# آمر

ويهين صديءَ جا اڳواڻ جن کي عام طور تي آمريت پسند طور بيان ڪيو ويندو آهي (کاٻي کان ساڄي ۽ مٿان کان هيٺ): سوويت يونين جو Joseph Stalin؛ جرمنيءَ جو Adolf Hitler؛ چلي جو Augusto Pinochet؛ چين جو Mao Zedong؛ اٽليءَ جو Benito Mussolini؛ ۽ اتر ڪوريا جو Kim Il Sung
عراق جو پنجون صدر Saddam Hussein، جنهن کي عام طور تي آمر (ڊڪٽيٽر) سڏيو ويندو آهي.
قديم روم ۾ Julius Caesar پنهنجي مخالفن کي شڪست ڏئي پاڻ کي تاحيات آمر مقرر ڪيو هو.
هڪ **آمر** يا **ڊڪٽيٽر** (dictator) اهو سياسي اڳواڻ هوندو آهي جنهن وٽ مطلق (مڪمل) اختيار هوندا آهن. هڪ آمريت کي اهڙي رياست طور سڃاتو ويندو آهي جنهن تي ڪنهن آمر جي حڪومت هجي. هي لفظ اصل ۾ رومني آمر جي لقب تان ورتو ويو آهي، جنهن کي رومني سينيٽ هنگامي حالتن ۾ ملڪ هلائڻ لاءِ چونڊيندي هئي. "*ظالم*" ۽ "*خود مختيار*" وانگر، *ڊڪٽيٽر* جو اصطلاح به هاڻي خاص طور تي جابرانه حڪومت لاءِ استعمال ٿئي ٿو. جديد استعمال ۾، هي لفظ اهڙي اڳواڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي جيڪو غير معمولي ذاتي طاقت رکي يا ان جو غلط استعمال ڪري.
آمريت جي سڃاڻپ اڪثر هيٺين خاصيتن سان ٿيندي آهي: چونڊن ۽ شهري آزادين جي معطلي؛ هنگامي حالت جو اعلان؛ فرمانن ذريعي حڪومت؛ سياسي مخالفن کي ڪچلڻ؛ قانون جي حڪمراني جي لتاڙ؛ ۽ اڳواڻ جي چوڌاري هڪ "شخصيت جي پرستش" (cult of personality) جو هجڻ. آمريتون اڪثر ڪري هڪ پارٽي يا هڪ غالب پارٽي واري نظام تي ٻڌل هونديون آهن.

## لغت ۾ (Etymology)

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوRoman dictator
لفظ *ڊڪٽيٽر* لاطيني لفظ *dictātor* مان نڪتو آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "حڪم ڏيندڙ" يا "بار بار چوندڙ". رومي جمهوريه ۾، آمر هڪ قانوني عهدو هو جيڪو محدود وقت لاءِ هنگامي حالتن ۾ ڏنو ويندو هو، ۽ ان وقت ان جي معنيٰ منفي نه هئي. هن لفظ منفي معنيٰ تڏهن ورتي جڏهن ڪارنيليس سولا گهرو ويڙهه کانپوءِ اقتدار تي قبضو ڪيو ۽ وقت جي حد کي ختم ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ Julius Caesar 44 قبل مسيح ۾ پاڻ کي تاحيات آمر (Dictator perpetuo) قرار ڏنو. سيزر جي قتل کانپوءِ هن عهدي جو استعمال رومي حڪمرانن ۾ گهٽجي ويو.

## جديد دور

فريڊم هائوس جي 2017 جي رپورٽ مطابق ملڪن جي درجابندي
  آزاد (86)   جزوي آزاد (59)   غير آزاد (50)*دي اڪانومسٽ* جو 2017 جو جمهوريت انڊيڪس، جنهن ۾ ڳاڙهي رنگ وارا ملڪ غير جمهوري يا آمريتي آهن.
19هين صديءَ جي ٻئي اڌ تائين، *ڊڪٽيٽر* لفظ ڪڏهن ڪڏهن مثبت معنيٰ ۾ به استعمال ٿيندو هو. مثال طور، 1848 جي هنگري انقلاب دوران اڳواڻ Lajos Kossuth کي سندس حامي ۽ مخالف آمر سڏيندا هئا، پر ان مان مراد ڪا منفي نه هئي. 1860 ۾ Giuseppe Garibaldi به سرڪاري طور تي "آمر" جو لقب اختيار ڪيو هو.

ايڪوٽوريل گني جو Teodoro Obiang Nguema Mbasogo تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ عرصو حڪمراني ڪندڙ آمر آهي.
پر ان کان پوءِ، هي لفظ هميشه منفي معنيٰ ۾ استعمال ٿيڻ لڳو. اڪثر آمر پنهنجي چوڌاري هڪ هٿراڌو شان و شوڪت ۽ شخصيت جي پرستش پيدا ڪندا آهن. مثال طور، يوگنڊا جي ادي امين پنهنجي لاءِ انتهائي وڏا لقب اختيار ڪيا هئا، جن ۾ "تاهيات صدر" ۽ "برطانوي سلطنت جو فاتح" شامل هئا. چارلي چپلن پنهنجي فلم *The Great Dictator* (1940) ۾ هٽلر ۽ آمريت جي اداري جو مذاق اڏايو هو.

### خاصيتون

آمر عام طور تي سياسي جبر، پروپئگنڊا ۽ مخالفن کي ختم ڪري اقتدار برقرار رکندا آهن.

#### رحمدل آمريت (Benevolent dictatorship)

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوBenevolent dictatorship
هي هڪ اهڙو تصور آهي جتي هڪ آمر مطلق اختيار ته رکي ٿو پر اهي اختيار عوام جي ڀلائي لاءِ استعمال ڪري ٿو. اهڙن اڳواڻن ۾ ترڪي جو Mustafa Kemal Atatürk (1923–38)، يوگوسلاويا جو Josip Broz Tito ۽ سنگاپور جو Lee Kuan Yew شامل ڪيا ويندا آهن.

#### انساني حقن جون لتاڙون

آمر اڪثر ڪري انساني حقن جي سخت لتاڙ ڪندا آهن. سوويت يونين جي جوزف اسٽالن جي دور ۾ "گلگ" (Gulag) جيلن ۾ لکين ماڻهو مارجي ويا. اهڙي طرح چين ۾ Mao Zedong جي ثقافتي انقلاب ۽ چلي ۾ Augusto Pinochet جي دور ۾ به وڏي پيماني تي سياسي مخالفن جو قتل عام ڪيو ويو.

## حوالا