# ڄاڻ جي سلامتي

Privacy International 2007 privacy ranking
green: Protections and safeguards
red: Endemic surveillance societies
**ڄاڻ جي سلامتي** (Information Security)، ڄاڻ سان لاڳاپيل خطرن کي گهٽائي ڄاڻ جي حفاظت ڪرڻ جو عمل آهي. اهو ڄاڻ جي خطري جي انتظام جو حصو آهي. عام طور تي ان ۾ ڊيٽا تائين غير مجاز يا نامناسب رسائي، يا ڄاڻ جي غير قانوني استعمال، ظاهر ٿيڻ، خلل، حذف ٿيڻ، بگاڙ، تبديلي، جاچ، رڪارڊنگ يا قدر گهٽجڻ جي امڪان کي روڪڻ يا گهٽائڻ شامل هوندو آهي. ان ۾ اهڙا قدم به شامل هوندا آهن، جن جو مقصد اهڙن واقعن جا خراب اثر گهٽائڻ هوندو آهي. محفوظ ڪيل ڄاڻ ڪنهن به صورت ۾ ٿي سگهي ٿي، مثال طور برقي يا جسماني، مادي، جيئن ڪاغذي ڪارروائي، يا غير مادي، جيئن علم. ڄاڻ جي سلامتي جو بنيادي ڌيان ڊيٽا جي راز داري، سالمیت ۽ دستيابي جي متوازن تحفظ تي هوندو آهي، جنهن کي سي آءِ اي ٽرائيڊ چيو وڃي ٿو، جنهن جو آمريڪي حڪومتي اداري سان ڪو تعلق ناهي، ساڳئي وقت موثر پاليسي لاڳو ڪرڻ تي به ڌيان رکيو ويندو آهي، پر اداري جي پيداوار صلاحيت کي متاثر ڪرڻ کانسواءِ. اهو گهڻو ڪري هڪ منظم خطري جي انتظام واري عمل ذريعي حاصل ڪيو ويندو آهي.

هن شعبي کي معياري بڻائڻ لاءِ، عالم ۽ پيشور ماڻهو پاس ورڊن، اينٽي وائرس سافٽ ويئر، فائر والن، انڪرپشن سافٽ ويئر، قانوني ذميواري، سلامتي بابت آگاهي ۽ تربيت وغيره بابت رهنمائي، پاليسيون ۽ صنعتي معيار مهيا ڪرڻ لاءِ گڏجي ڪم ڪن ٿا. هي معيار سازي انهن ڪيترن ئي قانونن ۽ ضابطن جي ڪري به اڳتي وڌي سگهي ٿي، جيڪي ڊيٽا تائين رسائي، پروسيسنگ، ذخيرو ڪرڻ، منتقلي ۽ تباهيءَ جي طريقي تي اثرانداز ٿين ٿا.

جيتوڻيڪ ڪاغذ تي ٻڌل ڪاروباري عمل اڃا به عام آهن ۽ انهن لاءِ ڄاڻ جي سلامتي جا پنهنجا طريقا گهربل آهن، پر ادارن جي ڊجيٽل ڪوششن تي وڌندڙ زور ڏنو پيو وڃي، جتي ڄاڻ جي يقين دهاني کي ڄاڻ ٽيڪنالاجي (IT) سلامتي جا ماهر سنڀالين ٿا. اهي ماهر ڄاڻ جي سلامتي کي ٽيڪنالاجي تي لاڳو ڪن ٿا، جيڪا اڪثر ڪري ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ ڪمپيوٽر نظام هوندي آهي.

آءِ ٽي سلامتي جا ماهر وڏن ادارن يا اسٽيبلشمينٽن پاران رکيا ويندا آهن، ته جيئن ڪمپني جي ٽيڪنالاجي کي انهن بدنيت حملن کان محفوظ رکن، جيڪي اهم خانگي ڄاڻ حاصل ڪرڻ يا اندروني نظامن تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.

ڄاڻ جي سلامتي ۾ ڪيترائي خاص ڪردار آهن، جن ۾ نيٽ ورڪن ۽ لاڳاپيل ڍانچي جي سلامتي، ايپليڪيشنن ۽ ڊيٽابيسن جي سلامتي، سلامتي لاء چڪاس، ڄاڻ نظامن جي آءِ ٽي آڊٽنگ، ڪاروباري تسلسل جي رٿابندي، اليڪٽرانڪ رڪارڊ ڳولا، ۽ ڊجيٽل فارنزڪس شامل آهن.

## معيار

ڄاڻ جي سلامتي جا معيار عام طور تي شايع ٿيل مواد ۾ ڏنل هدايتون آهن، جن جو مقصد ڪنهن صارف يا اداري جي سائبر ماحول کي خطرن کان بچائڻ هوندو آهي. هن ماحول ۾ صارف پاڻ، هارڊويئر جهڙوڪ ڊوائيسز ۽ نيٽ ورڪ، سافٽ ويئر جهڙوڪ ايپليڪيشنون يا خدمتون، ۽ ذخيرو يا منتقلي ۾ موجود هر قسم جي ڄاڻ شامل هوندي آهي.

اهي معيار سلامتيءَ جا تصور، ٽيڪنالاجيون ۽ اهڙي خراب واقعي کي منهن ڏيڻ لاءِ هدايتون شامل ڪن ٿا. انهن ۾ اهڙن ادارن لاءِ جائزي جا معيار ۽ سرٽيفڪيشن به شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي سلامتي جي گهٽ ۾ گهٽ سطح لاڳو ڪن ٿا. اهي معيار مختلف بين الاقوامي ۽ قومي ادارا تيار ڪن ٿا، ته جيئن سائبر حملن کي روڪي يا گهٽائي سگهجي، ڊولپرن ۾ يڪسانيت يقيني بڻائي سگهجي، ۽ انهن صنعتن ۾ گهٽ ۾ گهٽ معيار قائم ڪري سگهجي، جيڪي حملي جي خطري هيٺ هجن.

آءِ ايس او/آءِ اي سي 27000 خاندان، جيڪو بين الاقوامي معيار ساز ادارو (ISO) ۽ بين الاقوامي برقي فني ڪميشن (IEC) پاران شايع ڪيو ويو آهي، ڄاڻ جي سلامتي انتظام نظام (ISMS) لاءِ هدايتن ۽ گهرجن بابت ڄاڻ فراهم ڪري ٿو. عام ڪرائيٽيريا (ISO/IEC 15408) ڪنهن نظام جي سلامتي جي جائزي ۽ سرٽيفڪيشن بابت هدايتون ڏئي ٿو. آءِ اي سي 62443 خودڪاري ۽ ڪنٽرول نظامن لاءِ سلامتي جا معيار قائم ڪري ٿو. ساڳيءَ طرح ISO/SAE 21434، ETSI EN 303 645، ۽ EN 18031 ترتيبوار روڊ گاڏين، شين جي انٽرنيٽ، ۽ ريڊيو تي ٻڌل نظامن لاءِ معيار مهيا ڪن ٿا.

نِسٽ سائبر سيڪيورٽي فريم ورڪ (NIST CSF) هدايتن جو هڪ مجموعو آهي، جيڪو آمريڪي نيشنل انسٽيٽيوٽ آف اسٽينڊرڊز اينڊ ٽيڪنالاجي تيار ڪيو آهي ته جيئن ادارن کي خطري جي انتظام ۾ مدد ملي. نِسٽ مختلف وفاقي ڄاڻ پروسيسنگ معيار (FIPS) ۽ خاص اشاعتون پڻ شايع ڪري ٿو. برطانيا سائبر لوازمات متعارف ڪرايو آهي، جيڪو عام سلامتي خطرن کان ادارن کي بچائڻ لاءِ هڪ سرٽيفڪيشن اسڪيم آهي. آسٽريلين سائبر سيڪيورٽي سينٽر ايسينشل ايٽ تخفيفي حڪمت عمليون شايع ڪري ٿو.

پيمنٽ ڪارڊ انڊسٽري ڊيٽا سيڪيورٽي اسٽينڊرڊ (PCI DSS) ڪريڊٽ ڪارڊ فراڊ گهٽائڻ لاءِ ڪارڊ هولڊر ڊيٽا جي سنڀال کي ضابطي ۾ آڻي ٿو. يو ايل مخصوص صنعتن سان لاڳاپيل معيار شايع ڪيا آهن، جهڙوڪ سلامتي ۽ حياتي بچاءُ سگنلنگ نظامن لاءِ UL 2900-2-3 ۽ صحت ۽ تندرستي نظامن لاءِ UL-2900-2-1.

## خطرا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوخطرو (ڪمپيوٽر جي سلامتي)
ڄاڻ جي سلامتي جا خطرا ڪيترين ئي مختلف صورتن ۾ اچن ٿا. اڄڪلهه جا ڪجهه سڀ کان عام خطرا سافٽ ويئر حملا، ذهني ملڪيت جي چوري، سڃاڻپ جي چوري، سامان يا ڄاڻ جي چوري، سبوتاژ، ۽ ڄاڻ ذريعي ڀنگ گهرڻ آهن. وائرس، ورمز، فشنگ حملا، ۽ ٽروجن هارسز سافٽ ويئر حملن جا چند عام مثال آهن. ذهني ملڪيت جي چوري به ڪيترن ئي ڪاروبارن لاءِ وڏو مسئلو رهي آهي. سڃاڻپ جي چوري عام طور تي ڪنهن ٻئي شخص وانگر عمل ڪرڻ جي ڪوشش آهي، جيئن ان شخص جي ذاتي ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي يا سماجي انجنيئرنگ ذريعي اهم ڄاڻ تائين سندس رسائي مان فائدو ورتو وڃي. سبوتاژ عام طور تي ڪنهن اداري جي ويب سائيٽ جي تباهي تي مشتمل هوندو آهي، جنهن جو مقصد ان جي گراهڪن ۾ اعتماد جو نقصان پيدا ڪرڻ هوندو آهي. ڄاڻ ذريعي ڀنگ گهرڻ ۾ ڪمپني جي ملڪيت يا ڄاڻ چوري ڪري، اها ڄاڻ يا ملڪيت واپس ڪرڻ جي بدلي ۾ ادائيگي حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي، جيئن رينسم ويئر ۾ ٿئي ٿو. انهن حملن خلاف سڀ کان وڌيڪ ڪارائتي احتياطن مان هڪ وقفي وقفي سان صارفن جي آگاهي ڪرائڻ آهي.

حڪومتون، فوجون، ڪارپوريشنون، مالي ادارا، اسپتالون، غير منافع بخش تنظيمون، ۽ خانگي ڪاروبار پنهنجن ملازمن، گراهڪن، پيداوارن، تحقيق ۽ مالي حالت بابت تمام گهڻي ڳجهي ڄاڻ گڏ ڪن ٿا. جيڪڏهن ڪنهن ڪاروبار جي گراهڪن، ماليات يا نئين پيداوار واري سلسلي بابت ڳجهي ڄاڻ ڪنهن مقابلي ڪندڙ يا هيڪر جي هٿ چڙهي وڃي، ته ڪاروبار ۽ ان جا گراهڪ وسيع ۽ ناقابل تلافي مالي نقصان سان گڏ ڪمپني جي ساک کي به نقصان برداشت ڪري سگهن ٿا. ڪاروباري نقطه نظر کان، ڄاڻ جي سلامتي کي خرچ سان متوازن رکڻ ضروري آهي؛ گورڊن-لوئب ماڊل هن مسئلي کي حل ڪرڻ لاءِ هڪ رياضيائي معاشي طريقو فراهم ڪري ٿو.

فرد لاءِ، ڄاڻ جي سلامتي جو رازداري تي اهم اثر هوندو آهي، جنهن کي مختلف ثقافتن ۾ تمام مختلف نموني ڏٺو ويندو آهي.

## تاريخ

رابطي جي شروعاتي ڏينهن کان ئي سفارتڪارن ۽ فوجي ڪمانڊرن سمجهي ورتو هو ته خط و ڪتابت جي راز داري بچائڻ لاءِ ڪنهن طريقي جي ضرورت آهي ۽ ڇیڙ ڇاڙ معلوم ڪرڻ لاءِ به ڪو وسيلو هجڻ گهرجي. جوليس سيزر کي لڳ ڀڳ 50 ق.م. ۾ سيزر سائفر جي ايجاد جو ڪريڊٽ ڏنو ويندو آهي، جيڪو ان لاءِ ٺاهيو ويو هو ته جيڪڏهن سندس ڳجها پيغام غلط هٿن ۾ پئجي وڃن ته اهي پڙهي نه سگهجن. تنهن هوندي به، گهڻي ڀاڱي تحفظ طريقيڪار تي ٻڌل سنڀال ضابطن جي لاڳو ڪرڻ سان حاصل ڪيو ويندو هو. حساس ڄاڻ تي نشان لڳايو ويندو هو ته اها محفوظ رکڻ گهرجي، ۽ ان کي ڀروسي جوڳن ماڻهن ذريعي منتقل ڪيو ويندو هو، نگهباني هيٺ رکيو ويندو هو، ۽ محفوظ ماحول يا مضبوط صندوق ۾ ذخيرو ڪيو ويندو هو. جيئن جيئن ٽپال خدمتون وڌيون، حڪومتن خط روڪڻ، رمز کولڻ، پڙهڻ ۽ ٻيهر بند ڪرڻ لاءِ سرڪاري تنظيمون ٺاهيون، مثال طور برطانيا جو سيڪريٽ آفيس، جيڪو 1653ع ۾ قائم ٿيو.

اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري وڌيڪ پيچيده درجه بندي نظام ٺاهيا ويا، ته جيئن حڪومتون پنهنجي ڄاڻ کي حساسيت جي درجي موجب سنڀالي سگهن. مثال طور، برطانوي حڪومت 1889ع ۾ آفيشل سيڪريٽس ايڪٽ جي اشاعت سان، ڪنهن حد تائين، هن کي قانوني صورت ڏني. قانون جي سيڪشن 1 جو تعلق جاسوسي ۽ ڄاڻ جي غير قانوني ظاهر ڪرڻ سان هو، جڏهن ته سيڪشن 2 سرڪاري اعتماد جي ڀڃڪڙين بابت هو. جلد ئي رياست جي مفاد ۾ ڪيل ظاهرين جو بچاءُ ڪرڻ لاءِ عوامي مفاد وارو دفاع شامل ڪيو ويو. اهڙو ئي قانون 1889ع ۾ هندستان ۾ به پاس ٿيو، جنهن کي دي انڊين آفيشل سيڪريٽس ايڪٽ چيو ويو. اهو برطانوي نوآبادياتي دور سان لاڳاپيل هو ۽ راڄ جي پاليسين جي مخالفت ڪندڙ اخبارن کي دٻائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو. 1923ع ۾ هڪ نئون نسخو منظور ڪيو ويو، جيڪو حڪمراني لاءِ ڳجهي يا رازدار ڄاڻ جي سڀني معاملن تائين وڌايو ويو. پھرين عالمي جنگ تائين، مختلف محاذن ڏانهن ۽ اتان کان ڄاڻ موڪلڻ لاءِ گهڻ-سطحي درجه بندي نظام استعمال ٿيڻ لڳا هئا، جنهن سفارتي ۽ فوجي هيڊڪوارٽرن ۾ ڪوڊ ٺاهڻ ۽ ڪوڊ ٽوڙڻ وارن شعبن جي وڌيڪ استعمال کي هٿي ڏني. جنگن جي وچ واري عرصي ۾ رمز بندي وڌيڪ پيچيده ٿي وئي، ڇاڪاڻ ته ڄاڻ کي گڊمڊ ۽ ٻيهر صاف ڪرڻ لاءِ مشينون استعمال ٿيڻ لڳيون.

ڪمپيوٽر جي سلامتي جي قيام سان ڄاڻ جي سلامتي جي تاريخ شروع ٿي. اهڙي ضرورت ٻين عالمي جنگ دوران ظاهر ٿي. ٻي عالمي جنگ دوران اتحادي ملڪن جي وچ ۾ ورهايل ڄاڻ جي مقدار سبب درجه بندي نظامن ۽ طريقيڪار وارن ضابطن کي باضابطه طور هم آهنگ ڪرڻ ضروري ٿي پيو. نشانين جو هڪ پيچيده سلسلو وجود ۾ آيو، جيڪو ظاهر ڪندو هو ته دستاويزن کي ڪير سنڀالي سگهي ٿو، عام طور تي آفيسر، نه ڪي عام ڀرتي ٿيل سپاهي، ۽ انهن کي ڪٿي محفوظ رکڻو آهي، ڇاڪاڻ ته وڌيڪ پيچيده لوهي صندوقون ۽ ذخيرو سهولتون تيار ڪيون پئي ويون. اينگما مشين، جيڪا جرمنن جنگي ڊيٽا کي رمز بند ڪرڻ لاءِ استعمال ڪئي ۽ جنهن کي ايلن ٽيورنگ ڪاميابيءَ سان رمز کوليو، محفوظ ڄاڻ ٺاهڻ ۽ استعمال ڪرڻ جو هڪ نمايان مثال سمجهي سگهجي ٿي. دستاويزن کي صحيح نموني تباهه ڪرڻ کي يقيني بڻائڻ لاءِ طريقيڪار ترقي ڪئي، ۽ انهن طريقيڪار تي عمل نه ڪرڻ ئي جنگ جي ڪجهه وڏين انٽيليجنس ڪاميابين جو سبب بڻيو، مثال طور يو-570 جي قبضي جو واقعو.

ٿڌي جنگ دوران مختلف مين فريم ڪمپيوٽر آن لائين ڳنڍيا ويا ته جيئن وڌيڪ پيچيده ڪم مڪمل ڪري سگهجن، اهڙي رابطي واري عمل ۾ جيڪو ڪمپيوٽر مرڪزن جي وچ ۾ مقناطيسي ٽيپون موڪلڻ کان وڌيڪ آسان هو. ان ڪري، آمريڪي بچاءُ کاتي جي ايڊوانسڊ ريسرچ پروجيڪٽس ايجنسي (ARPA) آمريڪي هٿياربند فوجن اندر ڄاڻ جي ڏي وٺ لاءِ نيٽ ورڪ تي ٻڌل رابطي نظام جي امڪان بابت تحقيق شروع ڪئي. 1968ع ۾ ليري رابرٽس طرفان آرپانيٽ منصوبو ترتيب ڏنو ويو، جيڪو پوءِ اڳتي هلي ان شيءِ ۾ تبديل ٿيو، جنهن کي اڄ انٽرنيٽ چيو وڃي ٿو.

1973ع ۾، انٽرنيٽ جي اڳواڻ رابرٽ ميٽڪالف ARPANET جي سلامتي جا اهم جزا ڪيترين خامين وارا ڏٺا، جهڙوڪ: "پاس ورڊ ڍانچي ۽ فارميٽن جي ڪمزوري؛ ڊائل-اپ ڪنيڪشنن لاءِ سلامتي طريقيڪار جي کوٽ؛ ۽ صارف جي سڃاڻپ ۽ اختيارن جو نه هجڻ"، ان کان علاوه غير مجاز رسائي کان ڊيٽا کي محفوظ رکڻ لاءِ ضابطن ۽ حفاظتي قدمن جي کوٽ به موجود هئي. هيڪرن کي ARPANET تائين آسانيءَ سان رسائي حاصل هئي، ڇاڪاڻ ته فون نمبر عوام کي معلوم هئا. انهن مسئلن، ڪمپيوٽر سلامتي جي مسلسل ڀڃڪڙين، ۽ نظام جي ميزبان ڪمپيوٽرن ۽ صارفن جي تعداد ۾ تيز واڌ سبب، "نيٽ ورڪ سلامتي" کي اڪثر "نيٽ ورڪ عدم سلامتي" طور بيان ڪيو ويندو هو.

فائل:Posters for information security for the Ministry of Defense of the Russian .jpgروسي وفاق واري بچاءَ واري وزارت طرفان ڄاڻ جي سلامتي بابت آگاهي ڏيندڙ پوسٽر
ويهين صديءَ جي آخر ۽ ايڪيهين صديءَ جي شروعاتي سالن ۾ ٽيلي ڪميونيڪيشن، ڪمپيوٽنگ ڪمپيوٽر هارڊويئر ۽ سافٽ ويئر، ۽ ڊيٽا رمز بندي ۾ تيز ترقيون ٿيون. ننڍي، وڌيڪ طاقتور ۽ گهٽ قيمت واري ڪمپيوٽنگ سامان جي دستيابيءَ [[برقي ڊيٽا پروسيسنگ کي ننڍن ڪاروبارن ۽ گهريلو صارفن جي پهچ ۾ آڻي ڇڏيو. 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ٽرانسفر ڪنٽرول پروٽوڪول/انٽرنيٽ ورڪ پروٽوڪول (TCP/IP) جي قيام مختلف قسمن جي ڪمپيوٽرن کي هڪ ٻئي سان رابطو ڪرڻ جي قابل بڻايو. اهي ڪمپيوٽر جلد ئي انٽرنيٽ ذريعي پاڻ ۾ ڳنڍجي ويا.

برقي ڊيٽا پروسيسنگ ۽ انٽرنيٽ ذريعي ٿيندڙ برقي ڪاروبار جي تيز واڌ ۽ وسيع استعمال، گڏوگڏ بين الاقوامي دهشتگردي جي ڪيترن واقعن، ڪمپيوٽرن ۽ انهن ۾ محفوظ، پروسيس ۽ منتقل ٿيندڙ ڄاڻ جي بهتر حفاظت وارن طريقن جي ضرورت کي وڌايو. ڪمپيوٽر سلامتي ۽ ڄاڻ جي يقين دهاني جا علمي شعبا ڪيترين ئي پيشور تنظيمن سان گڏ اڀريا، جن سڀني جو گڏيل مقصد ڄاڻ نظامن جي سلامتي ۽ ڀروسي جوڳائي کي يقيني بڻائڻ هو.

## سلامتي جا مقصد

### سي آءِ اي ٽرائيڊ

**راز داري، سالمیت، ۽ دستيابي** جو "سي آءِ اي ٽرائيڊ" ڄاڻ جي سلامتي جو مرڪز آهي. اهو تصور 1972ع ۾ اينڊرسن رپورٽ ۾ متعارف ڪرايو ويو ۽ پوءِ *ڪمپيوٽر نظامن ۾ ڄاڻ جو تحفظ* ۾ ٻيهر ورجايو ويو. هي مخفف لڳ ڀڳ 1986ع ۾ اسٽيو لپنر ٺاهيو.

اهو بحث اڃا جاري آهي ته ڇا هي ٽرائيڊ تيزيءَ سان بدلجندڙ ٽيڪنالاجي ۽ ڪاروباري گهرجن کي منهن ڏيڻ لاءِ ڪافي آهي يا نه؛ سفارشون ڏنيون ويون آهن ته دستيابي ۽ راز داري جي وچ وارن لاڳاپن، ۽ سلامتي ۽ رازداري جي تعلق کي به وڌيڪ وسيع نموني ڏٺو وڃي. ڪڏهن ڪڏهن "جوابدهي" جهڙا ٻيا اصول پڻ تجويز ڪيا ويا آهن. اهو به نشاندهي ڪئي وئي آهي ته انڪار نه ڪرڻ جهڙا مسئلا ٽن بنيادي تصورن ۾ چڱيءَ ريت نٿا ٺهن.

#### راز داري

ڄاڻ جي سلامتي ۾، راز داري "اها خاصيت آهي، جنهن تحت ڄاڻ غير مجاز ماڻهن، ادارن يا عملن لاءِ دستياب يا ظاهر نه ڪئي وڃي." جيتوڻيڪ اها "رازداري" سان ملندڙ جلندڙ آهي، پر اهي ٻئي لفظ هڪ ٻئي جي جاءِ تي استعمال نٿا ٿي سگهن. حقيقت ۾، راز داري رازداري جو هڪ جزو آهي، جيڪو ڊيٽا کي غير مجاز ڏسندڙن کان بچائڻ لاءِ لاڳو ڪيو ويندو آهي. برقي ڊيٽا جي راز داري متاثر ٿيڻ جا مثال ليپ ٽاپ جي چوري، پاس ورڊ جي چوري، يا حساس اي ميلن جو غلط ماڻهن ڏانهن موڪليو وڃڻ آهن.

#### سالمیت

آءِ ٽي سلامتي ۾، ڊيٽا جي سالمیت جو مطلب ڊيٽا جي سڄي حياتي چڪر دوران ان جي درستگي ۽ مڪمل هجڻ کي برقرار رکڻ ۽ يقيني بڻائڻ آهي. ان جو مطلب آهي ته ڊيٽا کي غير مجاز يا اڻ ڄاتل طريقي سان تبديل نه ڪري سگهجي. هي ڊيٽابيسن ۾ حوالاتي سالمیت جهڙي شيءِ ناهي، جيتوڻيڪ ان کي ٽرانزيڪشن پروسيسنگ (ACID) جي روايتي اي سي آءِ ڊي ماڊل ۾ سمجهي ويندڙ يڪسانيت جو هڪ خاص صورت سمجهي سگهجي ٿو. ڄاڻ جي سلامتي جا نظام عام طور تي پنهنجي سالمیت کي يقيني بڻائڻ لاءِ ضابطا شامل ڪندا آهن، خاص ڪري ڪرنل يا بنيادي ڪمن کي ارادي ۽ اتفاقي ٻنهي خطرن کان بچائڻ لاءِ. گهڻ مقصدن ۽ گهڻ صارفن وارا ڪمپيوٽر نظام ڊيٽا ۽ پروسيسنگ کي جدا خانن ۾ رکڻ جو مقصد رکن ٿا، ته جيئن ڪو صارف يا عمل ٻئي تي خراب اثر نه وجهي؛ تنهن هوندي به ضابطا هميشه ڪامياب نٿا ٿين، جيئن مالويئر انفيڪشن، هيڪنگ، ڊيٽا چوري، فراڊ، ۽ رازداري ڀڃڪڙين جهڙن واقعن ۾ ڏٺو ويو آهي.

وڌيڪ وسيع معنيٰ ۾، سالمیت ڄاڻ جي سلامتي جو اهڙو اصول آهي، جنهن ۾ انساني/سماجي سالمیت، عمل جي سالمیت، تجارتي سالمیت، ۽ ڊيٽا جي سالمیت شامل آهن. ان ڪري اهو اعتبار، يڪسانيت، سچائي، مڪمل هجڻ، درستگي، بروقت هجڻ، ۽ يقين دهاني جهڙن پاسن سان لاڳاپيل آهي.

#### دستيابي

ڪنهن به ڄاڻ نظام کي پنهنجي مقصد لاءِ ڪم ڪرڻو هجي ته ڄاڻ ضرورت وقت دستياب هجڻ گهرجي. ان جو مطلب آهي ته ڄاڻ کي ذخيرو ۽ پروسيس ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪمپيوٽنگ نظام، ان جي حفاظت لاءِ استعمال ٿيندڙ سلامتي ضابطا، ۽ ان تائين رسائي لاءِ استعمال ٿيندڙ رابطي وارا چينل صحيح نموني ڪم ڪري رهيا هجن. اعليٰ دستيابي وارا نظام هر وقت دستياب رهڻ جو مقصد رکن ٿا، جيئن بجلي بند ٿيڻ، هارڊويئر ناڪامي، ۽ نظام اپگريڊن سبب خدمت ۾ خلل کي روڪي سگهجي. دستيابي يقيني بڻائڻ ۾ خدمت کان انڪار وارن حملن کي روڪڻ به شامل آهي، جيئن ٽارگيٽ نظام ڏانهن ايندڙ پيغامن جو ٻوڏ جهڙو وهڪرو، جيڪو بنيادي طور تي ان کي بند ٿيڻ تي مجبور ڪري ٿو.

ڄاڻ جي سلامتي جي دائري ۾، دستيابي کي اڪثر ڪامياب ڄاڻ سلامتي پروگرام جي سڀ کان اهم حصن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. آخرڪار آخري صارفن کي پنهنجا ڪم ڪرڻ جي قابل هجڻ گهرجي؛ دستيابي کي يقيني بڻائي ادارو انهن معيارن مطابق ڪم ڪري سگهي ٿو، جن جي اميد اداري جا حصيدار رکن ٿا. ان ۾ پراڪسي ترتيبون، ٻاهرين ويب رسائي، گڏيل ڊرائيوز تائين رسائي، ۽ اي ميلون موڪلڻ جي صلاحيت جهڙا موضوع شامل ٿي سگهن ٿا. هڪ ڪامياب ڄاڻ سلامتي ٽيم ۾ ڪيترائي اهم ڪردار شامل هوندا آهن، جيڪي گڏجي ۽ هم آهنگ ٿي "سي آءِ اي" ٽرائيڊ کي موثر نموني مهيا ڪن ٿا.

### اضافي سلامتي مقصد

سلامتي مقصدن جي روايتي سي آءِ اي ٽرائيڊ کان علاوه، ڪجهه تنظيمون اصليت، جوابدهي، انڪار نه ڪرڻ، ۽ ڀروسي جوڳائي جهڙا سلامتي مقصد شامل ڪرڻ چاهينديون آهن.

#### انڪار نه ڪرڻ

قانون ۾، بي انڪاري جو مطلب آهي ته ڪنهن شخص جو پنهنجي معاهدي واريون ذميواريون پوريون ڪرڻ جو ارادو موجود آهي. ان جو مطلب اهو به آهي ته ڪنهن معاملي جو هڪ ڌر معاملو وصول ڪرڻ کان انڪار نٿو ڪري سگهي، ۽ ٻيو ڌر معاملو موڪلڻ کان انڪار نٿو ڪري سگهي.

جيتوڻيڪ رمزياتي نظام جهڙي ٽيڪنالاجي انڪار نه ڪرڻ جي ڪوششن ۾ مدد ڪري سگهي ٿي، پر هي تصور پنهنجي بنياد ۾ هڪ قانوني تصور آهي، جيڪو ٽيڪنالاجي جي دائري کان مٿي آهي. مثال طور، اهو ڏيکارڻ ڪافي ناهي ته پيغام موڪليندڙ جي خانگي ڪنجي سان صحيح ڪيل ڊجيٽل صحيح سان ملي ٿو، ۽ تنهن ڪري صرف موڪليندڙ ئي اهو پيغام موڪلي سگهي ٿو، ۽ ٻيو ڪو به ان کي منتقلي دوران تبديل نٿو ڪري سگهي (ڊيٽا جي سالمیت). الزام هيٺ آيل موڪليندڙ جواب ۾ ڏيکاري سگهي ٿو ته ڊجيٽل صحيح جو الگورٿم ڪمزور يا ناقص آهي، يا اهو دعويٰ ڪري يا ثابت ڪري سگهي ٿو ته سندس صحيح واري ڪنجي متاثر ٿي چڪي آهي. انهن ڀڃڪڙين جو قصور موڪليندڙ تي هجي يا نه هجي، ۽ اهڙيون دعوائون موڪليندڙ کي ذميواري کان آزاد ڪن يا نه ڪن، پر اها دعويٰ رد ٿي ويندي ته صحيح لازمي طور تي اصليت ۽ سالمیت کي ثابت ڪري ٿي. ان صورت ۾، موڪليندڙ پيغام کان انڪار ڪري سگهي ٿو، ڇاڪاڻ ته اصليت ۽ سالمیت انڪار نه ڪرڻ لاءِ اڳواٽ شرطون آهن.

### ٻيا ماڊل

1992ع ۾ ۽ 2002ع ۾ ترميم ٿيل، او اي سي ڊي (OECD) جي *ڄاڻ نظامن ۽ نيٽ ورڪن جي سلامتي لاءِ هدايتن* عام طور تي قبول ٿيل نو اصول تجويز ڪيا: ڄاڻ جي سلامتي جي آگاهي، ذميواري، ردعمل، اخلاقيات، جمهوريت، خطري جو جائزو، سلامتي جو ڊزائن ۽ لاڳو ڪرڻ، سلامتي انتظام، ۽ ٻيهر جائزو. انهن جي بنياد تي، 2004ع ۾ نِسٽ جي *ڄاڻ ٽيڪنالاجي سلامتي لاءِ انجنيئرنگ اصولن* 33 اصول تجويز ڪيا.

1998ع ۾، ڊان پارڪر روايتي "سي آءِ اي" ٽرائيڊ لاءِ هڪ متبادل ماڊل تجويز ڪيو، جنهن کي هن ڄاڻ جا ڇهه ائٽمي عنصر سڏيو. اهي عنصر راز داري، مالڪاڻو قبضو، سالمیت، اصليت جي تصديق، دستيابي، ۽ افاديت آهن. پارڪيرين هيڪسيڊ جون خوبيون سلامتي ماهرن جي وچ ۾ بحث جو موضوع آهن.

2011ع ۾، اوپن گروپ ڄاڻ جي سلامتي انتظام جو معيار او-آءِ ايس ايم 3 شايع ڪيو. هن معيار سلامتي جي اهم تصورن جي هڪ عملي تعريف تجويز ڪئي، جن ۾ "سلامتي مقصد" نالي عنصر شامل هئا، جيڪي رسائي ضابتگي (9)، دستيابي (3)، ڊيٽا معيار (1)، تعميل، ۽ فني عنصرن (4) سان لاڳاپيل هئا.

## خطري جو انتظام

خطرو اهو امڪان آهي ته ڪا خراب ڳالهه ٿيندي، جيڪا ڄاڻ واري اثاثي کي نقصان پهچائيندي، يا اثاثي جي نقصان جو سبب بڻجندي. ڪمزوري اها خامي آهي، جنهن کي استعمال ڪري ڄاڻ واري اثاثي کي خطري ۾ وجهي يا نقصان پهچائي سگهجي ٿو. خطرو پيدا ڪندڙ شيءِ هر اها شيءِ آهي، انساني ٺاهيل هجي يا قدرتي آفت، جنهن ۾ نقصان پهچائڻ جي صلاحيت هجي. جڏهن ڪو خطرو پيدا ڪندڙ عنصر ڪنهن ڪمزوري کي استعمال ڪري نقصان پهچائي سگهي ٿو، تڏهن خطرو پيدا ٿئي ٿو. جڏهن خطرو پيدا ڪندڙ عنصر واقعي ڪنهن ڪمزوري کي استعمال ڪري نقصان پهچائي ٿو، تڏهن ان جو اثر پيدا ٿئي ٿو. ڄاڻ جي سلامتي جي حوالي سان، اثر جو مطلب دستيابي، سالمیت، ۽ راز داري جو نقصان آهي، ۽ ممڪن طور ٻيا نقصان به ٿي سگهن ٿا، جيئن آمدني جو نقصان، جاني نقصان، يا حقيقي ملڪيت جو نقصان.

*سرٽيفائيڊ انفارميشن سسٽمز آڊيٽر (CISA) ريويو مينوئل 2006* **خطري جي انتظام** جي وضاحت هن ريت ڪري ٿو: "اهو عمل جنهن ۾ ڪاروباري مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ اداري پاران استعمال ٿيندڙ ڄاڻ وسيلن بابت ڪمزورين ۽ خطرن جي سڃاڻپ ڪئي وڃي، ۽ اهو فيصلو ڪيو وڃي ته ڪهڙا جوابي قدم، جيڪڏهن ڪو کڻڻا هجن، کڻي خطري کي قابل قبول سطح تائين گهٽايو وڃي، ۽ اهو فيصلو ان بنياد تي هجي ته ڄاڻ وارو وسيلو اداري لاءِ ڪيتري قدر اهم آهي."

هن وصف ۾ ٻه ڳالهيون آهن جن کي ڪجهه وضاحت جي ضرورت ٿي سگهي ٿي. پهرين، خطري جي انتظام جو *عمل* هڪ جاري ۽ ورجائجندڙ ڪاروباري عمل آهي. ان کي اڻ کٽ نموني ورجائڻو پوندو آهي. ڪاروباري ماحول مسلسل تبديل ٿي رهيو آهي ۽ هر روز نوان خطرا ۽ ڪمزوريون ظاهر ٿين ٿيون. ٻيو، خطرن کي سنڀالڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ جوابي قدمن، يعني ضابطن، جي چونڊ ۾ پيداوار صلاحيت، خرچ، جوابي قدم جي اثرائتيت، ۽ محفوظ ڪيل ڄاڻ واري اثاثي جي قدر جي وچ ۾ توازن رکڻو پوندو آهي. ان کان علاوه، انهن عملن جون حدون به آهن، ڇاڪاڻ ته سلامتي ڀڃڪڙيون عام طور تي گهٽ ٿينديون آهن ۽ هڪ خاص حوالي ۾ ظاهر ٿينديون آهن، جنهن کي آسانيءَ سان ٻيهر ورجائي نٿو سگهجي. تنهن ڪري، هر عمل ۽ جوابي قدم کي به ڪمزورين جي لحاظ کان جانچڻ گهرجي. سڀني خطرن جي سڃاڻپ ممڪن ناهي، ۽ نه ئي سڀ خطرا ختم ڪري سگهجن ٿا. باقي بچيل خطري کي "باقي خطرو" چيو وڃي ٿو.

خطري جو جائزو اهڙن ماڻهن جي ٽيم ڪري ٿي، جن کي ڪاروبار جي مخصوص علائقن بابت ڄاڻ هجي. ٽيم جي رڪنيت وقت سان بدلجي سگهي ٿي، جيئن ڪاروبار جي مختلف حصن جو جائزو ورتو وڃي. جائزو ڄاڻ رکندڙ راءِ تي ٻڌل ذهني نوعيت جو معياري تجزيو استعمال ڪري سگهي ٿو، يا جتي قابل اعتماد ڊالر انگ اکر ۽ تاريخي ڄاڻ موجود هجي، اتي تجزيو مقداري تجزيو استعمال ڪري سگهي ٿو.

تحقيق ڏيکاريو آهي ته اڪثر ڄاڻ نظامن ۾ سڀ کان ڪمزور نڪتو انساني صارف، آپريٽر، ڊزائنر، يا ٻيو انسان هوندو آهي. آءِ ايس او/آءِ اي سي 27002:2005، ڄاڻ جي سلامتي انتظام لاءِ ضابطه عمل، سفارش ڪري ٿو ته خطري جي جائزي دوران هيٺين ڳالهين جو جائزو ورتو وڃي:

* سلامتي پاليسي,
* ڄاڻ جي سلامتي جي تنظيم,
* اثاثن جو انتظام,
* انساني وسيلن جي سلامتي,
* جسماني ۽ ماحولياتي سلامتي,
* رابطن ۽ آپريشنز جو انتظام,
* رسائي ضابطو,
* ڄاڻ نظامن جي خريداري، ترقي، ۽ سار سنڀال,
* ڄاڻ جي سلامتي جي واقعي جو انتظام,
* ڪاروباري تسلسل جو انتظام
* ضابطن جي تعميل.

وسيع معنيٰ ۾، خطري جي انتظام جو عمل هيٺين ڳالهين تي مشتمل آهي:

1. اثاثن جي سڃاڻپ ۽ انهن جي قدر جو اندازو. شامل ڪريو: ماڻهو، عمارتون، هارڊويئر، سافٽ ويئر، ڊيٽا، برقي، ڇپيل يا ٻيا، ۽ سامان.
2. خطرن جو جائزو وٺو. شامل ڪريو: قدرتي عمل، جنگي عمل، حادثا، ۽ اداري جي اندر يا ٻاهر کان پيدا ٿيندڙ بدنيت عمل.
3. ڪمزورين جو جائزو وٺو، ۽ هر ڪمزوري لاءِ اهو امڪان ڳڻيو ته اها استعمال ڪئي ويندي. پاليسين، طريقيڪار، معيارن، تربيت، جسماني سلامتي، معيار جي ضابطي، ۽ فني سلامتي جو جائزو وٺو.
4. هر خطري جو هر اثاثي تي پوندڙ اثر ڳڻيو. معياري تجزيو يا مقداري تجزيو استعمال ڪريو.
5. مناسب ضابطا سڃاڻو، چونڊيو ۽ لاڳو ڪريو. متناسب ردعمل فراهم ڪريو. پيداوار صلاحيت، خرچائتي اثرائتيت، ۽ اثاثي جي قدر تي غور ڪريو.
6. ضابطي قدمن جي اثرائتيت جو جائزو وٺو. پڪ ڪريو ته ضابطا گهربل خرچائتو تحفظ فراهم ڪن، بغير پيداوار صلاحيت جي محسوس ٿيندڙ نقصان جي.

ڪنهن به ڏنل خطري لاءِ، انتظاميا اثاثي جي نسبتاً گهٽ قدر، واقع ٿيڻ جي نسبتاً گهٽ تڪرار، ۽ ڪاروبار تي نسبتاً گهٽ اثر جي بنياد تي خطري کي قبول ڪرڻ جو فيصلو ڪري سگهي ٿي. يا قيادت مناسب ضابطي قدمن کي چونڊي ۽ لاڳو ڪري خطري کي گهٽائڻ جو فيصلو ڪري سگهي ٿي. ڪجهه حالتن ۾، خطري کي انشورنس خريد ڪري يا ڪنهن ٻئي ڪاروبار کي آئوٽ سورس ڪري ٻئي ڪاروبار ڏانهن منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه خطرن جي حقيقت تڪراري ٿي سگهي ٿي. اهڙين حالتن ۾ قيادت خطري کان انڪار ڪرڻ جو فيصلو ڪري سگهي ٿي.

### سلامتي ضابطا

مناسب سلامتي ضابطا چونڊڻ ۽ لاڳو ڪرڻ شروعاتي طور تي ڪنهن اداري کي خطري کي قابل قبول سطح تائين گهٽائڻ ۾ مدد ڏيندو. ضابطن جي چونڊ خطري جي جائزي کان پوءِ ٿيڻ گهرجي ۽ ان جي بنياد تي هجڻ گهرجي. ضابطا پنهنجي نوعيت ۾ مختلف ٿي سگهن ٿا، پر بنيادي طور تي اهي ڄاڻ جي راز داري، سالمیت يا دستيابي جي حفاظت جا طريقا آهن. آءِ ايس او/آءِ اي سي 27001 مختلف علائقن ۾ ضابطا بيان ڪيا آهن. ادارا پنهنجي ضرورت موجب اضافي ضابطا لاڳو ڪري سگهن ٿا. آءِ ايس او/آءِ اي سي 27002 اداري جي ڄاڻ سلامتي معيارن لاءِ هدايت فراهم ڪري ٿو.

## رسائي ضابطو

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسوAccess control**۽** Computer access control
محفوظ ڄاڻ تائين رسائي انهن ماڻهن تائين محدود هجڻ گهرجي، جن کي ان ڄاڻ تائين رسائي جو اختيار ڏنل هجي. ڪمپيوٽر پروگرام، ۽ ڪيترين حالتن ۾ اهي ڪمپيوٽر به جيڪي ڄاڻ کي پروسيس ڪن ٿا، پڻ مجاز هجڻ گهرجن. ان لاءِ ضروري آهي ته محفوظ ڄاڻ تائين رسائي کي ضابطي ۾ رکڻ لاءِ نظام موجود هجن. رسائي ضابطي واري نظام جي پيچيدگي محفوظ ڪيل ڄاڻ جي قدر جي برابر هجڻ گهرجي؛ ڄاڻ جيتري وڌيڪ حساس يا قيمتي هوندي، ضابطي جا نظام اوترا وڌيڪ مضبوط هجڻ گهرجن. رسائي ضابطي وارا نظام جنهن بنياد تي ٺهن ٿا، اهو سڃاڻپ ۽ تصديق سان شروع ٿئي ٿو.

رسائي ضابطو عام طور تي ٽن مرحلن ۾ سمجهيو ويندو آهي: سڃاڻپ، تصديق، ۽ اختيار ڏيڻ.

### سڃاڻپ

سڃاڻپ اهو دعويٰ آهي ته ڪو ماڻهو ڪير آهي يا ڪا شيءِ ڇا آهي. جيڪڏهن ڪو شخص چوي ٿو ته "سلام، منهنجو نالو جان ڊو آهي"، ته هو پنهنجي سڃاڻپ بابت دعويٰ ڪري رهيو آهي. بهرحال، سندس دعويٰ صحيح به ٿي سگهي ٿي ۽ غلط به. جان ڊو کي محفوظ ڄاڻ تائين رسائي ڏيڻ کان اڳ اهو تصديق ڪرڻ ضروري ٿيندو ته جيڪو شخص پاڻ کي جان ڊو چئي رهيو آهي، اهو واقعي جان ڊو آهي. عام طور تي اها دعويٰ صارف نالي جي صورت ۾ هوندي آهي. اهو صارف نالو داخل ڪري، جان ڊو دعويٰ ڪري ٿو ته هو اهو ئي شخص آهي، جنهن سان اهو صارف نالو لاڳاپيل آهي.

### تصديق

تصديق سڃاڻپ واري دعويٰ جي تصديق ڪرڻ جو عمل آهي. جڏهن جان ڊو پئسا ڪڍڻ لاءِ بئنڪ ۾ وڃي ٿو، هو بئنڪ ٽيلر کي ٻڌائي ٿو ته هو جان ڊو آهي، يعني سڃاڻپ جي دعويٰ ڪري ٿو. بئنڪ ٽيلر تصويري سڃاڻپ ڏسڻ لاءِ چوي ٿو، تنهن ڪري هو ٽيلر کي پنهنجو ڊرائيونگ لائسنس ڏئي ٿو. بئنڪ ٽيلر لائسنس چيڪ ڪري ٿو ته ان تي جان ڊو ڇپيل آهي يا نه، ۽ لائسنس تي موجود تصوير کي انهيءَ شخص سان ڀيٽي ٿو جيڪو پاڻ کي جان ڊو چوي ٿو. جيڪڏهن تصوير ۽ نالو ان شخص سان ملن ٿا، ته ٽيلر تصديق ڪري چڪو آهي ته جان ڊو واقعي اهو ئي آهي جيڪو هو دعويٰ ڪري ٿو. ساڳيءَ طرح، صحيح پاس ورڊ داخل ڪري صارف اهو ثبوت ڏئي ٿو ته هو اهو ئي شخص آهي، جنهن سان صارف نالو لاڳاپيل آهي.

تصديق لاءِ استعمال ٿيندڙ ڄاڻ جا ٽي مختلف قسم آهن:

* ڪا شيءِ جيڪا ماڻهو ڄاڻي ٿو: جهڙوڪ PIN، پاس ورڊ، يا ماءُ جو شادي کان اڳ وارو نالو.
* ڪا شيءِ جيڪا ماڻهو وٽ آهي: ڊرائيونگ لائسنس يا مقناطيسي سوائپ ڪارڊ.
* ڪا شيءِ جيڪا ماڻهو پاڻ آهي: حياتياتي سڃاڻپون، جن ۾ هٿ جي تري جا نشان، آڱرين جا نشان، آواز جا نشان، ۽ اک جي ريٽينا اسڪين شامل آهن.

مضبوط تصديق لاءِ هڪ کان وڌيڪ قسم جي تصديقي ڄاڻ فراهم ڪرڻ ضروري آهي، جنهن کي ٻن-عنصري تصديق چئجي ٿو. اڄڪلهه ڪمپيوٽر نظامن ۾ صارف نالو سڃاڻپ جي سڀ کان عام صورت آهي ۽ پاس ورڊ تصديق جي سڀ کان عام صورت آهي. صارف نالا ۽ پاس ورڊ پنهنجو مقصد پورو ڪندا رهيا آهن، پر اهي تيزيءَ سان ناڪافي ٿي رهيا آهن. صارف نالا ۽ پاس ورڊ آهستي آهستي وڌيڪ پيچيده تصديقي نظامن سان بدلايا يا مڪمل ڪيا پيا وڃن، جهڙوڪ وقت تي ٻڌل هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ پاس ورڊ الگورٿم.

### اختيار ڏيڻ

جڏهن ڪنهن شخص، پروگرام يا ڪمپيوٽر جي ڪاميابي سان سڃاڻپ ۽ تصديق ٿي وڃي، پوءِ اهو طئي ڪرڻو پوندو ته کيس ڪهڙن ڄاڻ وسيلن تائين رسائي جي اجازت آهي ۽ هو ڪهڙا عمل ڪري سگهي ٿو، جيئن هلائڻ، ڏسڻ، ٺاهڻ، حذف ڪرڻ، يا تبديل ڪرڻ. ان کي اختيار ڏيڻ چيو ويندو آهي. ڄاڻ ۽ ٻين ڪمپيوٽنگ خدمتن تائين رسائي جو اختيار اداري پاليسين ۽ طريقيڪار سان شروع ٿئي ٿو. پاليسيون مقرر ڪن ٿيون ته ڪهڙي ڄاڻ ۽ ڪهڙين ڪمپيوٽنگ خدمتن تائين، ڪير، ۽ ڪهڙين حالتن ۾ رسائي حاصل ڪري سگهي ٿو. پوءِ رسائي ضابطي وارا نظام انهن پاليسين کي لاڳو ڪرڻ لاءِ ترتيب ڏنا ويندا آهن. مختلف ڪمپيوٽنگ نظام مختلف قسمن جي رسائي ضابطي وارن نظامن سان ليس هوندا آهن. ڪجهه نظام مختلف رسائي ضابطي وارن نظامن مان چونڊ جو موقعو به ڏيندا آهن. ڪنهن نظام پاران ڏنل رسائي ضابطي وارو طريقو رسائي ضابطي جي ٽن طريقن مان ڪنهن هڪ تي ٻڌل هوندو، يا ٽنهي طريقن جي گڏيل صورت مان نڪتل ٿي سگهي ٿو.

غير اختياري طريقو سڄي رسائي ضابطي کي مرڪزي انتظام هيٺ گڏ ڪري ٿو. ڄاڻ ۽ ٻين وسيلن تائين رسائي عام طور تي اداري ۾ فرد جي ڪم، يعني ڪردار، يا انهن ڪمن تي ٻڌل هوندي آهي جيڪي فرد کي انجام ڏيڻا هوندا آهن. اختياري طريقو ڄاڻ وسيلن جي خالق يا مالڪ کي انهن وسيلن تائين رسائي کي ضابطي ۾ رکڻ جي صلاحيت ڏئي ٿو. لازمي رسائي ضابطي واري طريقي ۾، رسائي ڄاڻ واري وسيلن کي ڏنل سلامتي درجه بندي جي بنياد تي ڏني يا رد ڪئي ويندي آهي.

اڄ استعمال ٿيندڙ عام رسائي ضابطي وارن نظامن جا مثال شامل آهن: ڪردار تي ٻڌل رسائي ضابطو، جيڪو ڪيترن ترقي يافته ڊيٽابيس انتظام نظامن ۾ موجود آهي؛ UNIX ۽ ونڊوز آپريٽنگ نظامن ۾ ڏنل سادي فائل نظام اجازتون؛ Windows نيٽ ورڪ نظامن ۾ ڏنل گروپ پاليسي آبجيڪٽس؛ ۽ ڪربروس، ريڊيس، ٽيڪيڪس (TACACS)، ۽ ڪيترن فائر والن ۽ روٽرن ۾ استعمال ٿيندڙ سادي رسائي فهرستون.

اثرائتو ٿيڻ لاءِ، پاليسيون ۽ ٻيا سلامتي ضابطا لاڳو ٿيڻ ۽ برقرار رکڻ جهڙا هجڻ گهرجن. اثرائتي پاليسيون يقيني بڻائن ٿيون ته ماڻهن کي پنهنجن عملن لاءِ جوابده رکيو وڃي. مثال طور، حساس يا ملڪيت واري ڄاڻ کي پروسيس ڪندڙ نظامن لاءِ آمريڪي خزاني واري کاتي جون هدايتون بيان ڪن ٿيون ته سڀ ناڪام ۽ ڪامياب تصديق ۽ رسائي ڪوششون لاگ ٿيڻ گهرجن، ۽ ڄاڻ تائين هر رسائي ڪنهن نه ڪنهن قسم جو آڊٽ رستو ڇڏي.

ان کان علاوه، رسائي ضابطي بابت ڳالهائيندي ڄاڻڻ جي ضرورت واري اصول کي لاڳو هجڻ گهرجي. هي اصول ڪنهن شخص کي پنهنجا ملازمتي ڪم انجام ڏيڻ لاءِ رسائي جا حق ڏئي ٿو. هي اصول حڪومت ۾ مختلف سلامتي ڪليئرنسز سان معاملو ڪرڻ وقت استعمال ٿيندو آهي. جيتوڻيڪ ٻن مختلف شعبن جا ٻه ملازم انتهائي ڳجهي ڪليئرنس رکن ٿا، ڄاڻ جي ڏي وٺ لاءِ کين ڄاڻڻ جي ضرورت هجڻ لازمي آهي. ڄاڻڻ جي ضرورت واري اصول تحت، نيٽ ورڪ منتظم ملازم کي گهٽ ۾ گهٽ ضروري اختيار ڏين ٿا، ته جيئن ملازم پنهنجي مقرر حد کان وڌيڪ رسائي حاصل نه ڪري سگهن. ڄاڻڻ جي ضرورت راز داري-سالمیت-دستيابي ٽرائيڊ کي لاڳو ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي ۽ ٽرائيڊ جي راز داري واري حصي تي سڌو اثر وجهي ٿي.

## گهڻ-سطحي بچاءُ

گهڻ-سطحي بچاءَ جو بصر ماڊل
گهڻ-سطحي بچاءُ سلامتي جو هڪ بنيادي فلسفو آهي، جيڪو اهڙن هڪ ٻئي مٿان ايندڙ سلامتي نظامن تي ڀاڙي ٿو، جيڪي الڳ الڳ جزن جي ناڪامي جي صورت ۾ به تحفظ برقرار رکڻ لاءِ ٺاهيا ويندا آهن. هڪ ئي سلامتي قدم تي ڀاڙڻ بدران، اهو ڪلائوڊ ۽ نيٽ ورڪ جي آخري نقطن ٻنهي تي سلامتي ضابطن جي ڪيترن ئي تهن کي گڏ ڪري ٿو. هن طريقي ۾ فائر والن سان مداخلت-سڃاڻپ نظام، اي ميل فلٽرنگ خدمتن سان ڊيسڪ ٽاپ اينٽي وائرس، ۽ روايتي نيٽ ورڪ بچاءَ سان گڏ ڪلائوڊ تي ٻڌل سلامتي جهڙيون گڏيل صورتون شامل آهن.

هي تصور اداري، منطقي، ۽ جسماني ضابطن جي ٽن الڳ تهن ذريعي لاڳو ڪري سگهجي ٿو، يا ان کي بصر ماڊل طور ڏسي سگهجي ٿو، جنهن ۾ ڊيٽا مرڪز ۾ هوندي آهي ۽ ان جي چوڌاري ماڻهو، نيٽ ورڪ سلامتي، ميزبان تي ٻڌل سلامتي، ۽ ايپليڪيشن سلامتي جون تهون هونديون آهن. هي حڪمت عملي ان ڳالهه تي زور ڏئي ٿي ته سلامتي رڳو ٽيڪنالاجي نه آهي، پر ماڻهو ۽ عمل به گڏجي ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته حقيقي وقت جي نگراني ۽ ردعمل اهم جزا آهن.

## درجه بندي

ڄاڻ جي سلامتي ۽ خطري جي انتظام جو هڪ اهم پاسو ڄاڻ جي قدر کي سڃاڻڻ ۽ ڄاڻ لاءِ مناسب طريقيڪار ۽ تحفظ جون گهرجون مقرر ڪرڻ آهي. سڄي ڄاڻ هڪجهڙي نه هوندي آهي، تنهن ڪري سڄي ڄاڻ کي ساڳئي درجي جي تحفظ جي ضرورت نه هوندي آهي. ان لاءِ ڄاڻ کي سلامتي درجه بندي ڏني ويندي آهي. ڄاڻ جي درجه بندي جو پهريون قدم اعليٰ انتظاميا جي ڪنهن ميمبر کي ان مخصوص ڄاڻ جو مالڪ مقرر ڪرڻ آهي، جنهن جي درجه بندي ٿيڻ واري هجي. ان کان پوءِ درجه بندي پاليسي تيار ڪئي ويندي آهي. پاليسي ۾ مختلف درجه بندي ليبلن جو بيان، ڪنهن ڄاڻ کي مخصوص ليبل ڏيڻ جا معيار، ۽ هر درجه بندي لاءِ گهربل سلامتي ضابطا درج ٿيڻ گهرجن.

ڪجهه عنصر جيڪي اثرانداز ٿين ٿا ته ڄاڻ کي ڪهڙي درجه بندي ڏني وڃي، انهن ۾ ڄاڻ جي اداري لاءِ قدر، ڄاڻ جي عمر، ۽ اهو ته ڄاڻ پراڻي يا غير لاڳو ٿي چڪي آهي يا نه، شامل آهن. ڄاڻ جي درجه بندي ڪرڻ وقت قانون ۽ ٻيون ضابطي جون گهرجون پڻ اهم غور طلب ڳالهيون آهن. انفارميشن سسٽمز آڊٽ اينڊ ڪنٽرول ايسوسيئيشن (ISACA) ۽ ان جو *بزنس ماڊل فار انفارميشن سيڪيورٽي* پڻ سلامتي ماهرن لاءِ هڪ اوزار طور ڪم ڪري ٿو، ته جيئن اهي سلامتي کي نظامي نقطه نظر کان جانچي سگهن، اهڙو ماحول ٺهي جتي سلامتي کي جامع نموني سنڀالي سگهجي، ۽ حقيقي خطرن کي منهن ڏئي سگهجي.

ڄاڻ جي سلامتي جي جيڪي درجه بندي ليبل چونڊيا ۽ استعمال ڪيا ويندا، انهن جو قسم اداري جي نوعيت تي دارومدار رکندو، مثال طور:

* ڪاروباري شعبي ۾، اهڙا ليبل: عوامي، حساس، خانگي، رازدار.
* سرڪاري شعبي ۾، اهڙا ليبل: غير درجه بندي ٿيل، غير رسمي، محفوظ، رازدار، ڳجهو، انتهائي ڳجهو، ۽ انهن جا غير انگريزي برابر لفظ.
* مختلف شعبن جي گڏيل جوڙجڪ ۾، ٽريفڪ لائيٽ پروٽوڪول، جيڪو اڇو، سائو، امبر، ۽ ڳاڙهو تي مشتمل آهي.
* ذاتي شعبي ۾، هڪ ليبل جهڙوڪ مالي. هن ۾ پئسن جي انتظام سان لاڳاپيل سرگرميون شامل آهن، جيئن آن لائين بينڪنگ.

اداري جي سڀني ملازمن، گڏوگڏ ڪاروباري ڀائيوارن، کي درجه بندي واري ڍانچي بابت تربيت ڏيڻ لازمي آهي، ۽ کين هر درجه بندي لاءِ گهربل سلامتي ضابطن ۽ سنڀال جي طريقيڪار کي سمجهڻ گهرجي. ڪنهن مخصوص ڄاڻ واري اثاثي کي ڏنل درجه بندي جو وقت بوقت جائزو وٺڻ گهرجي، ته جيئن پڪ ٿئي ته درجه بندي اڃا به ان ڄاڻ لاءِ مناسب آهي، ۽ ان درجه بندي لاءِ گهربل سلامتي ضابطا موجود آهن ۽ صحيح طريقيڪار موجب عمل ۾ آندا پيا وڃن.

## رسائي ضابطو

محفوظ ڄاڻ تائين رسائي انهن ماڻهن تائين محدود هجڻ گهرجي، جن کي ان ڄاڻ تائين رسائي جو اختيار هجي. ڪمپيوٽر پروگرام، ۽ ڪيترين حالتن ۾ اهي ڪمپيوٽر به جيڪي ڄاڻ کي پروسيس ڪن ٿا، پڻ مجاز هجڻ گهرجن. ان لاءِ ضروري آهي ته محفوظ ڄاڻ تائين رسائي کي ضابطي ۾ رکڻ لاءِ نظام موجود هجن. رسائي ضابطي وارن نظامن جي پيچيدگي محفوظ ڪيل ڄاڻ جي قدر جي برابر هجڻ گهرجي؛ ڄاڻ جيتري وڌيڪ حساس يا قيمتي هوندي، ضابطي وارا نظام اوترا وڌيڪ مضبوط هجڻ گهرجن. رسائي ضابطي وارن نظامن جو بنياد سڃاڻپ ۽ تصديق سان شروع ٿئي ٿو.

رسائي ضابطو عام طور تي ٽن مرحلن ۾ سمجهيو ويندو آهي: سڃاڻپ، تصديق، ۽ اختيار ڏيڻ.

### سڃاڻپ

سڃاڻپ اها دعويٰ آهي ته ڪو ماڻهو ڪير آهي يا ڪا شيءِ ڇا آهي. جيڪڏهن ڪو شخص چوي ٿو ته "سلام، منهنجو نالو جان ڊو آهي"، ته هو پنهنجي سڃاڻپ بابت دعويٰ ڪري رهيو آهي. بهرحال، سندس دعويٰ صحيح به ٿي سگهي ٿي ۽ غلط به. جان ڊو کي محفوظ ڄاڻ تائين رسائي ڏيڻ کان اڳ اهو تصديق ڪرڻ ضروري هوندو ته جيڪو شخص پاڻ کي جان ڊو چئي رهيو آهي، اهو واقعي جان ڊو آهي. عام طور تي اها دعويٰ صارف نالي جي صورت ۾ هوندي آهي. اهو صارف نالو داخل ڪري، جان ڊو دعويٰ ڪري ٿو ته هو اهو ئي شخص آهي، جنهن سان اهو صارف نالو لاڳاپيل آهي.

### تصديق

تصديق سڃاڻپ واري دعويٰ جي تصديق ڪرڻ جو عمل آهي. جڏهن جان ڊو پئسا ڪڍڻ لاءِ بئنڪ ۾ وڃي ٿو، هو بئنڪ ٽيلر کي ٻڌائي ٿو ته هو جان ڊو آهي، يعني سڃاڻپ جي دعويٰ ڪري ٿو. بئنڪ ٽيلر تصويري سڃاڻپ ڏسڻ لاءِ چوي ٿو، تنهن ڪري هو ٽيلر کي پنهنجو ڊرائيونگ لائسنس ڏئي ٿو. بئنڪ ٽيلر لائسنس چيڪ ڪري ٿو ته ان تي جان ڊو ڇپيل آهي يا نه، ۽ لائسنس تي موجود تصوير کي انهيءَ شخص سان ڀيٽي ٿو، جيڪو پاڻ کي جان ڊو چوي ٿو. جيڪڏهن تصوير ۽ نالو ان شخص سان ملن ٿا، ته ٽيلر تصديق ڪري چڪو آهي ته جان ڊو واقعي اهو ئي آهي جيڪو هو دعويٰ ڪري ٿو. ساڳيءَ طرح، صحيح پاس ورڊ داخل ڪري صارف اهو ثبوت ڏئي ٿو ته هو اهو ئي شخص آهي، جنهن سان صارف نالو لاڳاپيل آهي.

تصديق لاءِ استعمال ٿيندڙ ڄاڻ جا ٽي مختلف قسم آهن:

* ڪا شيءِ جيڪا ماڻهو ڄاڻي ٿو: جهڙوڪ PIN، پاس ورڊ، يا ماءُ جو شادي کان اڳ وارو نالو.
* ڪا شيءِ جيڪا ماڻهو وٽ آهي: ڊرائيونگ لائسنس يا مقناطيسي سوائپ ڪارڊ.
* ڪا شيءِ جيڪا ماڻهو پاڻ آهي: حياتياتي سڃاڻپون، جن ۾ هٿ جي تري جا نشان، آڱرين جا نشان، آواز جا نشان، ۽ اک جي ريٽينا اسڪين شامل آهن.

مضبوط تصديق لاءِ هڪ کان وڌيڪ قسم جي تصديقي ڄاڻ فراهم ڪرڻ ضروري آهي، جنهن کي ٻن-عنصري تصديق چئجي ٿو. اڄڪلهه ڪمپيوٽر نظامن ۾ صارف نالو سڃاڻپ جي سڀ کان عام صورت آهي ۽ پاس ورڊ تصديق جي سڀ کان عام صورت آهي. صارف نالا ۽ پاس ورڊ پنهنجو مقصد پورو ڪندا رهيا آهن، پر اهي تيزيءَ سان ناڪافي ٿي رهيا آهن. صارف نالا ۽ پاس ورڊ آهستي آهستي وڌيڪ پيچيده تصديقي نظامن سان بدلايا يا مڪمل ڪيا پيا وڃن، جهڙوڪ وقت تي ٻڌل هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ پاس ورڊ الگورٿم.

### اختيار ڏيڻ

جڏهن ڪنهن شخص، پروگرام يا ڪمپيوٽر جي ڪاميابي سان سڃاڻپ ۽ تصديق ٿي وڃي، پوءِ اهو طئي ڪرڻو پوندو ته کيس ڪهڙن ڄاڻ وسيلن تائين رسائي جي اجازت آهي ۽ هو ڪهڙا عمل ڪري سگهي ٿو، جيئن هلائڻ، ڏسڻ، ٺاهڻ، حذف ڪرڻ، يا تبديل ڪرڻ. ان کي اختيار ڏيڻ چيو ويندو آهي. ڄاڻ ۽ ٻين ڪمپيوٽنگ خدمتن تائين رسائي جو اختيار اداري پاليسين ۽ طريقيڪار سان شروع ٿئي ٿو. پاليسيون مقرر ڪن ٿيون ته ڪهڙي ڄاڻ ۽ ڪهڙين ڪمپيوٽنگ خدمتن تائين، ڪير، ۽ ڪهڙين حالتن ۾ رسائي حاصل ڪري سگهي ٿو. پوءِ رسائي ضابطي وارا نظام انهن پاليسين کي لاڳو ڪرڻ لاءِ ترتيب ڏنا ويندا آهن. مختلف ڪمپيوٽنگ نظام مختلف قسمن جي رسائي ضابطي وارن نظامن سان ليس هوندا آهن. ڪجهه نظام مختلف رسائي ضابطي وارن نظامن مان چونڊ جو موقعو به ڏيندا آهن. ڪنهن نظام پاران ڏنل رسائي ضابطي وارو طريقو رسائي ضابطي جي ٽن طريقن مان ڪنهن هڪ تي ٻڌل هوندو، يا ٽنهي طريقن جي گڏيل صورت مان نڪتل ٿي سگهي ٿو.

غير اختياري طريقو سڄي رسائي ضابطي کي مرڪزي انتظام هيٺ گڏ ڪري ٿو. ڄاڻ ۽ ٻين وسيلن تائين رسائي عام طور تي اداري ۾ فرد جي ڪم، يعني ڪردار، يا انهن ڪمن تي ٻڌل هوندي آهي، جيڪي فرد کي انجام ڏيڻا هوندا آهن. اختياري طريقو ڄاڻ وسيلن جي خالق يا مالڪ کي انهن وسيلن تائين رسائي کي ضابطي ۾ رکڻ جي صلاحيت ڏئي ٿو. لازمي رسائي ضابطي واري طريقي ۾، رسائي ڄاڻ واري وسيلن کي ڏنل سلامتي درجه بندي جي بنياد تي ڏني يا رد ڪئي ويندي آهي.

اڄ استعمال ٿيندڙ عام رسائي ضابطي وارن نظامن جا مثال شامل آهن: ڪردار تي ٻڌل رسائي ضابطو، جيڪو ڪيترن ترقي يافته ڊيٽابيس انتظام نظامن ۾ موجود آهي؛ UNIX ۽ Windows آپريٽنگ نظامن ۾ ڏنل سادي فائل نظام اجازتون؛ Windows نيٽ ورڪ نظامن ۾ ڏنل گروپ پاليسي مقصد؛ ۽ ڪربروس، ريڊيس، ٽيڪيڪس، ۽ ڪيترن فائر والن ۽ روٽرن ۾ استعمال ٿيندڙ سادي رسائي فهرستون.

اثرائتو ٿيڻ لاءِ، پاليسيون ۽ ٻيا سلامتي ضابطا لاڳو ٿيڻ ۽ برقرار رکڻ جهڙا هجڻ گهرجن. اثرائتي پاليسيون يقيني بڻائن ٿيون ته ماڻهن کي پنهنجن عملن لاءِ جوابده رکيو وڃي. مثال طور، حساس يا ملڪيت واري ڄاڻ کي پروسيس ڪندڙ نظامن لاءِ آمريڪي خزاني واري کاتي جون هدايتون بيان ڪن ٿيون ته سڀ ناڪام ۽ ڪامياب تصديق ۽ رسائي ڪوششون لاگ ٿيڻ گهرجن، ۽ ڄاڻ تائين هر رسائي ڪنهن نه ڪنهن قسم جو آڊٽ رستو ڇڏي.

ان کان علاوه، رسائي ضابطي بابت ڳالهائيندي ڄاڻڻ جي ضرورت وارو اصول لاڳو هجڻ گهرجي. هي اصول ڪنهن شخص کي پنهنجا ملازمتي ڪم انجام ڏيڻ لاءِ رسائي جا حق ڏئي ٿو. هي اصول حڪومت ۾ مختلف سلامتي ڪليئرنسز سان معاملو ڪرڻ وقت استعمال ٿيندو آهي. جيتوڻيڪ ٻن مختلف شعبن جا ٻه ملازم انتهائي ڳجهي ڪليئرنس رکن ٿا، ڄاڻ جي ڏي وٺ لاءِ کين ڄاڻڻ جي ضرورت هجڻ لازمي آهي. ڄاڻڻ جي ضرورت واري اصول تحت، نيٽ ورڪ منتظم ملازم کي گهٽ ۾ گهٽ ضروري اختيار ڏين ٿا، ته جيئن ملازم پنهنجي مقرر حد کان وڌيڪ رسائي حاصل نه ڪري سگهن. ڄاڻڻ جي ضرورت راز داري-سالمیت-دستيابي ٽرائيڊ کي لاڳو ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي ۽ ٽرائيڊ جي راز داري واري حصي تي سڌو اثر وجهي ٿي.

## ڪرپٽوگرافي

ڄاڻ جي سلامتي ڪرپٽوگرافي کي استعمال ڪري استعمال لائق ڄاڻ کي اهڙي صورت ۾ بدلائي ٿي، جيڪا مجاز صارف کانسواءِ ڪنهن ٻئي لاءِ استعمال لائق نه رهي؛ هن عمل کي انڪرپشن چيو ويندو آهي. جيڪا ڄاڻ رمز بند ڪئي وئي هجي، يعني استعمال کان ٻاهر بڻائي وئي هجي، اها مجاز صارف، جنهن وٽ انڪرپشن ڪنجي هجي، طرفان رمز کولڻ واري عمل ذريعي ٻيهر پنهنجي اصل استعمال لائق صورت ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿي. ڄاڻ جي سلامتي ۾ رمزنگاري ڄاڻ کي غير مجاز يا اتفاقي ظاهر ٿيڻ کان بچائڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن ڄاڻ منتقلي ۾ هجي، برقي يا جسماني طور، ۽ جڏهن ڄاڻ ذخيرو ۾ هجي.

رمزنگاري ڄاڻ جي سلامتي کي ٻيون ڪارائتيون ايپليڪيشنون پڻ فراهم ڪري ٿي، جن ۾ بهتر تصديقي طريقا، پيغام خلاصا، ڊجيٽل صحيحون، انڪار نه ڪرڻ، ۽ رمز بند نيٽ ورڪ رابطن شامل آهن. پراڻيون ۽ گهٽ محفوظ ايپليڪيشنون، جهڙوڪ ٽيل نيٽ ۽ فائل ٽرانسفر پروٽوڪول (FTP)، آهستي آهستي وڌيڪ محفوظ ايپليڪيشنن سان مٽجي رهيون آهن، جهڙوڪ سيڪيور شيل (SSH)، جيڪي رمز بند نيٽ ورڪ رابطن کي استعمال ڪن ٿيون. وائرليس رابطا ڊبليو پي اي/ڊبليو پي اي 2 يا پراڻي ۽ گهٽ محفوظ وائرڊ اڪويولينٽ پرائيويسي (WEP) جهڙن پروٽوڪولن ذريعي رمز بند ڪري سگهجن ٿا. تار وارا رابطا، جهڙوڪ آءِ ٽي يو-ٽي G.hn، رمز بندي لاءِ ايڊوانسڊ انڪرپشن اسٽينڊرڊ (AES)، ۽ تصديق ۽ ڪنجي جي ڏي وٺ لاءِ X.1035 استعمال ڪري محفوظ ڪيا ويندا آهن. گنو پي جي يا پريٽي گڊ پرائيويسي (PGP) جهڙيون سافٽ ويئر ايپليڪيشنون ڊيٽا فائلن ۽ اي ميل کي رمز بند ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿيون.

جيڪڏهن رمزنگاري صحيح نموني لاڳو نه ڪئي وڃي ته اها سلامتي مسئلا پيدا ڪري سگهي ٿي. رمزنگاري حل اهڙن صنعتي طور قبوليل حلن سان لاڳو ڪرڻ گهرجن، جيڪي رمزنگاري جي آزاد ماهرن پاران سخت هم منصب جائزي مان گذريا هجن. رمز بندي ڪنجي جي ڊيگهه ۽ طاقت به هڪ اهم غور طلب ڳالهه آهي. جيڪا ڪنجي ڪمزور يا تمام ننڍي هوندي، اها ڪمزور رمز بندي پيدا ڪندي. رمز بندي ۽ رمز کولڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪنجيون ساڳئي سختي سان محفوظ ڪرڻ گهرجن، جيئن ڪنهن به ٻي رازدار ڄاڻ کي محفوظ ڪيو وڃي. انهن کي غير مجاز ظاهر ٿيڻ ۽ تباهي کان بچائڻ لازمي آهي، ۽ ضرورت وقت اهي دستياب هجڻ گهرجن. عوامي ڪنجي ڍانچو (PKI) حل ڪنجي انتظام سان لاڳاپيل ڪيترن مسئلن کي حل ڪن ٿا.

## عمل

آمريڪي وفاقي سزا بابت هدايتون هاڻي اهو ممڪن بڻائين ٿيون ته ڪارپوريٽ آفيسرن کي پنهنجن ڄاڻ نظامن جي انتظام ۾ مناسب خيال ۽ مناسب جانچ نه ڪرڻ تي ذميوار قرار ڏنو وڃي.

ڄاڻ جي سلامتي جي شعبي ۾، هيرس
مناسب خيال ۽ مناسب جانچ جون هيٺيون وصفون ڏئي ٿو:

> "مناسب خيال اهي قدم آهن، جيڪي اهو ڏيکارڻ لاءِ کنيا وڃن ٿا ته ڪمپني ڪارپوريشن اندر ٿيندڙ سرگرمين جي ذميواري قبول ڪئي آهي ۽ ڪمپني، ان جي وسيلن، ۽ ملازمن کي بچائڻ ۾ مدد لاءِ ضروري قدم کنيا آهن." ۽، [مناسب جانچ اهي] "مسلسل سرگرميون آهن، جيڪي يقيني بڻائن ٿيون ته حفاظتي نظام مسلسل برقرار ۽ ڪم ڪندڙ حالت ۾ رهن."
>
>
>

انهن وصفن ۾ ٻن اهم نقطن تي ڌيان ڏيڻ گهرجي. پهريون، مناسب خيال ۾ اهڙا قدم کنيا وڃن ٿا، جيڪي ڏيکاري سگهجن؛ ان جو مطلب آهي ته انهن قدمن جي تصديق ٿي سگهي ٿي، انهن کي ماپي سگهجي ٿو، يا اهي حقيقي ثبوت به پيدا ڪري سگهن ٿا. ٻيو، مناسب جانچ ۾ مسلسل سرگرميون هونديون آهن؛ ان جو مطلب آهي ته ماڻهو واقعي حفاظتي نظامن جي نگراني ۽ سار سنڀال لاءِ ڪم ڪري رهيا هوندا آهن، ۽ اهي سرگرميون جاري رهنديون آهن.

تنظيمن تي ڄاڻ جي سلامتي لاڳو ڪندي خيال جي فرض تي عمل ڪرڻ جي ذميواري آهي. ڊيوٽي آف ڪيئر رسڪ ايناليسز اسٽينڊرڊ (DoCRA) خطري جي جائزي لاءِ اصول ۽ طريقا مهيا ڪري ٿو. اهو انهن سڀني ڌرين کي نظر ۾ رکي ٿو، جيڪي انهن خطرن کان متاثر ٿي سگهن ٿيون. DoCRA حفاظتي قدمن جو جائزو وٺڻ ۾ مدد ڪري ٿو ته ڇا اهي ٻين کي نقصان کان بچائڻ لاءِ مناسب آهن، جڏهن ته مناسب بار به پيش ڪن ٿا. ڊيٽا ڀڃڪڙين بابت مقدمن ۾ واڌ سان، ڪمپنين کي سلامتي ضابطن، تعميل، ۽ پنهنجي مشن جي وچ ۾ توازن رکڻو پوندو آهي.

### واقعي جي ردعمل جا منصوبا

ڪمپيوٽر سلامتي واقعي جو انتظام، واقعي جي انتظام جي هڪ خاص صورت آهي، جنهن جو ڌيان ڪمپيوٽرن ۽ نيٽ ورڪن تي سلامتي واقعن جي نگراني، سڃاڻپ، ۽ اڳڪٿي لائق طريقي سان جواب ڏيڻ تي هوندو آهي.

تنظيمون اهو ڪم واقعي جي ردعمل منصوبن (IRPs) ذريعي لاڳو ڪن ٿيون، جيڪي سلامتي ڀڃڪڙيون سڃاڻجڻ تي فعال ٿين ٿا. انهن منصوبن ۾ عام طور تي واقعي جي ردعمل ٽيم (IRT) شامل هوندي آهي، جنهن وٽ پينيٽريشن ٽيسٽنگ، ڪمپيوٽر فارنزڪس، ۽ نيٽ ورڪ سلامتي جهڙن شعبن ۾ خاص مهارتون هونديون آهن.

### تبديلي جو انتظام

تبديلي جو انتظام ڄاڻ پروسيسنگ واري ماحول ۾ ٿيندڙ تبديلين کي هدايت ۽ ضابطي ۾ رکڻ جو هڪ باضابطه عمل آهي. ان ۾ ڊيسڪ ٽاپ ڪمپيوٽرن، نيٽ ورڪ، سرورن، ۽ سافٽ ويئر ۾ تبديليون شامل آهن. تبديلي جي انتظام جا مقصد ڄاڻ پروسيسنگ واري ماحول ۾ تبديلين سبب پيدا ٿيندڙ خطرن کي گهٽائڻ ۽ تبديليون ٿيڻ وقت پروسيسنگ ماحول جي استحڪام ۽ ڀروسي جوڳائي کي بهتر ڪرڻ آهن. تبديلي جي انتظام جو مقصد ضروري تبديلين کي لاڳو ٿيڻ کان روڪڻ يا رنڊڪ وجهڻ نه آهي.

ڄاڻ پروسيسنگ واري ماحول ۾ هر تبديلي خطري جو هڪ عنصر متعارف ڪرائي ٿي. ظاهري طور سادي تبديليون به اڻ اميد اثر رکي سگهن ٿيون. انتظاميا جي ڪيترين ذميوارين مان هڪ خطري جو انتظام آهي. تبديلي جو انتظام ڄاڻ پروسيسنگ واري ماحول ۾ تبديلين سبب پيدا ٿيندڙ خطرن کي سنڀالڻ جو هڪ اوزار آهي. تبديلي جي انتظام واري عمل جو هڪ حصو اهو يقيني بڻائي ٿو ته تبديليون اهڙن نامناسب وقتن تي لاڳو نه ٿين، جڏهن اهي اهم ڪاروباري عملن ۾ خلل وجهي سگهن يا لاڳو ٿيندڙ ٻين تبديلين ۾ رڪاوٽ پيدا ڪري سگهن.

هر تبديلي کي منظم ڪرڻ جي ضرورت ناهي. ڪجهه قسم جون تبديليون ڄاڻ پروسيسنگ جي روزاني معمول جو حصو هونديون آهن ۽ اڳواٽ مقرر طريقيڪار تي عمل ڪنديون آهن، جنهن سان پروسيسنگ ماحول لاءِ خطري جي مجموعي سطح گهٽجي ويندي آهي. نئون صارف اڪائونٽ ٺاهڻ يا نئون ڊيسڪ ٽاپ ڪمپيوٽر لڳائڻ اهڙين تبديلين جا مثال آهن، جن لاءِ عام طور تي تبديلي جي انتظام جي ضرورت نه هوندي آهي. بهرحال، صارف فائل شيئرز کي ٻئي هنڌ منتقل ڪرڻ، يا اي ميل سرور کي اپگريڊ ڪرڻ پروسيسنگ ماحول لاءِ گهڻو وڌيڪ خطري وارو عمل آهي ۽ روزاني معمول واري سرگرمي نه آهي. تبديلي جي انتظام ۾ اهم پهريان قدم آهن: (الف) تبديلي جي وصف مقرر ڪرڻ، ۽ اها وصف پهچائڻ، ۽ (ب) تبديلي نظام جو دائرو مقرر ڪرڻ.

تبديلي جو انتظام عام طور تي تبديلي جائزي بورڊ جي نگراني هيٺ هوندو آهي، جيڪو اهم ڪاروباري علائقن، سلامتي، نيٽ ورڪنگ، نظام منتظمين، ڊيٽابيس انتظاميا، ايپليڪيشن ڊولپرن، ڊيسڪ ٽاپ سپورٽ، ۽ هيلپ ڊيسڪ جي نمائندن تي مشتمل هوندو آهي. خودڪار ڪم وهڪري واري ايپليڪيشن جي استعمال سان تبديلي جائزي بورڊ جا ڪم آسان بڻائي سگهجن ٿا. تبديلي جائزي بورڊ جي ذميواري اها آهي ته اداري جا دستاويز ڪيل تبديلي انتظام طريقيڪار پيروي ڪيا وڃن. تبديلي جي انتظام جو عمل هيٺين ريت آهي:

* **درخواست**: ڪو به ماڻهو تبديلي جي درخواست ڪري سگهي ٿو. تبديلي جي درخواست ڪندڙ شخص اهو ئي هجي يا نه هجي، جيڪو تجزيو ڪري يا تبديلي لاڳو ڪري. جڏهن تبديلي جي درخواست ملي ٿي، ته اها شروعاتي جائزي مان گذري سگهي ٿي، ته جيئن طئي ٿئي ته درخواست ڪيل تبديلي اداري جي ڪاروباري ماڊل ۽ عملن سان مطابقت رکي ٿي يا نه، ۽ تبديلي لاڳو ڪرڻ لاءِ گهربل وسيلن جو اندازو لڳائي سگهجي.
* **منظوري**: انتظاميا ڪاروبار هلائي ٿي ۽ وسيلن جي ورڇ تي ضابطو رکي ٿي، تنهن ڪري انتظاميا کي تبديلي جي درخواستن کي منظور ڪرڻ ۽ هر تبديلي لاءِ ترجيح مقرر ڪرڻي پوندي آهي. انتظاميا تبديلي جي درخواست رد ڪري سگهي ٿي جيڪڏهن تبديلي ڪاروباري ماڊل، صنعتي معيارن، يا بهترين عملن سان مطابقت نه رکي. انتظاميا تبديلي جي درخواست ان صورت ۾ به رد ڪري سگهي ٿي، جيڪڏهن تبديلي لاءِ گهربل وسيلا انهن وسيلن کان وڌيڪ هجن، جيڪي ان تبديلي لاءِ مختص ڪري سگهجن ٿا.
* **رٿابندي**: تبديلي جي رٿابندي ۾ تجويز ڪيل تبديلي جو دائرو ۽ اثر معلوم ڪرڻ؛ تبديلي جي پيچيدگي جو تجزيو ڪرڻ؛ وسيلن جي ورڇ؛ ۽ لاڳو ڪرڻ ۽ واپس موٽڻ وارن منصوبن کي تيار ڪرڻ، جانچڻ، ۽ دستاويز ڪرڻ شامل آهي.
* **جاچ**: هر تبديلي کي پيداوار واري ماحول تي لاڳو ڪرڻ کان اڳ هڪ محفوظ جاچ واري ماحول ۾ جانچڻ گهرجي، جيڪو حقيقي پيداوار واري ماحول سان ويجهڙائيءَ سان ملندڙ هجي. واپس موٽڻ واري منصوبي کي به جانچڻ گهرجي.
* **شيڊيول ڪرڻ**: تبديلي جائزي بورڊ جي ذميواري جو هڪ حصو اهو آهي ته تجويز ڪيل لاڳو ڪرڻ واري تاريخ جو جائزو وٺي، ته جيئن ٻين شيڊيول ٿيل تبديلين يا اهم ڪاروباري سرگرمين سان ممڪن ٽڪراءُ معلوم ڪري، تبديلين جي شيڊيول ٺاهڻ ۾ مدد ڪري.
* **اطلاع ڏيڻ**: جڏهن ڪا تبديلي شيڊيول ٿي وڃي، تڏهن ان بابت اطلاع ڏيڻ لازمي آهي. اطلاع ڏيڻ جو مقصد ٻين کي موقعو ڏيڻ آهي ته اهي تبديلي جائزي بورڊ کي ٻين تبديلين يا اهم ڪاروباري سرگرمين بابت ياد ڏيارين، جيڪي تبديلي شيڊيول ڪرڻ وقت نظرانداز ٿي ويون هجن. اطلاع ڏيڻ سان هيلپ ڊيسڪ ۽ صارفن کي به خبر پوي ٿي ته تبديلي ٿيڻ واري آهي. تبديلي جائزي بورڊ جي ٻي ذميواري اها آهي ته شيڊيول ٿيل تبديلين بابت صحيح نموني انهن ماڻهن کي اطلاع ڏنو ويو آهي، جيڪي تبديلي کان متاثر ٿيندا يا ٻي صورت ۾ تبديلي ۾ دلچسپي رکن ٿا.
* **لاڳو ڪرڻ**: مقرر تاريخ ۽ وقت تي، تبديليون لاڳو ڪرڻ گهرجن. رٿابندي واري عمل جو حصو لاڳو ڪرڻ جو منصوبو، جاچ جو منصوبو، ۽ واپس موٽڻ جو منصوبو تيار ڪرڻ هو. جيڪڏهن تبديلي جي لاڳو ٿيڻ ۾ ناڪامي ٿئي، يا لاڳو ٿيڻ کان پوءِ جاچ ناڪام ٿئي، يا ٻيا "ڊراپ ڊيڊ" معيار پورا ٿي وڃن، ته واپس موٽڻ وارو منصوبو لاڳو ڪرڻ گهرجي.
* **دستاويز ڪرڻ**: سڀ تبديليون دستاويز ٿيڻ گهرجن. دستاويزن ۾ تبديلي جي شروعاتي درخواست، ان جي منظوري، ان کي ڏنل ترجيح، لاڳو ڪرڻ، جاچ ۽ واپس موٽڻ جا منصوبا، تبديلي جائزي بورڊ جي تنقيدي جائزي جا نتيجا، تبديلي لاڳو ٿيڻ جي تاريخ/وقت، ان کي لاڳو ڪندڙ شخص، ۽ اهو ته تبديلي ڪاميابيءَ سان لاڳو ٿي، ناڪام ٿي يا ملتوي ٿي، شامل آهن.
* **تبديلي کان پوءِ جائزو**: تبديلي جائزي بورڊ کي تبديلين جو لاڳو ٿيڻ کان پوءِ جائزو وٺڻ گهرجي. ناڪام ۽ واپس موٽايل تبديلين جو جائزو وٺڻ خاص طور اهم آهي. جائزي بورڊ کي پيش آيل مسئلن کي سمجهڻ ۽ بهتري وارن علائقن کي ڳولڻ جي ڪوشش ڪرڻ گهرجي.

## ببليوگرافي

* Allen, Julia H. (2001). *The CERT Guide to System and Network Security Practices*. Boston, MA: Addison-Wesley. ISBN 978-0-201-73723-3.
* Krutz, Ronald L.; Russell Dean Vines (2003). *The CISSP Prep Guide* (Gold ڇاپو). Indianapolis, IN: Wiley. ISBN 978-0-471-26802-4.
* Layton, Timothy P. (2007). *Information Security: Design, Implementation, Measurement, and Compliance*. Boca Raton, FL: Auerbach publications. ISBN 978-0-8493-7087-8.
* McNab, Chris (2004). *Network Security Assessment*. Sebastopol, CA: O'Reilly. ISBN 978-0-596-00611-2.
* Peltier, Thomas R. (2001). *Information Security Risk Analysis*. Boca Raton, FL: Auerbach publications. ISBN 978-0-8493-0880-2.
* Peltier, Thomas R. (2002). *Information Security Policies, Procedures, and Standards: guidelines for effective information security management*. Boca Raton, FL: Auerbach publications. ISBN 978-0-8493-1137-6.
* White, Gregory (2003). *All-in-one Security+ Certification Exam Guide*. Emeryville, CA: McGraw-Hill/Osborne. ISBN 978-0-07-222633-1.
* Dhillon, Gurpreet (2007). *Principles of Information Systems Security: text and cases*. NY: John Wiley & Sons. ISBN 978-0-471-45056-6.
* Whitman, Michael; Mattord, Herbert (2017). *Principles of Information Security*. سينگيج. ISBN 978-1-337-10206-3.

## قانون ۽ ضابطا

پرائيويسي انٽرنيشنل جي 2007ع واري رازداري درجابندي
سائو: تحفظ ۽ حفاظتي بندوبست
ڳاڙهو: عام نگراني وارا سماج
هيٺ دنيا جي مختلف حصن ۾ حڪومتي قانونن ۽ ضابطن جي جزوي فهرست ڏنل آهي، جن جو ڊيٽا پروسيسنگ ۽ ڄاڻ جي سلامتي تي اهم اثر آهي، اڳ رهيو آهي، يا مستقبل ۾ رهندو. صنعت جي اهم شعبن جا ضابطا به شامل ڪيا ويا آهن، جڏهن انهن جو ڄاڻ جي سلامتي تي اهم اثر هجي.

* برطانيا جو ڊيٽا پروٽيڪشن ايڪٽ 1998 ماڻهن سان لاڳاپيل ڄاڻ جي پروسيسنگ کي ضابطي ۾ آڻڻ لاءِ نيون شقون مهيا ڪري ٿو، جن ۾ اهڙي ڄاڻ حاصل ڪرڻ، رکڻ، استعمال ڪرڻ يا ظاهر ڪرڻ شامل آهي. يورپي يونين ڊيٽا پروٽيڪشن ڊائريڪٽو (EUDPD) تقاضو ڪري ٿو ته سڀئي يورپي يونين ميمبر قومي ضابطا اختيار ڪن، ته جيئن سڄي يورپي يونين ۾ شهرين جي ڊيٽا رازداري جي تحفظ کي معياري بڻائي سگهجي.
* ڪمپيوٽر مس يوز ايڪٽ 1990 برطانيا جي پارليامينٽ جو هڪ قانون آهي، جيڪو ڪمپيوٽر ڏوهن، مثال طور هيڪنگ، کي فوجداري ڏوهه بڻائي ٿو. هي قانون اهڙو نمونو بڻجي ويو آهي، جنهن مان ڪينياڊا ۽ آئرلينڊ سميت ڪيترن ٻين ملڪن پنهنجا ڄاڻ سلامتي قانون ٺاهڻ وقت اثر ورتو.
* يورپي يونين جي ڊيٽا ريٽينشن ھدايت، جيڪا رد ڪئي وئي، انٽرنيٽ سروس فراهم ڪندڙن ۽ فون ڪمپنين کان تقاضو ڪندي هئي ته موڪليل هر برقي پيغام ۽ ڪيل هر فون ڪال بابت ڊيٽا ڇهن مهينن کان ٻن سالن تائين محفوظ رکن.
* فيملي ايجوڪيشنل رائيٽس اينڊ پرائيويسي ايڪٽ (FERPA) (سانچو:Usc g; 34 CFR Part 99) آمريڪا جو وفاقي قانون آهي، جيڪو شاگردن جي تعليمي رڪارڊن جي رازداري جي حفاظت ڪري ٿو. هي قانون انهن سڀني اسڪولن تي لاڳو ٿئي ٿو، جيڪي آمريڪي تعليم کاتي جي ڪنهن لاڳو پروگرام تحت فنڊ حاصل ڪن ٿا. عام طور تي، اسڪولن کي شاگرد جي تعليمي رڪارڊ مان ڪا به ڄاڻ جاري ڪرڻ لاءِ والدين يا اهل شاگرد کان لکت ۾ اجازت وٺڻي پوندي آهي.
* فيڊرل فنانشل انسٽيٽيوشنز ايگزامينيشن ڪائونسل (FFIEC) جون آڊيٽرن لاءِ سلامتي هدايتون آن لائين بئنڪنگ سلامتي جون گهرجون بيان ڪن ٿيون.
* 1996ع جو هيلٿ انشورنس پورٽيبلٽي اينڊ اڪائونٽيبلٽي ايڪٽ (HIPAA) برقي صحت سنڀال ٽرانزيڪشنز لاءِ قومي معيارن ۽ فراهم ڪندڙن، صحت انشورنس منصوبن، ۽ ملازمن لاءِ قومي سڃاڻپن اختيار ڪرڻ جو تقاضو ڪري ٿو. ان کان علاوه، اهو صحت سنڀال فراهم ڪندڙن، انشورنس فراهم ڪندڙن ۽ ملازمن کان صحت ڊيٽا جي سلامتي ۽ رازداري جي حفاظت جو تقاضو ڪري ٿو.
* 1999ع جو گرام–ليچ–بليلي ايڪٽ (GLBA)، جنهن کي 1999ع جو فنانشل سروسز ماڊرنائيزيشن ايڪٽ به چيو وڃي ٿو، خانگي مالي ڄاڻ جي رازداري ۽ سلامتي جي حفاظت ڪري ٿو، جيڪا مالي ادارا گڏ، محفوظ ۽ پروسيس ڪن ٿا.
* ساربينز–آڪسلي ايڪٽ (SOX) جي سيڪشن 404 عوامي طور واپار ٿيندڙ ڪمپنين کان تقاضو ڪري ٿي ته اهي هر مالي سال جي آخر ۾ جمع ڪرايل سالياني رپورٽن ۾ مالي رپورٽنگ لاءِ پنهنجي اندروني ضابطن جي اثرائتيت جو جائزو وٺن. چيف انفارميشن آفيسر انهن نظامن جي سلامتي، درستگي ۽ ڀروسي جوڳائي جا ذميوار هوندا آهن، جيڪي مالي ڊيٽا کي سنڀالين ۽ رپورٽ ڪن ٿا. هي قانون عوامي طور واپار ٿيندڙ ڪمپنين کان اهو به تقاضو ڪري ٿو ته اهي آزاد آڊيٽرن سان ڪم ڪن، جيڪي انهن جي جائزي جي صحيح هجڻ جي تصديق ۽ رپورٽ ڪن.
* پيمنٽ ڪارڊ انڊسٽري ڊيٽا سيڪيورٽي اسٽينڊرڊ (PCI DSS) ادائيگي اڪائونٽ ڊيٽا جي سلامتي وڌائڻ لاءِ جامع گهرجون قائم ڪري ٿو. اهو PCI سيڪيورٽي اسٽينڊرڊز ڪائونسل جي باني ادائيگي برانڊن، جن ۾ امريڪن ايڪسپريس، ڊسڪور فنانشل سروسز، JCB، ماسٽر ڪارڊ ورلڊوائيڊ، ۽ ويزا انٽرنيشنل شامل آهن، پاران تيار ڪيو ويو، ته جيئن عالمي سطح تي يڪسان ڊيٽا سلامتي قدمن جي وسيع قبوليت ۾ مدد ملي. PCI DSS هڪ گهڻ رخا سلامتي معيار آهي، جنهن ۾ سلامتي انتظام، پاليسين، طريقيڪار، نيٽ ورڪ اڏاوت، سافٽ ويئر ڊزائن، ۽ ٻين اهم حفاظتي قدمن جون گهرجون شامل آهن.
* رياستي سلامتي ڀڃڪڙي اطلاع قانون، جهڙوڪ ڪيليفورنيا ۽ ٻيا ڪيترائي، ڪاروبارن، غير منافع بخش ادارن، ۽ رياستي ادارن کان تقاضو ڪن ٿا ته اهي صارفن کي اطلاع ڏين، جڏهن غير رمز بند "ذاتي ڄاڻ" متاثر، گم، يا چوري ٿي سگهي ٿي.
* ڪينيڊا جو پرسنل انفارميشن پروٽيڪشن اينڊ اليڪٽرانڪ ڊاڪيومينٽس ايڪٽ (PIPEDA) ڪجهه حالتن ۾ گڏ ڪيل، استعمال ڪيل يا ظاهر ڪيل ذاتي ڄاڻ جي حفاظت ڪري برقي واپار جي حمايت ۽ واڌاري ڪري ٿو، ڄاڻ يا ٽرانزيڪشنز کي پهچائڻ يا رڪارڊ ڪرڻ لاءِ برقي وسيلن جي استعمال جي اجازت ڏئي ٿو، ۽ ڪينيڊا ايويڊنس ايڪٽ، اسٽيچوٽري انسٽرومينٽس ايڪٽ ۽ اسٽيچوٽ ريويزن ايڪٽ ۾ ترميم ڪري ٿو.
* يونان جي هيلينڪ اٿارٽي فار ڪميونيڪيشن سيڪيورٽي اينڊ پرائيويسي (ADAE) (قانون 165/2011) گهٽ ۾ گهٽ ڄاڻ سلامتي ضابطا قائم ۽ بيان ڪري ٿي، جيڪي يونان ۾ برقي رابطي جا نيٽ ورڪ ۽/يا خدمتون فراهم ڪندڙ هر ڪمپني کي گراهڪن جي راز داري بچائڻ لاءِ لاڳو ڪرڻ گهرجن. انهن ۾ انتظامي ۽ فني ٻئي ضابطا شامل آهن، مثال طور لاگ رڪارڊ ٻه سال محفوظ رکڻ گهرجن.
* يونان جي هيلينڪ اٿارٽي فار ڪميونيڪيشن سيڪيورٽي اينڊ پرائيويسي (ADAE) (قانون 205/2013) يوناني ٽيلي ڪميونيڪيشن ڪمپنين پاران مهيا ڪيل خدمتن ۽ ڊيٽا جي سالمیت ۽ دستيابي جي تحفظ تي مرڪوز آهي. هي قانون انهن ۽ ٻين لاڳاپيل ڪمپنين کي مناسب ڪاروباري تسلسل منصوبن ۽ اضافي ڍانچن کي ٺاهڻ، لاڳو ڪرڻ ۽ جانچڻ تي مجبور ڪري ٿو.
* آمريڪي بچاءُ کاتي (DoD) 2004ع ۾ DoD ھدايت 8570 جاري ڪئي، جنهن کي DoD ھدايت 8140 سان پورو ڪيو ويو. ان تحت DoD جي سڀني ملازمن ۽ DoD جي سڀني ٺيڪيداري عملي لاءِ، جيڪي ڄاڻ جي يقين دهاني وارن ڪردارن ۽ سرگرمين ۾ شامل آهن، مختلف صنعتي ڄاڻ ٽيڪنالاجي (IT) سرٽيفڪيشنز حاصل ڪرڻ ۽ برقرار رکڻ لازمي بڻايو ويو، ته جيئن نيٽ ورڪ ڍانچي جي بچاءَ ۾ شامل سڀني DoD عملي وٽ IT صنعت ۾ مڃيل ڄاڻ، صلاحيتن ۽ قابليتن (KSA) جي گهٽ ۾ گهٽ سطح يقيني بڻائي سگهجي. اينڊرسن ۽ ريئمرز (2019) رپورٽ ڪن ٿا ته اهي سرٽيفڪيشنز CompTIA جي A+ ۽ Security+ کان وٺي ICS2.org جي CISSP وغيره تائين پکڙيل آهن.

## وڌيڪ مطالعي لاءِ

* اينڊرسن، ڪي.، "بدلجندڙ مارڪيٽ لاءِ آءِ ٽي سلامتي جي ماهرن کي ارتقا ڪرڻ لازمي آهي"، *ايس سي ميگزين*، 12 آڪٽوبر 2006ع.
* ايسيٽونو، وي.، "ڄاڻي سلامتيءَ جا نمونا (Paradigms)"، *آءِ ايس ايس اي جرنل*، سيپٽمبر 2005ع.
* چڪ ايسٽم، سي.، *ڪمپيوٽر سلامتي جا بنيادي اصول (ٻيو ايڊيشن)*، پيئرسن ايجوڪيشن، 2011ع.
* ليمبو، ٽي.، "ISO/IEC 27001: ڄاڻي سلامتي سرٽيفڪيشن جو مستقبل"، *آءِ ايس ايس اي جرنل*، نومبر 2006ع.
* ڊسٽن، ڊي.، "آگاهي ته توهان جي ڊيٽا ڪيئن استعمال ٿي رهي آهي ۽ ان بابت ڇا ڪرڻ گهرجي"، *سي ڊي آر بلاگ*، مئي 2017ع.
* ڍلن، جي.، "ڄاڻي نظامن جي سلامتي جو فڪري بنياد"، *جرنل آف انفارميشن سسٽمز سيڪيورٽي*، جلد 19، شمارو 2.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

* DoD IA Policy Chart آرڪائيو ڪيا ويا 2011-09-06 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. on the DoD Information Assurance Technology Analysis Center web site.
* patterns & practices Security Engineering Explained
* IWS – Information Security Chapter آرڪائيو ڪيا ويا 2019-11-08 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
* Ross Anderson's book "Security Engineering"

سانچو:Computer science
سانچو:SecurityType
سانچو:Information security