# ٻين مھاڀاري جنگ

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| ٻي مهاڀاري جنگ |
| --- |
| * جرمن اسٽوڪا ڊائيو بمبار مشرقي محاذ تي، 1943ع
* برطانوي Matilda II ٽانڪ اتر آفريڪي مهم دوران، 1941ع
* آمريڪي ناگاساڪي تي ائٽمي بمباري جاپان ۾، 1945ع
* سوويت فوجون اسٽالن گراڊ جي جنگ ۾، 1943ع
* سوويت سپاهي برلن جي جنگ کانپوءِ رائيچسٽيگ تي جهنڊو ڦڙڪائيندي، 1945ع
* آمريڪي جنگي ٻيڙا فلپائن ۾ لينگاين نار ۾، 1945ع
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| تاريخ | 1 سيپٽمبر 1939 – 2 سيپٽمبر 1945 (6 years, 1 day) |
| مقام | عالمي |
| نتيجو | * اتحادي ڪاميابي
 |

 |
| شريڪ ملڪ |
| **اتحادي** | **محوري طاقتون** |
| سپهہ سالار ۽ رهنما |
| **مکيه اتحادي اڳواڻ: جوزف اسٽالن
* فرينڪلن ڊي روزويلٽ
* ونسٽن چرچل
* چيانگ ڪائي شڪ
 | **مکيه محوري اڳواڻ: سانچو:Country data Nazi Germany ايڊولف هٽلر
* هيروهيٽو
* بينيٽو مسوليني
 |
| نقصان |
|
6 ڪروڙ کان 7.5 ڪروڙ کان وڌيڪ فوتگيون (فوجي ۽ شهري) |

 |
| سانچو:Campaignbox World War II |

**ٻي مهاڀاري جنگ**، جنهن کي اڪثر **WWII** يا **WW2** پڻ لکيو ويندو آهي، هڪ عالمي جنگ هئي جيڪا 1 سيپٽمبر 1939ع کان 2 سيپٽمبر 1945ع تائين جاري رهي. هن ۾ دنيا جا ٻه وڏا اتحاد شامل هئا: اتحادي ۽ محوري طاقتون. دنيا جي تقريبن سمورن ملڪن هن ۾ حصو ورتو. هن جنگ ۾ ٽانڪن ۽ هوائي جهازن اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن ذريعي شهرن تي بمباري ڪئي وئي ۽ تاريخ ۾ پهريون ڀيرو ائٽمي هٿيارن جو استعمال ٿيو. ٻي مهاڀاري جنگ انساني تاريخ جو سڀ کان خطرناڪ تڪرار هو، جنهن ۾ 6 کان 7.5 ڪروڙ ماڻهو مارجي ويا. لکين ماڻهو قتل عام، بک، بيماري ۽ هولوڪاسٽ جهڙي نسلي ڪشيءَ جو شڪار ٿيا.

جنگ جي خاتمي کانپوءِ جرمني، آسٽريا، جاپان ۽ ڪوريا تي اتحادين جو قبضو ٿي ويو ۽ جرمن توڻي جاپاني اڳواڻن تي جنگي ڏوهن جا ڪيس هلايا ويا.

**ٻي عالمي جنگ** (انگريزي ٻولي: *World War II*) انساني تاريخ جي سڀ کان وڏي، ڊگهي ۽ خونريز ۽ تباهي مچائيندڙ لڙائي ٻي عالمي جنگ هئي، جيڪا پهرين سيپٽمبر 1939ع تي پولينڊ تي جرمنيءَ جي حملي سان شروع ٿي ۽ 2 سيپٽمبر 1945ع تي وڃي پُڄاڻي تي پهتي (ختم ٿي)، جڏهن آخري محوري طاقت جپان سرڪاري طرح پنهنجي شڪست تسليم ڪئي. ٻي عالمي جنگ هونئن ته جپان جي چين ۾ مداخلت سان پهرين سيپٽمبر 1939ع کان اڳئي شروع ٿي چڪي هئي، سا جرمني جي غير مشروط طور هٿيارن ڦٽا ڪرڻ سان يورپ ۾ 8 مئي 1945ع تي ختم ٿي هئي. هيءَ جنگ جزوي طرح 1930ع ۽ 1940ع جي ڏهاڪن ۾ ايشيا ۾ جاري هئي. ان کان سواءِ هيءَ جنگ آفريقا جي ڪن حصن ۽ آمريڪا جي ڀر وارن ملڪن ۾ به وڙهي پئي وئي. بعد ۾ هن جنگ دوران مختلف سمنڊن ۾ وڏين طاقتن جي بحري فوجن، جهازن ۽ آبدوزن سان تمام وڏيون ۽ خطرناڪ لڙايون ٿيون هيون. هيءَ انساني تاريخ جي وڏي ۾ وڏي لڙائي هئي، جنهن ۾ دنيا جا ذري گھٽ سڀئي ملڪ سڌي ۽ اڻ سڌي طرح شامل ٿي چڪا هئا، جنهن ۾ پراڻن آزمايل هٿيارن سان گڏ نوان خطرناڪ هٿيار به استعمال ٿيا ۽ آخر ۾ ته ايٽم بم به استعمال ٿيو، جيڪو آمريڪا جپان جي ٻن شهرن هيروشيما ۽ ناگاساڪيءَ تي ڪيرايو هو. ٻي عالمي جنگ جا بنياد پهرين عالمي جنگ جي خاتمي سان ئي پئجي چڪا هئا. اهو هن طرح ته پهرين عالمي جنگ (1914ع کان 1918ع) جي فاتح اتحادي طاقتن، شڪست کاڌل جرمنيءَ کان جيڪو صلح نامو ”ٽريٽي آف ورسائيليز“ (Treaty of Versailles) زرو زبردستيءَ سان صحيح ڪرايو هو، تنهن ۾ جرمنيءَ کي نهايت ذلت وارا شرط قبول ڪرڻا پيا هئا. مثال طور، اتحادين جرمنيءَ جي ڪن خاص علائقن تي، جتي جرمنيءَ جا فولاد جا ڪارخانا ۽ هٿيارن ٺاهڻ جون فيڪٽريون هيون، قبضو ڪري پنهنجون فوجون ويهاري ڇڏيون. جرمنيءَ تي پنهنجي اندروني انتظام کان وڌيڪ فوج رکڻ تي بندش وجھي ڇڏي ۽ اتحادي طاقتن هٿيار ٺاهڻ تي به پابندي لڳائي ڇڏي ۽ خاص طور فرانس کي، جنهن تي جرمنيءَ جي حملي سان پهرين مھاڀاري جنگ وڏي پئماني تي شروع ٿي هئي ۽ جنهن ۾ فرانس کي وڏو جاني ۽ مالي نقصان پهتو هو. ان کي War Reparations يعني جنگي نقصانن جو معاوضو ڀري ڏيڻ به اتحادين جرمنيءَ کان قبول ڪرايو هو. پهرين مھاڀاري جنگ ۾ جرمنيءَ جي شڪست سبب جرمنيءَ جي پراڻي بادشاهت کي ختم ڪري، ان جي جاءِ تي جمهوري نظام رائج ڪيو ويو ۽ جرمنيءَ کي ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ يعني عوامي جمهوريه قرار ڏنو ويو، جيڪا شروعاتي ڪاميابي کانپوءِ ناڻي واڌ، مهانگائيءَ، بيروزگاري ۽ اقتصادي مسئلن ۽ جرمنيءَ جي سندس مخالف طاقتن هٿان قومي ڦر لٽ سبب سخت ڪمزور پئجي ويئي. ملڪ ۾ مختلف شدت پسند سياسي تحريڪون ۽ سياسي جماعتون پيدا ٿي پيو. جن مان هڪڙي ڪميونسٽ پارٽي هئي ۽ ٻي هئي ايڊولف هٽلر جي نازي پارٽي. هٽلر ۽ ان جي نازي پارٽيءَ جرمنيءَ جي ٻي مھاڀاري جنگ ۾ شڪست کانپوءِ جي ذلت جو الزام هڪڙو اتحادي طاقتن طرفان جرمنيءَ کان زوري مڃايل ورسائيليز معاهدي ۽ ٻيو يهودين تي لڳايو. هٽلر جي نظر ۾ (الف) يهودين جو جرمنيءَ تي ايترو ته مضبوط اقتصادي ۽ مالي تسلط هو، جو جرمني پنهنجي دفاع جو پورو انتظام نه ڪري سگھي ۽ (ب) يهودي اندران جرمنيءَ سان ڪوڙا ۽ اتحادين سان سچا هئا.

## شروعاتي ۽ آخري تاريخون

اڪثر مورخن جو اتفاق آهي ته ٻي مهاڀاري جنگ جي شروعات 1 سيپٽمبر 1939ع تي پولينڊ تي جرمني جي حملي سان ٿي، جنهن کان ٻه ڏينهن پوءِ برطانيه ۽ فرانس جرمني خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. پر ايشيا ۾ جنگ جي شروعات جون مختلف تاريخون آهن، جهڙوڪ 7 جولائي 1937ع تي ٻي چين-جاپان جنگ جي شروعات.

جنگ جي خاتمي بابت پڻ مختلف رايا آهن. عام طور تي 15 آگسٽ 1945ع تي جاپان جي هٿيار ڦٽي ڪرڻ واري اعلان کي جنگ جو خاتمو سمجهيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ سرڪاري طور تي 2 سيپٽمبر 1945ع تي دستاويزن تي صحيحون ڪيون ويون.

## پس منظر

جنيوا، سوئٽزرلينڊ ۾ ليگ آف نيشنز جو اجلاس (1930ع)
پهرين مهاڀاري جنگ يورپ جي سياسي نقشي کي مڪمل طور تي تبديل ڪري ڇڏيو هو. شڪست کائيندڙ ملڪن پنهنجا وڏا علائقا وڃائي ڇڏيا ۽ عثماني سلطنت، روسي سلطنت ۽ آسٽرو-هنگري سلطنت جي خاتمي کانپوءِ نوان ملڪ وجود ۾ آيا.

مستقبل ۾ اهڙي ڪنهن جنگ کي روڪڻ لاءِ 1920ع ۾ ليگ آف نيشنز قائم ڪئي وئي. ان جو مقصد عالمي تڪرارن کي پرامن طريقي سان حل ڪرڻ هو. پر پهرين مهاڀاري جنگ کانپوءِ ڪجهه ملڪن، خاص طور تي جرمني ۾، شديد قومپرستي پيدا ٿي. ورسائي جي معاهدي تحت جرمني تي سخت شرط مڙهيا ويا هئا، جنهن ۾ سندس علائقا کسڻ ۽ وڏو مالي ڏنڊ شامل هو، جنهن جرمن عوام ۾ بدلي جي باهه ٻاري ڏني.

### جرمني ۽ اٽلي

1918-1919 جي جرمن انقلاب ۾ جرمن سلطنت جو خاتمو ٿيو ۽ هڪ جمهوري حڪومت قائم ڪئي وئي، جنهن کي بعد ۾ وائيمار جمهوريه جي نالي سان سڃاتو ويو. ٻن جنگين جي وچ واري دور ۾ نئين جمهوريه جي حمايتين ۽ سخت گير مخالفن (ساڄي توڻي کاٻي ڌر) جي وچ ۾ ڇڪتاڻ جاري رهي. اٽلي، پهرين جنگ ۾ اتحادين جو ساٿي هجڻ ناتي، ڪجهه علائقا حاصل ڪيا هئا؛ پر اٽليءَ جا قومپرست ان ڳالهه تي ڪاوڙيل هئا ته برطانيه ۽ فرانس پاران جنگ ۾ شامل ٿيڻ وقت ڪيل واعدا امن معاهدي ۾ پورا نه ڪيا ويا. 1922ع کان 1925ع تائين، بينيٽو مسوليني جي قيادت ۾ فاشسٽ تحريڪ قومپرست، آمراڻي ۽ طبقاتي سهڪار واري ايجنڊا سان اٽليءَ ۾ اقتدار تي قبضو ڪيو. هنن عوامي جمهوريت کي ختم ڪري ڇڏيو، سوشلست ۽ لبرل قوتن کي چٿيو، ۽ اٽليءَ کي هڪ عالمي طاقت بڻائڻ لاءِ جارحاڻي پرڏيهي پاليسي اپنائي، جنهن تحت هڪ "نئين رومي سلطنت" جو واعدو ڪيو ويو.

ايڊولف هٽلر نورمبرگ ۾ هڪ نازي سياسي ريلي دوران، آگسٽ 1933ع
ايڊولف هٽلر، 1923ع ۾ حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش کانپوءِ، نيٺ 1933ع ۾ ان وقت جرمنيءَ جو چانسلر بڻيو جڏهن صدر پال وان هينڊنبرگ ۽ رائيچسٽيگ کيس مقرر ڪيو. 1934ع ۾ هينڊنبرگ جي وفات کانپوءِ، هٽلر پاڻ کي جرمنيءَ جو *فيوهرر* (Führer) قرار ڏنو، جمهوريت کي ختم ڪيو ۽ هڪ نسلي بنيادن تي ٻڌل نئين عالمي نظام جو اعلان ڪندي وڏي پيماني تي فوجي تياريون شروع ڪيون. فرانس، اٽليءَ سان پنهنجي اتحاد کي محفوظ بنائڻ لاءِ، اٽليءَ کي ايٿوپيا ۾ کليل ڇوٽ ڏئي ڇڏي، جنهن کي اٽلي هڪ نوآبات طور حاصل ڪرڻ چاهيو پئي. صورتحال ان وقت وڌيڪ خراب ٿي جڏهن 1935ع جي شروعات ۾ سار بيسن جو علائقو قانوني طور جرمنيءَ سان ٻيهر ملي ويو، ۽ هٽلر ورسائي جي معاهدي کي رد ڪندي پنهنجي فوجي پروگرام کي تيز ڪري ڇڏيو.

### يورپي معاهدا

برطانيه، فرانس ۽ اٽليءَ اپريل 1935ع ۾ جرمنيءَ کي روڪڻ لاءِ اسٽريسا فرنٽ قائم ڪيو، جيڪو فوجي عالميائيزيشن ڏانهن هڪ اهم قدم هو؛ پر ان ئي سال جون ۾، برطانيه جرمنيءَ سان هڪ آزاد بحري معاهدو ڪري اڳوڻيون پابنديون نرم ڪري ڇڏيون. سوويت يونين، جرمنيءَ جي مشرقي يورپ تي قبضي جي ارادن کي ڏسندي، فرانس سان گڏ هڪ مدد جو معاهدو تيار ڪيو. پر، هن فرانس-سوويت معاهدي کي ليگ آف نيشنز جي بيوروڪريسيءَ مان گذرڻو هو، جنهن ڪري اهو عملي طور بي اثر ٿي ويو. مٿان وري آمريڪا، يورپ ۽ ايشيا جي حالتن کي ڏسندي، آگسٽ 1935ع ۾ غير جانبداري جو ايڪٽ (Neutrality Act) پاس ڪيو.

هٽلر ورسائي ۽ لوڪارنو معاهدن جي خلاف ورزي ڪندي مارچ 1936ع ۾ رائن لينڊ تي ٻيهر قبضو ڪيو، جتي کيس "خوش ڪرڻ واري پاليسي" (appeasement) سبب ڪنهن خاص مخالفت جو مقابلو نه ڪرڻو پيو. آڪٽوبر 1936ع ۾، جرمني ۽ اٽليءَ روم-برلن محور (Rome–Berlin Axis) قائم ڪيو. هڪ مهيني کانپوءِ، جرمني ۽ جاپان اينٽي ڪومينٽرن پيڪٽ تي صحيحون ڪيون، جنهن ۾ اٽلي به ايندڙ سال شامل ٿي ويو.

### ايشيا

چين ۾ ڪيومنتانگ پارٽي 1920ع جي وچ ڌاري علائقائي جنگي سردارن (warlords) جي خلاف هڪ اتحاد جي مهم شروع ڪئي ۽ ظاهري طور تي چين کي متحد ڪري ورتو، پر جلد ئي اها پنهنجي اڳوڻي اتحادين ڪميونسٽ پارٽي ۽ نون علائقائي سردارن سان گههرو ويڙهه ۾ ڦاسي وئي. 1931ع ۾، وڌندڙ فوجي جنون رکندڙ جاپاني سلطنت، جيڪا عرصي کان چين تي اثر وڌائڻ چاهي پئي، موڪڊن واقعي کي بهانو بنائي منچوريا تي حملو ڪيو ۽ اتي منچوڪو جي نالي سان هڪ ڪٺ پتلي رياست قائم ڪئي.

چين منچوريا تي جاپاني حملي کي روڪڻ لاءِ ليگ آف نيشنز کي اپيل ڪئي. جاپان تي جڏهن تنقيد ڪئي وئي ته هن ليگ آف نيشنز مان نڪرڻ جو اعلان ڪيو. ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ شنگھائي، ريهي ۽ هيبي ۾ ڪيتريون ئي جنگيون ٿيون، تان جو 1933ع ۾ تانگو جنگبندي تي صحيحون ٿيون. ان کانپوءِ به چيني رضاڪار فوجن منچوريا ۽ اندروني منگوليا ۾ جاپاني جارحيت جي خلاف مزاحمت جاري رکي. 1936ع جي شيان واقعي کانپوءِ، ڪيومنتانگ ۽ ڪميونسٽ فوجن جاپان جي مخالفت ڪرڻ لاءِ هڪ گڏيل محاذ قائم ڪرڻ تي اتفاق ڪيو.

## جنگ کان اڳ جا واقعا

### اٽليءَ جو ايٿوپيا تي حملو (1935)

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ
بينيتو مسوليني 1935 ۾ اٽلي-ايٿوپيا جنگ دوران فوجن جو معائنو ڪندي
ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ هڪ نوآبادياتي جنگ هئي جيڪا آڪٽوبر 1935 ۾ شروع ٿي ۽ مئي 1936 ۾ ختم ٿي. هي جنگ اٽلي جي بادشاهت (*Regno d'Italia*) جي هٿياربند فوجن پاران ايٿوپيا جي سلطنت (جنهن کي حبشه پڻ چيو ويندو آهي) تي حملي سان شروع ٿي، جيڪو اطالوي صومالي لينڊ ۽ اريٽيريا تان ڪيو ويو هو. هن جنگ جي نتيجي ۾ ايٿوپيا تي فوجي قبضو ٿيو ۽ ان کي اٽليءَ جي نئين ٺهندڙ ڪالوني اطالوي اوڀر آفريڪا (*Africa Orientale Italiana*) ۾ شامل ڪيو ويو؛ ان کان علاوه هن جنگ امن برقرار رکڻ واري قوت جي طور تي ليگ آف نيشنز جي ڪمزوري کي پڻ ظاهر ڪيو. اٽلي ۽ ايٿوپيا ٻئي ليگ جا ميمبر ملڪ هئا، پر ليگ تمام گهٽ ڪجهه ڪيو جڏهن اٽليءَ واضح طور تي ليگ جي عهدنامي جي آرٽيڪل X جي ڀڃڪڙي ڪئي. برطانيه ۽ فرانس اٽليءَ تي پابنديون لڳائڻ جي حمايت ڪئي، پر اهي پابنديون مڪمل طور تي لاڳو نه ٿيون ۽ اطالوي حملي کي روڪڻ ۾ ناڪام رهيون. ان کان پوءِ اٽليءَ جرمنيءَ پاران آسٽريا کي پاڻ ۾ ضم ڪرڻ جي مقصد تي پنهنجا اعتراض ختم ڪري ڇڏيا.

### اسپين جي گهرو ويڙهه (1936–1939)

اصل مضمون جي لاءِ ڏسواسپين جي گهرو ويڙهه
جڏهن اسپين ۾ گهرو ويڙهه شروع ٿي، ته هٽلر ۽ مسوليني جنرل فرانسسڪو فرانڪو جي قيادت ۾ قومپرست باغين کي فوجي مدد ڏني. اٽليءَ نازين جي ڀيٽ ۾ قومپرستن جي وڌيڪ مدد ڪئي: مسوليني 70,000 کان وڌيڪ پيادل فوج، 6,000 هوائي عملو ۽ 720 جهاز اسپين موڪليا. سوويت يونين اسپيني جمهوريه جي موجوده حڪومت جي حمايت ڪئي. 30,000 کان وڌيڪ پرڏيهي رضاڪارن، جن کي انٽرنيشنل برگيڊز چيو ويندو هو، پڻ قومپرستن جي خلاف جنگ وڙهي. جرمني ۽ سوويت يونين ٻنهي هن پراڪسي جنگ کي پنهنجي جديد هٿيارن ۽ حڪمت عملين کي جنگي ميدان ۾ پرکڻ لاءِ استعمال ڪيو. قومپرستن اپريل 1939 ۾ گهرو ويڙهه کٽي ورتي؛ فرانڪو، جيڪو هاڻي ڊڪٽيٽر هو، ٻي عالمي جنگ دوران سرڪاري طور تي غير جانبدار رهيو پر عام طور تي محوري طاقتن (Axis) جو طرفدار هو. جرمني سان سندس سڀ کان وڏو تعاون اڀرندي محاذ تي وڙهڻ لاءِ رضاڪارن کي موڪلڻ هو.

### جاپان جو چين تي حملو (1937)

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوٻي چين-جاپان جنگ
چيني سپاهي 1938 ۾ تائيرزووانگ ۾ شاهي جاپاني فوج سان وڙهندي
جولاءِ 1937 ۾، جاپان مارڪو پولو برج واقعي کي بهانو بڻائي چين جي اڳوڻي شاهي گاديءَ واري شهر بيجنگ تي قبضو ڪري ورتو، جنهن جي نتيجي ۾ سالن جي ڇڪتاڻ ۽ ننڍي پيماني تي جهڙپن کانپوءِ سڄي چين تي حملي جي جاپاني مهم شروع ٿي وئي. سوويت يونين فوري طور تي چين سان هڪ معاهدي تي صحيحون ڪيون ته جيئن هٿيارن جي فراهمي ڪري سگهجي، جنهن سان چين جي جرمني سان اڳوڻي سهڪار جو خاتمو ٿيو.

سيپٽمبر کان نومبر تائين، جاپاني فوجن تائيوان تي حملو ڪيو، شينڪو جي چوڌاري ڪومنتانگ فوج سان وڙهيا، پنگ شينگ گوان ۾ ڪميونسٽ فوجن سان مقابلو ڪيو، ۽ چين جي اترئين ريلوي نيٽ ورڪ تي قبضو ڪيو. قومپرست جنرلسمو چيانگ ڪائي شيڪ شنگھائي جي دفاع لاءِ پنهنجي بهترين فوج کي لاهي ڇڏيو، پر ٽن مهينن جي شديد ويڙهه کانپوءِ شنگھائي هٿان نڪري ويو. جاپاني فوجن چيني فوجن کي پٺتي ڌڪڻ جاري رکيو ۽ ڊسمبر 1937 ۾ گاديءَ واري هنڌ نانڪنگ تي قبضو ڪري ورتو.

مارچ 1938 ۾، چيني قومپرست فوجن تائيرزووانگ ۾ پنهنجي پهرين وڏي فتح حاصل ڪئي، پر مئي ۾ شوژو شهر جو ڪنٽرول وڃائي ويٺا. جون 1938 ۾، چيني فوجن پيلي نديءَ جا بند ٽوڙي جاپاني اڳڀرائي کي روڪي ڇڏيو؛ جنهن سان مقامي عام آبادي کي وڏو نقصان پهتو پر چيني فوج کي وهان جي دفاع جي تياريءَ لاءِ وقت ملي ويو، پر آڪٽوبر ۾ يانگزي نديءَ سان گڏ شديد ويڙهه کانپوءِ شهر تي جاپانين قبضو ڪري ورتو.

جاپان جي فوجي فتحن چيني مزاحمت کي ختم نه ڪيو؛ ان جي بدران، چيني حڪومت ملڪ جي اندران شهر چونگ ڪنگ منتقل ٿي وئي ۽ جنگ جاري رکي. چينين جو حوصلو ٽوڙڻ لاءِ، جاپاني جهازن سيچوان طاس جي شهرن تي بمباري شروع ڪئي، جنهن ۾ هزارين شهري مارجي ويا.

### سوويت-جاپان سرحدي تڪرار

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوسوويت-جاپان سرحدي تڪرار
1930 جي ڏهاڪي جي وچ کان آخر تائين، منچوڪو ۾ موجود جاپاني فوجن جا سوويت يونين ۽ منگوليا سان سرحدي تڪرار ٿيندا رهيا. جاپان جي هوڪوشين-رون پاليسي، جيڪا اتر طرف توسيع تي زور ڏيندي هئي، ان وقت جاپاني فوج جي پسنديده هئي. پر 1939 ۾ خالخين گول جي جنگ ۾ شڪست، جاري چين-جاپان جنگ ۽ جرمني جي سوويت يونين سان غير جانبداري واري پاليسي سبب هن پاليسي تي عمل ڪرڻ ڏکيو ٿي پيو. آخرڪار جاپان ۽ سوويت يونين اپريل 1941 ۾ غير جانبداري جي معاهدي تي صحيحون ڪيون، ۽ جاپان نانشين-رون پاليسي اختيار ڪئي، جنهن جو رخ ڏکڻ طرف هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ آمريڪا ۽ اتحادي ملڪن سان جنگ شروع ٿي.

### يورپي قبضا ۽ معاهدا

چيمبرلين، دالاديئر، هٽلر، مسوليني، ۽ چيانو 29 سيپٽمبر 1938 تي ميونيخ معاهدي تي صحيحون ڪرڻ کان پهريان
يورپ ۾ جرمني ۽ اٽلي وڌيڪ جارحيت پسند ٿي رهيا هئا. مارچ 1938 ۾، جرمني آسٽريا کي پاڻ ۾ ضم ڪري ورتو، جنهن تي ٻين يورپي طاقتن طرفان وري به ڪو خاص ردعمل سامهون نه آيو. ان مان همت وٺندي، هٽلر چيڪوسلوواڪيا جي ان علائقي سوڊٽن لينڊ تي دعويٰ شروع ڪئي جتي اڪثريت جرمن نسلي آبادي جي هئي. جلد ئي برطانيه ۽ فرانس برطانوي وزيراعظم نيول چيمبرلين جي خوش ڪرڻ واري پاليسي تي هلندي ميونيخ معاهدي تحت هي علائقو جرمنيءَ کي ڏيڻ تي راضي ٿي ويا، جيڪو چيڪوسلوواڪيا جي حڪومت جي مرضيءَ خلاف هو. ان جي بدلي ۾ هٽلر وڌيڪ علائقائي مطالبن نه ڪرڻ جو واعدو ڪيو. ان کان پوءِ جرمني ۽ اٽليءَ چيڪوسلوواڪيا کي وڌيڪ علائقو هنگريءَ کي ڏيڻ تي مجبور ڪيو، ۽ پولينڊ پڻ چيڪوسلوواڪيا جي ٽرانس-اولزا علائقي تي قبضو ڪري ورتو.

جيتوڻيڪ جرمني جا سڀئي ظاهري مطالبا پورا ڪيا ويا هئا، پر هٽلر اندروني طور تي ڪاوڙيل هو ته برطانوي مداخلت کيس هڪ ئي ڀيري سڄي چيڪوسلوواڪيا تي قبضو ڪرڻ کان روڪيو هو. بعد ۾ تقريرن ۾ هٽلر برطانوي ۽ يهودي "جنگي جنونين" تي حملا ڪيا ۽ جنوري 1939 ۾ برطانوي سامونڊي طاقت کي چيلنج ڪرڻ لاءِ جرمن بحريه جي وڏي پيماني تي تياريءَ جو ڳجهو حڪم ڏنو. مارچ 1939 ۾، جرمني چيڪوسلوواڪيا جي باقي علائقن تي حملو ڪيو ۽ ان کي جرمن بوهميا ۽ موراويا جي پروٽيڪٽوريٽ ۽ جرمني جي هڪ ماتحت رياست، سلوواڪ جمهوريه ۾ ورهائي ڇڏيو. هٽلر 20 مارچ 1939 تي ليتوانيا کي به هڪ الٽيميٽم ڏنو، جنهن کيس ڪلائيپيڊا علائقو (اڳوڻو جرمن ميمل لينڊ) حوالي ڪرڻ تي مجبور ڪيو.

ڊانزگ جو آزاد شهر ۽ پولش ڪوريڊور بابت هٽلر جي وڌيڪ مطالبن کانپوءِ، برطانيه ۽ فرانس پولينڊ جي آزادي جي حمايت جو اعلان ڪيو. جڏهن اپريل 1939 ۾ اٽلي البانيا تي قبضو ڪيو، ته اها ئي خاطري رومانيا جي بادشاهت ۽ يونان جي بادشاهت کي به ڏني وئي. پولينڊ کي ڏنل برطانوي-فرانسيسي خاطريءَ جي جلد ئي پوءِ، جرمني ۽ اٽليءَ پنهنجي اتحاد کي لوهه جو معاهدو (Pact of Steel) سان رسمي شڪل ڏني. هٽلر برطانيه ۽ پولينڊ تي جرمنيءَ کي گهيري ۾ آڻڻ جو الزام لڳايو ۽ اينگلو-جرمن بحري معاهدو ۽ جرمن-پولش عدم جارحيت جو اعلان ختم ڪري ڇڏيو.

جرمن پرڏيهي وزير جواخم وون ربنٽراپ (ساڄي) ۽ سوويت اڳواڻ جوزف اسٽالن 23 آگسٽ 1939 تي مولوٽوف-ربنٽراپ معاهدي تي صحيحون ڪرڻ کانپوءِ
آگسٽ جي آخر ۾ صورتحال بحراني بڻجي وئي جڏهن جرمني پولينڊ جي سرحد تي پنهنجون فوجون گڏ ڪيون. 23 آگسٽ تي، سوويت يونين جرمني سان عدم جارحيت جو هڪ معاهدو ڪيو، جڏهن ته فرانس، برطانيه ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ فوجي اتحاد بابت ڳالهيون ناڪام ٿي چڪيون هيون. هن معاهدي ۾ هڪ ڳجهو پروٽوڪول پڻ هو جنهن ۾ جرمن ۽ سوويت اثر هيٺ علائقن جي وضاحت ڪئي وئي هئي: ليتوانيا جرمني لاءِ؛ جڏهن ته فنلينڊ، ايسٽونيا، لاتويا ۽ بيسارابيا سوويت يونين لاءِ؛ ۽ پولينڊ کي ٻنهي طاقتن جي وچ ۾ ورهائڻ جو فيصلو ڪيو ويو. هن معاهدي جرمنيءَ کي يقين ڏياريو ته پولينڊ تي حملي وقت کيس سوويت يونين سان جنگ نه وڙهڻي پوندي. ان کان فوراً پوءِ، هٽلر 26 آگسٽ تي حملي جو حڪم ڏنو، پر جڏهن کيس خبر پئي ته برطانيه پولينڊ سان باضابطه امداد جو معاهدو ڪيو آهي ۽ اٽلي غير جانبدار رهندو، ته هن حملي کي ملتوي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.

جرمني برطانيه کي اتحاد جي پيشڪش ڪئي جيڪڏهن برطانيه جرمني کي ڊانزگ، پولش ڪوريڊور ۽ ان جون اڳوڻيون ڪالونيون حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڪري، پر برطانيه جواب ڏنو ته هو پولينڊ کي ڏنل ضمانت تي قائم رهندو. 29 آگسٽ تي، هٽلر مطالبو ڪيو ته هڪ پولش نمائندو ايندڙ ڏينهن تائين برلن پهچي ته جيئن بحران جو حل ڪڍجي، پر برطانيه ان وقت کي غير معقول قرار ڏئي رد ڪري ڇڏيو. 30-31 آگسٽ جي رات، برطانوي سفير نيول هينڊرسن جرمن پرڏيهي وزير جواخم وون ربنٽراپ سان ملاقات ڪئي. ربنٽراپ کيس پولينڊ بابت هٽلر جا مطالبا ٻڌايا ۽ پوءِ اعلان ڪيو ته پولينڊ جي قبوليت لاءِ مقرر ڪيل وقت گذر چڪو آهي.

## جنگ جو سلسلو

سانچو:For timeline

پڻ ڏسو: ٻي عالمي جنگ جي سفارتي تاريخ ۽ ٻي عالمي جنگ ملڪن جي لحاظ کان
### يورپ ۾ جنگ جي شروعات (1939–1940)

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوٻي عالمي جنگ جو يورپي ٿيٽر
جرمن پروپئگنڊا جي هڪ تصوير جنهن ۾ سوپوٽ ۾ پولش بارڊر ڪراسنگ کي هٽائڻ جي منظر کي ٻيهر پيش ڪيو ويو آهي
1 سيپٽمبر 1939 تي، جرمنيءَ حملي جي بهاني طور ڪيترائي فرضي سرحدي واقعا رچائڻ کانپوءِ پولينڊ تي حملو ڪيو. جنگ جو پهريون جرمن حملو ويسٽرپليٽ تي پولش دفاعن جي خلاف ڪيو ويو. برطانيه ان جي جواب ۾ جرمنيءَ کي فوجي ڪارروايون بند ڪرڻ جو الٽيميٽم ڏنو، ۽ 3 سيپٽمبر تي، الٽيميٽم کي نظرانداز ڪرڻ کانپوءِ، برطانيه ۽ فرانس جرمنيءَ خلاف جنگ جو اعلان ڪري ڇڏيو. فرضي جنگ (Phoney War) جي عرصي دوران، اتحادين پولينڊ کي ڪا به سڌي فوجي مدد نه ڏني، سواءِ سار لينڊ ۾ هڪ محتاط فرانسيسي اڳڀرائي جي. مغربي اتحادين جرمني جي بحري ناڪابندي پڻ شروع ڪئي، جنهن جو مقصد ملڪ جي معيشت ۽ جنگي ڪوششن کي نقصان پهچائڻ هو. جرمني ان جو جواب اتحادين جي واپاري ۽ جنگي جهازن جي خلاف يو-بوٽ ويڙهه جو حڪم ڏئي ڏنو، جيڪا بعد ۾ ائٽلانٽڪ جي جنگ ۾ تبديل ٿي وئي.

8 سيپٽمبر تي، جرمن فوجون وارسا جي مضافات ۾ پهچي ويون. اولهه طرف پولش جوابي حملي جرمن اڳڀرائي کي ڪجهه ڏينهن لاءِ روڪي ڇڏيو، پر ان کي *ويهرماخت* (Wehrmacht) پاران گهيري ۾ آندو ويو. پولش فوج جا باقي بچيل دستا گهيري هيٺ آيل وارسا تائين پهچڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا. 17 سيپٽمبر 1939 تي، جاپان سان جنگ بندي جي معاهدي تي صحيحن جي ٻن ڏينهن کانپوءِ، سوويت يونين پولينڊ تي حملو ڪيو ان بهاني هيٺ ته پولش رياست جو وجود ختم ٿي چڪو آهي. 27 سيپٽمبر تي، وارسا جي فوجي دستي جرمنن آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا، ۽ پولش فوج جي آخري وڏي يونٽ 6 آڪٽوبر تي هٿيار ڦٽا ڪيا. فوجي شڪست جي باوجود، پولينڊ ڪڏهن به سرنڊر نه ڪيو؛ ان جي بدران، ان پولش جلاوطن حڪومت قائم ڪئي ۽ هڪ ڳجهو رياستي نظام مقبوضه پولينڊ ۾ موجود رهيو. پولش فوجي اهلڪارن جو هڪ وڏو حصو رومانيا ۽ لاتويا ڏانهن نڪري ويو؛ جن مان ڪيترن ئي بعد ۾ جنگ جي ٻين ميدانن ۾ محوري طاقتن خلاف ويڙهه جاري رکي.

جرمني مغربي پولينڊ کي پاڻ سان ملائي ورتو ۽ مرڪزي پولينڊ تي قبضو ڪيو؛ جڏهن ته سوويت يونين اوڀر پولينڊ کي پاڻ سان ملايو. پولش علائقي جا ننڍا حصا ليتوانيا ۽ سلوواڪيا کي ڏنا ويا. 6 آڪٽوبر تي، هٽلر برطانيه ۽ فرانس کي امن جي پيشڪش ڪئي پر چيو ته پولينڊ جي مستقبل جو فيصلو صرف جرمني ۽ سوويت يونين ڪندا. اها تجويز رد ڪئي وئي ۽ هٽلر فرانس تي فوري حملي جو حڪم ڏنو، جيڪو خراب موسم سبب 1940 جي بهار تائين ملتوي ڪيو ويو.

ونٽر وار جي آخري ڏينهن، 13 مارچ 1940 تي مينر هيم لائن ۽ ڪاريلين استھمس
پولينڊ ۾ جنگ جي شروعات کانپوءِ، اسٽالن ايسٽونيا، لاتويا ۽ ليتوانيا کي فوجي حملي جي ڌمڪي ڏني، جنهن ڪري انهن ٽنهي بالٽڪ ملڪن کي اهڙن معاهدن تي صحيحون ڪرڻيون پيون جن تحت اتي سوويت فوجي اڏا قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي؛ آڪٽوبر 1939 ۾، وڏي تعداد ۾ سوويت فوجي دستا اتي منتقل ڪيا ويا. فنلينڊ اهڙي ڪنهن معاهدي تي صحيح ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ پنهنجي علائقي جو حصو سوويت يونين کي ڏيڻ کان جواب ڏنو. سوويت يونين نومبر 1939 ۾ فنلينڊ تي حملو ڪيو، ۽ ان جارحيت جي ڏوهه ۾ کيس ليگ آف نيشنز مان ڪڍيو ويو. عددي برتريءَ جي باوجود، ونٽر وار دوران سوويت فوجي ڪاميابي معمولي هئي، ۽ هي جنگ مارچ 1940 ۾ ڪجهه فنلينڊي علائقن جي دستبرداري سان ختم ٿي.

جون 1940 ۾، سوويت يونين ايسٽونيا، لاتويا ۽ ليتوانيا جي مڪمل علائقن تي قبضو ڪري ورتو، گڏوگڏ رومانيا جي علائقن بيسارابيا، اتر بوڪوينا، ۽ هرٽسا علائقي تي به قبضو ڪيو ويو. آگسٽ 1940 ۾، هٽلر رومانيا تي ٻيو ويانا ايوارڊ مڙهيو جنهن جي نتيجي ۾ اتر ٽرانسلوانيا هنگريءَ کي منتقل ڪيو ويو. سيپٽمبر 1940 ۾، بلغاريه جرمن ۽ اطالوي حمايت سان رومانيا کان ڏکڻ دوبروجا جو مطالبو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ ڪرائيووا جو معاهدو ٿيو. رومانيا جي 1939 واري علائقي جي هڪ تہائی حصي جي نقصان سبب بادشاهه ڪيرول ٻئين خلاف بغاوت ٿي، جنهن رومانيا کي مارشل آئن انتونيسڪو جي قيادت ۾ هڪ فاشسٽ ڊڪٽيٽر شپ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، ۽ جرمن تحفظ جي اميد ۾ ملڪ جو رخ محوري طاقتن (Axis) ڏانهن وڌيو. ان دوران، جرمن-سوويت سياسي لاڳاپا ۽ اقتصادي تعاون آهستي آهستي بيهجي ويا، ۽ ٻنهي رياستن جنگ لاءِ تياريون شروع ڪري ڏنيون.

### مغربي يورپ (1940–1941)

اصل مضمون جي لاءِ ڏسومغربي محاذ (ٻي عالمي جنگ)
بيلجيئم ۽ اتر فرانس ۾ جرمن فوج جي اڳڀرائي، 10 مئي – 4 جون 1940، ماجينو لائن (ڳاڙهي رنگ ۾ ڏيکاريل) تان گذري رهيا آهن
اپريل 1940 ۾، جرمني ڊنمارڪ ۽ ناروي تي حملو ڪيو ته جيئن سويڊن کان لوهه جي فراهمي کي محفوظ بڻائي سگهجي، جنهن کي اتحادي روڪڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئا. ڊنمارڪ صرف ڇهن ڪلاڪن ۾ هٿيار ڦٽا ڪيا، ۽ اتحادين جي مدد جي باوجود، ناروي کي ٻن مهينن اندر فتح ڪيو ويو. ناروي جي مهم تي برطانوي عوام جي بي اطميناني سبب وزيراعظم نيول چيمبرلين استعيفيٰ ڏني، جنهن جي جڳهه تي 10 مئي 1940 تي ونسٽن چرچل کي مقرر ڪيو ويو.

ساڳئي ڏينهن، جرمني فرانس تي وڏو حملو شروع ڪيو. فرانس-جرمني سرحد تي مضبوط ماجينو لائن جي قلعي بندي کان بچڻ لاءِ، جرمني پنهنجو رخ غير جانبدار ملڪن بيلجيئم، نيدرلينڊز، ۽ لڪسمبرگ ڏانهن ڪيو. جرمنن ارڊينز (Ardennes) واري علائقي مان هڪ پاسيرو حملو ڪيو، جنهن کي اتحادين غلطيءَ سان بڪتربند گاڏين لاءِ هڪ ناقابل تسخير قدرتي رڪاوٽ سمجهيو هو. نئين *بلٽزڪريگ* (Blitzkrieg) حڪمت عملي کي ڪاميابيءَ سان لاڳو ڪندي، *ويهرماخت* تيزيءَ سان انگلش چينل تائين پهچي وئي ۽ بيلجيئم ۾ موجود اتحادي فوجن جو رستو ڪٽي ڇڏيو، جنهن سان اتحادي فوجن جو وڏو حصو فرانس-بيلجيئم سرحد تي ليل (Lille) ويجهو گهيري ۾ اچي ويو. برطانيه جون جي شروعات تائين يورپي کنڊ مان وڏي تعداد ۾ اتحادي فوجن کي ڪڍڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو، جيتوڻيڪ کين پنهنجو سمورو سامان اتي ئي ڇڏڻو پيو.

10 جون تي، اٽلي فرانس تي حملو ڪيو، ۽ فرانس توڙي برطانيه خلاف جنگ جو اعلان ڪري ڇڏيو. جرمنن ڪمزور ٿيل فرانسيسي فوج جي خلاف ڏکڻ ڏانهن رخ ڪيو، ۽ 14 جون تي پئرس سندن قبضي ۾ اچي ويو. اٺن ڏينهن کانپوءِ فرانس جرمني سان جنگ بندي جي معاهدي تي صحيحون ڪيون؛ فرانس کي جرمن ۽ اطالوي قبضي واري علائقن ۾ ورهايو ويو، ۽ هڪ غير مقبوضه حصو وچي حڪومت جي تحت رهيو، جيڪا سرڪاري طور تي غير جانبدار هجڻ باوجود عام طور تي جرمني جي طرفدار هئي. فرانس پنهنجو بحري ٻيڙو برقرار رکيو، جنهن تي 3 جولاءِ تي برطانيه حملو ڪيو ته جيئن ان کي جرمني جي قبضي ۾ وڃڻ کان روڪي سگهجي.

لنڊن جو سينٽ پال ڪيٿڊرل 29 ڊسمبر 1940 تي جرمن بمباري بلٽز کان پوءِ
جولاءِ جي شروعات ۾ فضائي برطانيه جي جنگ شروع ٿي، جنهن ۾ لوفت وافا (Luftwaffe) پاران ٻيڙن ۽ بندرگاهن تي حملا ڪيا ويا. فضائي برتري حاصل ڪرڻ لاءِ جرمن مهم آگسٽ ۾ شروع ٿي، پر آر اي ايف فائٽر ڪمانڊ کي شڪست ڏيڻ ۾ ناڪاميءَ سبب برطانيه تي حملي جي تجويز غير معين مدي تائين ملتوي ڪئي وئي. جرمني جي اسٽريٽجڪ بمباري لنڊن ۽ ٻين شهرن تي رات جي وقت حملن (جنهن کي بلٽز چيو ويندو هو) سان تيز ٿي وئي، پر مئي 1941 ۾ اها وڏي پئماني تي ختم ٿي وئي ڇاڪاڻ ته اها برطانوي جنگي ڪوششن کي سخت نقصان پهچائڻ ۾ ناڪام رهي هئي.

فرانس جي نون فتح ڪيل بندرگاهن کي استعمال ڪندي، جرمن بحريه ائٽلانٽڪ جي جنگ ۾ برطانوي ٻيڙن جي خلاف يو-بوٽ استعمال ڪندي ڪاميابيون حاصل ڪيون. برطانوي هوم فليٽ 27 مئي 1941 تي جرمن جنگي جهاز 'ب Bismarck' کي ٻوڙي هڪ اهم فتح حاصل ڪئي.

نومبر 1939 ۾، آمريڪا چين ۽ مغربي اتحادين جي مدد ڪري رهيو هو، ۽ پنهنجي غير جانبداري ايڪٽ ۾ ترميم ڪئي هئي ته جيئن اتحادي ملڪ نقد ادائيگي ۽ پاڻ کڻي وڃڻ جي بنياد تي خريداري ڪري سگهن. 1940 ۾ پئرس تي جرمن قبضي کانپوءِ، آمريڪي بحريه جي سائيز ۾ وڏو اضافو ڪيو ويو. سيپٽمبر ۾، آمريڪا برطانوي فوجي اڏن جي بدلي آمريڪي تباهي ڪندڙ جهازن (destroyers) جي هڪ معاهدي تي اتفاق ڪيو. ان هوندي به، آمريڪي عوام جي وڏي اڪثريت 1941 تائين جنگ ۾ سڌي فوجي مداخلت جي مخالفت ڪندي رهي. ڊسمبر 1940 ۾، صدر فرينڪلن ڊي روزويلٽ هٽلر تي دنيا فتح ڪرڻ جي منصوبابنديءَ جو الزام لڳايو ۽ ڪنهن به ڳالهين کي بيڪار قرار ڏيندي آمريڪا کي "جمهوريت جو اسلحو" (Arsenal of Democracy) بڻجڻ جو سڏ ڏنو. هن برطانوي جنگي ڪوششن جي مدد لاءِ لينڊ ليز پروگرامن کي هٿي ڏني؛ بعد ۾ لينڊ ليز کي ٻين اتحادين، بشمول سوويت يونين تائين وڌايو ويو، جڏهن جرمني اتي حملو ڪيو. آمريڪا جرمني جي خلاف مڪمل حملي جي تياري لاءِ اسٽريٽجڪ منصوبابندي شروع ڪري ڏني.

سيپٽمبر 1940 جي آخر ۾، ٽي طرفي معاهدي (Tripartite Pact) جاپان، اٽلي ۽ جرمني کي باضابطه طور تي محوري طاقتن جي طور تي متحد ڪري ڇڏيو. هن معاهدي تحت اهو طئي ٿيو ته جيڪڏهن ڪو به ملڪ—سوويت يونين کانسواءِ—ڪنهن به هڪ محوري طاقت تي حملو ڪندو، ته هو ٽنهي ملڪن سان جنگ وڙهڻ تي مجبور هوندو. نومبر 1940 ۾ محوري طاقتن ۾ واڌارو ٿيو جڏهن هنگري، سلوواڪيا، ۽ رومانيا ان ۾ شامل ٿيا. رومانيا ۽ هنگري بعد ۾ سوويت يونين خلاف جنگ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، رومانيا جي صورت ۾ ان جو هڪ مقصد سوويت يونين پاران قبض ڪيل علائقا واپس وٺڻ هو.

### ميڊيٽرينين (بحر روم) (1940–1941)

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوٻي عالمي جنگ جو ميڊيٽرينين ۽ وچ اوڀر ٿيٽر
جون 1940 جي شروعات ۾، اطالوي فضائي فوج *ريجيا ايروناٽيڪا* برطانوي قبضي هيٺ آيل مالٽا تي حملا ڪيا ۽ ان جو گهيرو ڪيو. اونهاري جي آخر کان زوال جي شروعات تائين، اٽليءَ برطانوي صومالي لينڊ فتح ڪيو ۽ برطانيه جي قبضي هيٺ آيل مصر ۾ مداخلت ڪئي. آڪٽوبر ۾، اٽليءَ يونان تي حملو ڪيو، پر اهو حملو ناڪام بڻايو ويو جنهن ۾ اٽليءَ کي وڏو جاني نقصان پهتو؛ اها مهم ڪجهه مهينن ۾ معمولي علائقائي تبديلين سان ختم ٿي وئي. اٽليءَ جي مدد ڪرڻ ۽ برطانيه کي قدم ڄمائڻ کان روڪڻ لاءِ، جرمنيءَ بلقان تي حملي جي تياري ڪئي، جنهن سان رومانيا جي تيل جي کوهن کي خطرو هو ۽ اهو بحر روم ۾ برطانوي غلبي خلاف هڪ وار هو.

آفريڪا ڪورپس جو جرمن پانزر III ٽينڪ اتر آفريڪا جي ريگستان مان گذري رهيو آهي، اپريل 1941
ڊسمبر 1940 ۾، برطانوي سامراجي فوجن مصر ۽ اطالوي اوڀر آفريڪا ۾ اطالوي فوجن جي خلاف جوابي حملا شروع ڪيا. اهي حملا ڪامياب رهيا؛ فيبروري 1941 جي شروعات تائين، اٽلي مشرقي ليبيا جو ڪنٽرول وڃائي ويٺو، ۽ وڏي تعداد ۾ اطالوي فوجي قيد ڪيا ويا. اطالوي بحريه کي پڻ سخت شڪستن جو منهن ڏسڻو پيو، جنهن ۾ برطانوي بحريه تارانٽو ۾ بحري جهازن تان حملي ذريعي اٽليءَ جي ٽن وڏن جنگي جهازن کي ناڪاره بڻائي ڇڏيو، ۽ ڪيپ ماٽاپان جي جنگ ۾ ڪيترن ئي ٻين جنگي جهازن کي بي اثر ڪري ڇڏيو.

اطالوي شڪستن جرمنيءَ کي اتر آفريڪا ۾ هڪ مهماتي فوج موڪلڻ تي مجبور ڪيو؛ مارچ 1941 جي آخر ۾، ارون روميل جي آفريڪا ڪورپس هڪ حملو شروع ڪيو جنهن دولت مشترڪه (Commonwealth) جي فوجن کي پٺتي ڌڪي ڇڏيو. هڪ مهيني کان به گهٽ عرصي ۾، محوري طاقتن جي فوجن مغربي مصر تائين اڳڀرائي ڪئي ۽ طوبراق جي بندرگاهه جو گهيرو ڪيو.

مارچ 1941 جي آخر تائين، بلغاريه ۽ يوگوسلاويا ٽي طرفي معاهدي تي صحيحون ڪيون؛ پر، يوگوسلاو حڪومت کي ٻن ڏينهن کانپوءِ برطانيه جي حامي قومپرستن هڪ بغاوت ذريعي ڪيرائي وڌو. جرمني ۽ اٽليءَ ان جو جواب يوگوسلاويا ۽ يونان تي هڪ ئي وقت حملو ڪري ڏنو، جنهن جي شروعات 6 اپريل 1941 تي بيلگريڊ تي وڏي پئماني تي بمباري سان ڪئي وئي؛ ٻنهي ملڪن کي هڪ مهيني اندر هٿيار ڦٽا ڪرڻا پيا. مئي جي آخر ۾ يونان جي ٻيٽ ڪريٽ تي فضائي حملي بلقان تي جرمنيءَ جي قبضي کي مڪمل ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ يوگوسلاويا تي محوري طاقتن جي قبضي خلاف پارٽيسن ويڙهه شروع ٿي وئي، جيڪا جنگ جي خاتمي تائين جاري رهي.

مئي ۾ وچ اوڀر اندر، دولت مشترڪه جي فوجن عراق ۾ هڪ بغاوت کي چيڀاٽي ڇڏيو جنهن کي وچي (Vichy) جي ڪنٽرول هيٺ شام ۾ موجود اڏن تان جرمن جهازن جي مدد حاصل هئي. جون ۽ جولاءِ جي وچ ۾، برطانوي قيادت ۾ فوجن شام ۽ لبنان جي فرانسيسي علائقن تي حملو ڪري قبضو ڪيو، جنهن ۾ کين آزاد فرانسيسي فوجن جي مدد حاصل هئي.

### سوويت يونين تي محوري طاقتن جو حملو (1941)

اصل مضمون جي لاءِ ڏسواڀرندي محاذ (ٻي عالمي جنگ)
ٻي عالمي جنگ جو يورپي ٿيٽر جو ايمينيشن نقشو، 1939-1945 - ڳاڙهو: 1941 کان پوءِ مغربي اتحادي ۽ سوويت يونين؛ سائو: 1941 کان اڳ سوويت يونين؛ نيرو: محوري طاقتون
يورپ ۽ ايشيا ۾ صورتحال نسبتاً مستحڪم ٿيڻ کان پوءِ، جرمني، جاپان ۽ سوويت يونين جنگ جون تياريون شروع ڪيون. سوويت يونين جرمني سان وڌندڙ ڇڪتاڻ کان هوشيار هو، ۽ جاپاني ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ يورپي قبضن جي وسيلن سان مالامال علائقن تي قبضو ڪري يورپي جنگ مان فائدو وٺڻ جو منصوبو ٺاهي رهيا هئا، ان ڪري ٻنهي طاقتن اپريل 1941 ۾ سوويت-جاپان غير جانبداري معاهدو ڪيو. ان جي برعڪس، جرمن مسلسل سوويت يونين تي حملي جي تياري ڪري رهيا هئا ۽ سوويت سرحد تي فوجون گڏ ڪري رهيا هئا.

هٽلر جو خيال هو ته برطانيه پاران جنگ ختم ڪرڻ کان انڪار جو سبب اها اميد هئي ته آمريڪا ۽ سوويت يونين جرمني خلاف جنگ ۾ شامل ٿيندا. 31 جولاءِ 1940 تي هٽلر فيصلو ڪيو ته سوويت يونين کي ختم ڪيو وڃي ۽ هن يوڪرين، بالٽڪ رياستن ۽ بيلاروس جي فتح جو هدف مقرر ڪيو. تنهن هوندي به، ربنٽراپ جهڙن ٻين سينئر جرمن آفيسرن سوويت يونين کي ٽي طرفي معاهدي (Tripartite Pact) ۾ شامل ڪري برطانوي سلطنت خلاف هڪ يورو-ايشيا بلاڪ ٺاهڻ جو موقعو ڏٺو. نومبر 1940 ۾، اهو طئي ڪرڻ لاءِ ڳالهيون ٿيون ته ڇا سوويت يونين معاهدي ۾ شامل ٿيندو. سوويت يونين ڪجهه دلچسپي ڏيکاري پر فنلينڊ، بلغاريه، ترڪي ۽ جاپان کان اهڙيون مراعتون گهريون جن کي جرمني ناقابل قبول سمجهيو. 18 ڊسمبر 1940 تي هٽلر سوويت يونين تي حملي جي تياريءَ لاءِ هدايتون جاري ڪيون.

22 جون 1941 تي، جرمني، اٽلي ۽ رومانيا جي حمايت سان، آپريشن باربروسا تحت سوويت يونين تي حملو ڪيو، جنهن ۾ جرمني سوويت يونين تي پنهنجي خلاف سازش جو الزام لڳايو؛ جلد ئي فنلينڊ ۽ هنگري پڻ انهن سان شامل ٿي ويا. هن اچانڪ حملي جا بنيادي هدف بالٽڪ خطو، ماسڪو ۽ يوڪرين هئا، جنهن جو حتمي مقصد 1941 جي مهم کي ارخانگيلسڪ-استراخان لائن (ڪيسپيئن کان وائٽ سمنڊ تائين) جي ويجهو ختم ڪرڻ هو. هٽلر جا مقصد سوويت يونين کي هڪ فوجي طاقت طور ختم ڪرڻ، ڪميونسٽ نظريي کي مٽائڻ، مقامي آبادي کي بيدخل ڪري رهائشي جاءِ (*ليبينسروم*) پيدا ڪرڻ، ۽ جرمني جي باقي حريفن کي شڪست ڏيڻ لاءِ گهربل اسٽريٽجڪ وسيلن تائين پهچ کي يقيني بڻائڻ هو.

آئنزٽس گروپن جو هڪ رڪن يوڪرين جي شهر ايوان هوروڊ ۾ هڪ يهودي ماءُ کي پنهنجي ٻار سميت گولي هڻڻ جي تياري ڪندي
جيتوڻيڪ ڳاڙهي فوج (Red Army) جنگ کان اڳ اسٽريٽجڪ جوابي حملن جي تياري ڪري رهي هئي، پر آپريشن باربروسا سوويت هاءِ ڪمان کي اسٽريٽجڪ دفاع اختيار ڪرڻ تي مجبور ڪيو. اونهاري دوران، محوري طاقتن سوويت علائقي ۾ وڏيون ڪاميابيون حاصل ڪيون، جاني ۽ مالي طور تي وڏو نقصان پهچايو، خاص طور تي منسڪ، اسموليڪ، ۽ اومان ۾ وڏي گهيري (encirclements) ذريعي.

نازي پاليسي موجب *ويهرماخت* کي سوويت جنگي قيدين سان وحشياڻو سلوڪ ڪرڻو هو، سڀني يهودي ۽ ڪميونسٽ قيدين کي فوري طور تي قتل ڪرڻ هو، ۽ باقي کي کليل آسمان هيٺ قيد خانن تائين پيدل هلائڻ هو، جتي کين ڄاڻي واڻي بک ماريو ويو. 1941 جي سياري جي خاتمي تائين، 2.8 ملين سوويت جنگي قيدي جرمن قيد ۾ مارجي ويا هئا. جنگ جي خاتمي تائين مجموعي طور تي اٽڪل 3.3 ملين سوويت جنگي قيدي جرمن قيد ۾ مري ويا، جيڪا لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو شرح هئي.

آگسٽ جي وچ ڌاري، جرمن فوجي اعليٰ ڪمان ڪافي حد تائين ڪمزور ٿيل آرمي گروپ سينٽر جي اڳڀرائي کي روڪڻ جو فيصلو ڪيو، ۽ ٻي پانزر گروپ کي مرڪزي يوڪرين ۽ لينن گراڊ ڏانهن وڌندڙ فوجن جي مدد لاءِ موڪليو. ڪيف جو حملو تمام گهڻو ڪامياب رهيو، جنهن جي نتيجي ۾ چار سوويت فوجن جو گهيرو ۽ خاتمو ٿيو، ۽ وڌيڪ ڪرائميا ۽ صنعتي طور تي ترقي يافته مشرقي يوڪرين (خارڪوف جي پهرين جنگ) ۾ اڳڀرائي ممڪن ٿي وئي.

فرانس ۽ مرڪزي ميڊيٽرينين مان ٽي چوتھائي محوري فوجن ۽ اڪثر فضائي فوج کي اڀرندي محاذ تي منتقل ڪرڻ برطانيه کي پنهنجي عظيم حڪمت عملي تي نظرثاني ڪرڻ تي مجبور ڪيو. جولاءِ ۾، برطانيه ۽ سوويت يونين جرمني خلاف فوجي اتحاد قائم ڪيو ۽ آگسٽ ۾، برطانيه ۽ آمريڪا گڏيل طور تي ائٽلانٽڪ چارٽر جاري ڪيو، جنهن ۾ جنگ کان پوءِ جي دنيا لاءِ برطانوي ۽ آمريڪي مقصدن جي وضاحت ڪئي وئي هئي. آگسٽ جي آخر ۾ برطانوي ۽ سوويت فوجن غير جانبدار ايران تي حملو ڪيو ته جيئن فارسي ڪوريڊور ۽ ايران جي تيل جي کوهن کي محفوظ بڻائي سگهجي، ۽ ايران جي رستي باڪو تيل جي کوهن يا هندستان ڏانهن محوري طاقتن جي ڪنهن به اڳڀرائي کي روڪي سگهجي.

10 ڊسمبر 1942 تي لينن گراڊ جي گهيري دوران جرمن بمباري کان پوءِ روسي شهري پنهنجا تباهه ٿيل گهر ڇڏي رهيا آهن
آڪٽوبر تائين، محوري طاقتن يوڪرين ۽ بالٽڪ خطي ۾ پنهنجا آپريشنل هدف حاصل ڪري ورتا هئا، رڳو لينن گراڊ ۽ سيوستوپول جو گهيرو جاري هو. ماسڪو جي خلاف هڪ وڏو حملو ٻيهر شروع ڪيو ويو؛ ٻن مهينن جي سخت ويڙهه ۽ وڌندڙ خراب موسم کان پوءِ، جرمن فوج ماسڪو جي مضافات تائين پهچي وئي، جتي ٿڪل فوجن کي حملو روڪڻ تي مجبور ڪيو ويو. محوري طاقتن وڏا علائقا فتح ڪيا هئا، پر سندن مهم پنهنجا مکيه مقصد حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام رهي هئي: ٻه اهم شهر اڃا سوويت قبضي ۾ هئا، سوويت مزاحمتي صلاحيت ختم نه ٿي هئي، ۽ سوويت يونين وٽ اڃا تائين وڏي فوجي طاقت موجود هئي. يورپ ۾ جنگ جو *بلٽزڪريگ* وارو مرحلو ختم ٿي چڪو هو.

ڊسمبر جي شروعات تائين، نون متحرڪ ڪيل محفوظ دستن (reserves) سوويت يونين کي محوري فوجن جي برابر عددي قوت فراهم ڪئي. ان سان گڏ، جاسوسي ڊيٽا مان معلوم ٿيو ته اوڀر ۾ سوويت فوجن جو ٿورو تعداد جاپاني ڪوانٽنگ فوج جي ڪنهن به حملي کي روڪڻ لاءِ ڪافي هوندو، جنهن سوويت يونين کي هڪ وڏي جوابي حملي شروع ڪرڻ جي اجازت ڏني. هي حملو 5 ڊسمبر تي سڄي فرنٽ تي شروع ٿيو ۽ جرمن فوجن کي 100 کان 250 ڪلوميٽر اولهه طرف پٺتي ڌڪي ڇڏيو.

### پيسفڪ (بحر ڪاهل) ۾ جنگ جي شروعات (1941)

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوپيسفڪ جنگ
جاپاني سپاهي 8 ڊسمبر 1941 تي هانگ ڪانگ ۾ داخل ٿي رهيا آهن
1931 ۾ جاپاني فرضي موڪڊن واقعي، 1937 ۾ آمريڪي گن بوٽ يو ايس ايس 'پناي' تي جاپاني گولاباري، ۽ 1937–1938 جي نانجنگ قتل عام کانپوءِ، جاپاني-آمريڪي تعلقات خراب ٿي ويا. 1939 ۾، آمريڪا جاپان کي آگاهه ڪيو ته هو پنهنجي تجارتي معاهدي ۾ واڌ نه ڪندو ۽ جاپاني توسيع پسندي جي مخالف آمريڪي عوامي راءِ جي ڪري اقتصادي پابندين جو هڪ سلسلو—ايڪسپورٽ ڪنٽرول ايڪٽ—شروع ڪيو ويو، جنهن جاپان ڏانهن ڪيميائي مواد، معدنيات ۽ فوجي پرزن جي برآمد تي پابندي لڳائي ڇڏي، جنهن سان جاپاني حڪومت تي معاشي دٻاءُ وڌي ويو. 1939 دوران جاپان چانگشا تي پهريون حملو ڪيو، پر سيپٽمبر جي آخر تائين کيس پٺتي ڌڪيو ويو. ٻنهي طرفن کان ڪيترن ئي حملن جي باوجود، 1940 تائين چين ۽ جاپان جي وچ ۾ جنگ ۾ ڪو به واضع نتيجو نه نڪتو. رسد جا رستا بند ڪري چين تي دٻاءُ وڌائڻ، ۽ مغربي طاقتن سان جنگ جي صورت ۾ جاپاني فوجن کي بهتر پوزيشن ۾ آڻڻ لاءِ، جاپان سيپٽمبر 1940 ۾ اتر انڊوچائنا تي حملو ڪري قبضو ڪيو.

چيني قومپرست فوجن 1940 جي شروعات ۾ وڏي پئماني تي جوابي حملو شروع ڪيو. آگسٽ ۾، چيني ڪميونسٽن مرڪزي چين ۾ هڪ حملو ڪيو؛ ان جي جواب ۾، اتر چين ۾ جاپاني فوجن ٽي سڀ پاليسي (Three Alls Policy) لاڳو ڪئي، جيڪا جاپاني قبضي لاءِ دشمن سمجهيا ويندڙ علائقن کي خالي ڪرائڻ جي هڪ وڏي مهم هئي.. چيني ڪميونسٽ ۽ قومپرست فوجن جي وچ ۾ مسلسل دشمني جنوري 1941 ۾ مسلح ويڙهه تائين پهچي وئي، جنهن سان سندن تعاون مؤثر طور تي ختم ٿي ويو. مارچ ۾، جاپاني 11هين فوج قومپرست چيني 19هين فوج جي هيڊ ڪوارٽر تي حملو ڪيو پر شانگ گاو جي جنگ دوران کين شڪست ملي. سيپٽمبر ۾، جاپان ٻيهر چانگشا شهر تي قبضي جي ڪوشش ڪئي ۽ چيني قومپرست فوجن سان ٽڪرائجي ويو.

يورپ ۾ جرمن ڪاميابين جاپان کي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ يورپي حڪومتن تي دٻاءُ وڌائڻ لاءِ اتساهيو. ڊچ حڪومت جاپان کي ڊچ ايسٽ انڊيز مان تيل جي فراهمي تي اتفاق ڪيو، پر جون 1941 ۾ وڌيڪ وسيلن تائين پهچ لاءِ ڳالهيون ناڪام ٿي ويون. جولاءِ 1941 ۾ جاپان ڏکڻ انڊوچائنا ڏانهن فوج موڪلي، جنهن سان ڏور اوڀر ۾ برطانوي ۽ ڊچ قبضي وارن علائقن کي خطرو پيدا ٿيو. آمريڪا، برطانيه ۽ ٻين مغربي حڪومتن ان قدم جي جواب ۾ جاپاني اثاثا منجمد ڪري ڇڏيا ۽ مڪمل طور تي تيل جي بندش لڳائي ڇڏي. ساڳئي وقت، جاپان اوڀر ۾ جرمن حملي جو فائدو وٺڻ لاءِ سوويت ڏور اوڀر تي حملي جي منصوبابندي ڪري رهيو هو، پر پابندين کانپوءِ اهو آپريشن ترڪ ڪيو ويو.

1941 جي شروعات کان وٺي، آمريڪا ۽ جاپان پنهنجي خراب لاڳاپن کي بهتر بنائڻ ۽ چين ۾ جنگ ختم ڪرڻ لاءِ ڳالهين ۾ رڌل هئا. جاپان ڪيتريون ئي تجويزون پيش ڪيون جن کي آمريڪا پاران ناڪافي قرار ڏئي رد ڪيو ويو. ساڳئي وقت آمريڪا، برطانيه ۽ نيدرلينڊز ڪنهن به هڪ تي جاپاني حملي جي صورت ۾ پنهنجي علائقن جي گڏيل دفاع لاءِ ڳجهي گفتگو ڪئي. روزويلٽ فلپائن (هڪ آمريڪي تحفظ يافته علائقو جنهن کي 1946 ۾ آزادي ملڻي هئي) ۾ فوجي قوت وڌائي ۽ جاپان کي خبردار ڪيو ته آمريڪا ڪنهن به "پاڙيسري ملڪ" تي جاپاني حملي جو جواب ڏيندو.

ڳالهين ۾ اڳڀرائي نه ٿيڻ سبب ۽ آمريڪي-برطانوي-ڊچ پابندين، خاص طور تي تيل جي ڪري، جاپان جنگ جي تياري ڪئي. شهنشاهه هيرو هيٽو، شروعاتي طور تي فتح جي امڪانن بابت هٻڪ کانپوءِ، جنگ ۾ شامل ٿيڻ جي حق ۾ ٿي ويو. جنهن جي نتيجي ۾ وزيراعظم فوميمارو ڪونوئي استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. هيرو هيٽو سندس جاءِ تي شهزادي ناروهيڪو هيگاشيڪوني کي مقرر ڪرڻ جي سفارش رد ڪري، ان بدران وزير جنگ هيڊيڪي توجو کي چونڊيو. 3 نومبر تي، ناگانو شهنشاهه کي پرل هاربر تي حملي جي منصوبي جي تفصيل سان وضاحت ڪئي. 5 نومبر تي، هيرو هيٽو شاهي ڪانفرنس ۾ جنگ جي آپريشنل پلان جي منظوري ڏني. 20 نومبر تي، نئين حڪومت هڪ عبوري تجويز کي پنهنجي آخري پيشڪش طور پيش ڪيو. جنهن ۾ چين لاءِ آمريڪي امداد ختم ڪرڻ ۽ جاپان کي تيل ۽ ٻين وسيلن جي فراهمي تي لڳل پابندي هٽائڻ جو مطالبو ڪيو ويو. ان جي بدلي ۾، جاپان واعدو ڪيو ته هو ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ڪي به حملا نه ڪندو ۽ پنهنجون فوجون ڏکڻ انڊوچائنا مان واپس گهرائيندو. 26 نومبر جي آمريڪي جوابي تجويز ۾ گهر ڪئي وئي ته جاپان بنا شرط پورو چين خالي ڪري ۽ سمورين پيسفڪ طاقتن سان عدم جارحيت جا معاهدا ڪري. ان جو مطلب اهو هو ته جاپان کي بنيادي طور تي چين ۾ پنهنجي عزائمن کي ڇڏڻ، يا ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ گهربل قدرتي وسيلن تي طاقت جي زور تي قبضو ڪرڻ جي وچ ۾ چونڊ ڪرڻي هئي؛ جاپاني فوج پهرين آپشن کي قبول نه پئي ڪيو، ۽ ڪيترن ئي آفيسرن تيل جي پابنديءَ کي جنگ جو اڻ اعلانيل اعلان سمجهيو.

يو ايس ايس 'ائريزونا' (BB-39) آچر 7 ڊسمبر 1941 تي پرل هاربر ۾ آمريڪي پيسفڪ ٻيڙي تي جاپاني اچانڪ فضائي حملي کان پوءِ سڙي رهيو آهي
جاپان ايشيا ۾ يورپي نوآبادين تي قبضو ڪري هڪ وڏو دفاعي گهيرو قائم ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيو هو جيڪو وچ پيسفڪ تائين پکڙيل هجي. جاپاني وري ڏکڻ اوڀر ايشيا جي وسيلن کي استعمال ڪرڻ لاءِ آزاد هوندا جڏهن ته دفاعي جنگ وڙهندي ٿڪل اتحادين کي وڌيڪ ڪمزور ڪندا. دفاع کي مضبوط ڪرڻ دوران آمريڪي مداخلت کي روڪڻ لاءِ، اهو پڻ منصوبو هو ته شروعات کان ئي آمريڪي پيسفڪ ٻيڙي ۽ فلپائن ۾ آمريڪي فوجي موجودگي کي ناڪاره بڻايو وڃي. 7 ڊسمبر 1941 تي (ايشيائي ٽائم زون ۾ 8 ڊسمبر)، جاپان ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ وچ پيسفڪ تي لڳ ڀڳ هڪ ئي وقت حملن سان برطانوي ۽ آمريڪي قبضي وارن علائقن تي حملو ڪيو. انهن ۾ پرل هاربر ۾ آمريڪي ٻيڙن ۽ فلپائن تي حملو، گڏوگڏ گوام، ويڪ ٻيٽ، ملايا، ٿائيلينڊ، ۽ هانگ ڪانگ تي حملا شامل هئا.

انهن حملن سبب آمريڪا، برطانيه، چين، آسٽريليا ۽ ٻين ڪيترن ئي رياستن باضابطه طور جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جڏهن ته سوويت يونين، يورپي محوري ملڪن سان وڏي پيماني تي جنگ ۾ مصروف هجڻ ڪري، جاپان سان پنهنجو غير جانبداري معاهدو برقرار رکيو. جرمنيءَ، پنهنجي ٻين محوري اتحادين سان گڏ، جاپان سان يڪجهتيءَ ۾ آمريڪا خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جنهن جو جواز روزويلٽ جي حڪم تي جرمن جنگي جهازن تي آمريڪي حملا ٻڌايا ويا.

### محوري قوتن جي اڳڀرائي رڪجي وئي (1942–1943)

1 جنوري 1942 تي، اتحادي وڏن چئن—سوويت يونين، چين، برطانيه، ۽ آمريڪا—۽ 22 ننڍين يا جلاوطن حڪومتن گڏيل قومن جو اعلان نامو جاري ڪيو، جنهن ذريعي ائٽلانٽڪ چارٽر جي تصديق ڪئي وئي ۽ محوري طاقتن سان ڪو به ڌار امن معاهدو نه ڪرڻ تي اتفاق ڪيو ويو.

1942 دوران، اتحادي اختيارين اختيار ڪرڻ لاءِ مناسب عظيم حڪمت عملي تي بحث ڪيو. سڀني ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو ته جرمنيءَ کي شڪست ڏيڻ بنيادي مقصد هو. آمريڪن فرانس جي رستي جرمنيءَ تي سڌي ۽ وڏي پئماني تي حملي جي حق ۾ هئا. سوويت يونين ٻئي محاذ جو مطالبو ڪيو. برطانيه دليل ڏنو ته فوجي آپريشنز کي ٻاهرين علائقن (peripheries) تائين محدود رکڻ گهرجي ته جيئن جرمني جي قوت کي ختم ڪري سگهجي، جنهن سان جرمن فوج ۾ نااميدي وڌندي ۽ مزاحمتي قوتن کي هٿي ملندي؛ جرمني پاڻ وڏي پئماني تي بمباري جي مهم جو نشانو بڻبو. ان کان پوءِ جرمني خلاف حملو بنيادي طور تي اتحادين جي بڪتربند فوج (armour) ذريعي ڪيو ويندو، بغير وڏي پئماني تي پيادي فوج استعمال ڪرڻ جي. نيٺ، برطانوي قيادت آمريڪن کي قائل ڪري ورتو ته 1942 ۾ فرانس ۾ فوج لاهڻ ناممڪن هو ۽ کين ان جي بدران اتر آفريڪا مان محوري طاقتن کي ڪڍڻ تي ڌيان ڏيڻ گهرجي.

1943 جي شروعات ۾ ڪئسابلانڪا ڪانفرنس ۾، اتحادين 1942 واري پڌرنامي جي بيانن کي ورجايو ۽ پنهنجن دشمنن جي بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. برطانيه ۽ آمريڪا ميڊيٽرينين (بحر روم) جي سپلاءِ رستن کي مڪمل محفوظ بڻائڻ لاءِ سسيلي تي حملي ذريعي اڳڀرائي جاري رکڻ تي اتفاق ڪيو. جيتوڻيڪ برطانيه بلقان ۾ وڌيڪ آپريشنز جي حق ۾ دليل ڏنا ته جيئن ترڪي کي جنگ ۾ آڻي سگهجي، پر مئي 1943 ۾، آمريڪن برطانيه کان اهو واعدو ورتو ته ميڊيٽرينين ۾ اتحادي آپريشنز رڳو اٽليءَ جي مکيه سرزمين تي حملي تائين محدود رکيا ويندا، ۽ 1944 ۾ فرانس تي حملو ڪيو ويندو.

### پيسفڪ (بحر ڪاهل) (1942–1943)

1942 جي وچ تائين جاپاني فوجي اڳڀرائي جو نقشو
اپريل 1942 جي پڄاڻيءَ تائين، جاپان ۽ ان جي اتحادي ٿائيلينڊ لڳ ڀڳ پورو برما، ملايا، ڊچ ايسٽ انڊيز، سنگاپور، ۽ راباول فتح ڪري ورتا هئا، جنهن ۾ اتحادي فوجن کي سخت نقصان پهچايو ويو ۽ وڏي تعداد ۾ فوجي قيد ڪيا ويا. جاپاني اڳڀرائي دوران ڪيترائي ظلم ڪيا ويا، جن ۾ سنگاپور ۾ سوڪ چنگ قتل عام شامل هو.

فلپائني ۽ آمريڪي فوجن جي سخت مزاحمت جي باوجود، مئي 1942 ۾ فلپائن جي دولت مشترڪه تي قبضو ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ اتان جي حڪومت کي جلاوطن ٿيڻو پيو. باتان (Bataan) جي قبضي کان پوءِ، جاپاني فوج لڳ ڀڳ 75,000 فلپائني ۽ آمريڪي قيدين کي 42 ڪلوميٽرن جي موت جي مارچ تي مجبور ڪيو، جنهن ۾ هزارين قيدي مارجي ويا. 16 اپريل تي برما ۾، 7,000 برطانوي سپاهين کي جاپاني 33هين ڊويزن يانانگ يونگ جي جنگ دوران گهيري ۾ آڻي ڇڏيو، جن کي چيني 38هين ڊويزن بچايو. جاپاني فوجن ڏکڻ چين سمنڊ، جاوا سمنڊ، ۽ بحر هند ۾ بحري سوڀون حاصل ڪيون، ۽ آسٽريليا جي شهر ڊارون ۾ اتحادي بحري اڏي تي بمباري ڪئي. جنوري 1942 ۾، جاپان خلاف اتحادين جي واحد ڪاميابي چيني فوج جي چانگشا ۾ فتح هئي. اڻ تيار آمريڪي ۽ يورپي حريفن تي انهن آسان ڪاميابين جاپان کي حد کان وڌيڪ پر اعتماد ۽ پنهنجي طاقت کي ضرورت کان وڌيڪ پکيڙڻ تي مجبور ڪيو.

4 جون 1942 تي مڊوي جي جنگ دوران جاپاني ٽارپيڊو بمبار جهاز يو ايس ايس يارڪ ٽائون وٽان گذري رهيا آهن
مئي 1942 جي شروعات ۾، جاپان سامونڊي حملي ذريعي پورٽ مورسبي تي قبضو ڪرڻ لاءِ آپريشن شروع ڪيو ته جيئن آمريڪا ۽ آسٽريليا جي وچ ۾ رابطي ۽ رسد جا رستا ڪٽجي وڃن. اهو منصوبو تڏهن ناڪام ٿيو جڏهن ٻن آمريڪي بحري جهازن (carriers) تي مشتمل اتحادي ٽاسڪ فورس ڪورل سمنڊ جي جنگ ۾ جاپاني بحري فوج کي مقابلو ڪري برابريءَ تي روڪي ورتو. جاپان جو ايندڙ منصوبو، جيڪو اڳوڻي ڊوليٽل ريڊ کان متاثر هو، اهو هو ته مڊوي اٽول تي قبضو ڪيو وڃي ۽ آمريڪي بحري جهازن کي ويڙهه ۾ ڦاسائي کين ختم ڪيو وڃي؛ ڌيان هٽائڻ لاءِ جاپان پاران الاسڪا ۾ اليوشين ٻيٽن تي قبضي لاءِ به فوج موڪلي وئي. مئي جي وچ ڌاري، جاپان چين ۾ زيجيانگ-جيانگسي مهم شروع ڪئي، جنهن جو مقصد انهن چيني ماڻهن کان بدلو وٺڻ هو جن ڊوليٽل ريڊ ۾ بچي ويل آمريڪي پائلٽن جي مدد ڪئي هئي. ان مهم دوران چيني هوائي اڏن کي تباهه ڪيو ويو ۽ چيني 23هين ۽ 32هين فوجي گروپن سان ويڙهه ڪئي وئي. جون جي شروعات ۾، جاپان پنهنجي آپريشنز تي عمل ڪيو، پر آمريڪن مئي جي آخر ۾ جاپاني بحري ڪوڊ ٽوڙي ورتا هئا ۽ هو جنگ جي منصوبن ۽ فوجي ترتيب کان مڪمل واقف هئا. هنن ان ڄاڻ کي استعمال ڪندي شاهي جاپاني بحريه تي مڊوي ۾ فيصله ڪن فتح حاصل ڪئي.

مڊوي جي جنگ جي نتيجي ۾ حملو ڪرڻ جي صلاحيت گهٽجڻ کانپوءِ، جاپان پورٽ مورسبي تي قبضو ڪرڻ لاءِ پاپوا جي علائقي ۾ زميني رستي واري مهم شروع ڪئي. آمريڪن ڏکڻ سليمان ٻيٽن، خاص طور تي گواڊالڪينال ۾ جاپاني پوزيشنن تي جوابي حملي جو منصوبو ٺاهيو، جيڪو ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ جاپان جي مکيه اڏي راباول تي قبضو ڪرڻ لاءِ پهريون قدم هو.

اهي ٻئي منصوبا جولاءِ ۾ شروع ٿيا، پر سيپٽمبر جي وچ تائين، جاپان لاءِ گواڊالڪينال جي جنگ اوليت بڻجي وئي، ۽ نيو گني ۾ موجود فوجن کي پورٽ مورسبي واري علائقي مان واپس ٻيٽ جي اترئين حصي ڏانهن وڃڻ جو حڪم ڏنو ويو، جتي هنن بونا-گونا جي جنگ ۾ آسٽريلوي ۽ آمريڪي فوجن جو مقابلو ڪيو. جلد ئي گواڊالڪينال ٻنهي طرفن لاءِ مرڪزي نقطو بڻجي ويو، جتي وڏي تعداد ۾ فوج ۽ ٻيڙا استعمال ڪيا ويا. ان جنگ ۾ جاپاني فوج کي تمام گهڻو نقصان پهتو، خاص طور تي سندن ماهر پائلٽ مارجي ويا. 1943 جي شروعات تائين، جاپاني ان ٻيٽ تي شڪست کائي ويا ۽ پنهنجي فوج واپس گهرائي ورتي. برما ۾، دولت مشترڪه جي فوجن ٻه آپريشن ڪيا. پهريون، 1942 جي آخر ۾ اراڪان خطي ۾ هڪ ناڪام حملو هو جنهن کين مئي 1943 تائين هندستان واپس وڃڻ تي مجبور ڪيو. ٻيو، فيبروري ۾ جاپاني فرنٽ لائن جي پويان غير منظم فوجن جي داخلائون هيون، جن اپريل جي پڄاڻيءَ تائين مليل جليل نتيجا حاصل ڪيا.

### اڀرندي محاذ (1942–1943)

وڏي جاني نقصان جي باوجود، 1942 جي شروعات ۾ جرمني ۽ ان جي اتحادين مرڪزي روس ۽ ڏکڻ روس ۾ سوويت يونين جي هڪ وڏي حملي کي روڪي ورتو، ۽ گذريل سال دوران حاصل ڪيل اڪثر علائقن تي پنهنجو قبضو برقرار رکيو. مئي ۾، جرمن فوجن ڪيرچ ٻيٽ نما جي جنگ ۽ خارڪوف جي ٻي جنگ ۾ سوويت حملن کي شڪست ڏني. سيوستوپول جو قلعو بند شهر، جتي ڳاڙهي فوج (Red Army) لڳ ڀڳ 250 ڏينهن تائين محوري طاقتن جي گهيري جو مقابلو ڪيو هو، نيٺ وڏي پئماني تي توپخاني جي گولاباري ۽ زهريلي گئس جي استعمال سان فتح ڪيو ويو.

جون 1942 ۾، جرمني ڏکڻ روس جي خلاف پنهنجو مکيه اونهاري وارو حملو شروع ڪيو، جنهن جو مقصد قفقاز (Caucasus) جي تيل جي کوهن تي قبضو ڪرڻ ۽ ڪوبان جي ميداني علائقن تائين پهچڻ هو، جڏهن ته محاذ جي اترئين ۽ مرڪزي حصن تي پنهنجون پوزيشنون برقرار رکڻيون هيون. جرمنن آرمي گروپ سائوٿ کي ٻن گروپن ۾ ورهايو: آرمي گروپ اي لوئر ڊون نديءَ ڏانهن وڌيو ۽ ڏکڻ-اوڀر قفقاز تي حملو ڪيو، جڏهن ته آرمي گروپ بي وولگا نديءَ ڏانهن روانو ٿيو. سوويت يونين وولگا تي موجود اسٽالن گراڊ جي مقام تي مقابلو ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.

فروري 1943 ۾ اسٽالن گراڊ جي جنگ دوران جوابي حملو ڪندڙ ڳاڙهي فوج جا سپاهي
نومبر جي وچ ڌاري، جرمن فوجن سخت گهٽي جي ويڙهه کانپوءِ لڳ ڀڳ اسٽالن گراڊ تي قبضو ڪري ورتو هو. سوويت يونين پنهنجو ٻيو سياري وارو جوابي حملو شروع ڪيو، جنهن جي شروعات اسٽالن گراڊ ۾ جرمن ڇهين فوج جي گهيري سان ٿي، ۽ ماسڪو جي ويجهو رژيف (Rzhev) واري علائقي تي حملو ڪيو ويو، جيتوڻيڪ پويون حملو ناڪام ويو. فيبروري 1943 جي شروعات تائين، جرمن فوج کي زبردست نقصان پهتو هو؛ اسٽالن گراڊ ۾ جرمن فوجون شڪست کائي چڪيون هيون، ۽ فرنٽ لائن اونهاري جي حملي کان اڳ واري پوزيشن کان به پٺتي هٽي وئي هئي. فيبروري جي وچ ۾، جڏهن سوويت اڳڀرائي گهٽجي وئي، جرمنن خارڪوف تي هڪ ٻيو حملو ڪيو، جنهن سان سوويت شهر ڪورسڪ جي چوڌاري سندن فرنٽ لائن ۾ هڪ اڀريل حصو (salient) پيدا ٿي ويو.

### مغربي يورپ/ائٽلانٽڪ ۽ ميڊيٽرينين (1942–1943)

9 آڪٽوبر 1943 تي جرمني ۾ فوڪي-ولف فيڪٽري تي آمريڪي اٺين فضائي فوج جي بوئنگ بي-17 فلائنگ فورٽريس جهازن جي بمباري
آمريڪي بحري ڪمان جي ڪمزور فيصلن جو فائدو وٺندي، جرمن بحريه آمريڪي ائٽلانٽڪ ساحل تي اتحادين جي جهازن کي وڏو نقصان پهچايو. نومبر 1941 تائين، دولت مشترڪه جي فوجن اتر آفريڪا ۾ هڪ جوابي حملو، آپريشن ڪروسيڊر، شروع ڪيو ۽ انهن سمورن علائقن کي واپس ورتو جيڪي جرمنن ۽ اٽليءَ قبضي ۾ ڪيا هئا. جرمنن پڻ جنوري ۾ اتر آفريڪا ۾ هڪ حملو شروع ڪيو، جنهن فيبروري جي شروعات تائين برطانوي فوجن کي غازالا لائن جي پوزيشن تائين پٺتي ڌڪي ڇڏيو، جنهن کانپوءِ ويڙهه ۾ عارضي وقفو آيو، جنهن کي جرمنيءَ پنهنجي ايندڙ حملن جي تياريءَ لاءِ استعمال ڪيو. انهن خدشن سبب ته جاپان ويچي (Vichy) جي قبضي هيٺ مڊغاسڪر ۾ فوجي اڏا استعمال ڪري سگهي ٿو، برطانيه مئي 1942 جي شروعات ۾ ان ٻيٽ تي حملو ڪيو. ليبيا ۾ محوري طاقتن جي هڪ حملي اتحادين کي مصر جي اندر تائين پٺتي هٽڻ تي مجبور ڪيو، جيستائين محوري فوجن کي العلمين وٽ روڪيو ويو. يورپي کنڊ تي، اسٽريٽجڪ هدفن تي اتحادي ڪمانڊو دستن جي حملن، جن جو نتيجو ناڪام ڊائپ ريڊ (Dieppe Raid) جي صورت ۾ نڪتو، اهو ثابت ڪيو ته مغربي اتحادي بهتر تياري، سامان ۽ آپريشنل سيڪيورٽي کانسواءِ يورپ جي سرزمين تي ڪو وڏو حملو نٿا ڪري سگهن.

آگسٽ 1942 ۾، اتحادي العلمين تي ٿيندڙ ٻئي حملي کي ناڪام بڻائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا ۽ وڏي جاني نقصان کانپوءِ، گهيري هيٺ آيل مالٽا تائين انتهائي گهربل رسد پهچائڻ ۾ ڪامياب ٿيا. ڪجهه مهينن کانپوءِ، اتحادين مصر ۾ پنهنجو حملو شروع ڪيو، محوري فوجن کي اتان ڪڍي ڇڏيو ۽ ليبيا جي رستي اولهه طرف پيش قدمي شروع ڪئي. هن حملي کان ٿوري دير پوءِ فرانسيسي اتر آفريڪا ۾ اينگلو-آمريڪي فوجون لٿيون، جنهن جي نتيجي ۾ اهو خطو اتحادين سان شامل ٿي ويو. هٽلر فرانسيسي نوآبادي جي ان بغاوت جو جواب ويچي فرانس تي قبضي جو حڪم ڏئي ڏنو؛ جيتوڻيڪ ويچي فوجن جنگ بندي جي ان ڀڃڪڙي تي ڪا مزاحمت نه ڪئي، پر هنن پنهنجي بحري ٻيڙن کي پاڻ ٻوڙي ڇڏيو ته جيئن اهي جرمن فوج جي قبضي ۾ نه اچن. آفريڪا ۾ موجود محوري فوجون تونس ڏانهن پٺتي هٽي ويون، جنهن کي مئي 1943 ۾ اتحادين فتح ڪري ورتو.

جون 1943 ۾، برطانيه ۽ آمريڪا جرمني خلاف هڪ اسٽريٽجڪ بمباري مهم شروع ڪئي، جنهن جو مقصد جنگي معيشت کي نقصان پهچائڻ، مورال ڪمزور ڪرڻ، ۽ شهري آبادي کي "بي گهر" ڪرڻ هو. هن مهم جي پهرين حملن ۾ هيمبرگ تي باهه وسائيندڙ بمباري شامل هئي، جنهن هن اهم صنعتي مرڪز جي انفراسٽرڪچر کي وڏو نقصان پهچايو ۽ وڏي تعداد ۾ جانيون ضايع ٿيون.

### اتحادين جي اڳڀرائي ۾ تيزي (1943–1944)

1943 ۾ گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن جي مهم دوران يو ايس ايس واشنگٽن (BB-56) ۽ يو ايس ايس ليڪسنگٽن (CV-16) جي مٿان گشت ڪندڙ آمريڪي بحريه جو SBD-5 جاسوسي جهاز
گواڊالڪينال مهم کان پوءِ، اتحادين پيسفڪ ۾ جاپان خلاف ڪيترائي آپريشن شروع ڪيا. مئي 1943 ۾، ڪينيڊا ۽ آمريڪي فوجون اليوشين مان جاپاني فوجن کي ختم ڪرڻ لاءِ موڪليون ويون. ان کان ٿوري دير پوءِ، آمريڪا، آسٽريليا، نيوزيلينڊ ۽ پيسفڪ ٻيٽن جي فوجن جي مدد سان، آسپاس جي ٻيٽن تي قبضو ڪري راباول کي الڳ ڪرڻ، ۽ گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن ۾ جاپاني مرڪزي پيسفڪ جي گهيري کي ٽوڙڻ لاءِ وڏا زميني، سامونڊي ۽ فضائي آپريشن شروع ڪيا. مارچ 1944 جي پڄاڻيءَ تائين، اتحادين اهي ٻئي هدف حاصل ڪري ورتا هئا ۽ ڪيرولين ٻيٽن ۾ ٽرڪ (Truk) واري وڏي جاپاني اڏي کي به ناڪاره بڻائي ڇڏيو هو. اپريل ۾، اتحادين مغربي نيو گني کي واپس وٺڻ لاءِ آپريشن شروع ڪيو.

سوويت يونين ۾، جرمنن ۽ سوويت فوجن 1943 جي اونهاري جي شروعات مرڪزي روس ۾ وڏي حملي جي تيارين ۾ گذاري. 5 جولاءِ 1943 تي، جرمني ڪورسڪ بلج (Kursk Bulge) جي چوڌاري سوويت فوجن تي حملو ڪيو. هڪ هفتي اندر، جرمن فوجون سوويت يونين جي مضبوط دفاعي نظام اڳيان ٿڪجي پيون، ۽ جنگ ۾ پهريون ڀيرو هٽلر ڪو آپريشن ان جي تڪنيڪي يا آپريشنل ڪاميابي حاصل ڪرڻ کان اڳ ئي منسوخ ڪري ڇڏيو. ان فيصلي تي 9 جولاءِ تي مغربي اتحادين جي سسيلي تي حملي پڻ اثر وڌو، جنهن جي نتيجي ۾، گذريل اطالوي ناڪامين سان گڏ، ان مهيني جي آخر ۾ مسوليني کي اقتدار تان هٽائي گرفتار ڪيو ويو.

جولاءِ 1943 ۾ ڪورسڪ جي جنگ دوران جرمن پوزيشنن تي جوابي حملو ڪندڙ ڳاڙهي فوج جا دستا
12 جولاءِ 1943 تي، سوويت فوجن پنهنجو جوابي حملو شروع ڪيو، جنهن سان اوڀر ۾ جرمن فتح يا برابريءَ جو ڪو به امڪان لڳ ڀڳ ختم ٿي ويو. ڪورسڪ ۾ سوويت فتح جرمن برتريءَ جي خاتمي جي نشاني هئي، جنهن سوويت يونين کي اڀرندي محاذ تي اڳڀرائيءَ جو موقعو ڏنو. جرمنن تڪڙ ۾ تيار ڪيل پينٿر-ووٽن لائن سان پنهنجي اڀرندي محاذ کي مستحڪم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سوويت فوجن اسموليڪ ۽ لوئر نيپر حملي ۾ ان کي ٽوڙي ڇڏيو.

3 سيپٽمبر 1943 تي، اتحادين سان اٽلي جي جنگ بندي ۽ ان کان پوءِ اٽلي تي جرمن قبضي جي نتيجي ۾، مغربي اتحادين اٽلي جي سرزمين تي حملو ڪيو. جرمني فاشسٽن جي مدد سان ان جنگ بندي جو جواب اطالوي فوجن کي غير مسلح ڪري، اطالوي علائقن تي فوجي قبضو ڪري، ۽ دفاعي لائينن جو هڪ سلسلو قائم ڪري ڏنو. جرمن خاص دستن پوءِ مسوليني کي آزاد ڪرايو، جنهن جلد ئي جرمن قبضي هيٺ اٽليءَ ۾ اطالوي سوشل ريپبلڪ جي نالي سان هڪ نئين رياست قائم ڪئي، جنهن سان اطالوي گهرو ويڙهه شروع ٿي وئي. مغربي اتحادي نومبر جي وچ ڌاري جرمنن جي مکيه دفاعي لائن تائين پهچڻ تائين ڪيترن ئي مورچن تي وڙهندا رهيا.

ائٽلانٽڪ ۾ جرمن آپريشنز کي به نقصان پهتو. مئي 1943 تائين، جڏهن اتحادين جا جوابي قدم وڌيڪ اثرائتا ٿيا، ته جرمن آبدوزن کي ٿيندڙ وڏي نقصان جي ڪري جرمني کي ائٽلانٽڪ بحري مهم عارضي طور تي روڪڻي پئي. نومبر 1943 ۾، فرينڪلن ڊي روزويلٽ ۽ ونسٽن چرچل قاهره ۾ چيانگ ڪائي شيڪ سان ۽ پوءِ تهران ۾ جوزف اسٽالن سان ملاقات ڪئي. قاهره ڪانفرنس ۾ جنگ کان پوءِ جاپاني علائقن جي واپسي ۽ برما مهم لاءِ فوجي منصوبابندي طئي ڪئي وئي، جڏهن ته تهران ڪانفرنس ۾ ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو ويو ته مغربي اتحادي 1944 ۾ يورپ تي حملو ڪندا ۽ سوويت يونين جرمني جي شڪست جي ٽن مهينن اندر جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪندو.

نومبر 1943 کان وٺي، ستن هفتن تائين جاري رهندڙ چانگڊي جي جنگ دوران، چيني فوج اتحادين جي مدد جي انتظار ۾ جاپان کي هڪ مهانگي ۽ ٿڪائيندڙ جنگ وڙهڻ تي مجبور ڪيو. جنوري 1944 ۾، اتحادين اٽليءَ ۾ مونٽي ڪسينو واري لائن خلاف حملن جو سلسلو شروع ڪيو ۽ انزييو ۾ فوج لاهي کين گهيري ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.

27 جنوري 1944 تي، سوويت دستن هڪ وڏو حملو شروع ڪيو جنهن جرمن فوجن کي لينن گراڊ واري علائقي مان تڙي ڪڍيو، اهڙي طرح تاريخ جي سڀ کان خطرناڪ گهيري جو خاتمو ٿيو. ان کان پوءِ ٿيندڙ سوويت اڳڀرائي کي جنگ کان اڳ واري ايسٽونيا جي سرحد تي جرمن آرمي گروپ نارٿ پاران روڪيو ويو، جنهن ۾ کين انهن ايسٽونيائي ماڻهن جي مدد حاصل هئي جيڪي قومي آزادي جي بحاليءَ جي اميد رکندا هئا. ان رڪاوٽ سبب بالٽڪ سمنڊ واري خطي ۾ سوويت آپريشن سست ٿي ويا. مئي 1944 جي پڄاڻيءَ تائين، سوويت فوجن ڪرائميا کي آزاد ڪرائي ورتو هو، يوڪرين مان محوري طاقتن کي لڳ ڀڳ ڪڍي ڇڏيو هو، ۽ رومانيا جي اندر تائين حملا ڪيا هئا، جن کي محوري دستن پٺتي ڌڪي ڇڏيو. اٽلي ۾ اتحادين جا حملا ڪامياب رهيا ۽ ڪيترن ئي جرمن ڊويزنن کي پٺتي هٽڻ جو موقعو ڏيندي، 4 جون تي روم تي قبضو ڪيو ويو.

ايشيا جي سرزمين تي اتحادين کي مليل جليل ڪاميابي ملي. مارچ 1944 ۾، جاپاني فوجن ٻن حملن مان پهريون حملو شروع ڪيو، جيڪو هندستان جي آسام ۾ اتحادين جي پوزيشنن خلاف هو، ۽ جلد ئي امپھال ۽ ڪوهيما ۾ دولت مشترڪه جي پوزيشنن جو گهيرو ڪيو. مئي 1944 ۾، برطانوي ۽ هندستاني فوجن هڪ جوابي حملو ڪيو جنهن جولاءِ تائين جاپاني فوجن کي واپس برما تائين پٺتي ڌڪي ڇڏيو، ۽ چيني فوجون جيڪي 1943 جي آخر ۾ اتر برما ۾ داخل ٿيون هيون، تن مائيٽڪينا ۾ جاپاني فوجن کي گهيري ورتو. چين تي جاپان جو ٻيو حملو چين جي مکيه جنگي قوتن کي تباهه ڪرڻ، جاپاني قبضي هيٺ علائقن جي وچ ۾ ريلوي لائينن کي محفوظ ڪرڻ ۽ اتحادين جي هوائي اڏن تي قبضو ڪرڻ لاءِ هو. جون تائين، جاپاني فوجن هينان صوبي تي قبضو ڪري ورتو ۽ چانگشا تي نئون حملو شروع ڪيو.

### اتحادين جا حملا (1944)

6 جون 1944 تي ڊي-ڊي (D-Day) جي موقعي تي نارمنڊي تي حملي دوران آمريڪي سپاهي اوماها سمنڊ ڪناري ڏانهن وڌي رهيا آهن
6 جون 1944 تي (جنهن کي عام طور تي ڊي-ڊي سڏيو وڃي ٿو)، ٽن سالن تائين سوويت دٻاءُ کانپوءِ، مغربي اتحادين اتر فرانس تي حملو ڪيو. اٽليءَ مان ڪيترن ئي اتحادي ڊويزنن کي هتي منتقل ڪرڻ کانپوءِ، هنن ڏکڻ فرانس تي به حملو ڪيو. اهي لينڊنگ ڪامياب رهيون ۽ فرانس ۾ جرمن فوجي يونٽن جي شڪست جو سبب بڻيون. 25 آگسٽ تي، آزاد فرانسيسي فوج جي مدد سان مقامي مزاحمتي قوتن پاران پئرس کي آزاد ڪرايو ويو، جنهن جي اڳواڻي جنرل چارلس ڊي گال ڪري رهيو هو، ۽ مغربي اتحادين سال جي پڄاڻي تائين مغربي يورپ ۾ جرمن فوجن کي پٺتي ڌڪڻ جاري رکيو. هالينڊ ۾ هڪ وڏي ائيربورن آپريشن جي ذريعي اتر جرمني ڏانهن وڌڻ جي ڪوشش ناڪام وئي. ان کان پوءِ، مغربي اتحادي آهستي آهستي جرمنيءَ ۾ داخل ٿيا، پر روئر ندي پار ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا. اٽليءَ ۾، جرمنن جي آخري وڏي دفاعي لائن جي ڪري اتحادين جي اڳڀرائي سست ٿي وئي.

22 جون تي، سوويت فوجن بيلاروس ۾ اسٽريٽجڪ حملو (آپريشن باگريشن) شروع ڪيو جنهن جرمن آرمي گروپ سينٽر کي لڳ ڀڳ تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان ٿوري دير پوءِ، هڪ ٻئي سوويت اسٽريٽجڪ حملي جرمن فوجن کي مغربي يوڪرين ۽ مشرقي پولينڊ مان نڪرڻ تي مجبور ڪيو. تنهن هوندي به، سوويت ڳاڙهي فوج ويسٽولا ندي جي ٻئي پاسي پراگا ضلعي ۾ رڪجي وئي، ڇو ته جرمنن هوم آرمي (پولينڊ جي غير ڪميونسٽ جلاوطن حڪومت جي وفادار مزاحمتي قوت) پاران شروع ڪيل وارسا جي بغاوت کي ڪچلي ڇڏيو هو، جنهن ۾ 150,000 کان وڌيڪ پولينڊ واسي مارجي ويا. سلوواڪيا ۾ پڻ قومي بغاوت کي جرمنن پاران ڪچليو ويو. سوويت فوج جي مشرقي رومانيا ۾ اسٽريٽجڪ حملي اتي موجود جرمن فوجن جي وڏي حصي کي ڪٽي تباهه ڪري ڇڏيو ۽ رومانيا ۽ بلغاريا ۾ ڪامياب فوجي انقلابن کي جنم ڏنو، جنهن کان پوءِ اهي ملڪ اتحادين سان شامل ٿي ويا.

20 آڪٽوبر 1944 تي ليٽي جي جنگ دوران جنرل ڊگلس ميڪ آرٿر فلپائن ۾ واپس پهچي رهيو آهي
سيپٽمبر 1944 ۾، سوويت فوجون يوگوسلاويا ۾ داخل ٿيون ۽ يونان، البانيا، ۽ يوگوسلاويا مان جرمن آرمي گروپن اي (E) ۽ ايف (F) کي گهيري کان بچڻ لاءِ تيزيءَ سان نڪرڻ تي مجبور ڪيو. ان وقت تائين، مارشل جوزيف بروز ٽيٽو جي اڳواڻي ۾ ڪميونسٽ پارٽيزن، جن 1941 کان قبضي خلاف هڪ ڪامياب گوريلا مهم هلائي هئي، يوگوسلاويا جي اڪثر علائقي تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو هو. اتر سربيا ۾، سوويت ڳاڙهي فوج، بلغاريا جي فوجن جي محدود مدد سان، 20 آڪٽوبر تي پارٽيزن کي دارالحڪومت بلغراد کي آزاد ڪرائڻ ۾ مدد ڪئي. ڪجهه ڏينهن بعد، سوويت فوجن جرمن قبضي هيٺ هنگري خلاف هڪ وڏو حملو شروع ڪيو جيڪو فيبروري 1945 ۾ بوداپيسٽ جي زوال تائين جاري رهيو. بلقان ۾ تيز سوويت فتحن جي ابتڙ، ڪيريليائي استهمس ۾ سوويت حملي خلاف فن لينڊ جي سخت مزاحمت سبب سوويت يونين فن لينڊ تي قبضو نه ڪري سگهيو ۽ نيٺ نسبتاً نرم شرطن تي ماسڪو جنگ بندي عمل ۾ آئي، جيتوڻيڪ فن لينڊ کي پنهنجي اڳوڻي جرمن اتحادين خلاف ليپ لينڊ جنگ وڙهڻي پئي.

جولاءِ 1944 جي شروعات تائين، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ دولت مشترڪه جي فوجن آسام ۾ جاپاني گهيرن کي ناڪام بڻائي، کين واپس چنڊوين ندي تائين ڌڪي ڇڏيو هو جڏهن ته چيني فوج مائيٽڪينا (Myitkyina) تي قبضو ڪري ورتو. سيپٽمبر 1944 ۾، چيني فوجن سونگ جبل تي قبضو ڪيو ۽ برما روڊ کي ٻيهر کولي ڇڏيو. چين ۾، جاپاني فوجن کي وڌيڪ ڪاميابيون مليون، جن جون جي وچ ۾ چانگشا ۽ آگسٽ جي شروعات ۾ هينگيانگ شهر تي قبضو ڪيو. ان کان جلد پوءِ، هنن گوانگشي صوبي تي حملو ڪيو، ۽ نومبر جي پڄاڻي تائين گوئلن ۽ ليوزو ۾ چيني فوجن خلاف وڏيون سوڀون حاصل ڪيون ۽ ڊسمبر جي وچ ڌاري چين ۽ انڊوچائنا ۾ موجود پنهنجي فوجن کي پاڻ ۾ ملائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا.

پيسفڪ ۾، آمريڪي فوجن جاپاني دفاعي گهيري کي پٺتي ڌڪڻ جاري رکيو. جون 1944 جي وچ ۾، هنن ماريانا ۽ پالا ٻيٽن خلاف حملو شروع ڪيو ۽ فلپائني سمنڊ جي جنگ ۾ جاپاني فوج کي فيصله ڪن شڪست ڏني. انهن شڪستن سبب جاپاني وزيراعظم هيڊيڪي توجو کي استعيفيٰ ڏيڻي پئي، ۽ آمريڪا کي اهڙا هوائي اڏا ملي ويا جتان هو جاپاني مرڪزي ٻيٽن تي وڏي پئماني تي بمباري ڪري سگهيو. آڪٽوبر جي آخر ۾، آمريڪي فوجن فلپائني ٻيٽ ليٽي تي حملو ڪيو؛ جنهن کان ٿوري دير پوءِ، اتحادي بحري فوجن ليٽي خليج جي جنگ ۾ هڪ ٻي وڏي سوڀ حاصل ڪئي، جيڪا تاريخ جي سڀ کان وڏي بحري جنگين مان هڪ هئي.

### محوري طاقتن جو خاتمو ۽ اتحادين جي سوڀ (1944–1945)

فيبروري 1945 ۾ منعقد ٿيل يالٽا ڪانفرنس، جنهن ۾ ونسٽن چرچل، فرينڪلن ڊي روزويلٽ، ۽ جوزف اسٽالن شريڪ آهن
16 ڊسمبر 1944 تي، جرمنيءَ پنهنجي بچيل سمورن ذخيرن کي استعمال ڪندي مغربي محاذ تي اتحادين کي ورهائڻ جي آخري ڪوشش ڪئي. هنن آرڊينس (Ardennes) جي علائقي ۽ فرانس-جرمني سرحد سان گڏ هڪ وڏو جوابي حملو شروع ڪيو، جنهن جو مقصد مغربي اتحادي فوجن جي وڏي حصي کي گهيري ۾ آڻڻ ۽ اينٽورپ جي اهم سپلاءِ بندرگاهه تي قبضو ڪري سياسي تصفيو ڪرڻ هو. 16 جنوري 1945 تائين، هن حملي کي ڪو به اسٽريٽجڪ مقصد حاصل ڪرڻ کان سواءِ ئي ناڪام بڻايو ويو. اٽليءَ ۾، مغربي اتحادي جرمن دفاعي لائن تي اڃا تائين رڪيل هئا. جنوري 1945 جي وچ ۾، ڳاڙهي فوج (Red Army) پولينڊ تي حملو ڪيو، ويسٽولا کان جرمنيءَ جي اوڊر نديءَ تائين اڳڀرائي ڪئي، ۽ اوڀر پروشيا تي قبضو ڪري ورتو. 4 فيبروري تي سوويت، برطانوي ۽ آمريڪي اڳواڻن يالٽا ڪانفرنس ۾ شرڪت ڪئي. هنن جنگ کان پوءِ واري جرمنيءَ جي قبضي ۽ سوويت يونين پاران جاپان خلاف جنگ ۾ شامل ٿيڻ جي وقت تي اتفاق ڪيو.

فيبروري ۾، سوويت فوجون سائليشيا ۽ پوميرينيا ۾ داخل ٿيون، جڏهن ته مغربي اتحادي مغربي جرمنيءَ ۾ داخل ٿيا ۽ رائن ندي جي ويجهو پهتا. مارچ تائين، مغربي اتحادين رور جي اتر ۽ ڏکڻ کان رائن نديءَ کي پار ڪري، جرمن آرمي گروپ بي کي گهيري ۾ آڻي ورتو. مارچ جي شروعات ۾، هنگري ۾ پنهنجي تيل جي آخري ذخيرن جي حفاظت ۽ بوداپيسٽ کي واپس وٺڻ جي ڪوشش ۾، جرمنيءَ بالاٽون ڍنڍ ويجهو سوويت فوجن خلاف پنهنجو آخري وڏو حملو شروع ڪيو. ٻن هفتن اندر اهو حملو ناڪام بڻايو ويو، سوويت فوجن ويانا ڏانهن پيش قدمي ڪئي ۽ شهر تي قبضو ڪيو. اپريل جي شروعات ۾، سوويت فوجن ڪونيگزبرگ تي قبضو ڪيو، جڏهن ته مغربي اتحادين نيٺ اٽليءَ ۾ اڳڀرائي ڪئي ۽ مغربي جرمنيءَ ۾ هيمبرگ ۽ نيورمبرگ تي قبضو ڪري ورتو. 25 اپريل تي آمريڪي ۽ سوويت فوجون ايلبي نديءَ تي پاڻ ۾ مليون، جنهن سان ڏکڻ جرمني ۽ برلن جي چوڌاري ڪجهه علائقا اڃا غير قبضي هيٺ رهجي ويا.

سوويت فوجن اپريل جي آخر ۾ برلن تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪري ورتو. اٽليءَ ۾، جرمن فوجن 29 اپريل تي هٿيار ڦٽا ڪيا، جڏهن ته اطالوي سوشل ريپبلڪ ٻن ڏينهن کانپوءِ شڪست قبول ڪئي. 30 اپريل تي، رائيخسٽاگ تي قبضو ڪيو ويو، جيڪو نازي جرمنيءَ جي فوجي شڪست جو اعلان هو.

هن عرصي دوران ٻنهي طرفن جي قيادت ۾ وڏيون تبديليون آيون. 12 اپريل تي صدر روزويلٽ وفات ڪري ويو ۽ سندس نائب صدر هيري ايس ٽرومين سندس جاءِ ورتي. بينيٽو مسوليني کي 28 اپريل تي اطالوي پارٽيزن قتل ڪري ڇڏيو. 30 اپريل تي، هٽلر پنهنجي هيڊڪوارٽر (فيورر بنڪر) ۾ آپگهات ڪري ڇڏيو، ۽ گرانڊ ايڊمرل ڪارل ڊونٽز (رائيخ جي صدر طور) ۽ جوزف گوئبلز (رائيخ جي چانسلر طور) سندس جانشين بڻيا. گوئبلز به ايندڙ ڏينهن آپگهات ڪري ورتو ۽ کيس لوٽز گراف شويرن ون ڪروسيگ سان تبديل ڪيو ويو، جنهن کي بعد ۾ فلينسبرگ حڪومت طور سڃاتو ويو. يورپ ۾ مڪمل ۽ بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ جي معاهدي تي 7 ۽ 8 مئي تي دستخط ڪيا ويا، جيڪو 8 مئي جي پڄاڻي کان لاڳو ٿيو. جرمن آرمي گروپ سينٽر 11 مئي تائين پراگ ۾ مزاحمت ڪئي. 23 مئي تي، جرمن حڪومت جي سمورن بچيل ميمبرن کي اتحادين پاران فلينسبرگ ۾ گرفتار ڪيو ويو. 5 جون تي، برلن پڌرنامي ذريعي جرمنيءَ جا سمورا سياسي ۽ فوجي ادارا اتحادين جي ڪنٽرول هيٺ آندا ويا.

1945 ۾ منيلا ۾ جاپاني فوجن هٿان قتل ٿيل هڪ فلپائني عورت ۽ ٻار
پيسفڪ محاذ تي، آمريڪي ۽ فلپائن جي دولت مشترڪه جي فوجن فلپائن ۾ اڳڀرائي جاري رکي ۽ اپريل 1945 جي آخر تائين ليٽي کي آزاد ڪيو. هو جنوري 1945 ۾ لوزون تي لٿا ۽ مارچ ۾ منيلا کي واپس ورتائون، جنهن دوران جاپاني فوجن شهر ۾ 100,000 فلپائني شهرين کي قتل ڪيو. لوزون، مينڊاناؤ، ۽ فلپائن جي ٻين ٻيٽن تي ويڙهه جنگ جي پڄاڻي تائين جاري رهي.

ان دوران، آمريڪي فوج جي فضائي قوت جاپان جي اهم شهرن تي باهه وسائيندڙ بمباري جي وڏي مهم شروع ڪئي ته جيئن جاپاني جنگي صنعت ۽ شهري مورال کي تباهه ڪري سگهجي. ٽوڪيو تي 9–10 مارچ جي بمباري تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ موتمار روايتي هوائي حملو هو.

مئي 1945 ۾، آسٽريلوي فوجون بورنيو ۾ لٿيون ۽ اتي جي تيل جي کوهن تي قبضو ڪيو. برطانوي، آمريڪي ۽ چيني فوجن مارچ ۾ اتر برما ۾ جاپاني فوجن کي شڪست ڏني، ۽ برطانوي فوج 3 مئي تائين رنگون پهچي وئي. چيني فوجن مغربي هونان جي جنگ ۾ هڪ جوابي حملو ڪيو جيڪو 6 اپريل ۽ 7 جون 1945 جي وچ ۾ ٿيو. آمريڪي بحري ۽ سامونڊي فوجون پڻ جاپان ڏانهن وڌيون، مارچ تائين آئيوي جيما ۽ جون جي آخر تائين اوڪيناوا تي قبضو ڪيو ويو. ان سان گڏوگڏ، آبدوزن جي بحري ناڪابندي جاپان جي معيشت جو ساهه گهٽائي رهي هئي ۽ ٻاهرين ملڪن ۾ موجود پنهنجي فوجن کي رسد پهچائڻ جي صلاحيت کي سخت نقصان پهچائي رهي هئي.

11 جولاءِ تي، اتحادي اڳواڻ جرمنيءَ جي شهر پوٽسڊيم ۾ مليا. هنن جرمنيءَ بابت اڳوڻن معاهدن جي تصديق ڪئي، ۽ آمريڪي، برطانوي ۽ چيني حڪومتن جاپان جي بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ جي مطالبي کي ورجايو، خاص طور تي اهو چيو ويو ته "جاپان لاءِ ٻيو رستو فوري ۽ مڪمل تباهي آهي". هن ڪانفرنس دوران، برطانيه ۾ عام چونڊون ٿيون، ۽ ڪليمينٽ ايٽلي چرچل جي جاءِ تي وزيراعظم بڻيو.

جاپاني پرڏيهي وزير مامورو شيگي ميتسو 2 سيپٽمبر 1945 تي يو ايس ايس مسوري (BB-63) جي ڊيڪ تي آتم سمپرڻ جي دستاويز تي دستخط ڪري رهيو آهي، جنهن سان باضابطه طور تي ٻي عالمي جنگ ختم ٿي وئي
بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ واري مطالبي کي جاپاني حڪومت رد ڪري ڇڏيو، جنهن جو خيال هو ته هو وڌيڪ سازگار شرطن تي ڳالهين جي صلاحيت رکي ٿي. آگسٽ جي شروعات ۾، آمريڪا جاپاني شهرن هيروشيما ۽ ناگاساڪي تي ائٽمي بم ڪيرايا. انهن ٻن بمبارين جي وچ ۾، يالٽا معاهدي تحت، سوويت يونين جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جاپاني قبضي هيٺ منچوريا تي حملو ڪيو ۽ تيزيءَ سان ڪوانٽنگ فوج کي شڪست ڏني، جيڪا جاپان جي سڀ کان وڏي جنگي قوت هئي. انهن ٻن واقعن اڳوڻي ضدي شاهي فوج جي اڳواڻن کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ جا شرط مڃڻ تي مجبور ڪيو. ڳاڙهي فوج ساخالين ٻيٽ جو ڏکڻ حصو ۽ ڪوريل ٻيٽن تي به قبضو ڪري ورتو. 9–10 آگسٽ 1945 جي رات، شهنشاهه هيرو هيٽو جاپاني ڪابينا کي اتحادين جي پوٽسڊيم پڌرنامي وارن شرطن کي قبول ڪرڻ جو حڪم ڏنو. 15 آگسٽ تي، شهنشاهه ريڊيو تي نشر ٿيل هڪ تقرير ذريعي جاپاني عوام کي ان فيصلي کان آگاهه ڪيو. 15 آگسٽ 1945 تي جاپان هٿيار ڦٽا ڪيا، ۽ آخري دستاويزن تي 2 سيپٽمبر 1945 تي ٽوڪيو بي ۾ آمريڪي بحري جهاز يو ايس ايس مسوري (BB-63) تي دستخط ڪيا ويا، جنهن سان ٻي عالمي جنگ جو پڄاڻي ٿيو.

## نتيجا ۽ اثرات

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسوٻي عالمي جنگ جا نتيجا**۽** نازي ازم جا نتيجا
نيورمبرگ ٽرائلز جا جوابدار، جتي اتحادي فوجن نازي جرمني جي سياسي، فوجي، عدالتي ۽ اقتصادي قيادت جي اهم ميمبرن تي انسانيت خلاف ڏوهن جا ڪيس هلايا هئا
اتحادين آسٽريا ۽ جرمني ۾ انتظامي قبضو قائم ڪيو. شروع ۾ ٻنهي ملڪن کي مغربي ۽ مشرقي قبضي وارن علائقن ۾ ورهايو ويو، جن تي ترتيبوار مغربي اتحادين ۽ سوويت يونين جو ڪنٽرول هو. پر جلد ئي انهن جا رستا ڌار ٿي ويا. جرمني ۾، مغربي ۽ مشرقي قبضي وارا علائقا باضابطه طور تي 1949 ۾ ختم ٿي ويا، ۽ اهي علائقا ٻن ڌار ملڪن، مغربي جرمني ۽ مشرقي جرمني جي صورت ۾ سامهون آيا. پر آسٽريا ۾ قبضو 1955 تائين جاري رهيو، جڏهن مغربي اتحادين ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ هڪ گڏيل معاهدي تحت آسٽريا کي هڪ جمهوري رياست طور ٻيهر متحد ٿيڻ جي اجازت ڏني وئي، جيڪا سرڪاري طور تي ڪنهن به سياسي بلاڪ سان لاڳاپيل نه هئي (جيتوڻيڪ عملي طور تي ان جا لاڳاپا مغربي اتحادين سان بهتر هئا). جرمني ۾ "ڊي-نازي فڪيشن" (denazification) پروگرام تحت نيورمبرگ ٽرائلز ۾ نازي جنگي ڏوهارين تي ڪيس هلايا ويا ۽ اڳوڻن نازين کي اقتدار تان هٽايو ويو، جيتوڻيڪ بعد ۾ اها پاليسي معافي ۽ اڳوڻن نازين کي مغربي جرمن معاشري ۾ ٻيهر شامل ڪرڻ ڏانهن وڌي وئي.

جرمني پنهنجي جنگ کان اڳ واري (1937) علائقي جو چوٿون حصو وڃائي ويٺو. مشرقي علائقن مان، سائليشيا، نيومارڪ ۽ پوميرينيا جو وڏو حصو پولينڊ جي قبضي ۾ ويو، ۽ اوڀر پروشيا کي پولينڊ ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ ورهايو ويو. ان کان پوءِ انهن صوبن مان 90 لک جرمنن کي جرمني ڏانهن تڙيو ويو، جڏهن ته چيڪو سلوواڪيا جي سوڊيٽن لينڊ مان به 30 لک جرمن بي گهر ڪيا ويا. 1950ع تائين، مغربي جرمنيءَ جي پنجين حصي جي آبادي اوڀر مان آيل پناهه گيرن تي مشتمل هئي. سوويت يونين ڪرزن لائن جي اوڀر وارا پولش صوبا به پنهنجي قبضي ۾ ڪري ورتا، جتان 20 لک پولينڊ واسين کي تڙيو ويو. اتر اوڀر رومانيا، اوڀر فن لينڊ جا ڪجهه حصا، ۽ بالٽڪ رياستون سوويت يونين ۾ شامل ڪيون ويون. اٽلي پنهنجي بادشاهت، پنهنجي نوآباتي سلطنت ۽ ڪجهه يورپي علائقا وڃائي ويٺو.

عالمي امن کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ۾، اتحادين گڏيل قومن جي تنظيم (United Nations) قائم ڪئي، جيڪا باضابطه طور تي 24 آڪٽوبر 1945 تي وجود ۾ آئي، ۽ 1948 ۾ انساني حقن جو عالمي پڌرنامو اختيار ڪيو ويو. جنگ کٽيندڙ وڏيون طاقتون—فرانس، چين، برطانيه، سوويت يونين ۽ آمريڪا—گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جا مستقل ميمبر بڻجي ويون. اهي پنج مستقل ميمبر اڄ تائين برقرار آهن، جيتوڻيڪ سيٽن ۾ ٻه تبديليون آيون آهن: 1971 ۾ جمهوريه چين جي جاءِ تي عوامي جمهوريه چين کي شامل ڪيو ويو، ۽ 1991 ۾ سوويت يونين جي خاتمي کان پوءِ ان جي جاءِ تي روسي فيڊريشن کي سيٽ ملي. مغربي اتحادين ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ اتحاد جنگ ختم ٿيڻ کان اڳ ئي خراب ٿيڻ شروع ٿي ويو هو.

مرڪزي يورپ ۾ جنگ کان پوءِ سرحدن ۾ تبديليون ۽ ڪميونسٽ مشرقي بلاڪ جو قيام
جرمنيءَ کان علاوه، باقي يورپ کي به مغربي ۽ سوويت اثر واري دائري ۾ ورهايو ويو. اڪثر مشرقي ۽ مرڪزي يورپي ملڪ سوويت اثر هيٺ اچي ويا، جنهن جي نتيجي ۾ سوويت قبضي اختيارين جي مڪمل يا جزوي مدد سان ڪميونسٽ حڪومتون قائم ٿيون. نتيجي طور، مشرقي جرمني، پولينڊ، هنگري، رومانيا، بلغاريا، چيڪو سلوواڪيا، ۽ البانيا سوويت سيٽلائيٽ رياستون بڻجي ويا. جڏهن ته ڪميونسٽ يوگوسلاويا هڪ مڪمل طور تي آزاد پاليسي اختيار ڪئي، جنهن ڪري سوويت يونين سان ڇڪتاڻ پيدا ٿي. يونان ۾ ڪميونسٽن جي بغاوت کي اينگلو-آمريڪي مدد سان ڪچليو ويو ۽ ملڪ مغربي بلاڪ سان گڏ رهيو.

دنيا جي جنگ کان پوءِ واري ورهاست کي ٻن بين الاقوامي فوجي اتحادين، آمريڪا جي اڳواڻي ۾ نيٽو (NATO) ۽ سوويت يونين جي اڳواڻي ۾ وارسا پيڪٽ ذريعي رسمي شڪل ڏني وئي. انهن جي وچ ۾ سياسي ڇڪتاڻ ۽ فوجي مقابلي جو هڪ طويل عرصو—جنهن کي سرد جنگ چيو وڃي ٿو—شروع ٿيو، جنهن سان گڏوگڏ بي مثال هٿيارن جي ڊوڙ ۽ سڄي دنيا ۾ ڪيتريون ئي پراڪسي جنگيون (proxy wars) پڻ شروع ٿيون.

ايشيا ۾، آمريڪا جاپان جو قبضو سنڀاليو ۽ مغربي پيسفڪ ۾ جاپان جي اڳوڻن ٻيٽن جو انتظام هلايو، جڏهن ته سوويت يونين ڏکڻ ساخالين ۽ ڪوريل ٻيٽن کي پنهنجي ملڪ ۾ شامل ڪري ورتو. ڪوريا، جيڪو اڳ ۾ جاپاني نوآبادي هو، سوويت يونين پاران اتر ۽ آمريڪا پاران ڏکڻ ۾ 1945 ۽ 1948 جي وچ ۾ ورهايو ويو. 1948 ۾ ٻنهي طرفن ڌار جمهوريتون قائم ڪيون، جن مان هر هڪ پوري ڪوريا جي قانوني حڪومت هجڻ جي دعويٰ ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ اڳتي هلي ڪوريا جي جنگ شروع ٿي.

چين ۾، قوم پرست ۽ ڪميونسٽ فوجن جون 1946 ۾ چيني گهرو ويڙهه کي ٻيهر شروع ڪيو. ڪميونسٽ فوجون کٽي ويون ۽ سرزمين چين تي عوامي جمهوريه چين قائم ڪيو، جڏهن ته قوم پرست فوجون 1949 ۾ تائيوان ڏانهن هليون ويون. وچ اوڀر ۾، عربن پاران فلسطين جي ورهاست واري منصوبي کي رد ڪرڻ ۽ اسرائيل جي قيام سان عرب-اسرائيل تڪرار ۾ تيزي آئي. جڏهن ته يورپي طاقتن پنهنجون نوآباتي سلطنتون بچائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر جنگ دوران وسيلن ۽ وقار جي نقصان سبب هو ناڪام رهيا، جنهن ڪري سڄي دنيا ۾ آزاديءَ جون تحريڪون (Decolonization) تيز ٿي ويون.

جنگ سبب عالمي معيشت کي سخت نقصان پهتو، پر شرڪت ڪندڙ ملڪ مختلف طرح متاثر ٿيا. آمريڪا ٻين سڀني ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ امير ٿي اڀريو، جنهن جي ڪري اتي "بيبي بوم" ٿيو، ۽ 1950ع تائين ان جي في ماڻهو مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) ٻين طاقتن کان تمام گهڻي هئي، جنهن سبب هن عالمي معيشت تي قبضو ڪري ورتو. اتحادي اختيارين 1945 کان 1948 تائين مغربي جرمني ۾ صنعتي غير هٿياربندي جي پاليسي اختيار ڪئي. بين الاقوامي واپاري وابستگين جي ڪري، ان پاليسي يورپ ۾ معاشي جمود پيدا ڪيو ۽ جنگ کانپوءِ يورپ جي معاشي بحاليءَ ۾ ڪيترن ئي سالن تائين دير ڪئي.

جولاءِ 1944 ۾ بريٽن ووڊس ڪانفرنس ۾، اتحادي قومن جنگ کانپوءِ جي دنيا لاءِ هڪ معاشي فريم ورڪ تيار ڪيو. ان معاهدي تحت بين الاقوامي مالياتي فنڊ (IMF) ۽ بين الاقوامي بئنڪ براءِ تعمير ۽ ترقي (IBRD) قائم ڪيا ويا، جيڪي بعد ۾ ورلڊ بئنڪ گروپ جو حصو بڻجي ويا. بريٽن ووڊس سسٽم 1973 تائين جاري رهيو. معاشي بحالي 1948 جي وچ ڌاري مغربي جرمني ۾ ڪرنسي سڌارن سان شروع ٿي، ۽ آمريڪا جي مارشل پلان (1948–1951) تحت مليل معاشي امداد ان کي تيز ڪيو. 1948 کان پوءِ مغربي جرمنيءَ جي بحاليءَ کي "جرمن معاشي معجزو" (Wirtschaftswunder) چيو ويندو آهي. اٽلي پڻ معاشي ترقي جو تجربو ڪيو ۽ فرانسيسي معيشت به ٻيهر اڀري. ان جي برعڪس، برطانيه معاشي بربادي جي حالت ۾ هو، ۽ جيتوڻيڪ هن مارشل پلان جي ڪل امداد جو چوٿون حصو حاصل ڪيو (جيڪو ڪنهن به ٻئي يورپي ملڪ کان وڌيڪ هو)، پر هو ڏهاڪن تائين نسبتي معاشي زوال جو شڪار رهيو. سوويت يونين، تمام گهڻي جاني ۽ مالي نقصان جي باوجود، جنگ کانپوءِ جي فوري دور ۾ پيداوار ۾ تيز اضافو ڪيو، ڇاڪاڻ ته هن جرمني جا اڪثر صنعتي پلانٽ قبضي ۾ ڪري منتقل ڪيا هئا ۽ پنهنجي سيٽلائيٽ رياستن کان جنگي هجانو وصول ڪيو هو. جاپان جي بحالي ڪافي عرصي بعد ٿي، جڏهن ته چين 1952ع تائين پنهنجي جنگ کان اڳ واري صنعتي پيداوار واري سطح تي واپس پهچي ويو.

## اثرات

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوٻي عالمي جنگ جي تاريخ نگاري
### جاني نقصان

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوٻي عالمي جنگ ۾ جاني نقصان
ڊسمبر 1937 ۾ نانجنگ قتل عام دوران جاپاني شاهي فوج هٿان قتل ٿيل چيني شهرين جا لاش
هڪ اندازي مطابق هن جنگ ۾ 6 ڪروڙ کان وٺي 7.5 ڪروڙ کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 2 ڪروڙ ماڻهو محرومي، ڏڪار ۽ بيمارين وگهي فوت ٿيا. اندازو آهي ته شهرين جو جاني نقصان جنگ ۾ ٿيندڙ مجموعي موت جو 67% کان 80% هو. سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان سوويت يونين کي ٿيو (اندازي مطابق 2 ڪروڙ کان 2.8 ڪروڙ)، ان کان پوءِ چين (گهٽ ۾ گهٽ 1.5 ڪروڙ)، جرمني (60 لک کان 87 لک) ۽ پولينڊ (50 لک کان 65 لک).

سڀ کان وڌيڪ فوجي جاني نقصان کڻندڙ ملڪن ۾ سوويت يونين (اٽڪل 87 لک)، جرمني (اٽڪل 53 لک)، چين (20 لک کان 30 لک) ۽ جاپان (17 لک کان 25 لک) شامل هئا. جنگ ۾ ٿيندڙ 2 ڪروڙ کان 2.5 ڪروڙ فوجي موت مان اڪثريت مشرقي محاذ تي جرمن ۽ سوويت سپاهين جي هئي، جن ۾ جنگي قيدي (POWs) پڻ شامل هئا.

فوجي موتن جي مقابلي ۾ شهرين جو ايترو وڏو جاني نقصان ان وقت تائين جي وڏين جنگين ۾ غير معمولي هو. چين ۽ سوويت يونين ۾ اٽڪل 1 ڪروڙ کان 1.5 ڪروڙ ماڻهو بک ۽ بيماري وگهي مري ويا، جڏهن ته هندستان ۽ ايشيا-پيسفڪ جي ٻين جاپاني قبضي هيٺ علائقن ۾ 80 لک کان 1 ڪروڙ ماڻهو فوت ٿيا. اٽڪل 1.5 ڪروڙ شهري نسلن ڪشي ۽ ٻين عمدي قتلن ۾ مارجي ويا، جڏهن ته لکين ماڻهو ڪنسنٽريشن ڪيمپن، هوائي بمباري ۽ جنگي علائقن ۾ فوت ٿيا.

### نسل ڪشي، جنگي ڏوهه ۽ انسانيت خلاف ڏوهه

آشوٽز ۾ جرمن ايس ايس پاران ورتل هڪ پولش ڇوڪريءَ جي قيدي سڃاڻپ واري تصوير. اٽڪل 230,000 ٻارن کي قيد رکيو ويو ۽ کين جبري پورهئي ۽ طبي تجربن لاءِ استعمال ڪيو ويو.
جنگ کان پوءِ وارن مقدمن ۾، محوري طاقتن جي نمائندن ۽ انهن جي ساٿين کي ڪيترن ئي جنگي ڏوهن، انسانيت خلاف ڏوهن ۽ نسل ڪشي ۾ ملوث هجڻ تي سزا ڏني وئي. نازين اٽڪل 60 لک يهودين کي نسلي بنياد تي قتل ڪيو، جنهن کي هولوڪاسٽ طور سڃاتو وڃي ٿو. هنن لکين سلاو، 130,000 کان وڌيڪ روماڻي ماڻهن، ۽ ٻين گروپن جي ميمبرن کي پڻ قتل ڪيو جن کي هو نسلي طور گهٽ درجي جو سمجهندا هئا. جرمني ۽ ان جي قبضي هيٺ علائقن ۾ لڳ ڀڳ 300,000 ذهني ۽ جسماني طور معذور ماڻهن کي پڻ منظم طريقي سان قتل ڪيو ويو.

عام شهرين ۽ جنگي قيدين کي قتل عام ۽ عمدي بک ذريعي مارڻ جو عمل مشرقي يورپي ۽ ايشيا-پيسفڪ محاذن تي خاص طور عام هو. مشرقي محاذ تي جرمن فوجن موجود کاڌ خوراڪ کي تباهه ڪيو يا ضبط ڪيو، بدلي ۾ شهرين جو قتل عام ڪيو ۽ باقاعدي قيدين کي گوليون هڻي ماريو. جاپان قبضي هيٺ علائقن ۾ لکين شهرين کي قتل عام ۽ "سڙيل زمين" (scorched earth) واري حڪمت عملي ذريعي ماريو؛ مثال طور، چين ۾ انهن جي "سڀني کي مارڻ، سڀ ڪجهه ساڙڻ، سڀ ڪجهه لٽڻ" جي پاليسي. نانجنگ قتل عام ۾ 40,000 کان 200,000 چيني شهري ۽ جنگي قيدي مارجي ويا. جاپان چين ۾ ۽ سوويت يونين خلاف شروعاتي لڙاين ۾ بيالوجيڪل هٿيارن جو استعمال پڻ ڪيو. سوويت يونين قبضي هيٺ يا شامل ڪيل علائقن مان لکين شهرين ۽ جنگي قيدين کي قيد ڪرڻ، جلاوطن ڪرڻ ۽ اڪثر قتل ڪرڻ جو ذميوار هو. ان ۾ ڪيٽين قتل عام پڻ شامل هو جتي 22,000 پولش آفيسرن ۽ دانشورن کي قتل ڪيو ويو هو.

جنگي ڏوهه گهرو جنگين ۽ مزاحمتي گروپن جي وچ ۾ ٿيندڙ لڙاين ۾ پڻ ڪيا ويا. يوگوسلاويا ۾، محوري فوجن ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪروٽيا جي اوشتاسا (Ustaše) پاران شهرين ۽ قيدين جي قتل عام سميت ڪيترائي ڏوهه ڪيا ويا. مکيه مزاحمتي گروپن، سرب قوم پرست چيٽنڪس ۽ ڪميونسٽ پارٽيزن پڻ پنهنجي دشمنن جو قتل عام ڪيو. پولينڊ ۾، يوڪريني باغي فوج پاران 1943 ۽ 1945 جي وچ ۾ وولهينيا قتل عام ۾ اٽڪل 100,000 پولينڊ واسين کي قتل ڪيو ويو. جوابي حملن ۾ پولينڊ واسين هٿان اٽڪل 10,000 يوڪريني مارجي ويا. يونان ۾، محوري قوتون عمدي بک ۽ قتل عام جون ذميوار هيون، پر اتي جي وڏي مزاحمتي قوتن ELAS ۽ EDES پڻ جنگي ڏوهه ڪيا.

سوويت يونين، جاپان ۽ جرمني قيدين کي قتل ڪري، بک ماري، جبري پورهيو وٺي ۽ ٻي بدسلوڪي ذريعي جنگي قيدين جي موت جي بلند شرح جا ذميوار هئا. سوويت يونين ۽ جاپان جنگي قيدين بابت جنيوا ڪنوينشن جي تصديق نه ڪئي هئي. جاپاني قيد ۾ موجود اٽڪل ٽيون حصو قيدي مري ويا، جڏهن ته جرمنن جي قيد ۾ موجود لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو سوويت قيدي فوت ٿيا. سوويت يونين جي قيد ۾ موجود اٽڪل ٽيون حصو جرمن قيدي مري ويا. مغربي اتحادين جي قيد ۾ جرمن ۽ جاپاني قيدين جي موت جي شرح صرف 1 کان 2 سيڪڙو هئي.

برگن-بيلسن ڪنسنٽريشن ڪيمپ ۾ ايس ايس (SS) جي عورت محافظن پاران قيدين جا لاش اجتماعي قبر ڏانهن کڻي وڃڻ جو منظر، 1945
جرمني، جاپان ۽ سوويت يونين غير ملڪي شهرين ۽ جنگي قيدين کان وڏي پئماني تي جبري پورهيو ورتو. 1944 جي پڄاڻي تائين جرمني ۾ 76 لک غير ملڪي ورڪر ۽ اٽڪل 500,000 غلام پورهيت ڪيمپن ۾ موجود هئا. سوويت يونين جي قبضي هيٺ علائقن مان جلاوطن ڪيل شهرين ۽ قيدين کي سوويت جبري پورهئي وارن ڪيمپن ۾ رکيو ويندو هو، جن کي گولاگ (gulag) چيو ويندو هو. لڳ ڀڳ 2 لک کان 10 لک سوويت شهري جيڪي جرمن ڪيمپن مان واپس آيا هئا، تن کي محوري طاقتن جو ساٿ ڏيڻ جي الزام ۾ گولاگ موڪليو ويو، جتي ڪيترائي سخت موسم ۽ بک وگهي فوت ٿي ويا. جاپان به لکين غير ملڪي شهرين ۽ قيدين کان جبري پورهيو ورتو جتي انهن سان وحشي سلوڪ ڪيو ويو. اٽڪل 200,000 ڪوريائي ۽ چيني عورتن کي جنسي غلامي (comfort women) تي مجبور ڪيو ويو.

جيتوڻيڪ سمورين وڏين طاقتن جي فوجن ريپ (زنا بالجبر) جا ڏوهه ڪيا، پر جرمن، جاپاني ۽ سوويت فوجن ۾ شهرين سان زيادتيءَ جا واقعا تمام گهڻا هئا. جنگ کان پوءِ وارين عدالتن کي جرمن فوجن جي زيادتين جا اڻ ڳڻيا ثبوت مليا. 29 جاپاني جوابدارن کي اجتماعي ريپ ۾ ملوث هجڻ تي سزا ڏني وئي. سوويت سپاهين به قبضي هيٺ علائقن، خاص ڪري جرمني ۾، وڏي پئماني تي ريپ جا ڏوهه ڪيا.

مغربي اتحادي طاقتن پاران به جنگي ڏوهه ڪيا ويا، پر اهي محوري طاقتن ۽ سوويت يونين جي مقابلي ۾ تمام گهٽ هئا. مغربي اتحادين پنهنجي فوجن پاران ڪيل ڪجهه ڏوهن تي ڪارروائي ڪئي، پر انهن جي ڏوهن کي بين الاقوامي عدالتن ۾ نه آندو ويو. اڄ به ان ڳالهه تي بحث جاري آهي ته جرمني ۽ جاپان جي شهرن تي علائقائي بمباري (area bombing)، ۽ هيروشيما ۽ ناگاساڪي تي ائٽمي بمباري جنگي ڏوهه هئا يا نه.

### قبضو

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسوجرمن قبضي هيٺ يورپ**,** ٻي عالمي جنگ دوران مزاحمت**,** نازي جرمني ۽ فاشسٽ اٽلي سان تعاون**,** شاهي جاپان سان تعاون**۽**نازي لٽ مار
1940ع ۾ پالميري جي ٻيلي ۾ جرمن سپاهين هٿان قتل ٿيڻ کان ٿورو اڳ اکين تي پٽيون ٻڌل پولش شهري
يورپ ۾ قبضي جون ٻه صورتون هيون. مغربي، اتر، ۽ مرڪزي يورپ (فرانس، ناروي، ڊنمارڪ، لو ڪنٽريز، ۽ چيڪو سلوواڪيا جا شامل ڪيل حصا) ۾ جرمني اهڙيون معاشي پاليسيون قائم ڪيون، جن جي ذريعي جنگ جي پڄاڻي تائين لڳ ڀڳ 69.5 ارب رائيخ مارڪ (27.8 ارب آمريڪي ڊالر) گڏ ڪيا ويا؛ هن انگ اکر ۾ صنعتي شين، فوجي سازو سامان، خام مال ۽ ٻين شين جي لٽ مار شامل ناهي. اهڙي طرح، قبضي هيٺ آيل قومن مان حاصل ٿيندڙ آمدني جرمنيءَ پاران ٽيڪس ذريعي گڏ ڪيل رقم جي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي، جيڪا جنگ جي اڳتي وڌڻ سان مجموعي جرمن آمدني جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو بڻجي وئي.

مشرقي پاسي، *ليبنسروم* (Lebensraum) جا گهربل مقصد ڪڏهن به حاصل نه ٿي سگهيا، ڇاڪاڻ ته بدلجندڙ محاذن ۽ سوويت يونين جي "سڙيل زمين" (scorched earth) واري پاليسيءَ جرمن حملي آورن کي وسيلن تائين پهچڻ نه ڏنو. مغربي حصي جي ابتڙ، نازي نسلي پاليسي سلاوي نسل جي ماڻهن کي "گهٽ درجي جا ماڻهو" قرار ڏئي انهن خلاف انتهائي وحشي سلوڪ جي حوصلا افزائي ڪئي؛ تنهن ڪري اڪثر جرمن پيش قدمي کان پوءِ وڏي پئماني تي ظلم ۽ جنگي ڏوهه ڪيا ويا. نازين اندازي مطابق 28 لڪ نسلي پولينڊ واسين کي قتل ڪيو، جن ۾ هولوڪاسٽ جا شڪار پولش-يهودي شامل نه هئا. جيتوڻيڪ 1942ع تائين اڪثر قبضي هيٺ علائقن ۾ مزاحمتي گروپ بڻجي چڪا هئا، پر سوويت پارٽيزن ۽ فرانسيسي مزاحمت جي اثرائتي هجڻ بابت اندازا ٻڌائين ٿا ته هنن 1943ع جي آخر تائين جرمن آپريشنن کي ڪو خاص نقصان نه پهچايو هو.

جرمن فوج هٿان ڦاهي ڏنل سوويت پارٽيزن. روسي اڪيڊمي آف سائنسز 1995ع ۾ رپورٽ ڏني ته جرمن هٿان سوويت يونين ۾ شهرين جا مجموعي موت 1 ڪروڙ 37 لک هئا، جيڪا قبضي هيٺ آيل سوويت يونين جي 6 ڪروڙ 80 لک آبادي جو 20 سيڪڙو هئي.
ايشيا ۾، جاپان پنهنجي قبضي هيٺ ملڪن کي گڏيل خوشحالي واري دائري جو حصو قرار ڏنو، جيڪا بنيادي طور تي جاپاني بالادستي هئي؛ جنهن بابت هنن دعويٰ ڪئي هئي ته اهو نوآبادياتي ماڻهن کي آزاد ڪرائڻ لاءِ آهي. جيتوڻيڪ ڪجهه هنڌن تي جاپاني فوجن جو يورپي تسلط کان آزادي ڏياريندڙ طور استقبال ڪيو ويو، پر جاپاني جنگي ڏوهن اڪثر مقامي عوام کي انهن جي خلاف ڪري ڇڏيو. جاپان پنهنجي شروعاتي فتحن دوران، پٺتي هٽندڙ اتحادي فوجن پاران ڇڏيل 4,000,000 barrels (640,000 m3) تيل (اٽڪل 550,000 ٽن) تي قبضو ڪيو؛ ۽ 1943ع تائين، ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ تيل جي پيداوار 50 million barrels (7,900,000 m3) (اٽڪل 6.8 ملين ٽن) تائين پهچائڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جيڪا ان جي 1940ع جي پيداوار جو 76 سيڪڙو هئي.

### گهريلو محاذ ۽ پيداوار

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسوٻي عالمي جنگ دوران فوجي پيداوار**۽** ٻي عالمي جنگ دوران گهريلو محاذ
جنگ دوران محوري طاقتن جي مقابلي ۾ اتحادين جي مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) جو تناسب
1930ع واري ڏهاڪي ۾، برطانيه ۽ آمريڪا گڏجي دنيا جي معدني پيداوار جي لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو حصي تي ڪنٽرول رکندا هئا—جيڪو فوجي طاقت جي لاء انتهائي ضروري هو.

يورپ ۾، جنگ جي شروعات کان اڳ، اتحادين کي آبادي ۽ معيشت، ٻنهي ۾ وڏي برتري حاصل هئي. 1938ع ۾، مغربي اتحادين (برطانيه، فرانس، پولينڊ ۽ برطانوي ڊومينينز) جي آبادي يورپي محوري طاقتن (جرمني ۽ اٽلي) جي ڀيٽ ۾ 30 سيڪڙو وڌيڪ هئي ۽ مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) به 30 سيڪڙو وڌيڪ هئي؛ جيڪڏهن نوآبادين کي به شامل ڪيو وڃي، ته اتحادين کي آباديءَ ۾ 5:1 ۽ جي ڊي پي (GDP) ۾ لڳ ڀڳ 2:1 جي برتري حاصل هئي. ايشيا ۾ ساڳئي وقت، چين جي آبادي جاپان جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي پر ان جي جي ڊي پي صرف 89 سيڪڙو وڌيڪ هئي؛ جيڪڏهن جاپاني نوآبادين کي شامل ڪجي ته اها برتري گهٽجي آبادي ۾ ٽي ڀيرا ۽ جي ڊي پي ۾ صرف 38 سيڪڙو رهجي وئي ٿي.

ٻي عالمي جنگ ۾ اتحادين پاران استعمال ڪيل سموري جنگي ساز و سامان، بشمول جنگي ٻيڙيون، ٽرانسپورٽ، جنگي جهاز، توپخانو، ٽينڪ، ٽرڪون ۽ گولا بارود جو تقريبن ٻه-تھائي حصو آمريڪا پيدا ڪيو هو. جيتوڻيڪ جرمني ۽ جاپان جي شروعاتي تيز رفتار "بليٽز ڪريگ" حملن دوران اتحادين جي معاشي ۽ آبادي واري برتري ڪافي حد تائين گهٽجي وئي هئي، پر 1942ع تائين اهي عنصر فيصلي ڪن بڻجي ويا، جڏهن آمريڪا ۽ سوويت يونين اتحادين سان شامل ٿيا ۽ جنگ هڪ ٿڪائيندڙ جنگ (attrition warfare) ۾ تبديل ٿي وئي. اتحادين جي محوري طاقتن کان وڌيڪ پيداوار جي صلاحيت جو هڪ سبب قدرتي وسيلن تائين پهچ هئي، پر ٻيا عنصر جهڙوڪ جرمني ۽ جاپان پاران پورهيت قوت ۾ عورتن کي شامل ڪرڻ کان انڪار، اتحادين جي اسٽريٽجڪ بمباري، ۽ جرمنيءَ پاران دير سان "جنگي معيشت" ڏانهن منتقل ٿيڻ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. ان کان علاوه، نه ته جرمني ۽ نه ئي جاپان ڪنهن طويل جنگ جي رٿابندي ڪئي هئي، ۽ نه ئي ان لاءِ پاڻ کي تيار ڪيو هو. جرمني، جاپان ۽ سوويت يونين جنگ سان لاڳاپيل صنعتن ۾ لکين غلام پورهيتن کي استعمال ڪيو.

### ٽيڪنالاجي ۾ اڳڀرائي ۽ ان جو استعمال

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوٻي عالمي جنگ دوران ٽيڪنالاجي
21 جون 1943ع تي پينيمونڊي ۾ هڪ مقرر هنڌ تان V-2 راڪيٽ لانچ ڪيو پيو وڃي
جهازن کي جاسوسي، فائٽر، بمبار، ۽ زميني مدد لاءِ استعمال ڪيو ويو، ۽ هر ڪردار ۾ ڪافي ترقي ٿي. نون ايجادن ۾ ايئر لفٽ (محدود پر اعليٰ ترجيحي سامان، اوزارن ۽ اهلڪارن کي تيزيءَ سان منتقل ڪرڻ جي صلاحيت)؛ ۽ اسٽريٽجڪ بمباري (دشمن جي صنعتي ۽ آبادي وارن مرڪزن تي بمباري ته جيئن دشمن جي جنگ وڙهڻ جي صلاحيت کي ختم ڪري سگهجي) شامل هئا. فضائي دفاعي هٿيارن ۾ پڻ ترقي ٿي، جنهن ۾ راڊار ۽ زمين کان فضا ۾ مار ڪندڙ توپخانو، خاص طور تي پروڪسيمٽي فيوز جي شروعات شامل هئي. جيٽ جهاز جو استعمال پهريون ڀيرو ڪيو ويو جنهن جي ڪري اڳتي هلي جيٽ جهاز سڄي دنيا جي فضائي فوجن ۾ معياري بڻجي ويا.

بحريه جي لڙائيءَ جي لڳ ڀڳ هر پهلوءَ ۾ ترقي ڪئي وئي، خاص طور تي ايئرڪرافٽ ڪيريئرز ۽ آبدوز جي ميدان ۾. جيتوڻيڪ جنگ جي شروعات ۾ فضائي جنگ کي گهٽ ڪاميابي ملي، پر تارنٽو، پرل هاربر، ۽ ڪورل سمنڊ جي جنگ جي ڪاررواين ڪيريئر کي (بيٽل شپ جي جاءِ تي) سڀ کان اهم ٻيڙي طور قائم ڪري ورتو. ايٽلانٽڪ ۾، ننڍا ڪيريئر (escort carriers) اتحادي قافلن جو هڪ اهم حصو بڻجي ويا، جن تحفظ جي دائري کي وڌايو ۽ مڊ ايٽلانٽڪ گيپ کي ختم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. ڪيريئر جهازن جي گهٽ قيمت جي ڪري بيٽل شپس کان وڌيڪ سستا ۽ وڌيڪ ڪارائتا ثابت ٿيا. آبدوزون، جيڪي پهرين عالمي جنگ ۾ اثرائتو هٿيار ثابت ٿيون هيون، ٻي عالمي جنگ ۾ به اهم سمجهيون ويون. برطانيه جو ڌيان آبدوز دشمن هٿيارن ۽ حڪمت عملين، جهڙوڪ سونار (sonar) تي هو، جڏهن ته جرمني پنهنجي جارحاڻي صلاحيت کي وڌائڻ لاءِ ٽائپ VII آبدوز ۽ ولف پيڪ (wolfpack) حڪمت عملي تي ڌيان ڏنو. رفتي رفتي، اتحادين جي ٽيڪنالاجي جهڙوڪ لي لائيٽ (Leigh Light)، هيج هوگ (Hedgehog)، ۽ سيلف گائيڊڊ ٽارپيڊوز جرمن آبدوزن خلاف اثرائتا ثابت ٿيا.

نيو ميڪسيڪو ۾ جولاءِ 1945ع تي ٽرنيٽي ايٽمي تجربي دوران ايٽمي "گيجيٽ" کي ڌماڪي واري ٽاور جي چوٽي تي چاڙهيو پيو وڃي
زميني جنگ پهرين عالمي جنگ جي خندقن واري لڙائيءَ کان بدلجي وڌيڪ متحرڪ ۽ گڏيل هٿيارن جي لڙائي (combined arms) ۾ تبديل ٿي وئي. ٽينڪ، جيڪو پهرين عالمي جنگ ۾ صرف پيادل فوج جي مدد لاءِ استعمال ٿيندو هو، هاڻي مکيه هٿيار بڻجي ويو هو. 1930ع جي آخر ۾ ٽينڪ جي ڊيزائن ۾ تمام گهڻي ترقي ٿي چڪي هئي، ۽ سڄي جنگ دوران ان جي رفتار، بچاءُ (armour) ۽ مار ڪندڙ قوت ۾ اضافو ٿيندو رهيو. جنگ جي شروعات ۾ ڪمانڊرن جو خيال هو ته دشمن جي ٽينڪن کي ٽينڪن سان ئي منهن ڏيڻ گهرجي، پر جرمن حڪمت عملي "بليٽز ڪريگ" (blitzkrieg) ۾ پيادل فوج، فضائيه ۽ ٽينڪن جي گڏيل استعمال هن تصور کي بدلائي ڇڏيو. ٽينڪن کي تباهه ڪرڻ لاءِ اينٽي ٽينڪ توپون، مائينز (mines)، ۽ ننڍي فاصلي واري اينٽي ٽينڪ هٿيارن جو استعمال ڪيو ويو. مشينائيزيشن جي باوجود، پيادل فوج تمام فوجن جو بنياد رهي، ۽ سڄي جنگ دوران اڪثر پيادل فوج پهرين عالمي جنگ جيان ئي ليس هئي. پر هن دور ۾ پورٽيبل مشين گن، جهڙوڪ جرمن MG 34، ۽ سب مشين گن جو استعمال وڌيو جيڪي شهرن ۽ جهنگلن جي لڙائيءَ لاءِ موزون هيون. اسالٽ رائفل (assault rifle) جنگ جي آخري دور جي هڪ اهم ايجاد هئي، جيڪا اڳتي هلي سڄي دنيا جي فوجن جو معياري هٿيار بڻجي وئي.

گهڻن ئي ملڪن پنهنجي پيغامن کي محفوظ رکڻ لاءِ سائيفر (cipher) مشينون تيار ڪيون، جن مان جرمن اينگما مشين (Enigma machine) سڀ کان مشهور هئي. پيغامن کي ڊي-ڪوڊ ڪرڻ (cryptanalysis) جي ميدان ۾ پڻ تمام گهڻي ترقي ٿي. ان جا اهم مثال اتحادين پاران جاپاني بحري ڪوڊز جو ٽوڙڻ ۽ برطانوي "الٽرا" (Ultra) هئا. الٽرا ذريعي اينگما جي پيغامن کي ڊي-ڪوڊ ڪيو ويندو هو، جنهن ۾ پولش سائيفر بيورو پاران مليل معلومات جو وڏو هٿ هو. ان کان علاوه فوجي جاسوسيءَ ۾ "دھوڪي" (deception) جو به وڏو استعمال ڪيو ويو، جهڙوڪ آپريشن منسميٽ.

ٻيا ٽيڪنالاجي ڪارناما جيڪي جنگ دوران يا ان جي نتيجي ۾ ٿيا، تن ۾ دنيا جا پهريان پروگرام لائق ڪمپيوٽر (Z3، ڪولوسس، ۽ ENIAC)، گائيڊڊ ميزائيل ۽ جديد راڪيٽ، مينهٽن پروجيڪٽ تحت ايٽمي هٿيارن جي تيار، مصنوعي بندرگاهن جي اڏاوت (Mulberry harbour)، ۽ سمنڊ جي اندر تيل جي پائپ لائنن جو وڇائڻ (Operation Pluto) شامل آهن. جيتوڻيڪ پينسلين جنگ کان اڳ دريافت ٿي هئي، پر ان جي وڏي پئماني تي پيداوار ۽ طبي استعمال جنگ دوران ئي شروع ٿيو.

## يورپ ۾ جنگ جي شروعات

جرمني ۽ روس هڪٻئي جا جاني دشمن هئا. پر ڪن فوجي ۽ سياسي مصلحتن جي ڪري انهن في الحال پاڻ ۾ هڪٻئي خلاف جارحيت نه ڪرڻ جي معاهدي تي صحيحون ڪيون ۽ انهن معاهدي جي هڪ ڳجھي راز مطابق پولينڊ، بالٽڪ سمنڊ جي ڀر وارا ملڪ ۽ فن لينڊ کي پاڻ ۾ اڌو اڌ ڪري ورهائي کڻڻ جو به فيصلو ڪيو هو. پهرين سيپٽمبر 1939ع تي ان وقت يورپ ۾ باقاعدي وڏي جنگ شروع ٿي ويئي، جڏهن جرمنيءَ پولينڊ تي حملو ڪري ڏنو، جنهن جي حفاظت لاءِ انگلنڊ ۽ فرانس ٻنهي لکت ۾ اڳيئي خاطريون ڪرايون هيون. ٻئي پاسي کان روس به پولينڊ تي حملو ڪري ڏنو. ٻنهي حملي آورن پولينڊ اڌو اڌ ورهائي کنيو. پولينڊ جي فوجن شڪست کاڌي، پر ڪجهه فوجي آخر تائين اتحادين پاران قابض فوجن خلاف وڙهندا رهيا. جرمنيءَ فرانس تي فوج چاڙهي، پر ٻنهي ملڪن جون فوجون 10 مئي 1940ع تائين هڪٻئي تي صرف فائرنگ ڪنديون رهيون.

## جرمني ۽ روس جي خوفناڪ لڙائي

ٻي عالمي جنگ جو فيصلو جرمني ۽ روس جي شديد، طويل ۽ خونريز جنگ جي نتيجي ۾ وڃي ٿيو. هٽلر روس سان جنگ ۾ شڪست کانپوءِ هر محاذ تي پوئتي پوندو ويو. تان جو دشمن جرمنيءَ کي چئن ئي طرفن کان گھيري ويا. هٽلر جي Minister for Armament يعني (هٿيارن واري وزير) البرٽ اسپيئر پنهنجين ياداشتن ۾ لکيو آهي ته، ”ڪابينا جي جنهن اجلاس ۾ هٽلر روس تي حملي جو پلان (Operation Barbarossa) ”آپريشن باربروسا“ جي منظوري ڏني، ان وقت هو فرانس کي ڏيڍ مهيني جي مختصر جنگ ۾ اڳئي شڪست ڏئي چڪو هو ۽ کلندي کيس چيو هئائين ته:

“As Compared to war with France the “Operation Barbarosa” will be a child’s play”.
يعني ”فرانس سان ٿيل جنگ جي نسبت آپريشن باربروسا ته اسان لاءِ هڪ ٻارن جي راند ثابت ٿيندي.“ پر ائين ٿيو ڪونه. روس تي حملي هٽلر کي ائين تباهه ڪري ڇڏيو، جيئن ڏيڍ سؤ سال اڳ ۾ نيپولين جي لکين سپاهين جي زبردست فرينچ فوج کي روس ۾ تباهه ڪيو ويو هو. نيپولين پنهنجي چند هزار جان نثار سپاهين سان وڏي مشڪل سان پنهنجي جان بچائي واپس فرانس پهچي سگھيو هو. جيتوڻيڪ هن ماسڪو شهر تي به قبضو ڪري سڄي شهر کي ساڙائي ڇڏيو هو ۽ هٽلر جي فوج تي ماسڪو کان 35 ميل پري رهجي وئي هئي. برطانيه جي فيلڊ مارشل منٽگو مري ته چيو هو ته: ”جنگ جي وڏن اصولن ۾ هاڻي هن اصول جو به اضافو ٿيڻ کپي ته:(Never march on Moscow) يعني ”ماسڪو تي ڪڏهن به حملو نه ڪجو.“ فاتح روسي فوج ۽ برلن تي روسي حملي جي اڳواڻي ڪندڙ جنرل زوخوف جرمنيءَ جي شڪست ۽ روس جي فتح جو وڏو سبب اهو ٻڌايو هو ته، ”هٽلر پنهنجي طاقت جو حقيقت کان وڌيڪ ۽ اسان جي طاقت جو حقيقت کان گھٽ اندازو لڳايو هو.“ ساڳيو جرمن وزير جنگ البرٽ اسپيئر پنهنجين يادگيرن ۾ اهو به لکي ٿو ته، ”بعد ۾ روس هٿان جرمنيءَ جي شڪست تي تبصرو ڪندي هٽلر وڏي اداسيءَ سان کيس چيو هو ته:

“Future belongs to our powerful neighbour as Germans have proved themselves weaker people.”
يعني ”مستقبل اسان جي طاقتور پاڙيسري (روس) جو آهي، ڇاڪاڻ جو جرمن قوم پاڻ کي (روسين جي ڀيٽ ۾) ڪمزور ثابت ڪيو آهي.“

روس تي حملو ڪندڙن لاءِ وڏي ۾ وڏي مسئلو هميشه لاءِ پنهنجين فوجن کي هٿيار، بارود، کاڌي، تيل ۽ ضروري شين جي سپلاءِ جو رهيو آهي ۽ ٻيو وڏي ۾ وڏي مسئلو روس جي خوفناڪ سردي هئي. جنهن ۾ روسين کان سواءِ ٻيا ٻاهران حملي آور نه ٿي وڙهي سگھيا. روسين ۽ سردي ٻنهي سان وڙهڻ مشڪل هو. جرمنيءَ سان به ائين ٿيو. جرمنيءَ جو پلان هو ته ايندڙ سردين کان اڳ ۾ روسين کي شڪست ڏني ويندي. ائين ٿيو ڪونه روسي پويان هٽندا ۽ ملڪ خالي ڪندا ويا ۽ پويان فصل ۽ ٻيون ضرورت جون شيون به برباد ڪندا ويا. اهڙيءَ طرح جرمنيءَ کي دوبدو وڙهڻ جو موقعو ئي ڪونه مليو، جو روسي فوجن کي ختم ڪري سگھي. ان کانپوءِ جرمن فوجون پيشقدمي ڪندي 5 ڊسمبر 1941ع تي ماسڪو کان 35 ميل پري پهچي بيهي رهيون، جو انهن جي سپلاءِ لائين ان کان وڌيڪ سلامت ڪانه هئي ۽ روسي گوريلا فوجون هر هنڌ انهن تي حملا ڪري رهيون هيون، جرمن ته ايتري روسي علائقي تي قبضو ڪري چڪو هو، جو روسي اهو 1944ع تائين جرمن فوجن کان مس خالي ڪرائي سگھيا هئا.

هٽلر جي فوجين لينن گراڊ شهر (موجوده نالو پيٽرزبرگ) کي گھيري ۾ آڻي ڇڏيو ۽ هٽلر حڪم ڪيو ته، ”هن شهر کي صفحهء هستي تان مٽايو وڃي ۽ ان جي سڀني شهرين کي ماريو وڃي.“ هٽلر روسين کي ” Subhuman Race“ يعني انساني سطح کان گھٽ نسلن جا ماڻهو قرار ڏيندو هو، جن کي ماري تباهه ڪري ڇڏڻ ڪو ڏوهه ڪونه هو، هو جرمن قوم کي ئي انسان ذات جي اعليٰ قوم تصور ڪندو هو، هن جي خيال ۾ جنهن کي ئي دنيا تي حڪومت ڪرڻ جو حق حاصل هو، هٽلر لينن گراڊ شهر کي گھيرو ڪري ويهي رهڻ جو حڪم ڏنو، جيئن هن شهر جي باشندن کي اڃيو ۽ بکيو ماري ختم ڪري ڇڏجي. ساڳئي وقت بمبار جهازن ۽ توپن جي گولي باري به شهرين تي جاري رهي. هن شهر جي گھيري جي نتيجي ۾ انهن جا ڏهه لک ماڻهو مري ويا. اهو گھيرو 900 ڏينهن جاري رهيو.

42-1941ع جو سيارو ڪاٽڻ بعد جرمن فوج ماسڪو تي حملي جو پروگرام بدلائي اسٽالن گراڊ شهر (موجوده نالو وولگو گراڊ) تي حملو ڪيو ۽ ان تي قبضو ڪيو، جنهن کان پوءِ اسٽالن گراڊ جي گھٽين ۾ جنگ شروع ٿي ويئي. هيءَ جنگ ايتري ته شديد ٿي وئي، جو شهر جي چؤڌاري موجود سڄي جرمن فوج کي شهر ۾ وڙهڻ لاءِ موڪليو ويو ۽ جرمنيءَ جي مددگارن رومانيه ۽ هنگريءَ جي فوجين کي شهر جي ٻاهران حفاظت لاءِ مقرر ڪيو ويو. روسين ڇا ڪيو، جو هن شهر تي جوابي حملو ڪري هنگري ۽ رومانيه جي ڪمزور فوجين کي ختم ڪري ڇڏيو ۽ شهر ۾ موجود جرمن فوج کي پنهنجي گھيري ۾ آڻي ڇڏيو. جرمن فوج جي ڇهين ۽ ستين ڊويزن جا لکين فوجي بنا مدد بنا سپلاءِ، بنا کاڌي ۽ بنا بارود جي شديد مصيبت ۾ اچي ويا. 1943ع جي شروعات ۾ باقي بچيل جرمن فوج شڪست قبول ڪندي هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ تيستائين شديد ترين خوني جنگ ۾ جرمني ۽ روس جا ڪل 20 لک ماڻهو مارجي ويا. جن مان 5 لک شهري ۽ باقي ٻنهي ملڪن جا سپاهي هئا.

هٽلر ضد ۾ اچي آخر تائين جرمن سپاهين کي جنگ جاري رکڻ لاءِ چيو، پر جرمن فوج جي سپهه سالار مجبور ٿي هٿيار ڦٽا ڪيا، جيتوڻيڪ هن کي ائين ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ هٽلر هن کي جنرل مان فيلڊ مارشل جي عهدي تي ترقي ڏئي ڇڏي، جو اوستائين ڪنهن به جرمن فيلڊ مارشل ڪنهن دشمن اڳيان هٿيار نه ڦٽا ڪيا هئا. هن جنگ کانپوءِ جرمنيءَ جي فوج جو زور ٽٽي پيو ۽ روسي فوجن اڳتي وڌڻ شروع ڪيو. تان جو اهي وڃي مئي 1945ع ۾ خود جرمنيءَ اندر برلن جي شهر تي پهتيون. ان کان اڳ 1945ع جي بهار ۾ جرمنيءَ ڪرسڪ جي هنڌ وٽ روسي فوجن تي تاريخ جو وڏي ۾ وڏو ٽينڪن وارو حملو ڪيو ۽ اتي دنيا جي ٽينڪن جي وڏي ۾ وڏي لڙائي ٿي. هزارين ٽينڪن ۽ لکين فوجن، ٻنهي پاسن کان جنگ ۾ حصو ورتو، جنهن ۾ به آخرڪار جرمنيءَ کي شڪست ۽ روس جي فتح ٿي. هن جنگ ۾ ٻنهي پاسي وڏو جاني ۽ مالي نقصان ٿيو.

## پڻ ڏسندا

* پھرين مھاڀاري جنگ
* عظيم ترين نسل
* ٻي عالمي جنگ جي مخالفت
* ٻي عالمي جنگ جي موضوعن جي فھرست
* ٽين عالمي جنگ

## حوالا

پڻ ڏسو: ٻي عالمي جنگ جي ببليوگرافي

### ذريعا

* Adamthwaite, Anthony P. (1992). *The Making of the Second World War*. New York: Routledge. ISBN 978-0-415-90716-3.
* Akashi, Yoji; Davies, Norman; Service, Robert (2014). "Gulag". ۾ Dear, I. C. B.; Foot, M. R. D. (مرتب). *The Oxford Companion to World War II*. Oxford University Press. doi:10.1093/acref/9780198604464.001.0001. ISBN 9780191727603.
* Anderson, Irvine H. Jr. (1975). "The 1941 De Facto Embargo on Oil to Japan: A Bureaucratic Reflex". *The Pacific Historical Review* **44** (2): 201–231. doi:10.2307/3638003.
* Applebaum, Anne (2003). *Gulag: A History of the Soviet Camps*. London: Allen Lane. ISBN 978-0-7139-9322-6.
* ——— (2012). *Iron Curtain: The Crushing of Eastern Europe 1944–56*. London: Allen Lane. ISBN 978-0-7139-9868-9.
* Aubin, Nicolas; Bernard, Vincent; Guillerat, Nicolas (2019). Lopez, Jean (مرتب). *World War II Infographics*. London: Thames & Hudson. ISBN 978-0-500-02292-4.
* Bacon, Edwin (1992). "*Glasnost'* and the Gulag: New Information on Soviet Forced Labour around World War II". *Soviet Studies* **44** (6): 1069–1086. doi:10.1080/09668139208412066.
* Badsey, Stephen (1990). *Normandy 1944: Allied Landings and Breakout*. Oxford: Osprey Publishing. ISBN 978-0-85045-921-0.
* Balabkins, Nicholas (1964). *Germany Under Direct Controls: Economic Aspects of Industrial Disarmament 1945–1948*. New Brunswick, New Jersey: Rutgers University Press.
* Barber, John; Harrison, Mark (2006). "Patriotic War, 1941–1945". ۾ Ronald Grigor Suny (مرتب). *The Cambridge History of Russia – The Twentieth Century*. جلد III. Cambridge: Cambridge University Press. ص. 217–242. ISBN 978-0-521-81144-6.
* Barker, A. J. (1971). *The Rape of Ethiopia 1936*. New York: Ballantine Books. ISBN 978-0-345-02462-6.
* Beevor, Antony (1998). *Stalingrad*. New York: Viking. ISBN 978-0-670-87095-0.
* ——— (2012). *The Second World War*. London: Weidenfeld & Nicolson. ISBN 978-0-297-84497-6.
* Belco, Victoria (2010). *War, Massacre, and Recovery in Central Italy: 1943–1948*. Toronto: University of Toronto Press. ISBN 978-0-8020-9314-1.
* Bellamy, Chris T. (2007). *Absolute War: Soviet Russia in the Second World War*. New York: Alfred A. Knopf. ISBN 978-0-375-41086-4.
* Ben-Horin, Eliahu (1943). *The Middle East: Crossroads of History*. New York: W. W. Norton.
* Berend, Ivan T. (1996). *Central and Eastern Europe, 1944–1993: Detour from the Periphery to the Periphery*. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-55066-6.
* Bernstein, Gail Lee (1991). *Recreating Japanese Women, 1600–1945*. Berkeley & Los Angeles: University of California Press. ISBN 978-0-520-07017-2.
* Bilhartz, Terry D.; Elliott, Alan C. (2007). *Currents in American History: A Brief History of the United States*. Armonk, New York: M. E. Sharpe. ISBN 978-0-7656-1821-4.
* Bilinsky, Yaroslav (1999). *Endgame in NATO's Enlargement: The Baltic States and Ukraine*. Westport, Connecticut: Greenwood. ISBN 978-0-275-96363-7.
* Bix, Herbert P. (2000). *Hirohito and the Making of Modern Japan*. New York: HarperCollins. ISBN 978-0-06-019314-0.
* Black, Jeremy (2003). *World War Two: A Military History*. Abingdon & New York: Routledge. ISBN 978-0-415-30534-1.
* Blinkhorn, Martin (2006) [1984]. *Mussolini and Fascist Italy* (3rd ڇاپو). Abingdon & New York: Routledge. ISBN 978-0-415-26206-4.
* Bonner, Kit; Bonner, Carolyn (2001). *Warship Boneyards*. Osceola, Wisconsin: MBI Publishing Company. ISBN 978-0-7603-0870-7.
* Borstelmann, Thomas (2005). "The United States, the Cold War, and the colour line". ۾ Melvyn P. Leffler; David S. Painter (مرتب). *Origins of the Cold War: An International History* (2nd ڇاپو). Abingdon & New York: Routledge. ص. 317–332. ISBN 978-0-415-34109-7.
* Bosworth, Richard; Maiolo, Joseph (2015). *The Cambridge History of the Second World War Volume 2: Politics and Ideology*. The Cambridge History of the Second World War (3 vol) (انگريزي ۾). Cambridge: Cambridge University Press. ص. 313–314. اصل نسخو مان 20 August 2016 تي محفوظ ڪيل. 17 February 2022 تي حاصل ڪيل.
* Brayley, Martin J. (2002). *The British Army 1939–45, Volume 3: The Far East*. Oxford: Osprey Publishing. ISBN 978-1-84176-238-8.
* British Bombing Survey Unit (1998). *The Strategic Air War Against Germany, 1939–1945*. London & Portland, Oregon: Frank Cass Publishers. ISBN 978-0-7146-4722-7.
* Brody, J. Kenneth (1999). *The Avoidable War: Pierre Laval and the Politics of Reality, 1935–1936*. New Brunswick, New Jersey: Transaction Publishers. ISBN 978-0-7658-0622-2.
* Brown, David (2004). *The Road to Oran: Anglo-French Naval Relations, September 1939 – July 1940*. London & New York: Frank Cass. ISBN 978-0-7146-5461-4.
* Buchanan, Tom (2006). *Europe's Troubled Peace, 1945–2000*. Oxford & Malden, Massachusetts: Blackwell Publishing. ISBN 978-0-631-22162-3.
* Bueno de Mesquita, Bruce; Smith, Alastair; Siverson, Randolph M.; Morrow, James D. (2003). *The Logic of Political Survival*. Cambridge, Massachusetts: MIT Press. ISBN 978-0-262-02546-1.
* Bull, Martin J.; Newell, James L. (2005). *Italian Politics: Adjustment Under Duress*. Polity. ISBN 978-0-7456-1298-0.
* Bullock, Alan (1990) [1952]. *Hitler: A Study in Tyranny*. London: Penguin Books. ISBN 978-0-14-013564-0.
* Burcher, Roy; Rydill, Louis (1995). "Concepts in Submarine Design". *Journal of Applied Mechanics* (Cambridge: Cambridge University Press) **62** (1): 268. doi:10.1115/1.2895927. ISBN 978-0-521-55926-3. Bibcode: 1995JAM....62R.268B.
* Busky, Donald F. (2002). *Communism in History and Theory: Asia, Africa, and the Americas*. Westport, Connecticut: Praeger Publishers. ISBN 978-0-275-97733-7.
* Canfora, Luciano (2006) [2004]. *Democracy in Europe: A History*. Oxford & Malden MA: Blackwell Publishing. ISBN 978-1-4051-1131-7.
* Cantril, Hadley (1940). "America Faces the War: A Study in Public Opinion". *Public Opinion Quarterly* **4** (3): 387–407. doi:10.1086/265420.
* Chang, Iris (1997). *The Rape of Nanking: The Forgotten Holocaust of World War II*. New York: Basic Books. ISBN 978-0-465-06835-7.
* Cherry, Rachael I. (2013). "Rape (Red Army in World War II)". ۾ Mikaberidze, Alexander (مرتب). *Atrocities, Massacres and War Crimes: An Encyclopedia*. جلد II, M–Z. Santa Barbara, California: ABC-CLEO. ISBN 978-1-59884-925-7.
* Christofferson, Thomas R.; Christofferson, Michael S. (2006). *France During World War II: From Defeat to Liberation*. New York: Fordham University Press. ISBN 978-0-8232-2562-0.
* Chubarov, Alexander (2001). *Russia's Bitter Path to Modernity: A History of the Soviet and Post-Soviet Eras*. London & New York: Continuum. ISBN 978-0-8264-1350-5.
* Ch'i, Hsi-Sheng (1992). "The Military Dimension, 1942–1945". ۾ James C. Hsiung; Steven I. Levine (مرتب). *China's Bitter Victory: War with Japan, 1937–45*. Armonk, New York: M. E. Sharpe. ص. 157–184. ISBN 978-1-56324-246-5.
* Cienciala, Anna M. (2010). "Another look at the Poles and Poland during World War II". *The Polish Review* **55** (1): 123–143. doi:10.2307/25779864.
* Clodfelter, Micheal (2017). *Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures* (4th ڇاپو). McFarland and Company. ISBN 9780786474707.
* Clogg, Richard (2002). *A Concise History of Greece* (2nd ڇاپو). Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-80872-9.
* Clogg, Richard (2014). "Greece". ۾ Dear, I. C. B.; Foot, M. R. D. (مرتب). *The Oxford Companion to World War II*. Oxford University Press. doi:10.1093/acref/9780198604464.001.0001. ISBN 9780191727603.
* Coble, Parks M. (2003). *Chinese Capitalists in Japan's New Order: The Occupied Lower Yangzi, 1937–1945*. Berkeley & Los Angeles: University of California Press. ISBN 978-0-520-23268-6.
* Collier, Paul (2003). *The Second World War (4): The Mediterranean 1940–1945*. Oxford: Osprey Publishing. ISBN 978-1-84176-539-6.
* Collier, Martin; Pedley, Philip (2000). *Germany 1919–45*. Oxford: Heinemann. ISBN 978-0-435-32721-7.
* Commager, Henry Steele (2004). *The Story of the Second World War*. Brassey's. ISBN 978-1-57488-741-9.
* Coogan, Anthony (1993). "The Volunteer Armies of Northeast China". *History Today* **43**.  Retrieved 6 May 2012.  آرڪائيو ڪيا ويا 11 May 2012 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
* Cook, Chris; Bewes, Diccon (1997). *What Happened Where: A Guide to Places and Events in Twentieth-Century History*. London: UCL Press. ISBN 978-1-85728-532-1.
* Cowley, Robert; Parker, Geoffrey, مرتب (2001). *The Reader's Companion to Military History*. Boston: Houghton Mifflin Company. ISBN 978-0-618-12742-9.
* Darwin, John (2007). *After Tamerlane: The Rise & Fall of Global Empires 1400–2000*. London: Penguin Books. ISBN 978-0-14-101022-9.
* Davies, Norman (2006). *Europe at War 1939–1945: No Simple Victory*. London: Macmillan. ISBN 978-0-333-69285-1. OCLC 70401618.
* Davies, Norman (2014). "War Crimes". ۾ Dear, I. C. B.; Foot, M. R. D. (مرتب). *The Oxford Companion to World War II*. Oxford University Press. doi:10.1093/acref/9780198604464.001.0001. ISBN 9780191727603.
* Dear, I. C. B.; Foot, M. R. D., مرتب (2001) [1995]. *The Oxford Companion to World War II*. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-860446-4.
* DeLong, J. Bradford; Eichengreen, Barry (1993). "The Marshall Plan: History's Most Successful Structural Adjustment Program". ۾ Rudiger Dornbusch; Wilhelm Nölling; Richard Layard (مرتب). *Postwar Economic Reconstruction and Lessons for the East Today*. Cambridge, Massachusetts: MIT Press. ص. 189–230. ISBN 978-0-262-04136-2.
* Dimbleby, Jonathan (2022). *Barbarossa: How Hitler Lost the War*. UK: Penguin Books. ISBN 978-0-241-97919-8.
* Dower, John W. (1986). *War Without Mercy: Race and Power in the Pacific War*. New York: Pantheon Books. ISBN 978-0-394-50030-0.
* Drea, Edward J. (2003). *In the Service of the Emperor: Essays on the Imperial Japanese Army*. Lincoln, Nebraska: University of Nebraska Press. ISBN 978-0-8032-6638-4.
* de Grazia, Victoria; Paggi, Leonardo (Autumn 1991). "Story of an Ordinary Massacre: Civitella della Chiana, 29 June, 1944". *Cardozo Studies in Law and Literature* **3** (2): 153–169. doi:10.1525/lal.1991.3.2.02a00030.
* Dunn, Dennis J. (1998). *Caught Between Roosevelt & Stalin: America's Ambassadors to Moscow*. Lexington, Kentucky: University Press of Kentucky. ISBN 978-0-8131-2023-2.
* Eastman, Lloyd E. (1986). "Nationalist China during the Sino-Japanese War 1937–1945". ۾ John K. Fairbank; Denis Twitchett (مرتب). *The Cambridge History of China – Republican China 1912–1949, Part 2*. جلد 13. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-24338-4.
* Ellman, Michael (2002). "Soviet Repression Statistics: Some Comments". *Europe-Asia Studies* **54** (7): 1151–1172. doi:10.1080/0966813022000017177.   آرڪائيو ڪيا ويا 22 November 2012 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
* Ellman, Michael; Maksudov, S. (1994). "Soviet Deaths in the Great Patriotic War: A Note". *Europe-Asia Studies* **46** (4): 671–680. doi:10.1080/09668139408412190. PMID 12288331.  Retrieved 17 February 2022.  آرڪائيو ڪيا ويا 13 February 2022 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
* Emadi-Coffin, Barbara (2002). *Rethinking International Organization: Deregulation and Global Governance*. London & New York: Routledge. ISBN 978-0-415-19540-9.
* Erickson, John (2001). "Moskalenko". ۾ Shukman, Harold (مرتب). *Stalin's Generals*. London: Phoenix Press. ص. 137–154. ISBN 978-1-84212-513-7.
* ——— (2003). *The Road to Stalingrad*. London: Cassell Military. ISBN 978-0-304-36541-8.
* Evans, David C.; Peattie, Mark R. (2012) [1997]. *Kaigun: Strategy, Tactics, and Technology in the Imperial Japanese Navy*. Annapolis, Maryland: Naval Institute Press. ISBN 978-1-59114-244-7.
* Evans, Richard J. (2008). *The Third Reich at War*. London: Allen Lane. ISBN 978-0-7139-9742-2.

## وڌيڪ مطالعو

* Buchanan, Andrew (7 February 2023). "Globalizing the Second World War". *Past & Present* (258): 246–281. doi:10.1093/pastj/gtab042. ISSN 0031-2746.  پڻ ڏسندا آن لائن جائزو آرڪائيو ڪيا ويا 4 May 2024 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
* Gerlach, Christian (2024). *Conditions of Violence* (انگريزي ۾). Walter de Gruyter GmbH & Co KG. ISBN 978-3-1115-6873-7.

## خارجي لنڪس

* يورپي جنگ جا ويسٽ پوائنٽ نقشا. آرڪائيو ڪيا ويا 23 March 2019 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين..
* ايشيائي-پئسفڪ جنگ جا ويسٽ پوائنٽ نقشا. آرڪائيو ڪيا ويا 23 March 2019 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين..
* عالمي جنگي محاذن جو ائٽلس (جولاءِ 1943ع – آگسٽ 1945ع)

سانچو:World War II
سانچو:WWII history by nation
سانچو:Western world
سانچو:Eastern world

## نوٽ

حوالي جي چڪ: "lower-alpha" نالي جي حوالن جي لاءِ ٽيگ `<ref>` آهن، پر لاڳاپيل ٽيگ `<references group="lower-alpha"/>` نہ مليو