهن پڻ برقرار رکيو آهي جيڪي هوسٽيارپور، پنجاب (ڀارت) ۾ اچي آباد ٿيا هئا. روايتي ڀنگڙا هڪ گهيري (دائري) ۾ ڪيو ويندو آهي ۽ ان ۾ روايتي ناچ جا قدم استعمال ڪيا ويندا آهن. هاڻي روايتي ڀنگڙا فصل جي موسم کان علاوه ٻين موقعن تي به ڪيو ويندو آهي. گنهار (1975) جي مطابق، ڀنگڙا کي جمون ۾ متعارف ڪرايو ويو آهي جيڪو ويساخيءَ جي موقعي تي ڪيو ويندو آهي. ٻيا پنجابي لوڪ ناچ جهڙوڪ *گدها* (giddhā) ۽ *لڊي* (luḍḍī) پڻ جمون ۾ متعارف ٿيا آهن، جتي پنجابي ثقافت جو اثر ۽ پنجاب سان گهري لڳت موجود آهي.

## ارتقا

1950ع واري ڏهاڪي ۾ پنجاب اندر روايتي ڀنگڙا جي ارتقا ٿي، جنهن جي سرپرستي پٽيالا جي مهاراڄا ڪئي، جنهن 1953ع ۾ اسٽيج تي ڀنگڙا جي پرفارمنس جي فرمائش ڪئي هئي. هن انداز جا پهريان اهم بانيڪار سونام جي ديپڪ خاندان جا ڀائر (منوهر، اوتار ۽ گربچن) ۽ ڍول نواز ڀاڻا رام سونامي هئا. اسٽيج پرفارمنس دوران "فري فارم" روايتي ڀنگڙا جي ارتقا ٿي، جنهن ۾ ڀنگڙا جي اصل حرڪتن سان گڏ ٻين پنجابي ناچن جهڙوڪ لڊي، جهمر، धमाल (Dhamaal) ۽ غم لڊي جا سلسلا به شامل ڪيا ويا. ان ۾ پنجابي لوڪ گيتن ۽ ٻولين (boliyan) جي گلوڪاري مالوائي گدا مان شامل ڪئي وئي آهي. ڀارتي پنجاب ۾ ڪيترن ئي ڏهاڪن کان ڀنگڙا جا مقابلا منعقد ڪيا پيا وڃن، جن ۾ 1950ع واري ڏهاڪي دوران پٽيالا جو مهندرا ڪاليج پڻ شامل هو.

## تصور ۽ تاثرات

جيتوڻيڪ هن کي "جاٽن جو فن" سڏيو ويو آهي، پر ان جي شروعات شايد گهٽ مخصوص هجي؛ ان جي بدران هي بنيادي طور تي اولهه پنجاب جي علائقائي سڃاڻپ هئي. اوڀر پنجاب جا مرد شروعاتي طور تي ناچ کي عورتن وارو فعل سمجهندا هئا؛ هڪ اهڙي سرگرمي جيڪا عورتن جي ناچ جهڙوڪ گدها، يا مخصوص مرد ناچڻن (نچار *nachāră*) تائين محدود هئي، جن کي سماج ۾ معتبر نه سمجهيو ويندو هو.
ورهاڱي کان پوءِ، جڏهن ماڻهن جا رويي بدلجڻ شروع ٿيا ته اولهه پنجاب مان لڏي آيل ماڻهن ثقافتي شوز ۽ ڪاليج ڪئمپسز ذريعي هن ناچ کي مقبول بڻايو. نتيجي طور، هي ناچ اوڀر پنجاب ۾ وڌڻ ويجهڻ لڳو، جڏهن ته اولهه پنجاب ۾ ان کي گهٽايو ويو. وڌيڪ پرجوش ڀنگڙا قديم ۽ تاريخي طور تي وڌيڪ مقبول "جهمر" (jhummară) جي جڳهه والاري ورتي، جيتوڻيڪ تازو ئي ڀنگڙا جي عام ٿيڻ ڪري جهمر کي ٻيهر زنده ڪرڻ جي تحريڪ پڻ شروع ٿي آهي.
ڀنگڙا جو تعلق مردانگي جي گهري قدرن سان آهي. انهن مان اڪثر قدر محنت، زراعت ۾ خودمختاري، وفاداري، آزادي ۽ ذاتي، سياسي توڙي فوجي ڪوششن ۾ بهادريءَ سان سلهاڙيل آهن؛ ان سان گڏوگڏ طاقت، جوش ۽ عزت جو اظهار ان جا عام موضوع آهن. مردن پاران هڪ ڊگهي لٺ يا "کنڊا" (khuṇڊā) جو استعمال جنگي ناچن جي ياد ڏياري ٿو، جنهن مان ڀنگڙا جون پاڙون ملن ٿيون.
لفظ *ڀنگڙا* مردن جي باقائده پرفارمنس ۽ مردن توڙي عورتن جي اجتماعي ناچ، ٻنهي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. گذريل 30 سالن ۾، ڀنگڙا پوري دنيا ۾ مشهور ٿي چڪو آهي. هپ هاپ، هائوس ۽ ريگي (reggae) موسيقيءَ جي اندازن سان ملڻ کان پوءِ هي ايشيائي پاپ ڪلچر جو حصو بڻجي ويو آهي. وقت گذرڻ سان ڀنگڙا جي ڪجهه حرڪتن ۾ تبديلي آئي آهي، پر ان جي روح ۾ اڃا تائين ثقافتي سڃاڻپ ۽ روايت موجود آهي. روايتي طور تي ڀنگڙا مرد پائيندا هئا، پر هاڻي مرد ۽ عورتون ٻئي هن ۾ حصو وٺن ٿا. سڄي دنيا ۾ ٿيندڙ ڀنگڙا مقابلن ۾ هر قسم جا ماڻهو شريڪ ٿين ٿا.

## ڀنگڙا ۾ عورتون

اڄڪلهه، جيتوڻيڪ ڀنگڙا "روايتي طور تي عورتن لاءِ بلڪل نه هو،" پر ٻاهريان ملڪن ۾ رهندڙ ٻي نسل جون ڪيتريون ئي پنجابي عورتون ڀنگڙا ذريعي پنهنجي ثقافت سان جڙي ويون آهن. جيتوڻيڪ اهو عورتن جي روايتي ناچ "گدها" (giddha) جي قيمت تي ٿيو آهي، جنهن ۾ نرم حرڪتن، اداڪاري ۽ ڪهاڻي ٻڌائڻ تي وڌيڪ زور هوندو آهي. اهڙين حالتن ۾، ڀنگڙا جي حرڪتن، لباس ۽ سامان (props) کي عورتن جي مناسبت سان تبديل ڪيو ويندو آهي. اها تبديلي 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ پرڏيهه ۾ ڀنگڙا موسيقي جي مقبوليت ۽ ان جي مغربي موسيقيءَ سان ميلاپ دوران آئي. عورتن پاران ڀنگڙا ۾ حصو وٺڻ، جنهن کي هڪ طاقتور ناچ سمجهيو ويندو آهي، اڪثر ڪري برابريءَ جي جديد تصورن تي ٻڌل هوندو آهي، جيڪو ڪڏهن ڪڏهن روايتي معيارن سان ٽڪرائجي ٿو. مردن جي "جهمر" وانگر، ڀنگڙا جي تمام گهڻي تجارتي بناوٽ (over-commodification) سبب عورتن جي ٻين ناچن، جهڙوڪ "سمي" (sammī) کي ٻيهر زنده ڪرڻ جون ڪوششون پڻ شروع ٿيون آهن.
"راڻيان دي رونق" (Raaniyan Di Raunaq) ڀارت جو پهريون صرف عورتن لاءِ ڀنگڙا مقابلو آهي. جيتوڻيڪ ڀنگڙا پائيندڙ عورتن جو تعداد ڪافي آهي، پر ڪيترائي ماڻهو اڃا تائين هن فن کي صرف مرداني صنف طور ڏسن ٿا. ڪيتريون ئي عورتون جيڪي ڀنگڙا جي مقابلن ۾ حصو وٺن ٿيون، انهن کي انهن معيارن تي پرکيو وڃي ٿو جيڪي مردن لاءِ ٺهيل آهن. "راڻيان دي رونق" خاص طور تي عورتن، ٽرانسجينڊر يا نان بائنري سڃاڻپ رکندڙ ماڻهن لاءِ هڪ مخصوص مقابلو تيار ڪيو آهي. هن مقابلي عورتن لاءِ هڪ محفوظ جڳهه مهيا ڪئي آهي ته جيئن اهي برابريءَ جي بنياد تي مقابلو ڪري سگهن ۽ انهن کي پرکيو وڃي.

## نواڻ ۽ تبديليون

تازن سالن ۾، ڀنگڙا کي نون ۽ جديد اندازن ۾ پڻ پيش ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ هڪ قسم "سڪيٽس تي ڀنگڙا" (Bhangra on Skates) پڻ شامل آهي، جنهن ۾ اسڪيٽنگ ڪندي ڀنگڙا جا روايتي قدم کنيا ويندا آهن. هن انداز کي چندي ڳڙهه، ڀارت ۾ فري اسٽائل اسڪيٽر جانوي جندل جي ڪارڪردگي ذريعي متعارف ڪرايو ويو آهي.

## گيلري

* اتر آمريڪا جي لائيو ڀنگڙا ٽيم *جوهڙ جواني دا*
* پنجابي ڀنگڙا ڍول نواز (جهلم، پاڪستان)
* ڀنگڙا
* شاگردن جو هڪ گروهه ڀنگڙا پيش ڪري رهيو آهي (ڀارت)
* ڀنگڙا پائيندڙ

## حوالا