# آمريت

هٽلر جيڪو ھڪ آمر ھيو.
زائري (هاڻي، جمهوريه ڪانگو) جو آمر، موبوتو سئسئ سيڪو ملڪي خزاني ۾ 5 ارب آمريڪي ڊالر جو غبن ڪيو.
سهارتو، انڊونيشيا جو ڊگهي عرصي وارو آمر، پنهنجي ملڪ مان 35 ارب آمريڪي ڊالر تائين غبن ڪيو.
**آمريت** (Dictatorship) هڪ سياسي نظام آهي جنهن جي خاصيت سياسي ڪثرت کي رد ڪرڻ، سياسي *حيثيت* کي برقرار رکڻ لاءِ مضبوط مرڪزي طاقت جو استعمال آهي ۽ جمهوريت، اختيارن جي عليحدگي، شهري آزادين ۽ قانون جي حڪمراني ۾ گهٽتائي آهي. آمرانه حڪومتون مطلق العنان يا اشرافيائي ٿي سگهن ٿيون ۽ ڪنهن پارٽي، فوج يا هڪ شخص ۾ طاقت جي مرڪوز تي ٻڌل ٿي سگهن ٿيون. جن رياستن ۾ جمهوريت ۽ آمريت جي وچ ۾ هڪ ڌنڌلي حد هوندي آهي، انهن کي ڪڏهن ڪڏهن "هائبرڊ جمهوريت"، " هائبرڊ حڪومتون" يا "مقابلي واري آمريت" رياستن جي طور تي بيان ڪيو ويندو آهي.

سياسي سائنسدان جوآن لِنز، سال 1964ع جي هڪ بااثر ڪتاب، "هڪ آمرانه حڪومت: اسپين" ۾ آمريت کي چار خوبين جي مالڪ طور بيان ڪيو آهي:

1. محدود سياسي ڪثرت، جيڪي قانون ساز اداري، سياسي پارٽين ۽ مفاد پرست گروپن تي پابندين سان حاصل ڪئي ويندي آهي.
2. سياسي جائزيت جذبات جي اپيل تي ٻڌل هوندي آهي ۽ حڪومت کي "سماجي مسئلن، جهڙوڪ ترقي جي کوٽ ۽ مداخلت يا بغاوت " کي منهن ڏيڻ لاءِ هڪ ضروري برائي جي طور تي پيش ڪيو ويندو آهي.
3. گهٽ ۾ گهٽ سياسي نقل و حرڪت ۽ حڪومت مخالف سرگرمين کي دٻايو ويندو آهي.
4. غلط بيان ڪيل، اڪثر ڪري مبهم ۽ تبديل ٿيندڙ انتظامي اختيار انتظاميه جي طاقت کي وڌائڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن.

گهٽ ۾ گهٽ بيان ڪيل، هڪ آمرانه حڪومت ۾ قانون ساز ادارن لاءِ آزاد ۽ مقابلي واري سڌي چونڊ، انتظاميه لاءِ آزاد ۽ مقابلي واري سڌي يا اڻ سڌي چونڊ، يا ٻنهي جو فقدان هوندو آهي. وسيع طور تي بيان ڪيل، آمرانه رياستن ۾ اها ملڪ شامل آهن، جنهن ۾ انساني حقن جي کوٽ آهي جهڙوڪ مذهب جي آزادي يا اها ملڪ جتي حڪومت ۽ مخالف ڌڙ آزاد چونڊن کان پوءِ اقتدار ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڀيرو بدلي نه ٿيندا آهن. آمرانه رياستن ۾ نام نهاد جمهوري ادارا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ سياسي پارٽيون، قانون ساز ادارا ۽ چونڊون جيڪيون آمرانه حڪمراني کي مضبوط ڪرڻ لاءِ منظم ڪيون وينديون آهن، جئين ته جعلي، غير مقابلي واري چونڊون پيش ڪري سگهن.

سال 1946ع کان وٺي، بين الاقوامي سياسي نظام ۾ آمرانه رياستن جو حصو 1970ع جي وچ تائين وڌيو پر ان کان پوءِ سال 2000ع تائين گهٽجي ويو. سال 2000ع کان اڳ، آمريتون عام طور تي بغاوت سان شروع ٿيون ۽ هڪ اڳ ۾ موجود آمرانه حڪومت کي تبديل ڪيو. سال 2000ع کان وٺي، آمريتون جمهوري پٺڀرائي ذريعي شروع ٿيون، جنهن ۾ هڪ جمهوري طور تي چونڊيل اڳواڻ هڪ آمرانه حڪومت قائم ڪيا.

## تفصيل

**آمريت** يا **ڊڪٽيٽرشپ** (Dictatorship) حڪومت ڪرڻ جو هڪ اهڙو سرشتو آهي، جنھن ۾ سياسي طاقت هڪ شخص يا گروھه جي هٿن ۾ هجي تہ اهڙو شخص يا گروھه عوامي راءِ جي پرواھ نہ ڪندو آهي. آمريت جون ٽي امڪاني صورتون آهن:

1. هڪ گروھه يا شخص کي مليل اقتدار، جنھن ۾ ٻئي جي شرڪت يا ڪنھن اداري ڏانھن جوابداريءَ بنا هُو اهي سڀ ڪم ڪري سگهي، جيڪي سندس نظر ۾ جائز ۽ واجبي هُجن. جيئن قديم دور ۾ رومي بادشاھ حڪومت هلائيندا هئا.
2. ورثي ۾ مليل سلطنت جي حُڪومت، جيڪا ڪنھن هڪ شخص جي اشارن تي هلي ۽ سندس حُڪمن کي قانون جو درجو ڏنو وڃي.
3. سياسي پارٽين جي اهڙي حڪومت، جيڪا ڪنھن هڪ شخص جي حڪمن تي عمل ڪندي هُجي ۽ اهو شخص آئين، قانون ۽ ادارن ۾ پنھنجي مرضيءَ مطابق تبديليون ڪري پسند جا فيصلا ڪرائي سگهي.

## جوڙجڪ

مطلق العنانيت (Totalitarianism) آمريت جي هڪ قسم آهي جنهن جي خاصيت هڪ واحد سياسي پارٽي جي موجودگي ۽ خاص طور تي، هڪ طاقتور اڳواڻ طرفان آهي جيڪو ذاتي ۽ سياسي اهميت لاڳو ڪري ٿو. حڪومت ۽ هڪ انتهائي ترقي يافته نظريي جي وچ ۾ هڪ ثابت قدم تعاون ذريعي طاقت لاڳو ڪئي ويندي آهي. هڪ آمريت پسند حڪومت وٽ "ماس ڪميونيڪيشن ۽ سماجي ۽ معاشي تنظيمن تي مڪمل ڪنٽرول" هوندو آهي. سياسي فلسفي حنا آرينڊٽ آمريت پسندي کي "ايٽمي، الڳ ٿيل فردن" تي مشتمل آمريت جي هڪ نئين ۽ انتهائي شڪل جي طور تي بيان ڪري ٿي جنهن ۾ نظريو اهو بيان ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو ته پوري سماج کي ڪيئن منظم ڪيو وڃي. سياسي سائنسدان جوآن جوز لِنز سياسي نظامن جي هڪ اسپيڪٽرم جي سڃاڻپ ڪري ٿو جنهن ۾ جمهوريت ۽ آمريت پسند حڪومتون آهن جيڪي هائبرڊ سسٽم جي مختلف درجه بندي سان آمرانه حڪومتن کان الڳ ٿيل آهن. هو آمريت پسند حڪومتن کي، صرف ان کي دٻائڻ جي بدران، سياست ۽ سياسي نقل و حرڪت تي ڪنٽرول ڪرڻ جي طور تي بيان ڪري ٿو.

## ٺهڻ

## آمريت جا قسم

## تاريخ

## معيشت

## قانون ۽ استحڪام

## آمرن پاران استعمال ڪيل لقبن جي فهرست

* اليگزينڊر ڪولچڪ (روسي گهرو ويڙهه دوران سفيد تحريڪ جي ڪنٽرول وارن علائقن ۾ فوجي آمريت جو سربراهه) "روس جو سپريم حڪمران" لقب اختيار ڪيو.
* پيراگوئي جي صدر جوز گيسپر روڊريگيز ڊي فرانسيا، ٻين لقبن سان گڏ، "ايل سپريمو" (سپريم) ۽ "ڊڪٽيڊور پرپيتو" (دائمي آمر) استعمال ڪيا.
* ايڊولف هٽلر (1934 کان 1945 تائين، جرمني جو ڊڪٽيٽر (رسمي طور تي "فيوهر ۽ ريخ چانسلر")، فيوهر ("ليڊر" يا "رهبر") جو لقب اختيار ڪيو. فيوهر ۽ ليهر جوزف اسٽالن، 1940 جي آخر ۾ اوڀر جرمني ۾.
* جوزف اسٽالن (سوويت يونين جو ڊڪٽيٽر) کي قومن جو پيءُ، "عظيم اڳواڻ"، "جنرل سيڪريٽري"، "جنرلسيمس" سڏيو ويو.
* بينيٽو مسوليني، سال 1925ع کان 1943ع تائين اٽلي جو ڊڪٽيٽر (رسمي طور تي "حڪومت جو سربراهه")، "ڊيوس" (لاطيني ڊڪس مان مطلب "رهبر") جو لقب اختيار ڪيو.
* جوزف ٽيسو (1942ع کان سلوواڪيا ۾ خود ساخته، صدر 1939-1945)، "ووڊڪا" (رهبر) مونسگنر اختيار ڪيو (26 آڪٽوبر 1939 تائين قائم مقام).
* "ووڊجا" ("ليڊر")، يوگوسلاويا ۾ ميلان اسٽوجادينوويچ پاران استعمال ڪيل هڪ لقب.
* ڪنڊڪٽر ("ليڊر")، رومانيا ۾ آئن اينٽونيسکو پاران استعمال ڪيل هڪ لقب.
* "مارزالڪ" (مارشل) جوزف پيلسوڊسڪي، سال 1926ع کان 1935ع تائين پولينڊ جو ڊڪٽيٽر.
* ڪروشيا ۾ نازي-فاشسٽ اٽلي جي ڪٺ پتلي حڪومت جو اڳواڻ، اينٽي پويليچ "پوگلاوڪنڪ نيزاويسن ڊرزو هروٽسڪي" (ڪروشيا جي آزاد رياست جو چيف) جو لقب اختيار ڪيو.
* ماريچل (مارشل) - سال 1940 ۽ 1944ع جي وچ ۾، جڏهن مارشل فلپ پيٽين فرانسيسي رياست، "وچي فرانس" جو چيف هو، ته سندس فوجي عهدي جو نالو پيٽين سان مترادف ٿي ويو. جيتوڻيڪ ملڪ "مارسئلئ" کي پنهنجي قومي تراني طور برقرار رکيو، "ماريچل، نوس ووئليا!" کي وڏي پيماني تي متبادل وچي فرانسيسي ترانو طور ڏٺو ويو.
* نمزيٽويزيٽو ("قوم جو ليڊر")، هڪ لقب جيڪو فيرينڪ سلاسي پاران استعمال ڪيو ويو، نيلاسڪيريسٽس پارٽ (ايرو ڪراس پارٽي) جو سربراهه جيڪو هنگري ۾ ميڪلوس هورٿي جي جاءِ تي آيو.
* آرهيگوس ("چيف" يا "ليڊر")، هڪ لقب جيڪو يونان جي 4 آگسٽ جي حڪومت جي جنرل ايوانس ميٽڪساس پاران استعمال ڪيو ويو. \*
* اديپتي ("رياست جو سربراهه" يا "جنرلسيمو")، اهو لقب جيڪو جاپاني سيٽلائيٽ رياست، برما جي با ماو پاران استعمال ڪيو ويو.
* "اُڌهيقي" (اسان جو عظيم رهنما) سڀ کان عام لقب جيڪو البانيا جي ڪميونسٽ ڊڪٽيٽر انور هوڪسا پاران استعمال ڪيو ويو.
* "ايل ڪاڊيلو ڊي ايسپانا" (اسپين جو سردار)، "جنرلسيمو فرانسسڪو" فرانڪو ڀامونڊي، "جيف ڊي ايسٽاڊو" (رياست جو سردار) ۽ "حڪومت جو سربراهه" (وزيراعظم). هن هي لقب پاڻ لاءِ اختيار ڪيو ۽ اسپيني گهرو ويڙهه کٽڻ کان پوءِ اقتدار ۾ آيو. ٻي مهاڀاري جنگ دوران هن اسپين جي غير جانبداري برقرار رکي.
* معمر قذافي "سوشلسٽ پيپلز ليبين عرب جماهريه جي پهرين سيپٽمبر جي عظيم انقلاب جو رهنما" ۽ "برادرلي ليڊر ۽ انقلاب جو رهنما" جو لقب استعمال ڪيو. سال 1990ع ۾ جنرل پيپلز ڪانگريس پاران کيس قانوني طور تي "سپريم ليڊر" نامزد ڪيو ويو. قذافي پنهنجي 42 سالن جي حڪمراني دوران سرڪاري طور تي پاڻ کي ڪيترائي ٻيا لقب عطا ڪيا، جن ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور "ڪرنل" جو فوجي درجو هو. ٻين لقبن ۾ "آفريڪا جي بادشاهن جو بادشاهه"، "عرب حڪمرانن جو ڊين"، "مسلمانن جو امام" ۽ "طواريگ جو امغر" شامل هئا. عرب قومپرست اڳواڻ جمال عبدالناصر کيس "عرب نيشنلزم جو نگهبان" جو لقب پڻ ڏنو.
* صفر مراد نيازوف، ترڪمانستان جو زندگي لاءِ صدر، ترڪمانستان ڪميونسٽ پارٽي جو اڳوڻو فرسٽ سيڪريٽري، ڊيموڪريٽڪ پارٽي آف ترڪمانستان (ملڪ جي واحد سياسي پارٽي) جو، 22 آڪٽوبر 1993ع کان منفرد، پدرانه قومي لقب "ترڪمان باشي" اختيار ڪيو، جن جو مطلب آهي "ترڪمانن جو سربراهه".
* عوامي ليگ جي معزول اڳواڻ ۽ بنگلاديشي ڊڪٽيٽر شيخ حسينه، "انسانيت جي ماءُ" ۽ "ديش نيتري" (ملڪ جي اڳواڻ) جا لقب استعمال ڪيا.
* جين-بيڊل بوڪاسا 1976ع ۾ وچ آفريقي سلطنت جو اعلان ڪيو ۽ ايندڙ سال هڪ شاندار تاجپوشي تقريب ۾، پاڻ کي "وچ آفريقي ماڻهن جي مرضي سان، قومي سياسي پارٽي، MESAN اندر متحد، وچ آفريقن جو شهنشاهه" جو پورو لقب ڏنو.
* جنرل ضياء الحق کي سندن پوئلڳ "امير المومنین"، "مرد مومن" ۽ "مرد حق" جي لقبن سان سڏيندا هُئا.
* عوامي جمهوريه چين ۾، ڪميونسٽ پارٽي جو چيئرمين، ماؤ زي تنگ ثقافتي انقلاب دوران "عظيم اڳواڻ، عظيم سپريم ڪمانڊر ۽ عظيم آقا" جا لقب استعمال ڪيا.
* رومانيا ۾، ڪميونسٽ پارٽي جي جنرل سيڪريٽري ۽ صدر نڪولائي چاؤسڪو جو لقب ڪنڊوڪٽر (رومانوي ۾ اڳواڻ لاءِ)، جيئن ته اڳئين آمر مارشل آئن اينٽونيسڪو جو هو.
* آمريڪا جي حمايت يافته انڊونيشيائي آمر سوهارتو کي 1983 ۾ گولڪر ۽ هٿياربند فوجن جي ڪنٽرول واري پارليامينٽ پاران "ترقي جو پيءُ" جو لقب ڏنو ويو.
* پاڪستاني جنرل پرويز مشرف، سال 1999ع جي بغاوت کان پوءِ پاڻ کي "چيف ايگزيڪيوٽو" سڏيو.
* مالي ۾، موسي تراوري پاڻ کي "زندگي لاءِ صدر" جو لقب ڏنو، پر سال 1991ع ۾ معزول ڪيو ويو.
* يوگنڊا جي صدر جي حيثيت سان عهدي تي رهڻ دوران عيدي امين جو سرڪاري لقب "هز ايڪسيلينسي، زندگي لاءِ صدر، فيلڊ مارشل الحاج ڊاڪٽر عيدي امين دادا" وي سي، ڊي ايس او، ايم سي، "ڌرتيء جي سڀني جانورن ۽ سمنڊن جي مڇين جو رب" ۽ "آفريڪا ۾ عام طور تي ۽ خاص طور تي يوگنڊا ۾ برطانوي سلطنت جو فاتح" هو. هن اسڪاٽلينڊ جو بي تاج بادشاهه هجڻ جو به دعويٰ ڪيو.
* اتر ڪوريا جي موروثي نظام ۾. ڪِم اِل سُنگ ۽ ڪِم جونگ اِل ترتيب وار عظيم اڳواڻ ۽ پيارا اڳواڻ جا لقب استعمال ڪندا هئا. ڪِم جونگ اُن پنهنجي لقب طور "سپريم ليڊر" جو ٽائيٽل استعمال ڪندو هو.

هنن کان سواء سعودي عرب جو شاهه فيصل بن عبدالعزيز پاڻ لاء "خادم الحرمين شريفين" جو لقب اختيار ڪيو، جن کي شاهه خالد ختم ڪري ڇديو، پر شاهه فهد بيهر اختيار ڪيو ۽ اڃا تائين سعودي عرب جي بادشاهن جي استعمال ۾ آهي.

## پڻ ڏسو

* جمهوريت
* رجيم
* حڪومت
* سپريم ليڊر
* مطلق العنانيت
* نیم صدارتی نظام
* وحداني رياست
* وفاقي بادشاهت
* پارليامينٽري نظام
* فلاحي رياست
* ٿيلوڪريسي
* غالب پارٽي وارو نظام

## حوالا

## ڪتابيات

## وڌيڪ پڙهڻ

## ٻاهريان ڳنڍڻا