Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1924ع

## واقعا

* **3 مارچ** – ڪمال اتاترڪ ترڪي ۾ خلافت جو خاتمو ڪري ڇڏيو.

## پيدائش

* **1 جولاءِ** – احمد علي خان ، پاڪستاني صحافي
* **10 جولاءِ** – رام ڪرشن ھيرانند راھي آڏواڻي، ليکڪ، صحافي
* **1 آگسٽ** – عبدالله بن عبدالعزيز ، سعودي فرمانروا و خادم الحرمين الشریفین

## فوتگيون

* **3 جُونِ** – فرانز ڪافڪا، ناول نگار

| 1920ع جو ڏھاڪو |
| --- |
| 1920ع **·**  1921ع **·**  1922ع **·**  1923ع **·**  1924ع **·**  1925ع **·**  1926ع **·**  1927ع **·**  1928ع **·**  1929ع |
|
<< گذريل ڏهاڪو
  -
اڳيون ڏهاڪو >>
 |
|  |
# قديم تاريخ

مشهور قديم فن پارا، هر هڪ هڪ خاص تهذيب جي نمائندگي ڪري ٿو. کاٻي کان ساڄي تائين: اُر جو جنگي علم (سميري)، توتنخ آمون جو نقاب (مصري)، پادري بادشاهه (سنڌو ماٿري)، وينس ڊي ميلو (يوناني)، زالن جو سرڪوفگس (ايٽروسڪن)، پرائما پورٽا جو آگسٽس (رومن). ٽيراڪوٽا فوج جو هڪ سپاهي (چيني). ڪيڪو آرمر (جاپاني) ۾ هانيوا جنگجو ۽ هڪ وڏو سر (اولميئڪ)
**قديم تاريخ** (Ancient History) لکڻ جي شروعات ۽ رڪارڊ ٿيل انساني تاريخ کان وٺي قديم دور جي آخر تائين هڪ دور آهي. رڪارڊ ٿيل تاريخ جو عرصو لڳ ڀڳ **5,000** سال آهي. سميري ڪينيفارم اسڪرپٽ جي ترقي سان شروع ٿئي ٿو. قديم تاريخ **3000** ق.م. کان **500**ع جي عرصي ۾ انسانن جي آباد ڪيل سڀني کنڊن کي ڍڪي ٿي. قديم دور جي آخر ۾ اسلام جي توسيع سان ختم ٿئي ٿي.

ٽن دورن جو نظام قديم تاريخ کي پٿر جي دور، ڪانسي جي دور ۽ لوهه جي دور ۾ ورهائي ٿو. رڪارڊ ٿيل تاريخ سان عام طور تي ڪانسي جي دور سان شروع ٿيندي سمجهي ويندي آهي. ٽنهي دورن جي شروعات ۽ پڄاڻي دنيا جي علائقن جي وچ ۾ مختلف آهي. ڪيترن ئي علائقن ۾ ڪانسي جو دور کي عام طور تي 3000 ق.م کان ڪجهه صديون اڳ شروع ٿيڻ سمجهيو ويندو آهي. جڏهن ته لوهه جي دور جو اختتام ڪجهه علائقن ۾ پهرين صدي قبل مسيح جي شروعات کان وٺي ٻين ۾ پهرين صدي عيسوي جي آخر تائين مختلف هوندو آهي.

قديم تاريخ جي دور جي دوران، دنيا جي آبادي ۾ تيزي سان واڌ ٿي رهي هئي، ڇاڪاڻ ته جديد پٿر جي دور جو انقلاب مڪمل طور تي ترقي ڪري رهيو هو. 10,000 ق.م ۾ دنيا جي آبادي اندازاً 20 لک هئي. 3000 ق.م تائين اها وڌي 4 ڪروڙ 50 لک ٿي وئي. 1000 ق.م ۾ لوهه جي دور تائين، آبادي وڌي 7 ڪروڙ 20 لک وئي. 500 عيسوي ۾ قديم دور جي آخر تائين، دنيا جي آبادي 20 ڪروڙ 90 لک ٿي وئي.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

### ويب سائيٽون

* World History Encyclopedia
* Ancient Civilizations – British Museum's website on various topics of ancient civilisation
* Ancient history sourcebook
* The Perseus digital library
* Barrington Atlas of the Greek and Roman world

### ڊائريڪٽريون

* Ancient History – Academic Info: directory of online resources for the study of ancient history.
* Ancient History Resources : Ancient history research links for high school and college students.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| پيشرو **Prehistory** | **History by period** | جانشين **Post-classical history** |
# جيني ضربيندڙ عدد

**جيني ضربيندڙ عدد**:(انگريزي:  **Gini Coefficient**) جنھن کي **جيني عام جزو** پڻ چوندا آهن. اردو ۾ ان کي **جيني عددي سر** چون ٿا. ڪڏھن ڪڏھن ان کي **جيني انڊيڪس** يا **جيني اشاريو** يا **جيني تناسب**  (Gini ratio) پڻ چون ٿا. معاشيات ۾ اھو شمارياتي ڦھلاء جو ھڪ ماپو آهي جيڪو قوم ماڻھن ۾ دولت۽ آمدني جي ورھاست کي ظاھر ڪندو آهي ۽ ماڻھن ۾ دولت ۽ آمدني جي نابرابري سمجھڻ لاء استعمال ٿيندو آهي. اھو ضربيندڙ عدد يا عام جزو پھريون ڀيرو 1912 ۾ اٽليءَ جي شماريات جي ماھر ۽ سماجياتدان ڪوراڊو جيني پنھنجي ھڪ تحقيقي مقالي **تغيرپذيري ۽ ڦيرگھير** (Variability and Mutability) ۾ متعارف ڪريو. **جيني ڪوئيفيشنٽ** ورھاستي ورجاء وارين شين جي وچ ۾ نابرابري جي ماپ ڪندو آهي. اھڙين شين جو ھڪ مثال آمدني جا ڏاڪا آھن. ٻڙي (0) جو جيني ڪوئيفيشنٽ مڪمل برابري کي ظاھر ڪندو آهي ۽ ھڪ (1) جو جيني ڪوئيفيشنٽ نابرابري جي وڌ کان وڌ سطح کي ظاھر ڪندو آهي. جيڪڏهن ماڻھن جي گروھ ۾ صرف ھڪ ڄڻو ڪمائيندڙ يا کپائيندڙ آھي ۽ ٻين جي ڪابہ آمدني يا کپت ڪانھي تہ ان گروه جو جيني ڪوئيفيشنٽ ھڪ (1) چئبو. جيڪڏهن ڪجهه ماڻھو جو حصو جملي ٻين ماڻھن جي ڀيٽ منفي ھوندو تہ جيني ضربيندڙ عدد يا عام جزو ھڪ (1) کان وڏو ٿيندو. گھڻي تعداد ۾ ماڻھن جو جيني ڪوئيفيشنٽ ھڪ جي ويجھو يا ان کان وڏي عدد عام طور تي ممڪن نہ ھوندو آھي. معاشي سھڪار ۽ ترقي جي تنظيم (OECD) جي رڪن ملڪن جي ويھين صديءَ جي پوئين حصي جي ٽيڪس ۽ ٽرانسفر وارين ادائگين ۽ آمدني جو جيني ڪوئيفيشنٽ جي شرح 0.24 کان 0.49 تائين ھئي ۽ ان ۾ گھٽ ۾ گھٽ شرح سلووانيا جي ھئي ۽ وڌ ۾ وڌ چلي جي ھئي.

## حوالا

## حوالا
# گلنار

| گلنار |
| --- |
|  |
| *ڊائنٿس ڪيريوفلس*
 *گل* |
| سائنسي درجا بندي |
| ڪنگڊم: | ٻوٽو |
| (unranked): | اينجيوسپرمس |
| (unranked): | ايوڊيڪاٽس |
| (unranked): | ڪور ايوڊيڪاٽس |
| ترتيب: | ڪيريوفلئلز |
| خاندان: | ڪيريوفليشياء |
| نسل: | ڊائنٿس ايل. |
| جنسن جا قسم |
| *ڊائنٿس ڪيريوفلس* |

**گُلنار**:(انگريزي: **Dianthus** ) گل اگرچ مدامي آهي، مگر اڪثر يڪ – سالو چڱو ٿيندو آهي. هن کي انگريزيءَ ۾ پِنُڪ يا ڪارنيشن چوندا آهن. هن جا گهڻائي قسم آهن. هن جو مشهور قسم چيني آهي، جو تمام سهڻو ٿيندو آهي. هي جهمٽن ۾ ٿيندوآهي ۽ بيشمار رنگ ڪڍندو آهي. گل ڪن ته ٻج ڪرڻ نه ڏجين، وڍي ڇڏجين ته وري ٻيا گل ڪڍن. هي آڪٽوبر ۾ پوکبو آهي.

ٻيو به هن جو هڪڙو قسم آهي جنهن کي پئڪوٽي چون ٿا، سو به تمام چڱو آهي. مٿئين قسم کان سواءِ ٻيا سڀ ڪونڊين ۾ پوکبا آهن ۽ وري پوءِ ٻين ڪونڊين ۾ ٽپائبا آهن ۽ اهي مدامي ٻوٽا شمار به ٿيل آهن. پوکبا اهي به آڪٽوبر ۾ آهن، ٽپائبا مارچ ۾ آهن. ٽپائي زمين ۾ به رکندا آهن. واري ۽ پراڻو ڳائو ڀاڻ هنن لاءِ چڱو آهي. هي اوڌن هڻڻ سان به ٿيندا آهن ۽ ٻج مان به. ڪا وڏي ٿڙ واري ڏانڊي، ورائي ڪونڊيءَ ۾ ٽنبي ڇڏبي ته ستت ئي پاڙون ڪڍندي. هنن جا قلم به لڳي سگهن ٿا. هي سڀ ذاتيون سخت قسم جون آهن، نازڪ ناهن. سردي ۽ گرمي سهي وينديون آهن. هن گل جا قسم شمار ڪيا ويا آهن، ته پنجاهن کان به وڌيڪ آهن. گلنار کي گل \_ انار يعني ڏاڙهونءَ جو گل نه سمجهڻ گهرجي. سوئِيٽ وليم، ڪاچ فلاءِ، روز اف هيوَن انهيءَ جا ڪي مشهور انگريزي قسم آهن.

## حوالا
# بيليوڪ آف گرنزي

| بيليوڪ آف گرنزي Bailiwick of Guernsey Bailliage de Guernesey (فرینچ)
Bailliage dé Guernési |
| --- |
| برطانوي تاج جو انحصار |
|

|  |  |
| --- | --- |
|
جھنڊو |  ڪوٽ آف آرمز |

 |
| ترانو : مختلف: "خدا بادشاهه سلامت رکي" ۽ "سارنیا چیري" God Save the King and Sarnia Cherie |
| مڪانيت  بيليوڪ آف گرنزي
  ((دائری م)نقشو انگلش چینل
  (ڳاڙهو) |
| بيليوڪ جو نقشو |
| بيليوڪ خود مختيار رياست بيليوڪ جي ذميوار آهي | برطانيه |
| نارمنڊي جي ڊچي کان الڳ ٿيڻ | 1204ع |
| سڀ کان وڏوآبادي ۽ انتظامي مرڪز | سينٽ پيٽر پورٽ (سينٽ پيئر پورٽ) |
| سرڪاري   ٻوليون | انگريزي |
| مڃيل قومي
  ٻوليون  | * اوريگنيس
* گرنيسياس
* سرڪيائيس
 |
| مذھب  | انگلينڊ جو چرچ |
| اڳواڻ |
|  |
| • بادشاھہ  | شاھہ چارلس ٽيون |
| • ليفٽيننٽ گورنر  | رچرڊ ڪرپ ويل |
| • بيلف  | سر رچرڊ ميڪ موهن |
|  |
| قانونساز ادارو | گرنزي جون رياستون |
| پکيڙ |
| •  ڪل  | 78 چورس ڪلوميٽر (30 چورس ميل) ( 78 چورس ڪلوميٽر
30 چورس ميل
223هون) |
| •  پاڻي  (%) | 0 |
| سڀ کان مٿي  اوچائي
 | 114 m (374 ft) |
| آبادي |
| • 2016 تخمينو | 67,334 (206th) |
| •  گھاٽائي
 | 844/km2 (2,185.9/sq mi) (14th) |
| جي ڊي پي (پي پي پي) | 2003 تخمينو |
| • ڪل | $2.1 billion (176th) |
| • في ڪس
 | £33,123 (10th) |
| جي ڊي پي (ناليوار) | تخمينو |
| • ڪل | USD 4,513,630,000 |
| ايڇ ڊي آء (2008) | 0.975 very high · 9th |
| ڪرنسي | Pound sterling Guernsey pound (£) (GBP) |
|
وقت وارو خطو | UTC+00:00 (GMT) |
|  •  اونھاري ۾ (روشني بچت وقت)  | UTC+01:00 (BST) |
| تاريخ جو نمونو | dd/mm/yyyy |
| بجلي جا ذريعا  | 230 V–50 Hz |
| ڊرائيونگ وارو پاسو  | left |
| ڪالنگ ڪوڊ | +44 |
| آء ايس او 3166 ڪوڊ | GG |
|  انٽرنيٽ ٽي ايل ڊي  | .gg |
| Jurisdictions | Alderney Guernsey Sark |

**بيليوڪ آف گرنزي** (فرينچ: [*Bailliage de Guernesey*] Error: {{Lang}}: text has italic markup (help)؛ Guernésiais : *Bailliage dé Guernési*) ھڪ خود مختيار برٽش تاج جو دارومدار آھي جيڪو نارمنڊي، فرانس جي ساحل تي آھي، جنھن ۾ ڪيترائي چينل ٻيٽ شامل آھن. ان جي ڪل ايراضي 78 چورس ڪلوميٽر (30 چورس میل) ۽ اندازي مطابق ڪل آبادي 67,334 آهي.

چينل ٻيٽ ڊچي آف نارمنڊي جو حصو هئا، جن جا ڊيوڪ سال 1066ع کان انگلينڊ جا بادشاهه ٿي ويا. سال 1204ع ۾، لي گولٽ جي معاهدي جي نتيجي ۾، انسولر نارمنڊي اڪيلو انگريز تاج جو وفادار رهيو، جنهن جي نتيجي ۾ سرزمين کان سياسي طور تي الگ ٿي ويو. سال 1290ع جي آس پاس، چينل آئيلينڊز جي گورنر، اوٽو ڊي گرانڊسن، آرڪيپيلاگو کي ٻن بيليوِڪس ۾ ورهائي، جرسي کان سواءِ انھن حصن کي گرنزي جي ھڪڙي بيليوِڪ طور قائم ڪيو.

بیلیوڪ هڪ پارلياماني آئيني بادشاهت آهي، جنهن ۾ ٽي الڳ اختيار شامل آهن: الڊرني، گرنزی (ھیرم کي شامل ڪرڻ) ۽ سارڪ. ليفٽيننٽ گورنر برطانوي بادشاه جو نمائندو آهي، جيڪو رياست جو سربراهه طور آهي. گرنزي جون رياستون پوري بيليوِڪ جي پارليامينٽ ۽ حڪومت آهن، جيتوڻيڪ ڪيترن ئي معاملن جو فيصلو مقامي طور تي رياستون الڊرني ۽ سارڪ جي چيف پليز طرفان ڪيو ويندو آهي. گرنزي جو بيلف بيليوڪ جو سول سربراه آهي ۽ پڻ گرنزي جي رياستن جو صدر ۽ بيليوڪ جي عدليه جو سربراهه آهي.

بیلیوڪ خود مختيار آهي ۽ برطانيه جو حصو نه آهي. ان جي دفاع ۽ بين الاقوامي نمائندگي؛ گڏوگڏ ڪجهه پاليسي جا علائقا، جهڙوڪ قوميت جو قانون، برطانيه جي حڪومت جي ذميواري آهي، پر بيليوڪ اڃا تائين هڪ الڳ بين الاقوامي سڃاڻپ رکي ٿو.

## حوالا
# بينچ

بينچ
**بينچ** ھڪ کان وڌيڪ ماڻھن جي ويھڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ سازوسامان آھي. بينچ عام طور تي لوھ، ڪاٺ سان گڏ پلاسٽڪ استعمال ڪري ٺاھي ويندي آھي. ڪجهہ بينچن ۾ پٺ ۽ پاسي کي سھارو ڏيڻ لاءِ اڀيون پٽيون ۽ ٻانھون لڳايون وينديون آھن ۽ ڪجهہ بينچن ۾ اھي خصوصيتون ناھن ھونديون. بينچون اڪثر عوامي جڳھن جھڙوڪ ھوٽل، پارڪ، ريسٽورنٽ وغيرہ تي لڳل ھونديون آھن.
# ڪاسٽڪ سوڊا

| ڪاسٽڪ سوڊا NaOH |
| --- |
| سوڊيئم ھائڊرو آڪسائيڊ |
|  |
|

|  |
| --- |
|   سوڊيئم، Na  آڪسيجن، O  ھائڊروجن، H |

 |
| حالت | سالڊ |
| مولر ماس | 39.9971 گرام |
| پگھلڻ جو نقطو | 323°C |
| اُبلڻ جو نقطو | 1388°C |
| گھاٽائي | 2.13 گرام في ڪعبي سينٽي ميٽر |
| حل پذيري | 418 گرام في لٽر |
| مولر گرميء گنجائش | 59.5 جول في مول.ڪيلون |
| ڏيک | اڇو، اوپيڪ ڪرسٽل |
| انٽروپي | 64.4 جول في مول.ڪيلون |
| مرڪب | NaOH.2H2O |
| آئن | [OH-].[Na+] |
| گھاٽائي | 418 گرام في لٽر |
| پي ايڇ | 4.23×10^-12 |
| بو | بو کان پاڪ |

**سوڊيم هائيڊرو آڪسائيڊ** (Sodium Hydroxide)، جن کي لائي (lye) ۽ ڪاسٽڪ سوڊا پڻ چيو ويندو آهي، هڪ غير نامياتي مرڪب آهي جنهن جو فارمولو "NaOH" آهي. اهو هڪ اڇو سالڊ آئنڪ مرڪب آهي جيڪو سوڊيم ڪيشن +Na ۽ هائيڊرو آڪسائيڊ اينيون -(OH) تي مشتمل آهي.

سوڊيم هائيڊرو آڪسائيڊ عام گرمي پد تي ڪيميائي طور تي تمام گهڻو ڪٽاءُ وارو (corrosive) الڪلي بنياد (Base) آهي جيڪو لپڊس ۽ پروٽين کي ختم ڪري ٿو ۽ چمڙي کي ساڙن جو سبب بڻجي سگهي ٿو. اهو پاڻي ۾ تمام گهڻو حل ٿيندڙ آهي، ۽ هوا مان نمي ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ کي آساني سان جذب ڪري ٿو. اهو هائيڊريٽس (NaOH•H2O) جو هڪ سلسلو ٺاهيندو آهي. مونو هائيڊريٽ C°12.7 ۽ 61.8 °C جي وچ ۾ پاڻي جي حلن مان ڪرسٽلائيز ٿئي ٿو. تجارتي طور تي دستياب "سوڊيم هائيڊرو آڪسائيڊ" اڪثر ڪري مونو هائيڊريٽ هوندو آهي پڻ شايع ٿيل ڊيٽا ان جي بدران هن کي هڪ انهائيڊرس مرڪب جي طور تي حوالو ڏئي سگهي ٿو.

ساده ترين هائيڊرو آڪسائيڊ مان هڪ، سوڊيم هائيڊرو آڪسائيڊ کي اڪثر عام پاڻي ۽ تيزابي هائيڊروڪلورڪ ايسڊ سان گڏ ڪيميا جي شاگردن کي pH اسڪيل ڏيکاريل لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي .

سوڊيم هائيڊرو آڪسائيڊ ڪيترن ئي صنعتن: ڪاٺ جي گودا ۽ ڪاغذ، ڪپڙي، پيئڻ جو پاڻي، صابڻ ۽ ڊٽرجنٽ ٺاهڻ ۾، ۽ ڊرين صاف ڪندڙ جي طور تي ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. 2022 ۾ عالمي پيداوار تقريبن 83 ملين ٽن هئي. p

## خاڪو

| ڪاسٽڪ سوڊا NaOH |
| --- |
| سوڊيئم ھائڊرو آڪسائيڊ |
|  |
|

|  |
| --- |
|   سوڊيئم، Na  آڪسيجن، O  ھائڊروجن، H |

 |
| حالت | سالڊ |
| مولر ماس | 39.9971 گرام |
| پگھلڻ جو نقطو | 323°C |
| اُبلڻ جو نقطو | 1388°C |
| گھاٽائي | 2.13 گرام في ڪعبي سينٽي ميٽر |
| حل پذيري | 418 گرام في لٽر |
| مولر گرميء گنجائش | 59.5 جول في مول.ڪيلون |
| ڏيک | اڇو، اوپيڪ ڪرسٽل |
| انٽروپي | 64.4 جول في مول.ڪيلون |
| مرڪب | NaOH.2H2O |
| آئن | [OH-].[Na+] |
| گھاٽائي | 418 گرام في لٽر |
| پي ايڇ | 4.23×10^-12 |
| بو | بو کان پاڪ |

## حوالا
# حرارت

| حرارت
Heat |
| --- |
| A glowing-hot metal bar showing incandescence, the emission of light due to its temperature, is often recognized as a source of heat. |
| عام نشانيون |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  |
| ايس آئي يونٽ | joule |
| ٻيا يونٽ | British thermal unit, calorie |
| In [[SI base unit|SI base units

en:Line-handling templates]] | kg⋅m2⋅s−2 |
| Dimension |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_2  |

ٿرموڊائنامڪس ۾، حرارت يا **گرمي** توانائي جي شڪل طور بيان ڪئي وئي آهي جيڪي، حد جي پار گرمي پد جي فرق جي ڪري، ٿرموڊائنامڪ نظام جي حد کي پار ڪري ٿي. ڪنهن ٿرموڊائنامڪ نظام ۾ پاڻ گرمي نه *هوندي* آهي. تنهن هوندي به، اصطلاح اڪثر ڪري ڪنهن نظام ۾ موجود حرارتي توانائي کي ان جي اندرين توانائي جي جزو جي طور تي حوالو ڏيڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي ۽ اها نظام جي گرمي پد ۾ ظاهر ٿئي ٿي.

ڪيلوريميٽري، ڳنڍيل جسمن جي حالتن تي ان جي اثر جي ذريعي گرمي جي ماپ آهي، مثال طور، پگھليل برف جي مقدار يا جسم جي گرمي پد ۾ تبديلي جي ذريعي گرمي جو ماپ.

اڪائين جو بين الاقوامي نظام (SI) ۾، گرمي جي ماپ جي ايڪائي جول (J) آهي.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
# ھوائي جھاز

هڪ عام هوائي جهاز جي شڪل
**هوائي جهاز** (انگريزي: Aircraft) هڪ اهڙو اُڏامندڙ مشيني اوزار آهي جيڪو هوا ۾ پرن (Wings) جي مدد سان اڏامي سگهي ٿو. هوائي جهاز انسانن ۽ سامان جي تيز رفتار نقل و حمل لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي ۽ جديد ٽرانسپورٽ جو هڪ اهم حصو آهي. هوائي جهاز هوا جي قوت، انجڻ جي طاقت ۽ ايروڊائنامڪس جي اصولن تي ڪم ڪندو آهي.

## تاريخ

هوائي جهاز جي ايجاد جو سهرو آمريڪي ڀائرن رائيٽ ڀائر (Wright brothers) جي سر تي آهي، جن 1903ع ۾ دنيا جي پهرين ڪنٽرول ٿيل طاقتور اڏام ڪاميابي سان ڪئي. ان کان پوءِ هوائي جهازن جي ٽيڪنالاجي ۾ تيزي سان ترقي ٿي ۽ اڄ اهي عالمي سفر جو اهم وسيلو بڻجي ويا آهن.

## جوڙجڪ

عام طور تي هڪ هوائي جهاز هيٺين حصن تي مشتمل هوندو آهي:

* پر (Wings) – جيڪي لفٽ پيدا ڪري جهاز کي هوا ۾ رکندا آهن.
* جسم (Fuselage) – جهاز جو مرڪزي حصو جنهن ۾ مسافر يا سامان هوندو آهي.
* پڇ (Tail) – جهاز جي توازن ۽ رخ کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ.
* انجڻ (Engine) – جهاز کي اڳتي وڌائڻ لاءِ زور فراهم ڪري ٿي.
* لينڊنگ گيئر (Landing gear) – لهڻ ۽ اڏامڻ وقت زمين سان رابطي لاءِ.

## ڪم ڪرڻ جو اصول

هوائي جهاز ايروڊائنامڪس جي اصولن تي ڪم ڪندو آهي. جڏهن جهاز تيز رفتاري سان اڳتي وڌندو آهي ته پرن جي شڪل سبب هوا جي وهڪري ۾ فرق پيدا ٿيندو آهي جنهن سان لفٽ پيدا ٿيندي آهي ۽ جهاز مٿي اڏامندو آهي.

## قسم

هوائي جهاز مختلف مقصدن لاءِ ٺاهيا ويندا آهن، جن ۾ شامل آهن:

* مسافر بردار جهاز (Passenger aircraft)
* فوجي جهاز (Military aircraft)
* مال بردار جهاز (Cargo aircraft)
* خانگي جهاز (Private aircraft)
* تربيت لاءِ استعمال ٿيندڙ جهاز (Training aircraft)

## استعمال

هوائي جهازن جا اهم استعمال هي آهن:

* عالمي سفر ۽ سياحت
* فوجي مقصد
* امدادي ڪارروايون
* سامان جي تيز ترسيل
* سائنسي تحقيق

## حفاظت

جديد هوائي جهازن ۾ جديد نيويگيشن سسٽم، خودڪار ڪنٽرول ۽ حفاظتي نظام شامل هوندا آهن، جنهن سبب هوائي سفر کي دنيا جي محفوظ ترين سفري طريقن مان هڪ سمجھيو وڃي ٿو.

## پڻ ڏسو

* فضائي رَٿَ
* هيليڪاپٽر
* ايئرپورٽ
* هوابازي

## حوالا
# عضوو

علم طب ء حڪمت ۽ حياتيات جي شعبي ۾ عضوي کان، ٽشو (tissue) يا اوڄن سان ملي ڪري ٺهڻ وارو هڪ اهڙو جسم  آهي جيڪو ڪو مخصوص فعل (function) انجام ڏيندو  هجي ۽ عام طور تي پنهنجي لاء مددگار ٻين عضون سان گڏ شامل ٿي ڪري هڪ نظام جسم ٺاهي سگھندو هجي. هن جو جمع عضوا آهي ۽ انگريزي ۾ هن کي (Organ) چيو ويندو آهي. مختلف عضون جي عام مثالن ۾ ؛ معدو ، دماغ ، دل، ڦڦڙ ۽ گردا وغيره جا نالا شامل آهن.

جيوگهرڙو، جيڪو زندگيءَ جو بنيادي ايڪو ۽ جاندار آهي، اڳتي هلي خودرو (Autotrophic) جاندار بڻجي ويو، جنهن سج جي روشنيءَ مان پنهنجو کاڌو تيار ڪرڻ شروع ڪيو. سج جي روشنيءَ مان کاڌي تيار ڪرڻ واري روشنائي ترڪيب (Photosynthesis) واري عمل ۾ گهڻي انداز ۾ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جذب ٿيندي ۽ آڪسيجن خارج ٿيندي آهي، جنهنڪري ان عمل جاندارن لاءِ جياپي جا رستا کولي ڇڏيا.

زندگيءَ جي ارتقائي عمل ۾ وڌيڪ تيزي تڏهن آئي، جڏهن ڪجهه جاندارن/جيوگهرڙن جنسي پيدائش جو سلسلو شروع ڪيو، پاليئوزاڪ دور ۾ ئي سمنڊن، مڇين، وڻن، ٻيلن ۽ ڪوئلي جو وجود پيو. لکين سال گذرڻ کان پوءِ ڌرتيءَ جي گولي تي ميووزائڪ دور آيو، جنهن ۾ريڙهيون پائيندڙ جانور، ڊائنوسار ۽ وڏا اُڏامندڙ پکي منظر عام تي آيا، اهي جاندار زندگيءَ جي ارتقائي مرحلن ۽ حياتيات جي اصولن مان گذري، عروج تي رسيا هئا. لکن سالن جي ان دور کان پوءِ ڪينوزاڪ دور شروع ٿيو، جيڪو ٻن حصن ۾ ورهايل هو، هن دور جو هڪ حصو ’ٽيٽائيري‘ هو، جنهن ۾ نوان ٻوٽا ۽ کير پياريندڙ جانور نمودار ٿيا، ۽ ٻئي حصي ’ڪواٽرنري دور‘ ۾ جيوگهرڙي هڪ نئين ارتقا ڪري، ماڻهوءَ جي غير واضح شڪل اختيار ڪئي. زندگيءَ جي ابتدا کان وٺي علم حياتيات ارتقا جو سفر شروع ڪيو. قديم انسان کان وٺي هاڻوڪي جديد ۽ سُلجهيل انسان، علم حياتيات تي پنهنجا مفروضا مڙهڻ ۽ مشاهدا ڪرڻ شروع ڪيا. وقت گذرڻ سان هن علم ۾ واڌارو ۽ ترقي ٿي، جنهن انساني بقا ۽ بهبود لاءِ تمام گهڻي ڄاڻ مهيا ڪئي.ري سگھجن ٿا۔

مختلف عضوا ملي ڪري جڏهن ڪو خاص عمل سرانجام ڏيندا آهن تہ انهن کي سرشتو چئبو آهي.

## حوالا
# ادراڪي نفسيات

سانچو:Cognitive
**ادراڪي نفسيات** (Cognitive psychology) انساني ذهني عملن جو سائنسي مطالعو آهي، جهڙوڪ ڌيان (attention)، ٻوليءَ جو استعمال، ياداشت (memory)، ادراڪ (perception)، مسئلن جو حل، تخليقيت، ۽ دليل بازي (reasoning). ادراڪي نفسيات جي شروعات 1960ع واري ڏهاڪي ۾ "رويي واري علم" (behaviorism) کان عليحدگي سان ٿي، جنهن ۾ اڳي اهو مڃيو ويندو هو ته ذهني عمل سائنسي مشاهدي کان ٻاهر آهن.

## تاريخ (History)

فلسفي طور، انساني ذهن بابت بحث قديم يونان جي دور کان هلندڙ آهن. 387 قبل مسيح ۾، افلاطون تجويز ڏني هئي ته دماغ ذهني عملن جو مرڪز آهي. 1637ع ۾، ريني ڊيڪارٽ 'ذهن ۽ جسم جي دوئي' (dualism) جو تصور ڏنو. 19هين صديءَ ۾، پال بروڪا (Paul Broca) ۽ ڪارل ورنيڪ (Carl Wernicke) دماغ جا اهي حصا دريافت ڪيا جيڪي ٻولي ڳالهائڻ ۽ سمجهڻ جا ذميوار آهن.
1950ع واري ڏهاڪي جي وچ ۾، "ادراڪي انقلاب" (cognitive revolution) آيو، جنهن ۾ نام چومسڪي جي لسانيات ۽ ڪمپيوٽر سائنس جي ترقيءَ اهم ڪردار ادا ڪيو. الرڪ نيسر (Ulric Neisser) 1967ع ۾ پنهنجي ڪتاب *Cognitive Psychology* ذريعي هن اصطلاح کي عام ڪيو.

## ادراڪي عمل (Cognitive processes)

ادراڪي نفسيات دانن جو بنيادي ڌيان انهن ذهني عملن تي هوندو آهي جيڪي رويي تي اثرانداز ٿين ٿا. ياداشت جا ٽي مکيه مرحلا هن ريت آهن:

* حسي ياداشت (Sensory memory): حسي معلومات کي محفوظ ڪري ٿي.
* مختصر مدت جي ياداشت (Short-term memory): معلومات کي عارضي طور تجزيي لاءِ رکي ٿي.
* ڊگهي مدت جي ياداشت (Long-term memory): معلومات کي ڊگهي عرصي تائين محفوظ رکي ٿي.

### ڌيان (Attention)

نفسياتي طور ڌيان مان مراد دستياب معلومات مان ڪنهن خاص حصي تي پنهنجي آگاهي کي مرڪوز ڪرڻ آهي. ڌيان جا ٻه نظام آهن: هڪ 'خارجي ڪنٽرول' (bottom-up) جيڪو اوچتو ٿيندڙ تبديلين تي ردعمل ڏئي ٿو، ۽ ٻيو 'اندروني ڪنٽرول' (top-down) جيڪو سوچي سمجهي ڪنهن شيءِ تي ڌيان ڏياري ٿو.

### ياداشت (Memory)

ياداشت جا ٻه مکيه قسم آهن: مختصر مدت (جنهن کي هاڻي 'ورڪنگ ميموري' چيو وڃي ٿو) ۽ ڊگهي مدت جي ياداشت.

#### ڊگهي مدت جي ياداشت (Long-term memory)

ڊگهي مدت جي ياداشت جا ٽي قسم آهن:

* پروسيجرل ياداشت (Procedural memory): ڪنهن ڪم کي ڪرڻ جي مهارت، جهڙوڪ ڪار هلائڻ.
* سيمينٽڪ ياداشت (Semantic memory): حقيقتن ۽ ڄاڻ جو ذخيرو، جهڙوڪ تاريخي واقعا يا دوستن جا نالا.
* ايپيسوڊڪ ياداشت (Episodic memory): ذاتي زندگيءَ جا واقعا، جهڙوڪ توهان آخري دفعو ڪٿي سير تي ويا هئا.

### ادراڪ (Perception)

ادراڪ ۾ جسماني حواس (ڏسڻ، سنگھڻ، ٻڌڻ، چيکڻ، ڇهڻ) ۽ انهن حواسن جي تشريح ڪرڻ وارا ذهني عمل شامل آهن. هي اهو طريقو آهي جنهن سان انسان پنهنجي آس پاس جي دنيا کي سمجهي ٿو.

## حوالا
# نيٽوفائٽا

| نيٽوفائٽا |
| --- |

**نيٽوفائٽا** (Gnetophyta) ٻوٽن جي هڪ تقسيم آهي (متبادل طور تي ذيلي ڪلاس نيٽيڊائي Gnetidae يا آرڊر نيٽاليس Gnetales سمجهيو ويندو آهي)، جمنوسپرم (جنهن ۾ ڪونيفر، سائڪڊ ۽ جينگو پڻ شامل آهن) ۾ شامل آهن، جيڪي ٽن نسلن؛ نيٽم (Gnetum)، خاندان: نيٽاشيا (Gnetaceae)، ويلوچيا (Welwitschia)، خاندان:ويلوچياشيا (Welwitschiaceae) ۽ ايفيڊرا (Ephedra)، خاندان:ايفيڊراشيا (Ephedraceae)، جي ڪجهه 70 نوعن تي مشتمل آهن.

گروهه جا سڀ کان اوائلي غير واضح رڪارڊ جوراسڪ دور تائين پهتا آهن ۽ انهن پنهنجي اعليٰ تنوع کي ابتدائي ڪريٽيسيس دور ۾ حاصل ڪيو. نيٽوفائٽس (Gnetophytes) ۽ ٻين جمنوسپرم جي وچ ۾ بنيادي فرق ويسل عناصر، ننڍڙن نلڪن جو هڪ نظام، زائلم (Xylem) جيڪو ٻوٽن جي اندر پاڻي منتقل ڪري ٿو، جهڙوڪ گلن واري ٻوٽن ۾، جي موجودگي آهي. ان جي ڪري، نيٽوفائٽس کي ڪنهن زماني ۾ گلن واري ٻوٽن (Angiosperm) سان ويجھو جمنوسپرم رشتيدار سمجهيو ويندو هو، پر وڌيڪ تازو ماليڪيولر اڀياس هن مفروضي کي سوال ۾ آڻي ڇڏيو آهي، ڪيترن ئي تازي فائيلوجنز سان مليا آهن ته انهن کي ڪونيفر جي اندر داخل ڪيو وڃي.

جيتوڻيڪ اهو واضح آهي ته اهي سڀئي نسل لاڳاپيل آهن، پر نيٽوفائٽس جي وچ ۾ صحيح ارتقائي لاڳاپا واضح نه آهن. ڪجهه طبقن جو خيال آهي ته سڀني ٽن نسلن کي هڪ ئي ترتيب (Order) نيٽاليس (Gnetales) ۾ رکڻ گهرجي، جڏهن ته ٻين درجه بندي ڪرڻ وارن جو چوڻ آهي ته انهن کي ٽن الڳ ترتيب، هر هڪ کي، هڪ خاندان ۽ نسل تي، ۾ ورهايو وڃي. سڀ کان وڌيڪ مورفولوجيڪل ۽ ماليڪيولر مطالعي جي تصديق آهي ته جنرا، نيٽم (Gnetum) ۽ ويلوچيا (Welwitschia) هڪ ٻئي کان وڌيڪ تازو ڌار ٿيا آهن بنسبت هنن ٻئي جي ايفيڊرا (Ephedra) کان ڌار سان.

*Welwitschia mirabilis* bearing male cones
*Ephedra distachya* (male cones)
*Ephedra distachya* (female plant in bloom)
*Gnetum gnemon* male strobili
*Gnetum gnemon* female strobilus
Female *Ephedra californica* cone
## ماحوليات ۽ مورفولوجي

## درجه بندي

## فوسل نيٽوفائٽس

## حوالا