Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ڏنگيون

|  |
| --- |
| ڏنگيون |
|

| ( ) | { } | [ ] |
| --- | --- | --- |
| ننڍي ڏنگي | وچئين ڏنگي | وڏي ڏنگي |

 |
|
| * v
* t
* e
 |

ڏنگيون \_\_(Brackets):

لکيل يا ڳالھايل لفظن (Quotations) ۾ جيڪڏھن ڪا سمجھاڻي ڏيڻي هوندي آهي تھ اھا ڏنگين ۾ لکبي آهي. ڪنھن جملي ۾ ڪو اھڙو لفظ ھجي، جنھن جي وضاحت ضروري سمجھجي، تھ ان جي معنيٰ ڏنگين ۾ لکبي. مثال: ڪالھه سينيٽ (يونيورسٽيءَ جي) جي ميٽنگ ھئي. جملي ۾ ڪا رقم انگن ۾ لکيل ھجي تھ اکرن ۾ اھا ڏنگين ۾ لکبي، ۽ جي اکرن ۾ ھجي تھ انگ ڏنگين ۾ لکبا. مثال: ھن کان 100 (سئو) رپيا مليا. جيڪڏھن ڪنھن لکڻيءَ ۾ ڪو حوالو اتي جو اتي ڏيڻو ھجي، تھ اھو بھ ڏنگين ۾ لکبو.مثال: مزدورن کي سال جون 25 موڪلون ڪرڻ جو حق حاصل اھي. (ليبر لاز، صفحو......)
ڏنگيون (انگریزی: Brackets) جڏھن ڪنھن جملي مان ھڪ ئي مقدار مراد ھوندي آھي تہ ان کي ڏنگين ۾ بند ڪيو ويندو آھي۔ ڏنگي جون علامتون، **ننڍي ڏنگي** ( )، **وچئين ڏنگي** { }، **وڏي ڏنگي** [ ] آھن۔ ڪڏھن ڪڏھن ڪنھن جملي کي ڏنگين جي اندر بند ڪرڻ جي بجاءِ ان تي خط عرض ٺاھيو ويندو آھي۔

## پڻ ڏسو

* وقفن جون علامتون

## حوالا
# نحويات

**نحويات** (Syntax) جيئن علم صرف، صرفين، ان جي مختلف صورتن ۽ بناوتن سان بحث ڪري ٿو. تيئن عدم نحو وري جملن ۽ ان جي جزن جي بناوتن، سٽائن، نمونن، نسبتن ۽ عملن سان بحث ڪري ٿو. پر جيئن ته هڪ لفظ به ڪڏهن ڪڏهن جملي جو ڪم ڏيئي ٿو ۽ جملي جا آخرين جزا به لفظ آهن، تنهن ڪري جديد لسانيات ”لفظ“ کي علم نحو جو مرڪز بڻايو آهي ۽ نه جملي کي. علم نحو لفظن جي صورتن ۽ جوڙجڪن سان بحث نٿو ڪري. اهو ڪم علم صرف جي حوالي آهي. مگر علم نحو هن بحث کي نباهي ٿو ته ڪيئن لفظ پاڻ ۾ ملن ٿا (Cohere) ۽ جملن اندر ڪهڙو ڪارج ڪن ٿا.

## حوالا
# بيٺڪيت

**بيٺڪيت** (colonialism)، هڪ طاقت ڪنھن ملڪ يا رياست کي مفلوج ڪري پنھنجي حڪومت ۽ نظام مڙهي تہ ان کي بيٺڪيت سڏجي ٿو، حقيقي بيٺڪيت جون ٻہ اهم نشانيون آهن: هڪ بيٺڪيت طور مغلوب زمين کي ڪابہ حقيقي سياسي آزاد نہ هجي. ٻيو تہ بيٺڪيت جي پيداواري وسيلن کي غالب طاقت جي ڀلائي ۽ شاهوڪاري لاءِ استعمال ڪجي.

## حوالا
# صنعتي انقلاب

|  |
| --- |
| فائل:Steam engine James Watt.jpgجيمس واٽ جو ٻاپھاري انجڻ (Steam Engine)، جيڪو صنعتي انقلاب جي هڪ اهم ايجاد هئي. |
| تاريخ | اٽڪل 1760ع کان 1840ع تائين (پهريون مرحلو) |
| شريڪ | برطانوي موجد، هاري، پورهيت ۽ سرمائيدار. |
| نتيجا | هٿ جي ڪم جي جاءِ مشينن ورتي؛ ڪارخانن جو قيام؛ شهري آباديءَ ۾ واڌ. |

**صنعتي انقلاب** (Industrial Revolution) عالمي معيشت ۾ هڪ اهڙو عبوري دور هو جنهن ۾ دستي پيداوار جي طريقن جي جاءِ مشينن ورتي. هن جي شروعات 1760ع جي لڳ ڀڳ برطانيه مان ٿي ۽ 1840ع تائين هي سڄي يورپ ۽ آمريڪا ۾ پکڙجي ويو. هي انقلاب زراعت کانپوءِ انساني تاريخ جو سڀ کان اهم واقعو آهي جنهن انساني زندگيءَ جي هر پهلوءَ کي تبديل ڪري ڇڏيو.

## اهم ايجادون ۽ تبديليون

صنعتي انقلاب دوران ڪيتريون ئي فني ۽ سائنسي ايجادون ٿيون جن پيداوار کي ڪيترائي ڀيرا وڌائي ڇڏيو:

* **ٽيڪسٽائيل انڊسٽري:** ڪپڙي جي صنعت پهرين هئي جنهن مشينن جو استعمال شروع ڪيو.
* **ٻاپھاري طاقت (Steam Power):** ٻاپھاري انجڻ جي ايجاد سان ڪارخانن ۽ آمد و رفت (ٽرينن ۽ جهازن) ۾ انقلاب اچي ويو.
* **لوهه ۽ ڪيميائي عمل:** لوهه کي ڳارڻ ۽ صاف ڪرڻ جا نوان طريقا متعارف ٿيا.
* **فئڪٽري سسٽم:** گهرن ۾ ڪم ڪرڻ جي بجاءِ مزدورن وڏن ڪارخانن ۾ ڪم ڪرڻ شروع ڪيو.

## انقلاب جا سبب

برطانيه هن انقلاب جو مرڪز هو ڇاڪاڻ ته:

1. ان وٽ وڏيون نوآباديات (Colonies) هيون جتان کيس خام مال ملي ٿو.
2. برطانيه ۾ ملڪيت جي حقن (Property Rights) بابت قانون مضبوط هئا.
3. ڪوئلي ۽ لوهه جا ذخيرا گهڻي مقدار ۾ موجود هئا.
4. واپار جي واڌاري ۽ سرمائيداري نظام کي هٿي ملي چڪي هئي.

## اثرات

صنعتي انقلاب جا اثر تمام گهڻا هئا:

* **معاشي واڌ:** في ماڻهو جي ڊي پي (GDP) ۾ پهريون ڀيرو مسلسل واڌ ٿي.
* **شهريت (Urbanization):** ماڻهو ٻهراڙين مان لڏي شهرن ۾ آباد ٿيا ته جيئن ڪارخانن ۾ ڪم ڪري سگهن.
* **رهڻ جو معيار:** گهڻي وقت کانپوءِ عام ماڻهن جي رهڻي ڪهڻي جي معيار ۾ بهتري اچڻ شروع ٿي.
* **آباديءَ ۾ واڌ:** خوراڪ جي گهڻائي ۽ طبي سهولتن جي ڪري آبادي تيزيءَ سان وڌي.

## ٻيو صنعتي انقلاب

1870ع کانپوءِ "ٻيو صنعتي انقلاب" شروع ٿيو، جنهن ۾ فولاد (Steel) جي تياري، بجليءَ جو استعمال، ۽ ماس پروڊڪشن (Mass Production) جي شروعات ٿي. هن دور ۾ ٽيليگراف ۽ ريلوي نيٽ ورڪ سڄي دنيا کي پاڻ ۾ ملائي ڇڏيو.

## حوالا
# خودمختيار رياست

هڪ **خود مختيار رياست** هڪ سياسي ادارو آهي جنھن جي نمائندگي هڪ مرڪزي حڪومت طرفان ڪئي وئي آهي جيڪا جاگرافيائي علائقي تي خودمختيار آهي. بين الاقوامي قانون خود مختيار رياستن کي مستقل آبادي، بيان ڪيل علائقو، هڪ حڪومت ۽ ٻين خودمختيار رياستن سان لاڳاپن ۾ داخل ٿيڻ جي صلاحيت جي طور تي بيان ڪري ٿو.

## حوالا
# آذربائيجان جي سياست

**آذربائيجان جي سياست** (انگريزي ٻولي: *Politics of Azerbaijan*) آذربائيجان نيم صدارتي جمهوريا رياست آهي. صدر آذربائيجان رياست جو سربراهہ آهي ۽ حڪومت جو سربراهه جو سربراهه وزير اعظم آذربائيجان آهي حڪومت جي واڳَ صدر جي هٿن ۾ هوندي آهي ۽ اهوئي انتظامي جا اختيار استعمال ڪندو آهي. جڏهن تہ قانون جوڙڻ (قانونسازي) جي جماعت جا اختيار پارليامنٽ ۽ حڪومت جي استعمال هيٺ آهن. آذربائيجان جي عدالت انتظاميا(انتظامي Executive) ۽ قانون ساز ادارو کان آزاد ايڪائي آهي.

## سياسي تاريخ

30 آگسٽ 1991 تي سوويت اتحاد واري آذربائيجان کي آزادي مِلي هئي. آذربائيجاني ڪميونسٽ پارٽي جو اڳوڻو۽ پهريون سيڪريٽري اياز متيلبو آزاد آذاربائيجان جو پهريون صدر مقرر ٿيو. نگورنو ڪاراباک جي خوجالي ۾ مارچ 1992ء ۾ آذاربائيجانين جي قتل عام کانپوءِ اياز کي استعفيا ڏيڻو پيو ۽ مُلڪ ۾ سياسي وڳوڙي حالت شروع ٿي وئي. مئي 1992ء ۾ هو ٻيهر حڪومت تي قابض ٿي ويو پرهڪ هفتي جي اندر ئي هن صدارتي چُونڊن کي رد (منسوخ) ڪري ڇڏيو ۽ سمورين سياسي سرگرمين تي پابندي لڳائي ڇڏيائين. سندس حزب مخالف پارٽي آذربائيجان پاپولر فرنٽ پارٽي کي هڪ مضبوط تحريڪ هلائڻ جو موقعو ملي ويو. پاپولر فرنٽ پاران ڪميونسٽ سوويت کي تحليل ڪري ڇڏيو ۽ سمورا انتظامي امور 50 رڪني ايوان بالا ۾ منتقل ڪري ڇڏيا.

جون 1992ء ۾ صدارتي چوُنڊون ٿيون ۽ پاپولر فرنٽ جو ابو الفضل ايلجی بي صدر چُونڊجي ويو. انهن چُونڊن ۾ 7 اُميدوار هيا پر انهن سڀني جي وچ ۾ ايلجي بي کي 54 سيڪڙو ووٽ مليا ۽ هو آذربائيجان جو پهرئين جمهوري طور چُونڊيل صدر بڻيو. هو پهريون غير ڪميونسٽ صدر پڻ هيو. اُن آذربائيجان کان سوويت جي فوج کي ٻاهر ڪڍيو ۽ انهيءَ ريت آذربائيجان پهريون ۽ اڳوڻو سوويت ملڪ بڻيو جتي سوويت جي فوج نہ هئي. انکانپوءِ ايلجي بي پاران نيشنل ڪيسپئن نيوي قائم ڪئي وِئي ۽ روس کان هڪ چوٿون ڪيسپين نيوي حاصل ڪرڻ جو ٺاهہ پڻ ڪري ورتو.

نيشنل ڪائونسل نئون اسپيڪر حيدر عليف وسيلي نئون صدر کي اختيار سونپيا. حيدر عليف آذربائيجاني ڪميونسٽ پارٽي جو اڳوڻو سيڪريٽري رهي چُڪو آهي. جيڪو پوءِ سوويت يونين جي پولٽ بيورو، ڪي جي پي جو رُڪن پڻ رهيو ۽ 1987ء تائين سوويت يونين جو نائب وزير اعظم پڻ رهي چُڪو هيو. آگسٽ 1987ء ۾ ريفرينڊم وسيلي اليجي بي کي معزول ڪيو ويو هيو. پوءِ هو چونڊن وسيلي 5 ورهيا جي مدت جي لاءِ صدر چُونڊجي ويو. 1998ء ۾ هو ٻيو ڀيرو 5 سال جي لاءِ صدر چُونڊجي آيو.

## حوالا

سانچو:آذربائيجان جا موضوع
سانچو:موضوع ايشيا
سانچو:يورپ جي سياست
# گجراتي ٻولي

| Gujarati |
| --- |
| ગુજરાતી |
| *Gujarātī* |
| Pronunciation | [ɡudʒəˈɾɑ:t̪i] |
| Native to | India, Pakistan |
| Region | Gujarat |
| Ethnicity | Gujaratis |
| Native speakers | 48.9 million (2007) |
| Language family

en:Line-handling templates | هند۔يورپي
* Indo-Iranian
	+ Indo-Aryan
		- Western
			* Gujarati languages
				+ **Gujarati**
 |
| Early forms | Old Gujarati
* Middle Gujarati
	+ **Gujarati**
 |
| Writing system

en:Line-handling templates | Gujarati alphabet (Brahmic) Gujarati Braille Arabic script Devanagari (historical) |
| Official status |
| Official language in | Gujarat (India) Daman and Diu (India) Dadra and Nagar Haveli (India) |
| Language codes |
| ISO 639-1 | `gu` |
| ISO 639-2 | `guj` |
| ISO 639-3 | `guj` |
| Glottolog | `guja1252` |
| Linguasphere | `59-AAF-h` |
| Distribution of native Gujarati speakers in India |

ڀارت جي رياست گجرات جي ٻوليءَ کي **گجراتي** چيو وڃي ٿو۔ گجراتي ھند آريائي ٻولي آھي۔ ھي ھند يورپي ٻولين جي گروھ جو ھڪ حصو آھي۔ جديد گجراتي ٻولي قديم گجراتی ٻوليءَ مان وجود ۾ آئي آھي، جديد راجسٿاني زبان سان ان جو ڪينڊا ڏاڍو ملندڙ جلندڙ آھي۔ پوري دُنيا جا تقريباً ڇھ ڪروڙ سٺ لک ماڻھو گجراتي ٻولي ڳالھائن ٿا۔ ھي ھندستان جي رياستِ گجرات جي سرڪاري ٻولي بہ آھي۔ ھندي ٻوليءَ وانگر ديوناگري رسم الخط ۾ لکي وڃي ٿي۔ ھندي رسم الخط ۾ سڀني حرفن جي مٿي تي ھڪ افقي خط ڪڍيو ويندو آھي، جيڪو گجراتي حرفن ۾ نہ ھوندو آھي۔

## لھجا

### ڪاٺياواڙي لهجو

ھندستان جي ڪاٺياواڙ واري علائقي ۾ گجراتي ٻوليءَ جو ھي لھجو ڳالھايو وڃي ٿو، جنھن تي سنڌيءَ جو گھڻو اثر آھي.

## سنڌي ۽ ڳجراتي جا لاڳاپا

سنڌي ٻولي ۽ گجراتيءَ جا لاڳاپا انتهائي پراڻا آهن، پر انهن لاڳاپن ۾ وڌيڪ مضبوطي تڏهن آئي جڏهن سومرن جي دَور ۾ سنڌ ۽ ڪڇ جي درميان سماجي ۽ سياسي لاڳاپا وڌيا. سمن جي حڪومت ۾ ڪڇ ۾ جڏهن سمن جي حڪومت ۾ ڪڇ ۾ جڏهن سمن جي آبادي وڌي تہ اهي قبيلا ڪاٺياواڙ ۽ گجرات تائين پکڙجي ويا. اهڙن ناتن جي ڌڻ سان گجراتي لفظ سنڌي ٻوليءَ جي ڪڇي محاواري ۾ داخل ٿيا تہ ٻئي طرف وري ڪي سنڌي لفظ ڪاٺياواڙ واري ويجهي علائقي گجراتيءَ ۾ شامل ٿيا.

## حوالا
# نڪولا ٽيسلا

| نڪولا ٽيسلا |
| --- |
|  |
| رھائش | آمريڪا، آسٽريا، هنگري |
| قوميت | سربيائي - آمريڪي |
| تعليم | گريز جي حرفتي ڪاليج (آسٽريا) |

**نڪولا ٽيسلا** (Nikola Tesla؛ 1856ع - 1943ع) هڪ عظيم موجد، اليڪٽريڪل انجنيئر ۽ فزيڪس دان هو. هن جي سڀ کان اهم ايجاد رُخ بدلائيندڙ ڪرنٽ (Alternating Current) وارو نظام آهي، جنهن اڄ جي جديد دنيا کي روشن ڪيو آهي.

## شروعاتي زندگي

نڪولا ٽيسلا 10 جولاء 1856ع تي هاڻوڪي ڪروشيا جي شهر سميلين (Smiljan) ۾ پيدا ٿيو. روايت آهي ته سندس پيدائش هڪ طوفاني رات ۾ ٿي، جنهن تي سندس ماءُ چيو هو ته ”هي اونداهيءَ جو نه پر روشنيءَ جو ٻار ٿيندو“. سندس پيءُ هڪ پادري هو پر ٽيسلا جي دلچسپي سائنس ۽ انجنيئرنگ ۾ هئي. هن آسٽريا جي شهر گريز مان تعليم حاصل ڪئي، جتي هو روزانو صبح جو 3 بجي کان رات جو 11 بجي تائين ڪم ڪندو هو. هو اٺ ٻوليون ڳالهائي سگهندو هو.

## اهم ايجادون ۽ خدمتون

ٽيسلا پنهنجي زندگيءَ ۾ 300 کان وڌيڪ سندون (Patents) حاصل ڪيون. سندس ڪجهه نمايان ايجادون هي آهن:

* **رُخ بدلائيندڙ ڪرنٽ (AC System):** هن بجليءَ جي فراهمي جو اهڙو نظام تيار ڪيو جيڪو وڌيڪ فاصلي تائين طاقت ضايع ڪرڻ کان سواءِ پهچي سگهي.
* **انڊڪشن موٽر:** 1887ع ۾ هن بجليءَ جي چقمقيت سان هلندڙ موٽر ايجاد ڪئي.
* **ريموٽ ڪنٽرول:** 1898ع ۾ هن پهريون ڀيرو ريموٽ ڪنٽرول ذريعي هڪ ٻيڙي هلائي ڏيکاري.
* **ٽيسلا ڪوائل:** هي اوزار تمام گهڻي وولٽيج پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو، جيڪو ريڊيو ٽيڪنالاجي ۾ بنيادي حيثيت رکي ٿو.

## ايڊيسن سان اختلاف (بجليءَ جي جنگ)

ٽيسلا جڏهن آمريڪا ويو ته هن ٿامس ايڊيسن جي ڪمپني ۾ ڪم شروع ڪيو. ايڊيسن سڌي وھڪري واري ڪرنٽ (Direct Current) جو حامي هو، جڏهن ته ٽيسلا AC سسٽم کي بهتر سمجهندو هو. ان اختلاف سبب ٽيسلا اها نوڪري ڇڏي ڏني ۽ پنهنجي ڪمپني قائم ڪئي. اڳتي هلي جارج ويسٽنگ هائوس سان ملي هن ثابت ڪيو ته AC سسٽم ئي مستقبل جي ضرورت آهي.

## آخري دور ۽ وفات

ٽيسلا هڪ عظيم سائنسدان هجڻ سان گڏ هڪ انتهائي نرم دل انسان هو. هن ويسٽنگ هائوس ڪمپني کي مالي بحران مان ڪڍڻ لاءِ پنهنجي رائلٽي جا ڪروڙين ڊالر معاف ڪري ڇڏيا. هو پنهنجي زندگيءَ جي آخري ڏينهن ۾ نيو يارڪر هوٽل جي ڪمري نمبر 3327 ۾ رهندو هو ۽ ڪبوترن کي داڻو کارائڻ جو شوقين هو.

7 جنوري 1943ع تي 86 سالن جي عمر ۾ هن دنيا مان لاڏاڻو ڪيو. سندس وفات وقت هو ڪنگال هو، پر سندس ايجادن پوري انسانيت جي زندگي بدلائي ڇڏي هئي.

## پڻ ڏسو

* ٿامس ايڊيسن
* بجلي
* ريڊيو

## حوالا
# بيهڪ جون نشانيون

**بيھڪ جون نشانيون** جملي جي معنى سمجهڻ لاءِ بيھڪ جون نشانين جو درست استعمال تمام گهڻو ضروري ھوندو آهي. بيھڪ جي نشانين کان سواءِ جملو بي معنى ۽ اڍنگو پڻ لڳندو آهي. سنڌي ۾ ٻولي هيٺين مکيه نشانين جو ڪارج ٿيندو آهي.

## پورو دم (.)

**پورو دم** [.] (Full Stop or Period) جڏهن هڪ ويچار وارو جملو پورو ٿيندو آهي، تڏهن سندس پڇاڙي ۾ **پوري دم** جي نشاني ڏبي آهي. پڙهڻ وقت اُتي چڱو ساهي پٽجي.

مثال طور: هالار اڄ شھر ڪو نہ ويندو.

## ڪولن (:)

**ڪولن** [:] (Colon) هن نشاني جو ڪارج ڳالھ ٻولھ ۾ ڪنھن ماڻهو جي چيل لفظ هوبھو ساڳيا لکڻا هجن يا ڪن شين جي ياداشت لکجي ته اڳيان ڪولڻ جي نشاني ڏجي.

مثال طور
چوڻي آهي : انسان کي کپي: اٽو، لٽو ۽ اجهو.
## اڌ دم (؛)

**اڌ دم** [؛] (Semi-Colon) جنھن جملي جا ٻہ يا وڌيڪ ڀاڱا هجن ۽ انهن جو پاڻ ۾ لاڳاپو هجي، يا ٻہ ڌار ڌار ويچارن وارا اصطلاح گڏ اچن يا انهن جو پاڻ ۾ لاڳاپو هجي، اُتي اڌ دم ڏجي.

مثال طور: بادشاھ پنهنجي عقل سان ملڪ هلائي ٿو؛ سپاهي ان لاءِ وڙهي ٿو؛ جج انصاف ڪري ٿو؛ استاد علم سيکاري ٿو؛ اهڙي ريت هي سنسار هلي ٿو.

## ٿورو دم (،)

**ٿورو دم** [،] (Comma) ڪنھن بہ جملي ۾ ٻہ يا وڌيڪ ٻولين، شين يا ماڻهن جا نالا، اصطلاحون ڪم آيل هجن، تہ هر هڪ جي پٺيان ٿوري دم جي نشاني ڏبي آهي.

مثال طور:

هالار، سرواڻ، سرويچ ۽ دودو ڀنڀور گهمڻ ويا آهن.
ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٺٽو سنڌ جي راڄ ڌاني رهيا آهن.
مرد هجي يا عورت، ٻار هجي يا ٻڍو، امير هجي يا فقير سڀني کي ڌڻي در ج جهڪڻو آهي.

## سوال جي نشاني (؟)

**سوال جي نشاني** [؟] (Question-Mark) ڪنھن بہ جملي ۾ سوال پڇڻ جو مطلب رکيل هجي تہ پويان سوال جي نشاني ڏجي.

مثال طور:

اوهان جو نالو ڇا آهي؟
اڄ ڪھڙو ڏينھن آهي؟
## عجب جي نشاني (!)

**عجب جي نشاني** [!] (Exclamation-Mark) هي نشاني حرف ندا کان پوءِ استعمال ٿيندي آهي، يعني تہ جڏهن جملي ما حيرت، عجب، افسوس، ڏک، ارمان، سڏ، جوش ۽ خوشي ظاهر ٿئي تہ ان جي پويان عجب جي نشاني ڏجي.

شاباس! هير اڄ اوهان هڪ غريب جي مدد ڪئي آهي.
واھ واھ! سڀاڻي عيد آهي.
مار! ايڏو وڏو نانگ.
گهوڙا ڙي گهوڙا! گهر کي باھ لڳي وئي.
## قول/ڳالھ/واڪ جي نشاني (" ")

**قول/ڳالھ/واڪ جي نشاني** [" "] (Quotation-Mark) قول جي نشاني يا واڪ جي نشاني تڏهن ڏبي آهي جڏهن ڪنھن جا چيل لفظ جملي ۾ استعمال ڪجن، تہ اُتي واڪ جون نشانيون ڏجن.

مثال طور: ٽيپو سلطان جو قول آهي :"گدڙ جي سئو سال زندگي کان شينهن جي هڪ ڏينھن جي زندگي بھتر آهي."
چوندا آهن تہ: " ماسيون نہ مائون ٿين، ڪاڪا نہ پيءَ ٿين."
## ڏنگيون( )

**ڏنگيون** ( ) (Brackets) ڪنھن ٻول يا لفظ يا جملي کي وڌيڪ چٽو يا صاف ڪرڻ لاءِ جملي جي وچ ۾ ڏنگين جا نشانن ۾ رکڻو پوندو آهي. مثال طور:

* حضرت علي جو لقب اسد الله (الله جو شينهن) آهي.
* شمس العلماء (عالمن جو سج) عمر بن محمد دائودپوٽو وڏو عالم هو.
* شاھه عبداللطيف ڀٽائي (1689-1752) عظيم شاعر ٿي گذريو آهي.

## حوالا
# دستخط

دستخط\_\_ صحي \_\_ سگنيچر \_(Signature):

آمريڪي آزاديء جي پڌرنامي تي جان ھين ڪاڪ جي صحي ھين ڪاڪ جو نالو دستخط جي علامت سمجهيو ويندو آهي
**signature** سگنيچر
/ˈsɪɡnətʃər/هٿ جي لکت، هٿ اکر، صحيءَ جو نشان. هيءَ مختصر مگر اهم نشاني چئي سگهجي ٿي. سرڪاري ۽ مالياتي وهنوار ۾.

## حوالا
# ڀرت

**ڀرت** :(انگريزي: **Embroidery** ) سنڌ جو ڀرت ته اهڙو عاليشان ٿيندو آهي جو ٻاهرين، پرديسين کي به اڱريون واتين اچيو وڃن! هونءَ ته ڪٽاھ – مڪي- (مقيس) – زري ۽ ڏورن جو عام رواج آهي پر پور تي سنڌي زالون اهڙو ڀري وينديون،جو عقل چرخ ٿيو وڃي. ان کان سواءِ موتين ٽِڪن، ڪچ ڪوڏين جو به اهڙو ڪم رکي وينديون جو ڏٺي پئي دل خوش ٿيندي. ٻين ملڪن ۾ به پؤرن جي ڇر گهڻي ٿيندي آهي، پر پؤرن تي ڀرت ڪنهن به ملڪ ۾ ڪونه ٿئي، سواءِ سنڌ جي.
سنڌ ۾ ڇر جي پؤرن جا گهڻا قسم ٿيندا آهن، جن تي ڀرت ٿيندو آهي. انهيءَ پؤرن واري ڀرت کي زالون ” هرمچ“ جو ڀرت چونديون آهن. ”هر مچ“ جي ڀرت ۾ گهڻو ڪري هي پور مشهور آهن. جيئن ته: ”ڪانءَ پير“ ”مشڪرو“ ”ٻٽو ڪوٽ“، ”منو ڪوٽ“، ” ٽه مکو گل“، ”چئومکو گل“، ”جنجيرو“، ”پتاشو“، ”پوپٽ“، ”نانگيل“، ”ڪُنگري“، ”سرندڙو“ وغيره. انهن ڀرت جي نالن کي سنڌ جي مشهور سگهڙ ”سانوڻ“ چڱو ڳايو آهي، سندس هڪڙو بيت انهن نالن سان آهي:

(بيت)

ساراهيان سچو ڌڻي جو صاحب رب ستار،

اپت کپت ان جي، ڪيئن ڀري ڪلتار،

عمر آندي مارئي، ٻيلهه کڻي ٻڪرار،

سهسين ڪيائين سيگهه مان، ڪارڻ ڪوڏ ڪنوار،

اچڻ سان ارزان ڪيئين، تهتان طعام تيار،

کٽون خوب خوشيءَ مان، هندورا هزار،

طول وهاڻا تن تي هئا، سيج بند سينگار،

سهسين وڇائيون سوڙيون، بيلن سان بسيار،

ارزان اوت عنبير ڪيا، هندن تي هٻڪار،

ڪپڙا آندئين قيمتي، ڪي ذاتيون زريدار،

پٽ پٽيهر بافتا، سرسالون ٻيا سينگار،

‎روا پرهين روح تي،ٻيا سبوٽا ۽ سالار،

ڪچ ٻانڌڻون، ڪان پير، اکر ڪَتي ڪاروڪار،

مينهن پير، مورک پک، ٻگ، پُسي وري ڌار،

اَڪ ڦلڙي، اورنگي،رنگ ڪيمياگر ڪار،

پاٽويو، اکر مٿي، ٻيون چنڊوليون چوڌار،

راس رتيون، ريٽيون، ٻيون هالاري هزار،

خاصي اکر کينهوڙو، اکر ڪورڪي ڪار،

پوشيده پنج گُلابتون، سڄي ۾ سينگار،

ٻهون ٻيا ٻانڌڻا، گج ٻه گلن دار،

گل گلابي پٽ جا اڇا ڪارا ڪار،

ڦڪا نيلا پڌرا، ساوا سال سينگار،

‎سبو سبڻ واريون، مَلُوڪئون موچار.

هي بيت اڃا وڏو آهي،جنهن ۾ سڀني ڳَهن جو به ذڪر آهي، جو اڳتي لکبو . سنڌ جون زالون پورن جي ڇر تي اهڙو ته ڀري وينديون آهن. جو واه واه ٿيو وڃي. پؤر جي ڇر کي پهرين سٽ يا پٽ سان ڪَچو ڪن، پوءِ ان کي ڀري پڪو ڪنديون آهن. انهن ڀرتن سان، پوتيون، ڇئون، ٻانڌڻيون، چاندنيون، گج، لاوڻيون، پائچا وغيره ڀرينديون آهن. ان کان سواءِ ٻه پڙين اجرڪن جي وچ ۾ ” کير يا ڪنڊڙر“ به واه جو هڻنديون آهن. کير يا ڪنڊڙو ٻه پڙن کيسن يا کٿن کي به هڻنديون آهن. وڏي ڳالهه ته هي آهي ته ڇرين به پاڻ، ته ڀرين به پاڻ. سبڻ ڀرڻ جي سرندڙي سان گڏ پؤرن جي ڇٻڙي به ضرور هوندي اٿن.

## حوالا
# آسٽريلين انگلش

| آسٽريلين انگلش |
| --- |
| خطو | آسٽريليا |
|
ٻولي ڳالهائيندڙ  | آسٽريليا ۾ 1،65،00،000 (2012) 35 لک آسٽريليا ۾ ٻين ٻولي طور ڳالھائيندڙ (2003) |
| ٻولي جو خاندان  | هند۔يورپي
* جرمنڪ
	+ اولھ جرمنڪ
		- انجويئونڪ
			* اينگلو فريزيئن
				+ اينگلڪ
					- انگريزي
						* **آسٽريلين انگلش**
 |
| پراڻيون صورتون | پراڻي انگريزي
* وچولي انگريزي
	+ ارڙھين صدي واري برطانوي انگريزي
 |
| لپي | لاطيني لپي (انگريزي صورتخطي) |
| ٻولي جا ڪوڊ |
| ISO 639-3 | – |
| گلوٽولوگ | `نه ڪوبه نه` |
| IETF | `**Lua error in ماڊيول:Wd at line 1872: attempt to index field '?' (a nil value).**` |
|

**آسٽريلين انگلش** يا **آسٽريليائي انگريزي** :(انگريزي:  **Australian English** ) انگريزي ٻولي جو ھڪ قسم جيڪو آسٽريليا ۾ ڳالھايو وڃي ٿو. اھا ٻولي آسٽريليا جي قومي ٻولي ۽ سرڪاري ٻولي آھي. آسٽريليائي انگريزي اصل ۾ برٽش انگلش جي ھڪ تبديل ٿيل صورت آهي. ان تبديلي جي شروعات 1788ع ۾ نيو سائوٿ ويلز ۾ ڪالوني جي قيام سان ٿي. اتي آباد ٿيندڙن ۾ 1820ع ۾ پھريون دفعو ٻولي جي تبديل ٿي وڃڻ جي مڃتا ٿي. ان تبديلي جو سبب مقامي ماڻھن ۾ رلي ملي وڃڻ ھيو جنھن سان ھڪ نئين لھجي جنم ورتو جنھن ان کي برٽش انگلش کان منفرد ڪري ڇڏيو وقت گذرڻ سان گڏ نئين لفظن جو اضافو ٿيو ۽ پراڻن لفظن جي اچارن ۾ تبديلي ايندي وئي. لفظن جي ھِجَي ۽ گرامر ۾ پڻ تبديليون آيون.

## حوالا
# افغانستان جي تاريخ

**افغانستان جي تاريخ** (History of Afghanistan) قديم زماني کان وٺي سال 1822ع ۾ افغانستان جي امارت جي قيام تائين افغانستان جي ترقي ۽ جديد دور ۾ افغانستان کي ڍڪي ٿي. هي تاريخ گهڻو ڪري وچ ايشيا، وچ اوڀر ۽ ننڍي کنڊ ​​جي اترين حصن سان ورهايل آهي.

1970 جي ڏهاڪي جي آخر کان وٺي، افغانستان جي تاريخ تي وسيع جنگيون حاوي رهيون آهن، جن ۾ بغاوتون، حملا، بغاوتون ۽ خانه جنگيون شامل آهن. تڪرار 1978 ۾ شروع ٿيو جڏهن هڪ ڪميونسٽ انقلاب هڪ سوشلسٽ رياست قائم ڪئي، ۽ ان کان پوءِ اندروني ويڙهه سوويت يونين کي 1979 ۾ افغانستان تي حملو ڪرڻ تي مجبور ڪيو. مجاهدين سوويت-افغان جنگ ۾ سوويت يونين خلاف وڙهيا ۽ 1989 ۾ سوويت يونين جي واپسي کان پوءِ پاڻ ۾ وڙهندا رهيا. اسلامي بنياد پرست طالبان 1996 تائين ملڪ جي گھڻي حصي تي ڪنٽرول ڪيو، پر 2001 ۾ افغانستان تي آمريڪي حملي ۾ ان جي خاتمي کان اڳ انهن جي اسلامي امارت افغانستان کي ٿوري بين الاقوامي سڃاڻپ ملي. طالبان 2021 ۾ ڪابل تي قبضو ڪرڻ ۽ اسلامي جمهوريه افغانستان جي حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ کان پوءِ اقتدار ۾ واپس آيا، اهڙي طرح 2001-2021 جي جنگ جو خاتمو آيو. جيتوڻيڪ شروعات ۾ دعويٰ ڪئي وئي ته اها ملڪ لاءِ هڪ جامع حڪومت ٺاهيندي، سيپٽمبر 2021 ۾ طالبان اسلامي امارت افغانستان کي ٻيهر قائم ڪيو، هڪ عبوري حڪومت سان جيڪا مڪمل طور تي طالبان ميمبرن تي مشتمل هئي. طالبان حڪومت بين الاقوامي طور تي غير تسليم ٿيل رهي ٿي.

## تاريخ کان اڳ

## قديم ۽ ڪلاسيڪل دور

## يوناني ۽ پوء جا دور

## وچين دور

## جديد دور

## همعصر دور

## پڻ ڏسو

* ڪابل جو زوال
* افغانستان تي حملا

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

* Nölle-Karimi, Christine (2020). "Afghanistan until 1747". ۾ Fleet, Kate; Krämer, Gudrun; Matringe, Denis; Nawas, John; Rowson, Everett (مرتب). *Encyclopaedia of Islam* (3rd ڇاپو). Brill Online. ISSN 1873-9830.
* A Country Study: Afghanistan – Library of Congress Country Studies
* Encyclopædia Britannica – History of Afghanistan
* UNESCO Sites in Afghanistan – Travel and Gears آرڪائيو ڪيا ويا 26 January 2023 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
* Afghanistan (Southern Khorasan / Arachosia)
* Afghanistan's Importance From the Perspective of the History by Abdul Hai Habibi
* An Historical Guide to Kabul by Nancy Hatch Dupree
* Afghanistan Online – History of Afghanistan آرڪائيو ڪيا ويا 14 May 2006 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
* سانچو:Usurped
* British Museum Lecture: An Introduction to the History of Afghanistan by Bijan Omrani آرڪائيو ڪيا ويا 2 November 2019 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
* Ten Myths about Afghanistan *The Guardian*

سانچو:Chronological chart for the historical periods of Afghanistan
سانچو:Afghanistan topics
سانچو:History of Asia
# ويد

**ويد** \_\_(Ved):لفظ ويد جو مصدر ’ود‘ آهي، جنهن جي معني آهي ’عقل‘، ’ڄاڻڻ‘، ’سوچڻ‘، ’سمجهڻ غور فڪر ڪرڻ‘، ’موجود هئڻ‘ ۽ ’حاصل ڪرڻ‘ وغيره. ’ويد‘ جو لفظ خود ’ويدن‘ ۾ استعمال نه ڪيو ويو آهي، پر تقريبا 2000 سالن جي عرصي ۾ هندن علمن ۽ رسمن متعلق جيڪو مواد گڏ ڪيو آهي. ان کي ’ويد‘ جو نالو ڏنو ويو بعد جا سڀ هندو مصنف انهن جو حوالو ڏيندا ۽ انهن کي مستند سمجهندا رهيا آهن. هندومت جي قديم الهامي صحيفن جي مجموعي جو نالو آهي جيڪو لڳ ڀڳ پندرهين يا پنجين قبل مسيح جي دوران ظابطئه تحرير ۾ آندو ويو. هندن جي مقدس ڪتابن جا ٻه بنيادي قسم آهن يعني، شروتي ۽ سمرتي ۾ ويدن کي سڀ کان پهريون داخل سمجھيو وڃي ٿو.
اپنيشدن جي توحيدي ۽ فليسوفياڻي جي برخلاف ويدن جو مرڪزي خيال منتر، هون، مذهبي رسمون باهه ۽ برهمڻن جي تقديس ۽ قرباني جي اهميت آهي.

## حوالا
# منطق

منطق (اُچار: مَنتِڪُ، انگريزي: Logic لاجِڪ)دليل بازيءَ جو علم. هن علم جا ڄاڻو دليلن ذريعي پنهنجي ڳالهه ڪندا آهن. سڀ کان پهرين ارسطو، منطق کي اهميت ڏني .سنڌ جي مڪتبن ۾ منطق هڪ مضمون طور شاگردن کي پڙهايو ويندو هو ول ڊيورنٽ لکي ٿو تہ:فلاسافيءَ جي دعوت ۾ منطق هڪ نهايت معمولي شروعاتي طعام آهي پر ان سان سموري اشتها پوري ٿي ويندي آهي. منطق تي اسين شڪ ڪندا آهيون جو اسان کي خبر هوندي آهي ته اسان جا دليل گهڻي ڀاڱي اسان جون اهي خواهشون هونديون آهن جن کي اسين عقل جو لباس پارائيندا آهيون. اسان پنهنجي پر ۾ غيرجانبدار خيالن جون عمارتون تعمير ڪندا آهيون، پر اصل ۾ اسان انهن واقعن ۽ اصولن جي چونڊ ڪري رهيا هوندا آهيون جيڪي اسان جي ذاتي يا قومي خواهشن سان مطابقت رکنديون آهن. اسان منطق تي شڪ ڪندا آهيون جو اسان پڪيءَ عمر مان سبق سکي چڪا هوندا آهيون ته زندگي دليلن کان وسيع، پرڀور ۽ اونهي آهي. منطق هڪ هنڌ ڄمي بيٺل حقيقتن جو مرڪب آهي جڏهن ته زندگي متحرڪ ۽ تبديل ٿيندڙ ۽ سڀني قانونن کي حيرت ۾ وجهندڙ آهي. ڪيتريون شيون آهن جن کي عقل اڳ مڃڻ کان انڪار ڪيو هو پر پوءِ انهن کي مڃڻ لاءِ مجبور ٿيو هو. شايد اسان جوانيءَ ۾ ئي دليلن جا سڀ اصول ياد ڪري ڇڏيندا آهيون پر پوءِ خبر پوندي آهي ته حقيقت جي سڃاڻ ۽ زندگيءَ جي حڪمت، دليلن جي ٺهيل ان ماپي سان ماپي نٿي سگهجي. اسان لاءِ خوشي ان ۾ آهي ته زندگيءَ جي حقيقتن جو جائزو وٺڻ لاءِ اسان منطق کي في الحال پاسيرو رکون ڇاڪاڻ جو منطق سان فلاسافي بي جان ۽ بي چسي ٿي پوندي آهي ۽ انهن مسئلن تي ڌيان ڏيون جيڪي جيتوڻيڪ گهٽ بنيادي آهن پر اسان جي زندگيءَ لاءِ نهايت اهم آهن. پر اسين ائين ڪري نٿا سگهون ڇاڪاڻ ته اسان کي سچ جي ڳولها آهي ۽ اسان ڪهڙي واٽ سان سچ کي ڳولهي سگهون ٿا ٻي ڳالهه ته اسين جيڪڏهن سچ تائين پهچي به وڃون ته اسان سچ کي ڪيئن سڃاڻي سگهنداسين ۽ اسان کي ڪيئن خبر پوندي ته هيءَ اها ئي شيءِ آهي جنهن جي اسان کي ڳولها هئي. ڳولها جو ٻيو ڪوبه طريقو پڪ غير منطقي ٿيندو. دليلن کي پرکڻ ۽ واپرائڻ ۽ صحيح استدلال ڪرڻ جو علم آهي. لفظ منطق عربي ٻوليءَ مان اڌاريل آهي ۽ فارسي توڙي اردو ۾ به ساڳيو لفظ استعمال ٿئي ٿو. انگريزيءَ ۾ اِن علم کي لاجِڪ چوندا آهن. منطق جا ڪيترائي قسم آهن.

* جملاتي منطق

## حوالا
# فرقو

**هڪ مذهبي** فرقو مذهبن جو هڪ گروهه آهي جهڙوڪ مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ، اينگليڪنزم ۽ فرقن جو تعلق پروٽيسٽنٽزم سان آهي آرٿوڊوڪس قدامت پسند ۽ اصلاحي يهوديزم، اهو پڻ اسلام ۾ ٻن بنيادي فرقن، سني ۽ شيعه ڏانهن اشارو ڪري ٿو ۽ هندو مذهب ۾ مکيه ديوتا يا فلسفيانه عقيدو هڪ فرقي جي نشاندهي ڪري ٿو جيڪو پڻ ثقافتي ۽ مذهبي رسمن تي عمل ڪري ٿو.

## حوالا
# جارج وِلھيلم فريڊرڪ هيگل

**جارج وِلھيلم فريڊرڪ هيگل** (جرمن: [*Georg Wilhelm Friedrich Hegel*] Error: {{Lang}}: text has italic markup (help)؛ 27 آگسٽ 1770ع – 14 نومبر 1831ع) هڪ جرمني فلسفي هو ۽ جرمن آئيڊيلزم (German idealism) جي فڪري روايت جو اهم نمائندو سمجهيو وڃي ٿو. هن جو اثر مغربي فلسفي جي ڪيترن ئي شعبن تي پيو، جن ۾ علميات (epistemology)، وجوديات (ontology)، سياسي فلسفو، فنونِ لطيفه جو فلسفو ۽ مذهب جو فلسفو شامل آهن.

## ابتدائي زندگي

هيگل اسٽوٽگارٽ شهر ۾ پيدا ٿيو. سندس زندگي روشن خيالي (Enlightenment) ۽ رومانوي تحريڪ (Romantic movement) جي وچ واري عبوري دور ۾ گذري. فرانسيسي انقلاب ۽ نيپولين جي جنگين سندس فڪري ترقي تي گهرو اثر ڇڏيو، جن کي هن فلسفياتي نقطه نظر سان سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي. بعد ۾ هو برلن يونيورسٽي ۾ فلسفي جو پروفيسر مقرر ٿيو ۽ پنهنجي وفات تائين اهم علمي شخصيت طور سڃاتو ويندو رهيو.

## فلسفياتي نظام

هيگل جو اهم ڪارنامو هڪ جامع فلسفياتي نظام جي تعمير آهي، جنهن کي عام طور **مطلق آئيڊيلزم** (absolute idealism) چيو ويندو آهي. هن جو مقصد حقيقت کي هڪ متحد ۽ مربوط مجموعي طور بيان ڪرڻ هو. هن جي فڪر جو مرڪزي تصور “روح” (جرمن: [*Geist*] Error: {{Lang}}: text has italic markup (help)) آهي، جنهن موجب انسانيت تاريخي ۽ عقلي ترقي جي عمل ذريعي پاڻ کي سڃاڻيندي آهي.

هيگل جي مشهور طريقه ڪار کي اڪثر “ڊائليڪٽڪ” (dialectical) يا قياسي طريقو چيو ويندو آهي، جنهن ۾ خيالن يا شعور جي صورتن کي انهن جي اندروني تضادن جي بنياد تي پرکيو ويندو آهي. هي تضاد آخرڪار هڪ اعليٰ سطح جي وحدت ۾ حل ٿين ٿا، جيڪا پراڻي مرحلي کي ختم ڪندي به ان جا ڪجهه عنصر برقرار رکي ٿي.

## اهم ڪتاب

هيگل جا ڪيترائي اهم فلسفياتي ڪتاب آهن، جن ۾ شامل آهن:

* *Phenomenology of Spirit* (1807ع)
* *Science of Logic* (1812–1816ع)

سندس سياسي فلسفي ۾ مشهور قول آهي ته: *“عالمي تاريخ آزادي جي شعور ۾ ترقي آهي.”*

## اثر

هيگل جي فڪر جو اثر گهڻو ۽ ڪڏهن ڪڏهن تڪراري رهيو آهي. سندس وفات کان پوءِ سندس شاگردن ۽ پوئلڳن کي ٻن ڌڙن ۾ ورهايو ويو: “Right Hegelians” ۽ “Left Hegelians”. کاٻي ڌر ۾ Ludwig Feuerbach ۽ Karl Marx شامل هئا، جن هيگل جي ڊائليڪٽڪ طريقي کي مادي (materialist) تنقيد لاءِ استعمال ڪيو. ويهين صدي ۾ به سندس خيال فرينچ هيگليئنزم، تنقيدي نظريي (critical theory)، ۽ وجوديت تي اثرانداز رهيا.

## پڻ ڏسو

* جرمن آئيڊيلزم
* ڪارل مارڪس
* وجوديت

## حوالا