# سائنس

ڪائنات جي ماپ جو نقشو سائنس جي شاخن ۽ سائنس جي درجي بندي سان.
**سائنس (Science)** لاطيني ٻوليءَ جو لفظ آهي جنهن جي معنيٰ آهي ڄاڻ يا معلومات. يعني مشاهدي ۽ تجربن جي آڌار تي حاصل ٿيندڙ علم کي سائنس چئبو آهي.

سائنس ڪائنات متعلق آزمودہ وضاحتن ۽ اڳڪٿين جي باري ۾ ڄاڻ کي حاصل ۽ منظم ڪرڻ واري ھڪ باضابطا ڪم جو نالو آهي.

جديد سائنس عام طور تي ٽن وڏن شاخن ۾ ورهايل آهي:

1. فطري سائنس
2. سماجي سائنس
3. رسمي سائنس

انھن مان فطري سائنس مادي دنيا جي بابت علم آھي (مثال طور، طبیعیات، ڪيميا ۽ حياتيات)، جيڪي طبیعي دنيا جو مطالعو ڪن ٿیو؛ سماجي سائنس (اقتصاديات، نفسيات ۽ سماجيات)، جيڪي فردن ۽ سماجن جو مطالعو ڪن ٿیو؛ ۽ رسمي سائنس (منطق، رياضي ۽ نظرياتي ڪمپيوٽر سائنس)، جيڪي باضابطه سسٽم جو مطالعو ڪن ٿیو، محور ۽ ضابطن جي ذريعي سنڀاليندا آهن. ڪجهه عالمن جو چوڻ آهي تہ رسمي سائنس حقيقي سائنس نہ آهي ڇو تہ ان جي ضابطن ۾ نظرين کي حقيقي مشاھدن سان پرکڻ ممڪن ناهي. سائنس جا اھڙا ضابطا جيڪي انجنيئرنگ ۽ ميڊيسن ۾ ڪم اچن انھن کي اطلاقي سائنس سمجھيو ويندو آھي.

سائنس جي تاريخ تاريخي ریڪارڊ جي اڪثريت تي پکڙيل آهي، جنهن ۾ جديد سائنس جا قديم ترين تحريري ریڪارڊ شامل آهن، جن جي سڃاڻپ ڪندڙ اڳڪٿيون جيڪي برونز دور مصر ۽ ميسوپوٽيميا جي لڳ ڀڳ 3000 ق.م. کان 1200 ق.م. تائين آهن.

رياضي، فلڪيات ۽ طب ۾ سندن تعاون، يوناني قدرتي فلسفي کي قديم آثارن ۾ داخل ڪيو ۽ ان جي شڪل اختيار ڪئي، جنهن ۾ قدرتي سببن جي بنياد تي طبیعي دنيا ۾ واقعن جي وضاحت ڪرڻ لاءِ باضابطه ڪوششون ڪيون ويون، جڏهن ته اڳتي وڌڻ، بشمول هندي۔عربي عددي سرشتو، هندستان جي سونهري دور ۾ ٺاهيو ويو.

ابتدائي وچين دور (400 کان 1000 عيسوي) دوران مغربي رومن سلطنت جي زوال کان پوءِ انهن علائقن ۾ سائنسي تحقيق خراب ٿي وئي، پر قرون وسطيٰ جي بحاليءَ واري دور ۾ (ڪارولنگين ريناسنس، اوٽونين ريناسنس ۽ 12هين صديءَ جي ريناسنس) ۾ تعلیم ٻيهر ترقي ڪئي. مغربي يورپ ۾ گم ٿيل ڪجهه يوناني نسخا محفوظ ڪيا ويا ۽ اسلامي گولڊن ايج دوران وچ اوڀر ۾ وسعت ڏني وئي، ان سان گڏ بازنطيني يوناني عالمن جي ڪوششن سان گڏ جيڪي يوناني نسخن کي بازنطيني سلطنت جي مرڻ واري بازنطيني سلطنت کان مغربي يورپ ۾ ريناسنس جي شروعات ۾ کڻي آيا. 10هين کان 13هين صدي تائين مغربي يورپ ۾ يوناني ڪمن ۽ اسلامي تحقيقن جي بحالي ۽ انضمام "فطري فلسفي" کي بحال ڪيو، جيڪو بعد ۾ سائنسي انقلاب جي ذريعي تبديل ٿي ويو جيڪو 16هين صديءَ ۾ شروع ٿيو، جيئن نوان خيال ۽ دريافتون اڳئين يوناني تصورن ۽ روايتون کان پري ٿي ويون. سائنسي طريقي جلد ئي علم جي تخليق ۾ هڪ وڏو ڪردار ادا ڪيو ۽ اهو 19ھین صدي تائين نه هو ته سائنس جون ڪيتريون ئي ادارتي ۽ پيشه ورانه خصوصيتون شڪل اختيار ڪرڻ لڳيون، ان سان گڏ "قدرتي فلسفي" کي "قدرتي سائنس" ۾ تبديل ڪيو ويو.

گذريل هڪ سؤ سالن ۾ ئي سائنس ايتري ترقي ڪئي آهي، جو عقل حيران آهي. لاتعداد شيون ايجاد ٿيون آهن، ۽ اسين هينئر به ائين نٿا چئي سگهون ته اڳتي هلي ڪجهه ايجاد نه ٿيندو؛ اسان کي پڪ آهي ته وقت سان گڏوگڏ نيون ايجادون ٿينديون، انهيءَ لاءِ ضروري آهي ته سائنس کي گهڻي اهميت ڏني وڃي ۽ هر علم جو مطالعو به جاري رکيو وڃي.

سائنس هڪ طرف اهو ڪيو جو پنهنجي تجزيي ۽ تجربي جي ذريعي نيٺ هيءُ ثابت ڪري ڇڏيو ته، سڀ شيون، ظاهري گهڻائيءَ جي باوجود، پنهنجي آخري تجزيي ۾ رڳو ايٽم جو ميڙ آهن ۽ ايٽم توانائي جي لهرن جو مجموعو آهي.

سائنس ۾ نئون علم سائنسدانن جي تحقيق سان ترقي ڪري ٿو جيڪي دنيا جي باري ۾ تجسس ۽ مسئلن کي حل ڪرڻ جي خواهش کان متاثر ٿين ٿا. همعصر سائنسي تحقيق انتهائي سهڪاري آهي ۽ عام طور تي ٽيمن پاران علمي ۽ تحقيقي ادارن، سرڪاري ادارن ۽ ڪمپنين ۾ ڪئي ويندي آهي. انهن جي ڪم جو عملي اثر سائنس جي پاليسين جي اڀرڻ جو سبب بڻيو آهي جيڪي تجارتي شين، هٿيارن، صحت جي حفاظت، عوامي انفراسٽرڪچر، ۽ ماحولياتي تحفظ جي اخلاقي ترقي کي ترجيح ڏيندي سائنسي ادارن تي اثر انداز ڪرڻ چاهيندا آهن.

## نالو

ماضي ۾، سائنس "علم" يا "مطالعو" جي مترادف هئي، ان جي لاطيني اصليت کي برقرار رکڻ ۾. هڪ شخص جيڪو سائنسي تحقيق ڪئي، "قدرتي فلسفي" يا "سائنس جو انسان" سڏيو ويندو هو. 1834ع ۾، وليم وهيل، ميري سومرويل جي ڪتاب، On the Connexion of the Physical Sciences جي هڪ جائزي ۾ سائنسدان جو اصطلاح متعارف ڪرايو، ان جو اعتبار ”ڪجهه ذهين انسان“ (ممڪن طور پاڻ کي) ڏنو.

## تاريخ

### شروعاتي تاريخ

سائنس جي ڪا به هڪ اصليت ناهي بلڪه، منظم طريقي سان هزارين سالن جي عرصي دوران بتدريج اڀري، سڄي دنيا ۾ مختلف صورتون اختيار ڪيون ۽ تمام ابتدائي ترقيات بابت ڪجھ تفصيل ڄاڻن ٿا. عورتون غالباً قبل از تاريخ سائنس ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيون، جيئن مذهبي رسمون ڪيون. ڪجهه عالمن ماضيءَ جي سرگرمين کي ليبل ڪرڻ لاءِ "پروٽوسائنس" جو اصطلاح استعمال ڪيو آهي، جيڪي جديد سائنس سان مشابهت رکن ٿيون پر سڀ خصوصيتون نه؛ جڏهن ته، هن ليبل تي پڻ تنقيد ڪئي وئي آهي، انهن سرگرمين جي باري ۾ سوچڻ صرف جديد درجي جي حوالي سان، ان کي بدنام ڪندڙ، يا تمام گهڻو پيشگيزم جو مشورو ڏئي ٿو. سائنسي عملن لاءِ سڌو ثبوت قديم مصر ۽ عراق (ميسوپوٽيميا) جهڙن ابتدائي تهذيبن ۾، 3000 ق. م. کان 1200 ق.م. لکڻ جي نظام جي اچڻ سان واضح ٿي ويا آهن، جيتوڻيڪ "سائنس" ۽ "فطرت" جا لفظ ۽ تصور ان وقت تصوراتي منظرنامي جو حصو نه هئا، پر قديم مصري ۽ ميسوپوٽيميا جي مدد ڪئي جيڪا بعد ۾ يوناني ۽ قرون وسطي واري سائنس؛ رياضي، فلڪيات، ۽ طب ۾ هڪ جڳهه ڳولي سگهندي. 3ھین صدی ق.م. کان، قديم مصرين هڪ اعشاري نمبرن جو نظام تيار ڪيو، جاميٽري استعمال ڪندي عملي مسئلا حل ڪيا ۽ هڪ ڪئلينڊر تيار ڪيو. انهن جي شفا جي علاج ۾ دوائن جي علاج ۽ مافوق الفطرت، جهڙوڪ نماز، منٿون ۽ رسمون شامل آهي . قديم ميسوپوٽيميا وارا مٽيء جي برتن، فينس، شيشي، صابن، ڌاتو، چوني پلستر ۽ واٽر پروفنگ ٺاهڻ لاء مختلف فطري ڪيميائي جي خاصیتن جي باري ۾ ڄاڻ استعمال ڪندا هئا. انهن جانورن جي جسمانيات، اناتومي، رويي ۽ علم نجوم جو اڀياس ڪيو.

ميسوپوٽيميا جي ماڻهن کي طب ۾ شديد دلچسپي هئي ۽ ابتدائي طبي نسخا سمیري زبان ۾ اُر جي ٽين خاندان جي دور ۾ ظاهر ٿيا. لڳي ٿو ته هنن سائنسي مضمونن جو مطالعو ڪيو هو، جن ۾ عملي يا مذهبي استعمال هئا ۽ انهن جي تجسس کي پورو ڪرڻ ۾ گهٽ دلچسپي هئي.

### ڪلاسيڪل آڳاٽي

فطرت جي تصور جي ايجاد ٿيڻ کان پھريان يونان جا سقراط کان اڳ وارا فلاسافر اھي سڀ کان پھريان ماڻهو ھئا جن فطرت ۽ رسم جي وچ ۾ فرق کي سڃاتو. انھن فطرت کي اھو طريقو سمجھيو جنھن ذريعي ٻوٽن جي واڌ ٿيندي آھي ۽ رسم کي اھو طريقو سمجھيو جنھن سان ڪو قبيلو ڪنھن خاص ديوتا جي پوڄا ڪندو آھي.

ايشيا مائنر جي شھر، مليسئس (Miletus) جي رياضي دان، ٿيلیس (Thales) جي مليسئس ۾ قائم ڪيل مليسئن اسڪول (Milesian School) جي سقراط کان اڳ وارن فلاسافرن ۽ ٿیلیس کان بعد وارن فلاسافرن جن ۾ انيڪسيمينڊر ۽ انيڪسيمينز شامل آهن، اھي پھريان فلاسافر ھئا جن فطرت جي مظھرن کي مافوق الفطرت ھستين تي اعتبار ڪرڻ کانسواءِ سمجھائڻ جي پھرين ڪوشش ڪئي. پائٿاگورث (Pythagoras) ڪامپليڪس نمبر فلاسافي ۾ اضافو ڪري ریاضي جي ترقي ۾ خاطرخواه اضافو ڪيو. يوناني فلاسافر ليوسيپس ۽ ان جي شاگرد ڊيموڪراٽس ائٽمن جو نظريو ڏنو. يوناني طبیب، ھپوڪریٽس سسٽم واري ميڊيڪل سائنس جي روايت قائم ڪئي، ان کي ميڊيڪل سائنس جو ابو سڏيو ويندو آهي.

### وچين دور

مغربي رومن سلطنت جي زوال جي ڪري، پنجين صدي عيسوي ۾ دانشورانه زوال ڏٺو ۽ مغربي يورپ ۾ دنيا جي يوناني تصورن جي ڄاڻ خراب ٿي. ان عرصي دوران، لاطيني انسائيڪلوپيڊسٽن جهڙوڪ ايسڊور آف سيويل، عام قديم علم جي اڪثريت کي محفوظ ڪيو. ان جي ابتڙ، ڇاڪاڻ ته بازنطيني سلطنت حملي ڪندڙن جي حملن جي مزاحمت ڪئي، اهي اڳئين سکيا کي بچائڻ ۽ بهتر ڪرڻ جي قابل هئا. جان فلوپونس، 500ع ۾ بزنطيني عالم، ارسطو جي فزڪس جي تدريس تي سوال اٿارڻ شروع ڪيو، جنهن ۾ محرڪ جي نظريي کي متعارف ڪرايو. هن جي تنقيد قرون وسطيٰ جي عالمن ۽ گليلو گليلي لاءِ هڪ الهام هئي، جنهن ڏهن صدين کان پوءِ هن جي ڪم جو وسيع حوالو ڏنو. آڳاٽي دور جي آخر ۾ ۽ وچين دور جي شروعات ۾، قدرتي رجحانن کي خاص طور تي ارسطو جي طريقي سان جانچيو ويو. ارسطو جي چار سببن تي مشتمل آهي: مادي، رسمي، حرڪت ۽ آخري سبب. ڪيتريون ئي يوناني ڪلاسيڪل نصوص بازنطيني سلطنت طرفان محفوظ ڪيون ويون ۽ عربي ترجما گروپن جهڙوڪ نيسٽورين ۽ مونوفيسائٽس پاران ڪيا ويا. خلافت جي دور ۾، اهي عربي ترجما بعد ۾ عرب سائنسدانن طرفان بهتر ۽ ترقي ڪيا ويا. ڇهين ۽ ستين صديءَ تائين، پاڙيسري ساساني سلطنت گنڊشاپور جي طبي اڪيڊمي قائم ڪئي، جنهن کي يوناني، سرائي ۽ فارسي طبيب قديم دنيا جو سڀ کان اهم طبي مرڪز سمجهن ٿا. دانائي جو گھر عباسي دور جي بغداد، عراق ۾ قائم ڪيو ويو، جتي ارسطوءَ جو اسلامي مطالعو 13 صدي عيسويءَ ۾ منگول جي حملن تائين پھچي ويو. ابن الهيثم، جيڪو الهازن جي نالي سان مشهور آهي، پنهنجي بصري مطالعي ۾ ڪنٽرول ٿيل تجربو استعمال ڪيو. ڪينن آف ميڊيسن جي Avicenna جي تاليف، هڪ طبي انسائيڪلوپيڊيا، طب ۾ سڀ کان اهم اشاعتن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي ۽ 18 صدي عيسويء تائين استعمال ڪيو ويو. يارهين صدي عيسويءَ تائين، يورپ جو اڪثر حصو عيسائي ٿي چڪو هو، ۽ 1088 ۾، بولونا يونيورسٽي يورپ جي پهرين يونيورسٽي طور اڀري آئي. جيئن ته، قديم ۽ سائنسي متنن جي لاطيني ترجمي جي طلب وڌي وئي، جيڪو 12 صدي عيسويء جي ريناسنس ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. مغربي يورپ ۾, تجربن جي ذريعي ڪيل تجربن سان، فطرت ۾ مضمونن جي مشاهدي، بيان ۽ درجه بندي, ريناسنس اسڪالرزم کي ترقي ڏني وئي. 13 صدي عيسويء ۾، بولوگنا ۾ طبي استادن ۽ شاگردن, پهريون ڀيرو اناتومي درسي ڪتاب جي بنياد تي مونڊينو ڊي لوزي پاران انساني ڊسڪشن جي بنياد تي, انساني جسم کي کولڻ شروع ڪيو.

### ريناسنس

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسوسائنسي انقلاب**۽** ريناسنس ۾ سائنس
هيليو سينٽرڪ ماڊل جي ڊرائنگ جيئن ڪوپرنيڪس جي ڊي ريووليوبيوس اوربيم ڪوئليسٽيم پاران تجويز ڪيل آهي.
بصريات (Optics) ۾ نئين ترقيءَ, جيئن ڪئميرا اوبسڪورا ۽ دوربين, ريناسنس جي شروعات ۾ ڪردار ادا ڪيو، ٻنهي تصورن تي ڊگھي عرصي کان موجود مابعد الطبعياتي خيالن کي چيلينج ڪرڻ سان گڏو گڏ ٽيڪنالاجي جي بهتري ۽ ترقي ۾ به ڪردار ادا ڪيو. ريناسنس جي شروعات ۾، راجر بيڪن، ويٽيلو ۽ جان پيڪهم هر هڪ هڪ علمي آنٽولوجي کي هڪ سببن جي زنجير تي, جنهن جي شروعات ارسطو جي انفرادي ۽ آفاقي شڪلن جي احساس، تصور، ۽ آخرڪار ادراڪ سان تعمير ڪيو. وژن جو هڪ نمونو جيڪو بعد ۾ پرسپيڪٽيوزم جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو ان جو استحصال ڪيو ويو ۽ ريناسنس جي فنڪارن پاران مطالعو ڪيو ويو. هي نظريو ارسطو جي چئن سببن مان فقط ٽي: رسمي، مادي ۽ آخري کي استعمال ڪري ٿو.

سورھين صديءَ ۾ نڪولس ڪوپرنيڪس, جيو سينٽرڪ ماڊل جي بدران، جتي سيارا ۽ سج ڌرتيءَ جي چوڌاري گھمندا آھن, شمسي نظام جو ھڪ ھيليو سينٽرڪ ماڊل ٺاھيو، جنھن موجب سيارا سج جي چوڌاري گھمندا آھن. اهو هڪ نظريي تي مبني هو ته سيارن جا مداري دور وڏا هوندا آهن ڇاڪاڻ ته انهن جا مدار حرڪت جي مرڪز کان پري هوندا آهن، جنهن کي هن ٽاليمي جي ماڊل سان متفق نه ڏٺو.

جوهانس ڪيپلر ۽ ٻين ان خيال کي چيلينج ڪيو ته اک جو واحد ڪم ادراڪ آهي ۽ اکين ۽ روشنيءَ جي پروپيگنڊا ڏانهن ڌيان ڇڪائيندڙ روشنيءَ ۾ بنيادي ڌيان کي منتقل ڪيو. تنهن هوندي به ڪيپلر، ڪيپلر جي سياري جي حرڪت جي قانونن جي دريافت ذريعي ڪوپرنيڪس جي هيليو سينٽرڪ ماڊل کي بهتر ڪرڻ لاء, سڀ کان وڌيڪ مشهور آهي. ڪيپلر ارسطوءَ جي مابعد الطبعيات کي رد نه ڪيو ۽ پنھنجي ڪم کي ھرموني آف اسفيرز جي ڳولا جي طور تي بيان ڪيو. گليلو علم فلڪيات، فزڪس ۽ انجنيئرنگ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. بهرحال، پوپ اربن VIII کيس هيليو سينٽرڪ ماڊل بابت لکڻ جي سزا ڏيڻ کان پوءِ هن کي ايذايو ويو.

پرنٽنگ پريس وڏي پيماني تي عالمانه دليلن کي شايع ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي، جنهن ۾ ڪجهه اهڙا به هئا جيڪي فطرت جي همعصر خيالن سان وڏي پئماني تي اختلاف رکندا هئا. فرانسس بيڪن ۽ ريني ڊيڪارٽ هڪ نئين قسم جي غير ارسطو سائنس جي حق ۾ فلسفيانه دليل شايع ڪيا. بيڪن غور فڪر تي تجربي جي اهميت تي زور ڏنو، ارسطوءَ جي رسمي ۽ حتمي سبب جي تصورن تي سوال اٿاريو، ان خيال کي فروغ ڏنو ته سائنس کي فطرت جي قانونن ۽ سموري انساني زندگي جي سڌاري جو مطالعو ڪرڻ گهرجي. ڊيڪارٽ انفرادي سوچ تي زور ڏنو ۽ دليل ڏنو ته رياضي کي جاميٽري جي بدران فطرت جي مطالعي لاء استعمال ڪيو وڃي.

### روشن خيالي جو دور

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوروشن خيالي جي دور ۾ سائنس
آئزڪ نيوٽن جي "فلوسوفائي نيچرل پرنسيپيا ميٿيميٽيڪا" جي 1687ع جي پهرين ايڊيشن جو عنوان صفحو
روشن خيالي جي دور جي شروعات ۾، آئزڪ نيوٽن پنهنجي ڪتاب "فلوسوفائي نيچرل پرنسيپيا ميٿميٽيڪا" جي ذريعي ڪلاسيڪل ميڪنڪس جو بنياد وڌو، جيڪو مستقبل جي فزڪس دانن تي تمام گهڻو اثر انداز ٿيو. گوٽفرايڊ ولھيلم ليبنز ارسطوءَ جي فزڪس مان اصطلاحن کي شامل ڪيو، جيڪو ھاڻي نئين غير ٽيليولوجي طريقي ۾ استعمال ڪيو ويو. ان جو مطلب شين جي نظر ۾ هڪ ڦيرڦار آهي: شيون هاڻي سمجهيا ويندا هئا جن کي ڪوبه فطري مقصد نه هو. ليبنز فرض ڪيو ته مختلف قسم جون شيون سڀئي فطرت جي ساڳئي عام قانونن جي مطابق ڪم ڪن ٿيون، جن ۾ ڪو خاص رسمي يا حتمي سبب ناهي.

ان عرصي دوران سائنس جو اعلان ڪيل مقصد ۽ قدر دولت ۽ ايجادن جي پيداوار بڻجي ويو جيڪي انساني زندگين کي بهتر بڻائي، مادي لحاظ کان وڌيڪ کاڌو، ڪپڙا ۽ ٻيون شيون. بيڪن جي لفظن ۾، "سائنس جو حقيقي ۽ جائز مقصد، ۽ هن سائنسدانن کي غير معمولي فلسفي يا روحاني خيالن جي پيروي ڪرڻ کان روڪيو، جنهن تي هن جو يقين هو ته "ذيلي، شاندار يا خوش ڪرڻ [قياس] جي ڌوڙ کان ٻاهر انساني خوشين ۾ ٿورو حصو ڏئي ٿو.

روشن خياليءَ جي دور ۾ سائنس تي سائنسي سماجن ۽ اڪيڊمين جو غلبو هو، جن گهڻو ڪري يونيورسٽين کي سائنسي تحقيق ۽ ترقيءَ جا مرڪز بڻائي ڇڏيو هو. سوسائٽيون ۽ اڪيڊميون سائنسي پيشي جي پختگي جي پسمنظر هئا. هڪ ٻي اهم ترقي, وڌندڙ پڙهيل لکيل آباديءَ ۾ سائنس جي مقبوليت هئي. روشن خيال فلسفين, بنيادي طور تي, پنھنجي ڪجھ سائنسي اڳ: گليلو، ڪيپلر، بوائل ۽ نيوٽن ڏانھن, دور جي ھر فزيڪل ۽ سماجي شعبي جي ھدايتن لاءَ رخ ڪيو.

ارڙهين صديءَ ۾ طب ۽ فزڪس جي مشق ۾ اهم ترقيون؛ ڪارل لينئي پاران حياتياتي درجي بندي جي ترقي؛ مقناطيس ۽ بجليءَ جي نئين سمجھ؛ ۽ ڪيميا جي پختگي هڪ نظم جي طور تي نظر آيون. انساني فطرت، سماج ۽ اقتصاديات تي خيالن جي روشن خيالي جي دور ۾ ترقي ڪئي وئي. هوم ۽ ٻين اسڪاٽش روشن خيال مفڪرن انساني فطرت جو هڪ ٽريٽي تيار ڪيو، جنهن جو اظهار تاريخي طور تي ليکڪن جي ڪمن ۾ ڪيو ويو جن ۾ جيمس برنيٽ، ايڊم فرگوسن، جان ملر ۽ وليم رابرٽسن شامل آهن، جن سڀني هڪ سائنسي مطالعي کي ضم ڪيو ته ڪيئن انسان قديم ۽ قديم ثقافتن ۾, جديديت جي تعين ڪندڙ قوتن جي مضبوط شعور سان, رويو اختيار ڪيو. جديد سماجيات گهڻو ڪري هن تحريڪ مان پيدا ٿيو. سال 1776ع ۾، ايڊم سمٿ "ويلٿ آف نيشن" (The Wealth of Nations) شايع ڪيو، جيڪو اڪثر ڪري جديد اقتصاديات تي پهريون ڪم سمجهيو ويندو آهي.

### 19هين صدي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوسائنس ۾ اڻويهين صدي**1837ع ۾ چارلس ڊارون پاران تيار ڪيل ارتقائي وڻ (Phylogenetic tree) جو پهريون نقشو (diagram)**
اڻويهين صديءَ دوران جديد سائنس جون ڪيتريون ئي ڌار ڌار خاصيتون شڪل اختيار ڪرڻ لڳيون. درست اوزارن جو بار بار استعمال؛ اصطلاحن جو ظهور جهڙوڪ "حياتيات جا ماهر"، "طبعيات جا ماهر" ۽ "سائنسدان"؛ فطرت جو مطالعو ڪرڻ وارن جي پروفيشنلائيزيشن ۾ اضافو؛ سائنسدان سماج جي ڪيترن ئي طول و عرض تي ثقافتي اختيار حاصل ڪري رهيا آهن؛ ڪيترن ئي ملڪن جي صنعتي ترقي؛ مشهور سائنسي لکڻين جي ترقي؛ ۽ سائنس جرنلز جي اڀرڻ ۾ زندگي ۽ طبعي سائنس جي تبديلي شامل هئي. 19هين صدي جي آخر ۾، نفسيات فلسفي کان هڪ الڳ نظم جي طور تي اڀري آئي جڏهن ولهيلم ونڊٽ 1879ع ۾ نفسياتي تحقيق لاء پهرين ليبارٽري قائم ڪئي.

19هين صديءَ جي وچ ڌاري چارلس ڊارون ۽ الفريڊ رسل والس 1858ع ۾، الڳ الڳ قدرتي چونڊ ذريعي ارتقا جا نظريا پيش ڪيا، جنهن ۾ وضاحت ڪئي وئي ته مختلف ٻوٽا ۽ جانور ڪيئن پيدا ۽ ارتقا پذير ٿيا. هنن جو نظريو تفصيل سان ڊارون جي ڪتاب، **"On the Origin of Species"** ۾ بيان ڪيو ويو آهي، جيڪي 1859ع ۾ شايع ٿي هئي. گريگور مينڊل 1865ع ۾، مقالو **”Experiments on Plant Hybridization“** پيش ڪيو، جنهن ۾ حياتياتي وراثت جا اصول بيان ڪيا ويا، جيڪا جديد جينيات جا بنياد آهن.

19هين صدي جي شروعات ۾ جان ڊالٽن جديد ايٽمي نظريو پيش ڪيو، جيڪو ڊيموڪرايٽس جي اصل نظريي ناقابل تقسيم ذرات، ايٽم، جي بنياد تي هو. توانائي، رفتار ۽ ڪميت جي تحفظ جي قانونن هڪ انتهائي مستحڪم ڪائنات جو مشورو ڏنو جتي وسيلن جو ٿورو نقصان ٿي سگهي ٿو.

بهرحال، ٻاڦ واري انجڻ ۽ صنعتي انقلاب جي اچڻ سان اتي اها سمجھ وڌي وئي ته توانائيءَ جي سڀني شڪلن ۾ هڪجهڙا توانائيءَ جون خاصيتون نه هونديون آهن ڪارآمد ڪم يا توانائيءَ جي ڪنهن ٻي شڪل ۾ تبديليءَ کي آسان ڪئي. اهو احساس ٿرمو ڊاينامڪس جي قانونن جي ترقي جو سبب بڻيو، جنهن ۾ ڪائنات جي آزاد توانائي کي, بند ڪائنات جي اينٽراپي وقت سان وڌي ٿي, جي مسلسل زوال جي طور تي ڏٺو وڃي ٿو.

برقي مقناطيسي نظريو 19 صدي عيسويء ۾ هانس ڪرسچئين اوريسٽڊ آندري-ميري ايمپيئر, مائيڪل فيراڊي, جيمس ڪلارڪ ميڪسويل, اوليور هيوي سايڊ ۽ هينرڪ هرٽز جي ڪمن ذريعي قائم ڪيو ويو. نئين نظريي سوال اٿاريا جن کي نيوٽن جي فريم ورڪ کي استعمال ڪندي آسانيءَ سان جواب نه ٿو ڏئي سگهجي. ايڪس ريز جي دريافت 1896ع ۾ هينري بيڪريل ۽ ميري ڪيوري پاران ريڊيو ايڪٽيٽي جي دريافت کي متاثر ڪيو، ماري ڪيوري پوءِ پهريون شخص بڻجي ويو جنهن ٻه نوبل انعام ماڻيا. ايندڙ سال ۾ پهريون ذيلي ائٽمي ذرڙو، اليڪٽران دريافت ٿيو.

20هين صدي

20هين ۾ سائنس

### 20هين صدي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو20هين صدي - سائنس ۾
اوزون سوراخ جو ڪمپيوٽر گراف 1987ع ۾ خلائي دوربين مان ڊيٽا استعمال ڪندي ٺاهيو ويو.
صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ اينٽي بايوٽڪ دوائين ۽ مصنوعي ڀاڻ جي ترقيءَ عالمي سطح تي انساني زندگين جي معيار کي بهتر بڻايو. نقصان ڪار ماحولياتي مسئلا جهڙوڪ اوزون جي گھٽتائي، سامونڊي تيزابيت، يوٽروفيڪيشن ۽ موسمياتي تبديلي عوام جي ڌيان ڏانهن آئي ۽ ماحولياتي اڀياس جي شروعات جو سبب بڻيا.

ان عرصي دوران سائنسي تجربا پيماني ۽ فنڊنگ ۾ تمام وڏا ٿيندا ويا. عالمي جنگ I، عالمي جنگ II، ۽ سرد جنگ پاران متحرڪ وسيع ٽيڪنالاجي جدت عالمي طاقتن جي وچ ۾ مقابلا، جهڙوڪ خلائي ريس ۽ ايٽمي هٿيارن جي ريس جو سبب بڻيا. هٿيار بند تڪرارن جي باوجود، اهم بين الاقوامي تعاون پڻ ڪيا ويا.

20 صدي جي آخر ۾ عورتن جي فعال ڀرتي ۽ جنسي تبعيض جي خاتمي عورتن جي سائنسدانن جي تعداد ۾ تمام گهڻو اضافو ٿيو، پر ڪجهه شعبن ۾ وڏو صنفي تفاوت برقرار رهيو. 1964 ۾ ڪائناتي مائڪرو ويڪرو پس منظر جي دريافت جارجس ليماتري جي بگ بينگ نظريي جي حق ۾ ڪائنات جي مستحڪم رياستي ماڊل کي رد ڪرڻ جو سبب بڻيو.

هن صديءَ ۾ سائنس جي شعبن ۾ بنيادي تبديليون آيون. 20 هين صدي جي شروعات ۾ ارتقا هڪ متحد نظريو بڻجي ويو جڏهن جديد ترڪيب ڊارونين جي ارتقا کي ڪلاسيڪل جينيات سان ملايو. البرٽ آئن اسٽائن جو نظريو رشتيداري ۽ ڪوانٽم ميڪنڪس جي ترقي, فزڪس کي انتهائي ڊگھائي، وقت ۽ ڪشش ثقل ۾ بيان ڪرڻ لاءِ ڪلاسيڪل ميڪنڪس کي مڪمل ڪري. 20 صدي جي آخري چوٿين ۾ انٽيگريٽيڊ سرڪٽس جو وسيع استعمال، ڪميونيڪيشن سيٽلائيٽس سان گڏ انفارميشن ٽيڪنالاجي ۾ هڪ انقلاب ۽ سمارٽ فونز سميت عالمي انٽرنيٽ ۽ موبائل ڪمپيوٽنگ جو عروج جو سبب بڻيو. ڊگھي، جڙيل سببن جي زنجيرن ۽ ڊيٽا جي وڏي مقدار جي ڪاميٽي سسٽمائيزيشن جي ضرورت سسٽم جي نظريي ۽ ڪمپيوٽر جي مدد سان سائنسي ماڊلنگ جي شعبن جي اڀار جو سبب بڻيا.

### 21هين صدي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو21هين صدي #سائنس ۽ ٽيڪنالاجي
M87\* بليڪ هول جون چار اڳڪٿيون تصويرون ايونٽ هورائزون ٽيلي اسڪوپ تعاون ۾ الڳ ٽيمن پاران ٺاهيون ويون.
انساني جينوم پروجيڪٽ 2003 ۾ انساني جينوم جي سڀني جين جي سڃاڻپ ۽ نقشي ذريعي مڪمل ڪيو ويو. 2006 ۾ پهريون ڀيرو پيدا ٿيل pluripotent انساني اسٽيم سيل ٺاهيا ويا، بالغن جي سيلز کي اسٽيم سيلز ۾ تبديل ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي ۽ جسم ۾ موجود ڪنهن به سيل قسم ۾ تبديل ٿي. 2013 ۾ هگس بوسون جي دريافت جي تصديق سان، ذيلي فزڪس جي معياري ماڊل پاران پيش ڪيل آخري ذرو مليو. 2015 ۾، ڪشش ثقل واري لهرن، جن جي اڳڪٿي, هڪ صدي اڳ، عام نسبت سان ڪئي وئي هئي، پهريون ڀيرو ڏٺو ويو. 2019 ۾، بين الاقوامي تعاون ايونٽ Horizon Telescope بليڪ هول جي هڪريشن ڊسڪ جي پهرين سڌي تصوير پيش ڪيو.

## شاخون

جديد سائنس عام طور تي ٽن وڏن شاخن ۾ ورهايل آهي: فطري سائنس، سماجي سائنس، ۽ رسمي سائنس. انهن شاخن مان هر هڪ ۾ مختلف خاص ۽ اوورليپنگ سائنسي مضمونن تي مشتمل آهي جيڪي اڪثر ڪري پنهنجو پنهنجو نالو ۽ ماهر رکن ٿا. ٻئي فطري ۽ سماجي سائنس تجرباتي سائنس آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جو علم تجرباتي مشاهدن تي مبني آهي ۽ ساڳئي حالتن ۾ ڪم ڪندڙ ٻين محققن طرفان ان جي صحيحيت جي جانچ ڪرڻ جي قابل آهي.

### فطري سائنس

فطري سائنس طبیعي دنيا جو مطالعو آهي. ان کي ٻن مکيه شاخن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: حياتياتي سائنس ۽ طبیعي سائنس. انهن ٻن شاخن کي وڌيڪ خاص شعبن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مثال طور، طبیعي سائنس کي ذيلي تقسيم ڪري سگهجي ٿو طبیعیات، علم ڪيميا، فلڪيات ۽ زميني سائنس. جديد فطري سائنس فطري فلسفي جو جانشين آهي جيڪو قديم يونان ۾ شروع ٿيو. گليلیو، ڊيڪارٽ، بيڪن ۽ نيوٽن انهن طريقن کي استعمال ڪرڻ جي فائدن تي بحث ڪيو جيڪي وڌيڪ رياضياتي ۽ وڌيڪ تجرباتي طريقي سان هئا. اڃا تائين، فلسفياتي نقطه نظر، گمان، ۽ مفروضا اڪثر نظر انداز ڪيا ويا آهن، جیڪو فطري سائنس ۾ ضروري آهي. سسٽماتي ڊيٽا گڏ ڪرڻ، بشمول دريافت سائنس، ڪامياب ٿي قدرتي تاريخ، جيڪا 16 صدي عيسويء ۾ ٻوٽن، جانورن، معدنيات، وغيره جي وضاحت ۽ درجه بندي ڪندي ظاهر ٿي. اڄڪلهه، "فطري تاريخ" مشاهدي جي وضاحت پيش ڪري ٿي جنهن جو مقصد مشهور سامعين لاءِ آهي.

### سماجي سائنس

سماجي سائنس انساني رويي ۽ سماج جي ڪم جو مطالعو آهي. ان ۾ ڪيترائي مضمون آھن جن ۾ شامل آھن پر انتھروپولوجي، اقتصاديات، تاريخ، انساني جاگرافي، سياسي سائنس، نفسيات ۽ سماجيات تائين محدود نه آھن. سماجي سائنسن ۾، ڪيترائي مقابلا ڪندڙ نظرياتي نقطا آھن، جن مان گھڻا مقابلا ڪندڙ تحقيقي پروگرامن جي ذريعي وڌيا ويا آھن جھڙوڪ فنڪشنلسٽ، تڪراري نظريات ۽ سماجيات ۾ تعامل پسند. ماڻهن جي وڏي گروهه يا پيچيده حالتن ۾ ڪنٽرول ٿيل تجربن کي هلائڻ جي حدن جي ڪري، سماجي سائنسدان شايد ٻيا تحقيقي طريقا اختيار ڪري سگھن ٿا جهڙوڪ تاريخي طريقو، ڪيس مطالعو ۽ ڪراس ڪلچرل مطالعو. ان کان علاوه، جيڪڏهن مقدار جي معلومات موجود آهي، سماجي سائنسدان سماجي رشتن ۽ عملن کي بهتر سمجهڻ لاء شمارياتي طريقن تي ڀروسو ڪري سگهن ٿا.

### رسمي سائنس

رسمي سائنس مطالعي جو هڪ علائقو آهي جيڪو رسمي سسٽم استعمال ڪندي علم پيدا ڪري ٿو. هڪ رسمي سرشتو هڪ تجريدي ڍانچو آهي، جيڪو ضابطن جي هڪ سيٽ جي مطابق محورين مان نظريات جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ان ۾ شامل آهي رياضي، نظام جو نظريو (System Theory) ۽ نظرياتي ڪمپيوٽر سائنس. باضابطه علوم ٻين ٻن شاخن سان هڪجهڙائي رکن ٿا علم جي شعبي جي مقصدي، محتاط ۽ منظم مطالعي تي انحصار ڪندي. بهرحال، اهي تجرباتي سائنسن کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته اهي خاص طور تي، تجرباتي ثبوت جي ضرورت کان سواء، انهن جي تجريدي تصورات جي تصديق ڪرڻ لاء دليلن تي انحصار ڪن ٿا. تنهن ڪري رسمي علوم هڪ ترجيحي مضمون آهن ۽ ان جي ڪري، ان تي اختلاف آهي ته ڇا اهي هڪ سائنس آهن؟ تنهن هوندي به، رسمي علوم تجرباتي علوم ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. مثال طور، ڪيلڪيولس، شروعاتي طور تي فزڪس ۾ حرڪت کي سمجهڻ لاء ايجاد ڪيو ويو. قدرتي ۽ سماجي سائنس جيڪي رياضياتي ايپليڪيشنن تي تمام گهڻو انحصار ڪن ٿا انهن ۾ رياضياتي فزڪس، ڪيمسٽري، حياتيات، ماليات ۽ اقتصاديات شامل آهن.

### اطلاقي سائنس

اطلاقي سائنس عملي مقصدن حاصل ڪرڻ لاءِ سائنسي طريقي ۽ علم جو استعمال آهي ۽ ان ۾ مختلف شعبن جهڙوڪ انجنيئرنگ ۽ طب شامل آهن. انجنيئرنگ ايجاد ڪرڻ، ڊزائين ڪرڻ، ٺاهڻ، ساخت ۽ ٽيڪنالاجين لاء سائنسي اصولن جو استعمال آهي. سائنس نئين ٽيڪنالاجي جي ترقي ۾ مدد ڪري سگهي ٿي. طب صحت کي برقرار رکڻ ۽ بحال ڪرڻ، بیماریوں جي روڪٿام، تشخيص ۽ زخم يا بيماري جي علاج ذريعي، مريضن جي سنڀال ڪرڻ جو عمل آهي. لاڳو ٿيل (اطلاقي) سائنس اڪثر ڪري بنيادي سائنسن جي ابتڙ آهن، جيڪي سائنسي نظريات ۽ قانونن کي اڳتي وڌائڻ تي مرکوز آهن جيڪي قدرتي دنيا ۾ واقعن جي وضاحت ۽ اڳڪٿي ڪن ٿا.

ڪمپيوٽيشنل سائنس ڪمپيوٽنگ پاور کي حقيقي دنيا جي حالتن کي نقل ڪرڻ لاءِ لاڳو ڪري ٿي، سائنسي مسئلن جي بهتر سمجھڻ کي فعال ڪرڻ بجاءِ صرف رسمي رياضيات حاصل ڪري سگھي ٿي. مشين لرننگ ۽ مصنوعي ذهانت جو استعمال سائنس ۾ ڪمپيوٽيشنل تعاون جي مرڪزي خصوصيت بڻجي رهيو آهي مثال طور ايجنٽ جي بنياد تي ڪمپيوٽيشنل اقتصاديات، بي ترتيب ٻيلن، موضوع جي ماڊلنگ ۽ پيشنگوئي جي مختلف شڪلين ۾. بهرحال، مشينون اڪيلي ئي علم کي اڳتي وڌائينديون آهن جيئن انهن کي انساني رهنمائي ۽ استدلال جي صلاحيت جي ضرورت هوندي آهي. ۽ اهي ڪجهه سماجي گروهن جي خلاف تعصب متعارف ڪرائي سگهن ٿا يا ڪڏهن ڪڏهن انسانن جي خلاف گهٽ ڪارڪردگي ڏيکاريندا آهن.

### انٽر ڊسيپلينري سائنس

انٽر ڊسيپلينري سائنس ۾ ٻن يا ٻن کان وڌيڪ مضمونن جو ميلاپ شامل آهي، جهڙوڪ بائيو انفارميٽڪس، حياتيات ۽ ڪمپيوٽر سائنس جو ميلاپ يا سنجيدگي واري سائنس. اهو تصور قديم يوناني کان موجود آهي ۽ اهو 20ھین صدي عيسويء ۾ ٻيهر مشهور ٿيو.

## سائنسي تحقيق

سائنسي تحقيق کي يا ته بنيادي يا لاڳو ڪيل تحقيق جي طور تي ليبل ڪري سگهجي ٿو. بنيادي تحقيق علم جي ڳولا آهي ۽ لاڳو ڪيل تحقيق آهي هن علم کي استعمال ڪندي عملي مسئلن جي حل جي ڳولا. اڪثر سمجھه بنيادي تحقيق مان اچي ٿي، جيتوڻيڪ ڪڏهن ڪڏهن لاڳو ڪيل تحقيق خاص عملي مسئلن کي نشانو بڻائيندي آهي. هي ٽيڪنالاجي ترقي جي طرف وٺي ٿو جيڪو اڳ ۾ تصور نه ڪيو ويو هو.

## سائنس جو فلسفو

ڪوهن لاءِ، ٽالميڪ فلڪيات ۾ ايپي سائيڪل جو اضافو هڪ پيراڊم جي اندر ”عام سائنس“ هو، جڏهن ته ڪوپرنيڪن انقلاب, هڪ پيراڊم شفٽ هو.
سائنس جي فلسفي ۾ مختلف مکاتب فکر آهن. سڀ کان وڌيڪ مشهور پوزيشن تجرباتيات آهي، جنهن جو خيال آهي ته علم هڪ عمل ذريعي پيدا ٿئي ٿو جنهن ۾ مشاهدو شامل آهي. سائنسي نظريا مشاهدن کي عام ڪن ٿا. تجرباتيات عام طور تي انڊڪٽيوازم (inductivism), هڪ پوزيشن جيڪا وضاحت ڪري ٿي ته ڪيئن عام نظريات موجود تجرباتي ثبوتن جي محدود مقدار مان ٺاهي سگھجن ٿيون, کي شامل ڪري ٿو. تجربا جا ڪيترائي نسخا موجود آهن، جن ۾ غالباً بيزيانزم ۽ مفروضو ڪٽائيندڙ طريقو آهي.

تجرباتيات، عقليت پسنديءَ جي ابتڙ بيٺو آهي، اهو موقف اصل ۾ ڊيڪارٽ سان جڙيل آهي، جنهن جو خيال آهي ته علم, مشاهدي سان نه, پر انساني عقل جي ذريعي پيدا ٿئي ٿو. تنقيدي عقليت پسندي 20هين صديءَ جي سائنس جو هڪ متضاد طريقو آهي، جنهن جي تعريف پهرين آسٽريائي-برطانوي فلسفي, ڪارل پوپر ڪئي. پوپر ان طريقي کي رد ڪري ڇڏيو آهي جيڪا تجرباتي نظريي ۽ مشاهدي جي وچ ۾ رابطي کي بيان ڪري ٿو. هن دعويٰ ڪئي ته نظريا مشاهدي سان پيدا نه ٿيندا آهن، پر اهو مشاهدو نظرين جي روشنيءَ ۾ ڪيو ويندو آهي ۽ اهو واحد طريقو A جو مشاهدي کان متاثر ٿي سگهي ٿو نظريي A کان پوءِ مشاهدي سان ٽڪراءُ ٿيڻو هو، پر ٿيوري, مشاهدو B کي زنده رهڻو هو. پوپر تجويز ڪئي ته تصديق جي قابليت کي غلطيءَ سان تبديل ڪرڻ جي طور تي سائنسي نظرين جي نشاني جي طور تي، انڊڪشن کي غلطيءَ سان بدلائي تجرباتي طريقي جي طور تي. پوپر وڌيڪ دعوي ڪئي ته، اصل ۾ صرف هڪ عالمگير طريقو آهي، تنقيد جو منفي طريقو, سائنس سان مخصوص ناهي, آزمائش ۽ غلطي، انساني ذهن جي سڀني شين، سائنس، رياضي، فلسفو ۽ آرٽ سميت کي ڍڪيندي آهي.

هڪ ٻيو طريقو، اوزاريت (instrumentalism)، اوزارن جي وضاحت ۽ اڳڪٿي ڪرڻ لاءِ نظريات جي افاديت تي زور ڏئي ٿو. اهو سائنسي نظريات کي بليڪ باڪس، صرف انهن جي ان پٽ (ابتدائي حالتون) ۽ پيداوار (پيشگوئيون) لاڳاپيل هجڻ سان جي طور تي ڏسي ٿو. نتيجن، نظرياتي ادارن ۽ منطقي ڍانچو, اهي شيون آهن جن کي نظرانداز ڪيو وڃي. اوزاريت جي ويجهو تعميري تجرباتيات آهي، جنهن جي مطابق هڪ سائنسي نظريي جي ڪاميابي جو بنيادي معيار اهو آهي ته ڇا اهو مشاهدو ادارن جي باري ۾ چوي ٿو صحيح آهي.

ٿامس ڪوهن دليل ڏنو ته مشاهدي ۽ تشخيص جو عمل هڪ پيراڊم جي اندر ٿئي ٿو، دنيا جي هڪ منطقي طور تي هڪجهڙائي رکندڙ ”پورٽريٽ“ جيڪو ان جي فريمنگ مان ٺهيل مشاهدن سان مطابقت رکي ٿو. هن عام سائنس کي مشاهدي جي عمل ۽ ”پزل حل ڪرڻ“ جي خاصيت قرار ڏنو، جيڪو هڪ پيراڊم ۾ ٿئي ٿو، جڏهن ته انقلابي سائنس تڏهن ٿيندي آهي جڏهن هڪ پيراڊم ٻئي کي پيراڊم شفٽ ۾ ختم ڪري ٿو. هر پيراڊم جا پنهنجا الڳ سوال، مقصد ۽ تشريحون آهن. تمثيلن جي وچ ۾ چونڊ دنيا جي خلاف ٻه يا وڌيڪ "پورٽريٽ" ترتيب ڏيڻ ۽ فيصلو ڪرڻ ۾ شامل آهي ته ڪهڙي مشابهت تمام گهڻي اميد رکندڙ آهي. هڪ پيراڊم شفٽ تڏهن ٿئي ٿو جڏهن مشاهدي جي هڪ وڏي تعداد پراڻي پيراڊم ۾ پيدا ٿئي ٿي ۽ هڪ نئون پيراڊم انهن جو احساس ڪري ٿو. يعني نئين پيراڊم جو انتخاب مشاهدن تي مبني هوندو آهي، جيتوڻيڪ اهي مشاهدا پراڻي پيراڊم جي پس منظر ۾ ڪيا ويندا آهن. ڪوهن لاءِ، ڪنهن تمثيل کي قبول يا رد ڪرڻ هڪ سماجي عمل جيترو ئي هڪ منطقي عمل آهي. جيتوڻيڪ ڪوهن جو موقف رشتيداريءَ مان نه آهي.

آخرڪار، هڪ ٻيو طريقو اڪثر سائنسي شڪ جي بحثن ۾, ”تخليق سائنس“ جهڙين متضاد تحريڪن جي خلاف, "ميٿڊولوجيڪل نيچرلزم" بيان ڪيو ويو آهي. فطرت پرستن جو خيال آهي ته قدرتي ۽ مافوق الفطرت ۾ فرق ڪرڻ گهرجي ۽ سائنس کي قدرتي وضاحتن تائين محدود رکڻ گهرجي. ميٿڊولوجيڪل نيچرلزم برقرار رکي ٿو ته سائنس کي تجرباتي مطالعي ۽ آزاد تصديق جي سخت پيروي ڪرڻ جي ضرورت آهي.

ڪيترائي سوال انساني ذهن ۾ اُڀرندا رهن ٿا. ظاهر آهي ته جڏهن به ماڻهوءَ جي ذهن ۾ ڪي سوال پيدا ٿيندا ته سندس ذهن انهن جا جواب به ڳوليندو. انهيءَ ذهني ڳولا ۽ جاچ کي عام سائنسي ٻوليءَ ۾ ”سائنسي کوجنا“ ڪوٺيندا آهن. قرآن پاڪ ۾ ته ان ڳالهه جو خاص تاڪيد ڪيل آهي ته ”اي انسان، تون سج، چنڊ، تارن ۽ مُندن تي ويچار ڇو نٿو ڪرين؟“

ڏاها ماڻهو قدرت جي ڳالهين تي ويچار ڪندا هئا, يعني کوجنا ڪندا هئا. اهڙيءَ ريت آخرڪار پنهنجي ذهن ۾ پيدا ٿيل سوالن جا جواب ڳولي لهندا هئا. هر کوجنا کان پوءِ کين نئين نئين ڄاڻ ملندي هئي. اِن سوچ ۽ کوجنا واري عمل کي ئي سائنس چئجي ٿو. سائنس نئين دؤر جو لفظ آهي. ڪابه شيءِ هڪدم وجود ۾ ڪانه ٿي اچي، اُن لاءِ ورهين جا ورهيه جاکوڙ ۽ جستجو ڪرڻي پوي ٿي. ائين به ناهي ته هر ڪا کوجنا، هر ڪا جاکوڙ هڪ ئي وقت ۾ هڪ انسان جي هٿان ٿي ٿئي. پهرين ڪنهن انسان کي اندر مان ڪو ويچار ايندو آهي، اُن ويچار کي ڏسي، ٻڌي، ٻيو ماڻهو وري ٻه وکون اڳتي وڌندو ۽ پوءِ اهو سلسلو اڳتي وڌي، ڪنهن نه ڪنهن ماڳ تي وڃي پڄندو، نتيجي ۾ ڪانه ڪا نئين شئي وجود ۾ اچيو وڃي.

## سائنسي ڪميونٽي

سائنسي ڪميونٽي سائنسدانن جو هڪ نيٽ ورڪ آهي جيڪو سائنسي تحقيق ڪري ٿو. ڪميونٽي ننڍن گروهن تي مشتمل آهي جيڪي سائنسي شعبن ۾ ڪم ڪري رهيا آهن. ماهرن جو جائزو وٺڻ سان، جرنلز ۽ ڪانفرنسن ۾ بحث مباحثي ذريعي، سائنسدانن نتيجن جي تشريح ڪرڻ وقت تحقيقي طريقي ۽ مقصد جي معيار کي برقرار رکندا آهن.

### سائنسدان

**ميري ڪيوري** پهرين شخص هئي جنهن کي ٻه ڀيرا نوبل انعام ڏنو ويو: سال 1903ع ۾ **فزڪس** ۽ سال 1911ع ۾ **ڪيمسٽري** ۾
سائنسدان اهي شخصيتون آهن جيڪي، دلچسپي جي شعبي ۾، علم کي اڳتي وڌائڻ لاءِ سائنسي تحقيق ڪن ٿيون. جديد دور ۾، ڪيترن ئي پيشه ور سائنسدانن کي تعليمي ترتيب ۾ تربيت ڏني ويندي آهي ۽ مڪمل ٿيڻ تي، هڪ اڪيڊمي ڊگري ڏني ويندي آهي، جيڪا ۾ اعليٰ درجي جي ڊاڪٽريٽ، جيئن ته ڊاڪٽر آف فلاسافي يا پي ايڇ ڊي، هوندي آهي. ڪيترائي سائنسدان معيشت جي مختلف شعبن جهڙوڪ اڪيڊمي، صنعت، حڪومت، ۽ غير منافع بخش تنظيمن ۾ ڪيريئر جي پيروي ڪندا آهن.

سائنسدانن حقيقت جي باري ۾ هڪ مضبوط تجسس ۽ صحت، مانهن، ماحول، يا صنعتن جي فائدي لاءِ سائنسي علم کي لاڳو ڪرڻ جي خواهش ڏيکارن ٿا. ٻين حوصلي افزائين ۾ انهن جي ساٿين جي طرفان سڃاڻپ ۽ عزت افزائي شامل آهن. جديد دور ۾، ڪيترن ئي سائنسدانن سائنس جي شعبي کي ترقي ڏنا آهن ۽ معيشت جي مختلف شعبن جهڙوڪ تعليم، صنعت، حڪومت ۽ غير منافع بخش ماحول ۾ ڪيريئر جي پيروي ڪئي آهي.

سائنس تاريخي طور تي، قابل ذڪر استثنا سان، مردن جي تسلط وارو ميدان رهيو آهي. سائنس ۾ عورتن کي سائنس ۾ گهڻو تبعيض جو سامنا ڪندو پيو، جيترو انهن مردن جي تسلط واري سماج جي ٻين علائقن ۾ ڪيو. مثال طور، عورتن کي اڪثر نوڪري جا موقعا نه ڏنا ويا ۽ انهن جي ڪم جي ڪريڊٽ کان انڪار ڪيو ويو. سائنس ۾ عورتن جي ڪاميابين کي گھريلو دائري ۾ مزدورن جي طور تي سندن روايتي ڪردار جي خلاف ورزي سان منسوب ڪيو ويو آهي.

### سکيا واري سوسائٽيون

"پروشيئن اڪيڊمي آف سائنسز" جي 200 هين سالگرهه ۾ سائنسدانن جي تصوير، سال 1900ع
سائنسي سوچ ۽ تجربا جي رابطي ۽ واڌاري لاءِ سکيا وارا سماج ريناسنس کان وٺي موجود آهن. ڪيترائي سائنسدان هڪ سکيا سماج سان تعلق رکن ٿا جيڪي پنهنجي سائنسي نظم و ضبط، پيشي يا لاڳاپيل مضمونن جي گروهه کي فروغ ڏين ٿا. رڪنيت يا ته سڀني لاءِ کليل هجي يا سائنسي سند جي ضرورت هجي يا اليڪشن ذريعي ڏني وڃي. سائنسي سوسائٽيون وڌيڪ تر غير منافع بخش تنظيمون آهن ۽ ڪيتريون ئي پيشه ور تنظيمون پڻ آهن. انهن جي سرگرمين ۾ عام طور تي نئين تحقيقي نتيجن جي پيشڪش ۽ بحث لاءِ باقاعده ڪانفرنسون منعقد ڪرڻ ۽ انهن جي نظم و ضبط ۾ علمي جرنلز کي شايع ڪرڻ يا اسپانسر ڪرڻ شامل آهن. ڪجهه سوسائٽيون پيشه ور ادارن طور ڪم ڪن ٿيون، انهن جي ميمبرن جي سرگرمين کي عوامي مفاد ۾، يا رڪنيت جي اجتماعي مفاد ۾ منظم ڪن ٿيون.

سائنس جي پروفيشنلائيزيشن، 19هين صدي عيسويء ۾ شروع ٿي، جزوي طور تي سائنس جي قومي اڪيڊميز جي ٺهڻ سان فعال ٿي، جهڙوڪ سال 1603ع ۾ اطالوي اڪيڊميا ڊي لينسئي، سال 1660ع ۾ برطانوي رائل سوسائٽي، سال 1666ع ۾ فرانسيسي اڪيڊمي آف سائنسز، 1863ع ۾ آمريڪي نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز، سال 1911ع ۾ جرمن ڪيزر ولهيلم سوسائٽي ۽ سال 1949ع ۾ چائنيز اڪيڊمي آف سائنسز. بين الاقوامي سائنسي تنظيمون، جهڙوڪ انٽرنيشنل سائنس ڪائونسل، سائنس جي ترقي لاءِ بين الاقوامي تعاون لاءِ وقف آهن.

### انعام

سائنس انعام عام طور تي انهن شخصيتن يا تنظيمن کي ڏنو ويندو آهي جيڪي نظم و ضبط ۾ اهم ڪردار ادا ڪيا آهن. اهي اڪثر معزز ادارن پاران ڏنل آهن؛ اهڙيءَ طرح هڪ سائنسدان لاءِ ان کي حاصل ڪرڻ هڪ وڏو اعزاز سمجهيو ويندو آهي. ريناسنس جي شروعات کان وٺي، سائنسدان اڪثر ڪري تمغال، رقمن ۽ عنوان سان نوازيا ويا آهن. نوبل انعام، هڪ وڏي پيماني تي معزز انعام، هر سال انهن کي نوازيو ويندو آهي جن طب، فزڪس ۽ ڪيمسٽري جي شعبن ۾ وڏي سائنسي ترقي حاصل ڪئي آهي.

## سماج

### Funding and policies

Budget of NASA as percentage of United States federal budget, peaking at 4.4% in 1966 and slowly declining since
Scientific research is often funded through a competitive process in which potential research projects are evaluated and only the most promising receive funding. Such processes, which are run by government, corporations, or foundations, allocate scarce funds. Total research funding in most developed countries is between 1.5% and 3% of GDP. In the OECD, around two-thirds of research and development in scientific and technical fields is carried out by industry, and 20% and 10%, respectively, by universities and government. The government funding proportion in certain fields is higher, and it dominates research in social science and the humanities. In less developed nations, the government provides the bulk of the funds for their basic scientific research.

Many governments have dedicated agencies to support scientific research, such as the National Science Foundation in the United States, the National Scientific and Technical Research Council in Argentina, Commonwealth Scientific and Industrial Research Organization in Australia, National Centre for Scientific Research in France, the Max Planck Society in Germany, and National Research Council in Spain. In commercial research and development, all but the most research-orientated corporations focus more heavily on near-term commercialisation possibilities than research driven by curiosity.

Science policy is concerned with policies that affect the conduct of the scientific enterprise, including research funding, often in pursuance of other national policy goals such as technological innovation to promote commercial product development, weapons development, health care, and environmental monitoring. Science policy sometimes refers to the act of applying scientific knowledge and consensus to the development of public policies. In accordance with public policy being concerned about the well-being of its citizens, science policy's goal is to consider how science and technology can best serve the public. Public policy can directly affect the funding of capital equipment and intellectual infrastructure for industrial research by providing tax incentives to those organisations that fund research.

### Education and awareness

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسوسائنس**,** Public awareness of science**۽** Science journalism
Dinosaur exhibit in the Houston Museum of Natural Science
Science education for the general public is embedded in the school curriculum, and is supplemented by online pedagogical content (for example, YouTube and Khan Academy), museums, and science magazines and blogs. Major organizations of scientists such as the American Association for the Advancement of Science (AAAS) consider the sciences to be a part of the liberal arts traditions of learning, along with philosophy and history. Scientific literacy is chiefly concerned with an understanding of the scientific method, units and methods of measurement, empiricism, a basic understanding of statistics (correlations, qualitative versus quantitative observations, aggregate statistics), and a basic understanding of core scientific fields such as physics, chemistry, biology, ecology, geology, and computation. As a student advances into higher stages of formal education, the curriculum becomes more in depth. Traditional subjects usually included in the curriculum are natural and formal sciences, although recent movements include social and applied science as well.

The mass media face pressures that can prevent them from accurately depicting competing scientific claims in terms of their credibility within the scientific community as a whole. Determining how much weight to give different sides in a scientific debate may require considerable expertise regarding the matter. Few journalists have real scientific knowledge, and even beat reporters who are knowledgeable about certain scientific issues may be ignorant about other scientific issues that they are suddenly asked to cover.

Science magazines such as *New Scientist*, *Science & Vie*, and *Scientific American* cater to the needs of a much wider readership and provide a non-technical summary of popular areas of research, including notable discoveries and advances in certain fields of research. The science fiction genre, primarily speculative fiction, can transmit the ideas and methods of science to the general public. Recent efforts to intensify or develop links between science and non-scientific disciplines, such as literature or poetry, include the *Creative Writing Science* resource developed through the Royal Literary Fund.

### Anti-science attitudes

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوAntiscience
While the scientific method is broadly accepted in the scientific community, some fractions of society reject certain scientific positions or are sceptical about science. Examples are the common notion that COVID-19 is not a major health threat to the US (held by 39% of Americans in August 2021) or the belief that climate change is not a major threat to the US (also held by 40% of Americans, in late 2019 and early 2020). Psychologists have pointed to four factors driving rejection of scientific results:

* Scientific authorities are sometimes seen as inexpert, untrustworthy, or biased.
* Some marginalised social groups hold anti-science attitudes, in part because these groups have often been exploited in unethical experiments.
* Messages from scientists may contradict deeply held existing beliefs or morals.
* The *delivery* of a scientific message may not be appropriately targeted to a recipient's learning style.

Anti-science attitudes often seem to be caused by fear of rejection in social groups. For instance, climate change is perceived as a threat by only 22% of Americans on the right side of the political spectrum, but by 85% on the left. That is, if someone on the left would not consider climate change as a threat, this person may face contempt and be rejected in that social group. In fact, people may rather deny a scientifically accepted fact than lose or jeopardise their social status.

### Politics

Public opinion on global warming in the United States by political partyAttitudes towards science are often determined by political opinions and goals. Government, business and advocacy groups have been known to use legal and economic pressure to influence scientific researchers. Many factors can act as facets of the politicisation of science such as anti-intellectualism, perceived threats to religious beliefs, and fear for business interests. Politicization of science is usually accomplished when scientific information is presented in a way that emphasises the uncertainty associated with the scientific evidence. Tactics such as shifting conversation, failing to acknowledge facts, and capitalising on doubt of scientific consensus have been used to gain more attention for views that have been undermined by scientific evidence. Examples of issues that have involved the politicisation of science include the global warming controversy, health effects of pesticides, and health effects of tobacco.

## پڻ ڏسو

* باب:سائنس
* باب:طرزيات
* سائنس تي تنقيد
* سائنسي پيشن جي فهرست
* سائنس ۾ سالن جي فهرست
* لاگولوجي (سائنس)
* سائنس (وڪي ورسٽي)
* سائنسي وحدت

## خارجي لنڪس

## حوالا