# چيني ڪئلينڊر

| چيني ڪئلينڊر |
| --- |
| روایتي چیني | 農曆 |
| آسان چیني اکر | 农历 |
| لغوي معنیٰ | "زرعي ڪئلينڊر" |
|

| انتساخ |
| --- |
| مينڊرين |
| - ھانیو پنین | nónglì |

 |

تونگ شنگ (Tung Shing)، هڪ علم نجوم جو ڪتاب جيڪو چيني ڪئلينڊر سان جڙيل آهي، شاديءَ ۽ ٻين اهم تقريبن لاءِ مبارڪ ڏينهن چونڊڻ ۾ مدد ڪري ٿو.
**چيني ڪئلينڊر** هڪ شمسي قمري ڪئلينڊر آهي جيڪو چيني ماڻهن پاران تيار ڪيو ويو يا عام طور تي استعمال ڪيو وڃي ٿو. قديم تاريخي متنن ۾ ڪل 102 ڪئلينڊرن جو رڪارڊ موجود آهي. ان کان علاوه، چيني ثقافت کان متاثر ٿي ڪورين، جاپاني ۽ ويٽنامي ماڻهن به پنهنجا ڪئلينڊر تيار ڪيا آهن.

هڪ چيني ڪئلينڊر ٻارنهن مهينن تي ٻڌل هوندو آهي، جيڪي چنڊ جي مرحلن سان مطابقت رکن ٿا. سال کي موسمن سان هم آهنگ رکڻ لاءِ ضرورت پوڻ تي هڪ واڌو مهينو (intercalation) شامل ڪيو ويندو آهي. ان ۾ 24 شمسي اصطلاح (solar terms) پڻ آهن، جيڪي سج جي پوزيشن ۽ آبهوا جي تبديلين کي ٽريڪ ڪن ٿا. چيني ڪئلينڊر ۾ **سياري جو انقلاب** (winter solstice) سڀ کان اهم نقطو آهي، جيڪو سال جي يارهين مهيني ۾ اچڻ گهرجي.

جيتوڻيڪ جديد چين سرڪاري مقصدن لاءِ عيسوي ڪئلينڊر (Gregorian calendar) استعمال ڪري ٿو، پر روايتي ڪئلينڊر اڃا تائين ثقافتي طور تي اهم آهي، خاص طور تي چيني نئون سال ۽ ٻين ڏڻن جي تاريخ مقرر ڪرڻ لاءِ.

## اشتقاق (Etymology)

ڪئلينڊر لاءِ چيني لفظ 曆 (lì) آهي، جيڪو قديم دور ۾ ٻين صورتن جهڙوڪ 歷 يا 厤 ۾ لکيو ويندو هو. هن جو بنيادي روپ 秝 آهي، جنهن ۾ چانورن جي ٻن ٻوٽن (禾) کي هڪ ٻئي جي برابر ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو وقت ۽ ترتيب جي علامت آهي.

عام طور تي استعمال ٿيندڙ اصطلاح هي آهن:

* **نونگلي ڪئلينڊر** (農曆): زرعي ڪئلينڊر.
* **هانلي ڪئلينڊر** (漢曆): هان چيني ڪئلينڊر.

## سالن جي ڳڻپ جو نظام

قديم چين ۾ سالن جي ڳڻپ شهنشاهه جي تخت تي ويهڻ يا ڪنهن نئين دور (era) جي نالي سان ڪئي ويندي هئي. پهريون سرڪاري دور جو نالو *جيانيوان* (Jiànyuán) هو، جيڪو 140 ق.م ۾ شروع ٿيو.

### ايپوڪس (Epochs)

چيني ڪئلينڊر جي شروعاتي نقطي (epoch) طور مختلف تاريخون استعمال ڪيون ويون آهن. سڀ کان مشهور "پيلو شهنشاهه" (Yellow Emperor) وارو سال آهي:

| دور | چيني نالو | شروعات | عيسوي سال سان فرق |
| --- | --- | --- | --- |
| پيلو شھنشاھ (Huángdì) | 黄帝紀年 | 2697 ق.م يا 2698 ق.م | عيسوي سال + 2697 |
| ڪنفيوشس سال | 孔子紀年 | 551 ق.م | عيسوي سال + 551 |

## تاريخ

### شمسي ڪئلينڊر

روايتي شمسي قمري ڪئلينڊر 771 ق.م کان 476 ق.م جي وچ ۾ تيار ٿيو. ان کان اڳ مصر وانگر چين ۾ به خالص شمسي ڪئلينڊر استعمال ٿيندا هئا.

هڪ نسخو **پنج عنصرن وارو ڪئلينڊر** (五行曆) هو، جنهن ۾ 365 ڏينهن جي سال کي 72 ڏينهن جي پنجن مرحلن ۾ ورهايو ويندو هو (ٻاٽ، باهه، ڌرتي، ڌاتو ۽ پاڻي).

### مختلف خاندانن جا ڪئلينڊر

* **زائو خاندان (Zhou Dynasty):** پهريون شمسي قمري ڪئلينڊر متعارف ڪرايو، جنهن ۾ سال جي شروعات سياري جي انقلاب کان اڳ واري نئين چنڊ کان ٿيندي هئي.
* **ڇن خاندان (Qin Dynasty):** ڇن شهنشاهه پهرين چين کي متحد ڪرڻ کانپوءِ نئون ڪئلينڊر متعارف ڪرايو، جنهن ۾ سال جو پهريون مهينو يارهون مهينو هوندو هو.

### هان خاندان جو تائيچو (Tàichū) ڪئلينڊر

شهنشاهه وو (Emperor Wu) 104 ق.م ۾ تائيچو ڪئلينڊر متعارف ڪرايو. هن ۾ شمسي سال جو مدو تقريباً $365.25$ ڏينهن مقرر ڪيو ويو. هن ڪئلينڊر ۾ 24 شمسي اصطلاحن کي باقاعدي شامل ڪيو ويو، جنهن ۾ سال کي $15^\circ$ جي 24 حصن ۾ ورهايو ويو. جيڪڏهن ڪنهن مهيني ۾ "مڊ-ڪلائميٽ" (mid-climate) نه ايندو هو، ته ان کي واڌو يا ليپ مهينو قرار ڏنو ويندو هو.

## پڻ ڏسو

* چيني نئون سال
* چيني بروج (Zodiac)
* سياري جو انقلاب

## حوالا

سانچو:History of science and technology in China