# ڊيٽابيس

هڪ ايس ڪيو ايل چونڊ بيان ۽ ان جو نتيجو
**ڊيٽابيس**(**Database**):ڪمپيوٽنگ ۾، **ڊيٽابيس** ڊيٽا جو هڪ منظم مجموعو هوندو آهي يا ڊيٽا اسٽور جو هڪ قسم هوندو آهي، جيڪو **ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم** (**DBMS**) جي استعمال تي ٻڌل هوندو آهي۔ اهو سافٽويئر هوندو آهي، جيڪو آخري استعمال ڪندڙن، ايپليڪيشنن ۽ خود ڊيٽابيس سان رابطو ڪري ڊيٽا کي گڏ ڪرڻ ۽ ان جو تجزيو ڪرڻ لاءِ ڪم ڪندو آهي۔ ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم (ڊي بي ايم ايس) ۾ اهي بنيادي سهولتون به شامل هونديون آهن، جيڪي ڊيٽابيس جي انتظام لاءِ مهيا ڪيون وينديون آهن۔ ڊيٽابيس، ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم (ڊي بي ايم ايس) ۽ لاڳاپيل ايپليڪيشنن جي گڏيل مجموعي کي **ڊيٽابيس سسٽم** چيو وڃي ٿو۔ گهڻو ڪري "ڊيٽابيس" جو اصطلاح غير رسمي طور ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم (ڊي بي ايم ايس)، ڊيٽابيس سسٽم يا ڊيٽابيس سان لاڳاپيل ڪنهن ايپليڪيشن لاءِ به استعمال ٿيندو آهي۔

ان کان اڳ جو ڊيٽا جي ڊجيٽل اسٽوريج ۽ واپسي عام ٿي وڃي، انڊيڪس ڪارڊ ڊيٽا اسٽوريج لاءِ مختلف قسمن جي استعمالن ۽ ماحولن ۾ ڪم ايندا هئا: گهرن ۾ ترڪيبون، خريداري جون فهرستون، رابطي جي معلومات ۽ ٻي تنظيمي ڄاڻ محفوظ ڪرڻ لاءِ؛ ڪاروبار ۾ پيشڪشيءَ جا نوٽ، منصوبي بابت تحقيق ۽ نوٽس، ۽ رابطي جي معلومات لاءِ؛ اسڪولن ۾ فليش ڪارڊن يا ٻين بصري مددن طور؛ ۽ علمي تحقيق ۾ اهڙي ڊيٽا محفوظ ڪرڻ لاءِ جهڙوڪ ڪتابي حوالا يا ڪارڊ فائيل ۾ نوٽس۔ پيشورانه ڪتابي اشاريه ٺاهيندڙ ڪتابن جا اشاريه تيار ڪرڻ لاءِ انڊيڪس ڪارڊ استعمال ڪندا هئا، جيستائين 1980ع ۽ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ انهن جي جاءِ انڊيڪسنگ سافٽويئر نه ورتي۔

ننڍا ڊيٽابيس فائيل سسٽم تي محفوظ ڪري سگهجن ٿا، جڏهن⁠تہ وڏا ڊيٽابيس ڪمپيوٽر ڪلسٽرن يا ڪلاوڊ اسٽوريج تي هلن ٿا۔ ڊيٽابيسن جي جوڙجڪ ۾ رسمي طريقا ۽ عملي پهلو ٻئي شامل هوندا آهن، جن ۾ ڊيٽا ماڊلنگ، ڊيٽا جي اثرائتي نمائندگي ۽ اسٽوريج، ڪوئري ٻوليون، حساس ڊيٽا جي سيڪيورٽي ۽ رازداري، ۽ ورهايل ڪمپيوٽنگ جا مسئلا شامل آهن، جن ۾ هم وقت رسائي ۽ خرابي-برداشت جي سهڪار جهڙا معاملا پڻ شامل آهن۔

ڪمپيوٽر سائنسدان ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽمن کي انهن ڊيٽابيس ماڊلن جي بنياد تي درجا بندي ڪري سگهن ٿا، جن کي اهي سهارو ڏين ٿا۔ تعلقاتي ڊيٽابيس 1980ع واري ڏهاڪي ۾ غالب ٿي ويا۔ اهي ڊيٽا کي قطارن ۽ ڪالمن جي صورت ۾، ٽيبلن جي هڪ سلسلي اندر ترتيب ڏين ٿا، ۽ انهن مان وڏي اڪثريت ڊيٽا لکڻ ۽ ان بابت سوال ڪرڻ لاءِ ايس ڪيو ايل استعمال ڪري ٿي۔ 2000ع واري ڏهاڪي ۾ غير تعلقاتي ڊيٽابيس مشهور ٿيا، جن کي گڏيل طور نو ايس ڪيو ايل چيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي مختلف پڇاڳاڇا واريون ٻوليون استعمال ڪن ٿا۔

## اصطلاحي وضاحت ۽ جائزو

رسمي طور تي، "ڊيٽابيس" مان مراد لاڳاپيل ڊيٽا جو اهڙو مجموعو آهي، جنهن تائين رسائي هڪ "ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم" (DBMS) جي ذريعي حاصل ڪئي ويندي آهي، جيڪو ڪمپيوٽر سافٽويئر جو هڪ گڏيل نظام آهي، جيڪو استعمال ڪندڙن کي هڪ يا وڌيڪ ڊيٽابيسن سان رابطو ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو ۽ ڊيٽابيس ۾ موجود سموري ڊيٽا تائين رسائي فراهم ڪري ٿو (جيتوڻيڪ ڪجهه پابنديون ٿي سگهن ٿيون جيڪي مخصوص ڊيٽا تائين رسائي کي محدود ڪن). ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم اهڙا مختلف ڪم مهيا ڪري ٿو جيڪي وڏي مقدار ۾ معلومات جي داخلا، ذخيرو ڪرڻ ۽ واپس حاصل ڪرڻ کي ممڪن بڻائين ٿا ۽ ان معلومات کي منظم ڪرڻ جا طريقا فراهم ڪن ٿا.

انهن ٻنهي جي ويجهي لاڳاپي سبب، "ڊيٽابيس" جو اصطلاح اڪثر غيررسمي طور تي ڊيٽابيس ۽ ان کي سنڀاليندڙ ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم ٻنهي لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.

پيشاور معلوماتي ٽيڪنالاجي جي دنيا کان ٻاهر، "ڊيٽابيس" جو اصطلاح اڪثر ڪنهن به لاڳاپيل ڊيٽا جي مجموعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي (جهڙوڪ اسپريڊ شيٽ يا ڪارڊ انڊيڪس)، ڇاڪاڻ ته سائيز ۽ استعمال جون گهرجون عام طور تي ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم جي استعمال کي ضروري بڻائين ٿيون.
موجوده ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم مختلف ڪم مهيا ڪن ٿا جيڪي ڊيٽابيس ۽ ان جي ڊيٽا جي انتظام کي ممڪن بڻائين ٿا، جن کي چار بنيادي فعالي گروپن ۾ ورهائي سگهجي ٿو:

* **ڊيٽا جي تعريف** – اهڙين وضاحتن جي تخليق، تبديلي ۽ خاتمو، جيڪي بيان ڪن ٿيون ته ڊيٽا کي ڪيئن ترتيب ڏنو ويندو.
* **اپڊيٽ** – خود ڊيٽا جي داخلا، تبديلي ۽ حذف ڪرڻ.
* **واپسي حاصل ڪرڻ** – مخصوص معيارن مطابق ڊيٽا چونڊڻ (مثال طور سوال، درجي بندي ۾ جاءِ، يا ٻين ڊيٽا سان لاڳاپي جي بنياد تي) ۽ ان ڊيٽا کي سڌو استعمال ڪندڙ کي مهيا ڪرڻ، يا ان کي وڌيڪ پروسيسنگ لاءِ ڊيٽابيس پاڻ يا ٻين ايپليڪيشنن لاءِ دستياب بڻائڻ. حاصل ڪيل ڊيٽا کي بغير تبديلي جي سڌي صورت ۾ مهيا ڪري سگهجي ٿو جيئن اهو ڊيٽابيس ۾ محفوظ آهي، يا نئين صورت ۾ جيڪا ان کي تبديل ڪري يا ٻين موجود ڊيٽا سان گڏائي حاصل ڪئي وئي هجي.
* **انتظام** – استعمال ڪندڙن جي رجسٽريشن ۽ نگراني، ڊيٽا جي حفاظت جو نفاذ، ڪارڪردگي جي نگراني، ڊيٽا جي سالميت کي برقرار رکڻ، گڏيل رسائي جي ڪنٽرول سان لاڳاپيل معاملن کي سنڀالڻ، ۽ اهڙي معلومات کي بحال ڪرڻ جيڪا ڪنهن حادثي جهڙوڪ اوچتي نظامي ناڪامي سبب خراب ٿي وئي هجي.

ڊيٽابيس ۽ ان جو ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم ٻنهي هڪ مخصوص ڊيٽابيس ماڊل جي اصولن تي عمل ڪن ٿا. "ڊيٽابيس سسٽم" مان مراد گڏيل طور تي ڊيٽابيس ماڊل، ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم، ۽ ڊيٽابيس آهي.

جسماني طور تي، ڊيٽابيس سرور اهڙا خاص ڪمپيوٽر هوندا آهن جيڪي اصل ڊيٽابيسن کي محفوظ ڪن ٿا ۽ صرف ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم ۽ ان سان لاڳاپيل سافٽويئر هلائين ٿا. ڊيٽابيس سرور عام طور تي ملٽي پروسيسر ڪمپيوٽر هوندا آهن، جن وٽ وڏي ميموري ۽ ريڊ (RAID) ڊسڪ ايري مستحڪم ذخيرو لاءِ استعمال ٿيندي آهي. هارڊويئر ڊيٽابيس تيز ڪندڙ، جيڪي هڪ يا وڌيڪ سرورن سان تيز رفتار چينل ذريعي ڳنڍيل هوندا آهن، وڏي مقدار واري ٽرانزيڪشن پروسيسنگ سسٽم ماحول ۾ پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم گهڻن ڊيٽابيس ايپليڪيشنن جي مرڪز ۾ هوندا آهن. ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم اهڙي ريت ٺهي سگهن ٿا جو اهي هڪ ڪسٽم ملٽي ٽاسڪنگ ڪرنل تي ٻڌل هجن جنهن ۾ ڪمپيوٽر نيٽورڪنگ جي مدد شامل هجي، پر جديد ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم عام طور تي معياري آپريٽنگ سسٽم تي ڀاڙين ٿا ته جيئن اهي ڪم مهيا ڪيا وڃن.
ڇاڪاڻ ته ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم هڪ اهم مارڪيٽ جو حصو آهن، تنهنڪري ڪمپيوٽر ۽ اسٽوريج ٺاهيندڙ ڪمپنيون اڪثر ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم جي گهرجن کي پنهنجي ترقياتي منصوبن ۾ نظر ۾ رکن ٿيون.

ڊيٽابيس ۽ ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم کي انهن جي سپورٽ ڪيل ڊيٽابيس ماڊلن (جهڙوڪ رليشنل ڊيٽابيس يا ايڪس ايم ايل)، انهن ڪمپيوٽرن جي قسمن (جهڙوڪ سرور ڪلسٽر کان وٺي موبائل فون تائين)، ڊيٽابيس تائين رسائي لاءِ استعمال ٿيندڙ سوالن جي ٻولين (جهڙوڪ SQL يا ايڪس ڪوئري)، ۽ انهن جي اندروني انجنيئرنگ جي بنياد تي درجابندي ڪري سگهجي ٿي، جيڪا ڪارڪردگي، اسڪيليبيليٽي، مضبوطي، ۽ حفاظت تي اثر انداز ٿئي ٿي.

## تاريخ

ڊيٽابيسن ۽ انهن سان لاڳاپيل ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم جي سائيزن، صلاحيتن، ۽ ڪارڪردگيءَ ۾ درجنن جي حساب سان واڌ ٿي آهي. ڪارڪردگيءَ ۾ اهي واڌارا پروسيسرن، ڪمپيوٽر ياداشت، ڪمپيوٽر ذخيرو، ۽ ڪمپيوٽر نيٽورڪن جي شعبن ۾ ٽيڪنالاجيءَ جي ترقي سبب ممڪن ٿيا. ڊيٽابيس جو تصور سڌي رسائي وارن ذخيرو ڪندڙ وسيلن، جهڙوڪ مقناطيسي ڊسڪن، جي ظاهر ٿيڻ سان ممڪن ٿيو، جيڪي 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري وڏي پيماني تي دستياب ٿيا؛ ان کان اڳ وارا نظام مقناطيسي ٽيپ تي ڊيٽا جي تسلسلي ذخيريداري تي ڀاڙيندا هئا. ڊيٽابيس ٽيڪنالاجيءَ جي پوءِ واري ترقي کي ڊيٽا ماڊل يا ڍانچي جي بنياد تي ٽن دورن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: رهنمائي وارو، SQL/رليشنل، ۽ بعد-رليشنل.

شروعاتي ٻن اهم رهنمائي وارن ڊيٽا ماڊلن ۾ درجاوار ماڊل ۽ ڪوڊاسل ماڊل (نيٽورڪ ماڊل) شامل هئا. انهن جي خاصيت اها هئي ته هڪ ريڪارڊ مان ٻئي ريڪارڊ تائين لاڳاپا پيروي ڪرڻ لاءِ پوائنٽرن (اڪثر جسماني ڊسڪ پتن) جو استعمال ڪيو ويندو هو.
رليشنل ماڊل، جيڪو پهريون ڀيرو 1970ع ۾ ايڊگر ايف ڪوڊ طرفان پيش ڪيو ويو، هن روايت کان الڳ ٿيو، ڇو ته هن زور ڏنو ته ايپليڪيشنن کي ڳنڍڻين جي پيروي ڪرڻ بدران مواد جي بنياد تي ڊيٽا ڳولڻ گهرجي. رليشنل ماڊل حساب ڪتاب جي دفتر جهڙين جدولن جا مجموعا استعمال ڪري ٿو، جن مان هر جدول مختلف قسم جي اداري لاءِ هوندي آهي. 1980ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ئي ڪمپيوٽنگ هارڊويئر ايترو سگهارو ٿيو جو رليشنل نظامن (ڊي بي ايم ايس ۽ ايپليڪيشنن سميت) جي وسيع پيماني تي تنصيب ممڪن ٿي سگهي. تنهن هوندي، 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين رليشنل نظام سڀني وڏي پيماني جي ڊيٽا پروسيسنگ ايپليڪيشنن ۾ غالب ٿي ويا، ۽ بمطابق

2018

```
اهي اڃا تائين غالب آهن: آئي بي ايم ڊي بي 2، اوريڪل، ماءِ ايس ڪيو ايل، ۽ مائڪروسافٽ ايس ڪيو ايل سرور سڀ کان وڌيڪ ڳولها ڪيل ڊي بي ايم ايس آهن. غالب ڊيٽابيس ٻولي، يعني رليشنل ماڊل لاءِ معياري ٿيل SQL، ٻين ڊيٽا ماڊلن لاءِ ڊيٽابيس ٻولين تي پڻ اثرانداز ٿي آهي.
```

آبجڪٽ ڊيٽابيس 1980ع واري ڏهاڪي ۾ آبجڪٽ-رليشنل امپيڊنس مس ميچ جي تڪليف تي ضابطو آڻڻ لاءِ تيار ڪيا ويا، جنهن سبب "بعد-رليشنل" جو اصطلاح وجود ۾ آيو ۽ گڏوگڏ ملي جلي آبجڪٽ-رليشنل ڊيٽابيسن جي ترقي به ٿي.
2000ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾ بعد-رليشنل ڊيٽابيسن جي ايندڙ نسل کي نو ايس ڪيو ايل ڊيٽابيس چيو ويو، جن تيز ڪي-ويليو اسٽور ۽ دستاويز-مرڪوز ڊيٽابيس متعارف ڪرايا. هڪ مقابلي واري "ايندڙ نسل" کي نيو ايس ڪيو ايل ڊيٽابيس چيو ويو، جن نوان نفاذ متعارف ڪرايا جيڪي رليشنل/SQL ماڊل کي برقرار رکندا هئا ۽ ساڳئي وقت تجارتي طور موجود رليشنل ڊي بي ايم ايس جي مقابلي ۾ NoSQL جهڙي اعليٰ ڪارڪردگي حاصل ڪرڻ جو مقصد رکندا هئا.

### 1960ع وارو ڏهاڪو، رهنمائي وارو ڊي بي ايم ايس

وڌيڪ ڏسو: نيويگيشن واري ڊيٽابيس
رهنمائي واريڪوڊاسل ڊيٽابيس ماڊل جو بنيادي ڍانچو
*ڊيٽابيس* جي اصطلاح جو استعمال سڌي رسائي واري ذخيريداري (ڊسڪ ۽ ڊرم) جي دستيابيءَ سان گڏ 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ کان شروع ٿيو. هن اصطلاح ماضيءَ جي ٽيپ-بنياد نظامن جي مقابلي کي ظاهر ڪيو، ڇاڪاڻ ته هاڻي روزاني بيچ پروسيسنگ بدران گڏيل ۽ تعاملي استعمال ممڪن ٿيو. آڪسفورڊ انگريزي لغت ڪيليفورنيا جي سسٽم ڊيولپمينٽ ڪارپوريشن جي 1962ع واري رپورٽ کي پهريون حوالو ڏئي ٿي، جنهن ۾ "ڊيٽا-بيس" جو اصطلاح هڪ مخصوص فني معنيٰ ۾ استعمال ڪيو ويو.
جڏهن ڪمپيوٽر رفتار ۽ صلاحيت ۾ وڌيا، تڏهن ڪيترائي عام مقصد وارا ڊيٽابيس نظام ظاهر ٿيا؛ 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين انهن مان ڪيترائي نظام تجارتي استعمال ۾ اچي چڪا هئا. هڪ معيار بابت دلچسپي وڌڻ لڳي، ۽ اهڙين شين مان هڪ جي ليکڪ چارلس بيچمين، يعني انٽيگريٽيڊ ڊيٽا اسٽور (آء ڊي ايس)، ڊيٽابيس ٽاسڪ گروپ جو بنياد وڌو، جيڪو ڪوڊاسل اندر اهو گروپ هو جيڪو ڪوبول جي تخليق ۽ معياريڪاريءَ جو ذميوار هو. 1971ع ۾ ڊيٽابيس ٽاسڪ گروپ پنهنجو معيار پيش ڪيو، جيڪو عام طور تي *ڪوڊاسل طريقيڪار* جي نالي سان مشهور ٿيو، ۽ ٿوري ئي وقت ۾ هن طريقيڪار تي ٻڌل ڪيترائي تجارتي پيداوارون مارڪيٽ ۾ اچي ويون.
ڪوڊاسل طريقيڪار ايپليڪيشنن کي هڪ ڳنڍيل ڊيٽا مجموعي ۾ رهنمائي سان گهمڻ جي صلاحيت ڏيندو هو، جيڪو هڪ وڏي نيٽورڪ جي صورت ۾ ٺهيل هوندو هو. ايپليڪيشنون ٽن طريقن مان ڪنهن هڪ ذريعي ريڪارڊ ڳولي سگهنديون هيون:

1. پرائمري ڪي key جي استعمال سان (جنهن کي CALC ڪي چيو ويندو هو، ۽ عام طور تي هيشنگ جي ذريعي لاڳو ڪيو ويندو هو)
2. هڪ ريڪارڊ مان ٻئي ريڪارڊ تائين لاڳاپن (جن کي *سيٽس* چيو ويندو هو) جي رهنمائي ڪندي
3. سڀني ريڪارڊن کي تسلسلي ترتيب سان اسڪين ڪندي

پوءِ وارن نظامن ۾ متبادل رسائي جا رستا مهيا ڪرڻ لاءِ بي-شجرو شامل ڪيا ويا. ڪيترن ئي ڪوڊاسل ڊيٽابيسن ۾ آخري استعمال ڪندڙن لاءِ اعلانيه سوالن جي ٻولي پڻ شامل ڪئي وئي (جيڪا رهنمائي واري اي پي آء کان الڳ هئي). تنهن هوندي، ڪوڊاسل ڊيٽابيس پيچيده هئا، ۽ ڪارآمد ايپليڪيشنون تيار ڪرڻ لاءِ گهڻي تربيت ۽ ڪوشش جي ضرورت پوندي هئي.
آئي بي ايم وٽ پڻ 1966ع ۾ پنهنجو ڊي بي ايم ايس هو، جيڪو معلوماتي انتظامي نظام (IMS) جي نالي سان مشهور هو. آء ايم ايس اپولو پروگرام لاءِ سسٽم/360 تي لکيل سافٽويئر جي هڪ ترقي يافته صورت هئي. آء ايم ايس تصور ۾ عام طور ڪوڊاسل جهڙو هو، پر هن ڊيٽا جي رهنمائي لاءِ ڪوڊاسل جي نيٽورڪ ماڊل بدران هڪ سخت درجاوار ڍانچو استعمال ڪيو. ٻنهي تصورن کي پوءِ ڊيٽا تائين رسائي جي انداز سبب رهنمائي وارا ڊيٽابيس چيو ويو؛ هي اصطلاح بيچمين جي 1973ع جي ٽرنگ ايوارڊ واري پيشڪش *دي پروگرامر ايز نيويگيٽر* سان مشهور ٿيو. آء ايم ايس کي آئي بي ايم هڪ درجاوار ڊيٽابيس طور درجابند ڪري ٿو. آء ڊي ايم ايس ۽ سنڪام نظامن جي ٽوٽل ڊيٽابيسن کي نيٽورڪ ڊيٽابيس چيو وڃي ٿو. 2014 وارو آء ايم ايس اڃا تائين استعمال ۾ آهي.

### 1970ع وارو ڏهاڪو، رليشنل ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم

ايڊگر ايف ڪوڊ سان جوزي، ڪيليفورنيا ۾ آئي بي ايم ۾ ڪم ڪندو هو، هڪ اهڙي آفيس ۾ جيڪا بنيادي طور هارڊ ڊسڪ نظامن جي ترقيءَ ۾ مصروف هئي. هو ڪوڊاسل طريقيڪار جي رهنمائي واري ماڊل کان مطمئن نه هو، خاص طور تي "ڳولا" واري سهولت جي کوٽ سبب. 1970ع ۾، هن ڪيترائي مقالا لکيا جن ۾ ڊيٽابيس جي تعمير لاءِ هڪ نئون طريقيڪار بيان ڪيو ويو، جيڪو آخرڪار انقلابي مقالي *A Relational Model of Data for Large Shared Data Banks* تي ختم ٿيو.

هن مقالي ۾ وڏي ڊيٽابيس کي محفوظ ڪرڻ ۽ ان سان ڪم ڪرڻ لاءِ هڪ نئون نظام بيان ڪيو ويو. ڪوڊاسل وانگر آزاد-صورت ريڪارڊن جي ڪنهن قسم جي ڳنڍيل فهرست ۾ ريڪارڊ رکڻ بدران، ڪوڊ جو خيال اهو هو ته ڊيٽا کي ڪيترين "جدولن" ۾ منظم ڪيو وڃي، ۽ هر جدول مختلف قسم جي اداري لاءِ هجي. هر جدول ۾ مقرر تعداد جا ڪالم هوندا جيڪي ان اداري جون صفتون رکندا. هر جدول جي هڪ يا وڌيڪ ڪالمن کي پرائمري ڪي طور مقرر ڪيو ويندو هو، جنهن جي ذريعي جدول جون قطارون يڪتائي سان سڃاڻپ لائق ٿينديون هيون؛ جدولن جي وچ ۾ حوالا هميشه ڊسڪ پتن بدران انهن پرائمري ڪين جي ذريعي ٿيندا هئا، ۽ سوال انهن اهم لاڳاپن جي بنياد تي جدولن کي جوڙيندا هئا، جنهن لاءِ رليشنل ڪيلڪولس جي رياضيائي نظام تي ٻڌل عملن جو مجموعو استعمال ٿيندو هو (۽ ماڊل جو نالو به ان مان ئي آيو). ڊيٽا کي نارملائيز ٿيل جدولن (يا *رليشنز*) جي صورت ۾ ورهائڻ جو مقصد اهو هو ته هر "حقيقت" صرف هڪ ڀيرو محفوظ ٿئي، جنهن سان اپڊيٽ وارا عمل سادا ٿين.

ڪوڊ ماڊل کي بيان ڪرڻ لاءِ رياضيائي اصطلاح استعمال ڪيا: relations، tuples، ۽ domains؛ جدول، قطار، ۽ ڪالم وارا اصطلاح پوءِ واري نفاذ مان مشهور ٿيا. ڪوڊ بعد ۾ ان لاڙو تي تنقيد به ڪئي ته عملي نفاذ ان رياضيائي بنيادن کان هٽي ويا جن تي ماڊل بيٺل هو.

رليشنل ماڊل ۾ ريڪارڊ "ڳنڍيا" ويندا آهن اهڙين مجازي ڪين ذريعي جيڪي ڊيٽابيس ۾ محفوظ نه هونديون آهن، پر ضرورت مطابق ريڪارڊن ۾ موجود ڊيٽا جي وچ ۾ بيان ڪيون وينديون آهن.
ٽيبلن جي وچ ۾ لاڳاپن کي ڊسڪ پتن بدران پرائمري ڪين (يعني استعمال ڪندڙ-مرڪوز سڃاڻپ ڪندڙن) جي ذريعي پيش ڪرڻ جا ٻه بنيادي سبب هئا. انجنيئرنگ جي لحاظ کان، ان سان جدولن کي مهانگي ڊيٽابيس ٻيهر ترتيب کان سواءِ منتقل ڪرڻ ۽ نئين سائيز ۾ آڻڻ ممڪن ٿيو. پر ڪوڊ لاءِ معنوي فرق وڌيڪ اهم هو: واضح سڃاڻپ ڪندڙن جي استعمال سان اپڊيٽ وارا عمل صاف رياضيائي وصفن سان بيان ڪرڻ آسان ٿيو، ۽ سوالن وارا عمل به پهريون-درجي بياني ڪيلڪولس جي قائم ٿيل علمي روايت جي بنياد تي بيان ڪري سگهجن ٿا؛ ڇو ته انهن عملن جون رياضيائي خاصيتون صاف آهن، تنهن ڪري سوالن کي ثابتيءَ سان درست نموني ٻيهر لکڻ ممڪن ٿئي ٿو، ۽ اهو ئي سوالن جي بهتر جوڙجڪ (query optimization) جو بنياد آهي. درجاوار يا نيٽورڪ ماڊلن جي ڀيٽ ۾ اظهار جي صلاحيت ۾ ڪا گهٽتائي نٿي اچي، جيتوڻيڪ جدولن جي وچ ۾ لاڳاپا هاڻي ايترا ظاهر نه رهيا.

درجاوار ۽ نيٽورڪ ماڊلن ۾ ريڪارڊن کي هڪ پيچيده اندروني ڍانچي رکڻ جي اجازت هوندي هئي. مثال طور، هڪ ملازم جي پگهار جي تاريخ کي ملازم جي ريڪارڊ اندر "ورجائيندڙ گروپ" جي صورت ۾ پيش ڪري سگهجي ٿو. رليشنل ماڊل ۾ نارملائيزيشن جي عمل سبب اهڙين اندروني ڍانچن کي ڪيترين جدولن ۾ رکيل ڊيٽا سان بدلائي ڇڏيو ويو، جيڪي صرف منطقي ڪين سان ڳنڍيل هونديون هيون.

مثال طور، ڊيٽابيس نظام جو هڪ عام استعمال اهو آهي ته استعمال ڪندڙن بابت معلومات محفوظ ڪئي وڃي، جهڙوڪ سندن نالو، لاگ ان معلومات، مختلف پتا ۽ فون نمبر. رهنمائي واري طريقيڪار ۾، هي سڀ ڊيٽا هڪ ئي متغير-ڊيگهه واري ريڪارڊ ۾ رکي ويندي هئي. رليشنل طريقيڪار ۾، ڊيٽا کي *نارملائيز* ڪري هڪ استعمال ڪندڙ جدول، هڪ پتي واري جدول، ۽ هڪ فون نمبر واري جدول ۾ ورهايو ويندو. انهن اختياري جدولن ۾ ريڪارڊ رڳو تڏهن ٺاهيا ويندا جڏهن حقيقت ۾ پتو يا فون نمبر ڏنل هجي.

قطارن/ريڪارڊن کي ڊسڪ پتن بدران منطقي سڃاڻپ ڪندڙن سان سڃاڻڻ کان علاوه، ڪوڊ اهو به بدلائي ڇڏيو ته ايپليڪيشنون ڪيترن ريڪارڊن مان ڊيٽا ڪيئن گڏ ڪنديون آهن. ان بدران جو ايپليڪيشنون ڳنڍڻين تي هلندي هڪ وقت ۾ هڪ ريڪارڊ مان ڊيٽا گڏ ڪن، اهي هاڻ هڪ اعلانيه سوالن جي ٻولي استعمال ڪن ٿيون، جيڪا اهو بيان ڪري ٿي ته ڪهڙي ڊيٽا گهرجي، نه ته اها ڪهڙي رسائي واري واٽ سان ملندي. ڊيٽا تائين هڪ ڪارآمد رسائي وارو رستو ڳولڻ جي ذميواري هاڻي ايپليڪيشن پروگرامر بدران ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم تي اچي ٿي. هن عمل کي سوالن جي بهتر جوڙجڪ چيو وڃي ٿو، ۽ اهو ان حقيقت تي ڀاڙي ٿو ته سوال رياضيائي منطق جي اصطلاحن ۾ بيان ٿيل هوندا آهن.

ڪوڊ جي مقالي مختلف يونيورسٽين جي ٽيمن کي هن موضوع تي تحقيق لاءِ متاثر ڪيو، جن ۾ يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، برڪلي جي اها ٽيم به شامل هئي جنهن جي اڳواڻي يوجين وونگ ۽ مائيڪل اسٽون بريڪر ڪري رهيا هئا، ۽ جن انگريس شروع ڪيو، ان فنڊ سان جيڪو اڳ ۾ ئي جغرافيائي ڊيٽابيس منصوبي لاءِ مختص ٿي چڪو هو، ۽ شاگرد پروگرامرن جي ڪوڊ تيار ڪرڻ جي مدد سان. 1973ع کان انگريس پنهنجا پهريان آزمائشي پيداوارون ڏيڻ شروع ڪيون، جيڪي 1979ع تائين عام استعمال لاءِ تقريباً تيار ٿي ويون. انگريس ڪيترن ئي معاملن ۾ سسٽم آر سان ملندڙ هو، جنهن ۾ ڊيٽا رسائي لاءِ "ٻولي" جو استعمال به شامل هو، جيڪا QUEL سڏبي هئي. وقت سان گڏ، انگريس ابھرندڙ SQL معيار ڏانهن منتقل ٿي ويو.

آئي بي ايم پاڻ به رليشنل ماڊل جا هڪ آزمائشي نفاذ، پي آر ٽي وي، ۽ هڪ پيداواري نفاذ، بزنس سسٽم 12، تيار ڪيا، جيڪي هاڻي بند ٿي چڪا آهن. هني ويل ملٽڪس لاءِ MRDS لکيو، ۽ هاڻي ٻه نوان نفاذ موجود آهن: الفورا ڊيٽافور ۽ Rel. ٻيا اڪثر DBMS نفاذ، جن کي عام طور *رليشنل* چيو ويندو آهي، اصل ۾ SQL DBMS آهن.

1970ع ۾، يونيورسٽي آف مشيگن مائيڪرو انفارميشن مئنيجمينٽ سسٽم جي ترقي شروع ڪئي جيڪا ڊي. ايل. چائلڊز جي Set-Theoretic Data model تي ٻڌل هئي. يونيورسٽي 1974ع ۾ ڪوڊ ۽ بيچمين جي وچ ۾ هڪ مباحثو پڻ ميزباني ڪيو، جنهن کي پوءِ آئي بي ايم جي بروس لنڊسي هن ريت بيان ڪيو ته "اهي ڄڻ هڪ ٻئي تي وڄون اڇلائي رهيا هئا". مائيڪرو کي آمريڪي محنت کاتو، آمريڪي ماحولياتي تحفظ ايجنسي، ۽ يونيورسٽي آف البرٽا، يونيورسٽي آف مشيگن، ۽ وين اسٽيٽ يونيورسٽي جي محققن پاران تمام وڏن ڊيٽا مجموعن جي انتظام لاءِ استعمال ڪيو ويو. اهو نظام IBM مئن فريم ڪمپيوٽرن تي مشيگن ٽرمينل سسٽم استعمال ڪندي هلندو هو. اهو نظام 1998ع تائين پيداواري استعمال ۾ رهيو.

### گڏيل طريقيڪار

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوDatabase machine
1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪن ۾ اهڙا ڪوششون ڪيون ويون ته ڊيٽابيس نظامن کي گڏيل هارڊويئر ۽ سافٽويئر سان تيار ڪيو وڃي. هن بنيادي فلسفي جو خيال اهو هو ته اهڙي گڏيل صورت گهٽ خرچ تي اعليٰ ڪارڪردگي فراهم ڪندي. ان جا مثال آئي بي ايم سسٽم/38، ٽيراڊيٽا جي شروعاتي پيشڪش، ۽ برٽن لي، انڪ. جي ڊيٽابيس مشين هئا.

ڊيٽابيس انتظام لاءِ هارڊويئر سهائتا جو هڪ ٻيو طريقيڪار آءِ سي ايل جو CAFS تيز ڪندڙ هو، جيڪو هڪ هارڊويئر ڊسڪ ڪنٽرولر هو ۽ جنهن ۾ پروگرام لائق ڳولا جون صلاحيتون موجود هيون. ڊگهي مدي ۾ اهي ڪوششون عام طور ڪامياب نه رهيون، ڇاڪاڻ ته خاص ڊيٽابيس مشينون عام مقصد وارن ڪمپيوٽرن جي تيز ترقيءَ سان گڏ قدم نٿي کڻي سگهيون. تنهن ڪري اڄڪلهه گهڻا ڊيٽابيس نظام اهڙا سافٽويئر نظام آهن جيڪي عام مقصد وارن هارڊويئر تي عام مقصد واري ڪمپيوٽر ڊيٽا ذخيريداري سان هلن ٿا. تنهن هوندي به، هي خيال اڃا به ڪجهه ڪمپنين جهڙوڪ نيٽيذا ۽ اوريڪل (ايڪساڊيٽا) طرفان مخصوص ايپليڪيشنن ۾ جاري رکيو پيو وڃي.

### 1970ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي، SQL DBMS

آئي بي ايم، ڪوڊ جي اڳواڻيءَ ۾، هڪ ٽيم ٺاهي جنهن ڪمپني جي اندر ٻين جي مخالفت باوجود هڪ ابتدائي نظام، *سسٽم آر*، تي ڪم شروع ڪيو. ان جو پهريون نسخو 1974/5ع ۾ تيار ٿيو، ۽ پوءِ گهڻ-جدولي نظامن تي ڪم شروع ٿيو، جن ۾ ڊيٽا کي اهڙي ريت ورهائي سگهجي ٿو جو هڪ ريڪارڊ جي سڀ ڊيٽا (جن مان ڪجهه اختياري به ٿي سگهي ٿي) هڪ ئي وڏي "ٽڪري" ۾ محفوظ ڪرڻي نه پوي. پوءِ وارا گهڻ-استعمال ڪندڙ نسخا 1978ع ۽ 1979ع ۾ گراهڪن پاران آزمائيا ويا، ۽ ان وقت تائين هڪ معياري سوالن جي ٻولي ــ SQL ــ شامل ٿي چڪي هئي. ڪوڊ جا خيال هاڻي ڪارائتا ۽ ڪوڊاسل کان برتر ثابت ٿي رهيا هئا، جنهن آئي بي ايم کي سسٽم آر جو حقيقي پيداواري نسخو، يعني *SQL/DS*، ۽ پوءِ *Database 2* (آئي بي ايم ڊي بي 2) تيار ڪرڻ ڏانهن ڌڪيو.

ليري ايلسن جو اوريڪل ڊيٽابيس (يا سادو ڪري اوريڪل) هڪ مختلف زنجير مان شروع ٿيو، جيڪو آئي بي ايم جي سسٽم آر بابت مقالن تي ٻڌل هو. جيتوڻيڪ Oracle V1 جا نفاذ 1978ع ۾ مڪمل ٿيا، پر Oracle Version 2 ذريعي ئي ايلسن 1979ع ۾ آئي بي ايم کان اڳ مارڪيٽ ۾ پهتو.

اسٽون بريڪر پوءِ انگريس مان سکيل سبق استعمال ڪندي هڪ نئون ڊيٽابيس، پوسٽگريس، تيار ڪيو، جيڪو هاڻي پوسٽگري ايس ڪيو ايل جي نالي سان مشهور آهي. PostgreSQL اڪثر عالمي سطح جي انتهائي اهم ايپليڪيشنن لاءِ استعمال ٿيندو آهي (مثلاً .org ۽ .info ڊومين نيم رجسٽريون ان کي پنهنجي بنيادي ڊيٽا اسٽور طور استعمال ڪن ٿيون، ۽ ڪيترائي وڏا ڪمپنيون ۽ مالي ادارا پڻ).

سوئيڊن ۾ به ڪوڊ جو مقالو پڙهيو ويو ۽ ميمر ايس ڪيو ايل جي ترقي 1970ع واري ڏهاڪي جي وچ ۾ اپسالا يونيورسٽي ۾ ٿي. 1984ع ۾ هن منصوبي کي هڪ آزاد اداري ۾ تبديل ڪيو ويو.

هڪ ٻيو ڊيٽا ماڊل، يعني ادارو-لاڳاپو ماڊل، 1976ع ۾ ظاهر ٿيو ۽ ڊيٽابيس خاڪا سازي لاءِ مشهور ٿيو، ڇاڪاڻ ته اهو اڳين رليشنل ماڊل کان وڌيڪ مانوس وضاحت تي زور ڏيندو هو. پوءِ ادارو-لاڳاپو ماڊل جا جزا رليشنل ماڊل لاءِ ڊيٽا ماڊلنگ جي تعمير طور شامل ڪيا ويا، ۽ ٻنهي جي وچ ۾ فرق گهٽ اهم رهجي ويو.

### 1980ع وارو ڏهاڪو، ڊيسڪٽاپ تي

آئي بي ايم ۽ مختلف سافٽويئر ڪمپنين جهڙوڪ سائبيس ۽ انفارمڪس ڪارپوريشن کان علاوه، 1980ع واري ڏهاڪي تائين گهڻن وڏن ڪمپيوٽر هارڊويئر وڪرو ڪندڙن وٽ پنهنجا ڊيٽابيس نظام موجود هئا، جهڙوڪ ڊي اي سي جو وي اي ايڪس آر ڊي بي/وي ايم ايس. هن ڏهاڪي ڊيسڪٽاپ ڪمپيوٽنگ جي دور جي شروعات ڪئي. نون ڪمپيوٽرن پنهنجن استعمال ڪندڙن کي لوٽس 1-2-3 جهڙيون اسپريڊ شيٽون ۽ ڊي بيس جهڙو ڊيٽابيس سافٽويئر ڏنو. dBASE پيداوار هلڪي ۽ اهڙي هئي جو ڪو به ڪمپيوٽر استعمال ڪندڙ ان کي پهرين ئي استعمال ۾ سمجهي سگهي. سي. وين ريٽلف، جيڪو dBASE جو خالق هو، چيو ته: "dBASE اهڙن پروگرامن جهڙوڪ BASIC، C، FORTRAN، ۽ COBOL کان مختلف هئي، ڇاڪاڻ ته گهڻو 'گندو ڪم' اڳ ۾ ئي ٿي چڪو هوندو هو. ڊيٽا جي هٿرادو سنڀال dBASE ڪندي هئي، استعمال ڪندڙ نه، تنهن ڪري استعمال ڪندڙ ان ڪم تي ڌيان ڏئي سگهندو هو جيڪو هو ڪري رهيو آهي، بجاءِ ان جي جو فائلن کي کولڻ، پڙهڻ، بند ڪرڻ، ۽ جڳهه جي ورهاست سنڀالڻ جهڙن تفصيلن ۾ ڦاسي پوي." dBASE 1980ع ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سڀ کان وڌيڪ وڪرو ٿيندڙ سافٽويئر عنوانن مان هڪ هئي.

### 1990ع وارو ڏهاڪو، آبجڪٽ-مرڪوز

هن ڏهاڪي جي شروعات تائين ڊيٽابيس تقريباً ڏهن سالن ۾ اربين ڊالرن جي صنعت بڻجي چڪا هئا. 1990ع واري ڏهاڪي ۾، آبجڪٽ-مرڪوز پروگرامنگ جي اڀار سان گڏ، مختلف ڊيٽابيسن ۾ ڊيٽا کي سنڀالڻ جا طريقا به وڌيا. پروگرامر ۽ خاڪا ٺاهيندڙ پنهنجي ڊيٽابيسن جي ڊيٽا کي آبجڪٽ طور ڏسڻ لڳا. يعني جيڪڏهن ڪنهن شخص جي ڊيٽا ڊيٽابيس ۾ هجي، ته ان شخص جون صفتون، جهڙوڪ پتو، فون نمبر، ۽ عمر، هاڻي ان شخص سان وابسته سمجهيون وينديون هيون، نه ڪي غير لاڳاپيل ٻاهرين ڊيٽا طور. ان سان ڊيٽا جي وچ ۾ لاڳاپا آبجڪٽن ۽ انهن جي خاصيتن سان جڙيل ٿي ويا، نه ڪي انفرادي خانن سان. "آبجڪٽ-رليشنل امپيڊنس مس ميچ" جو اصطلاح پروگرام ڪيل آبجڪٽن ۽ ڊيٽابيس جدولن جي وچ ۾ ترجمي جي تڪليف کي بيان ڪري ٿو. آبجڪٽ ڊيٽابيس ۽ آبجڪٽ-رليشنل ڊيٽابيس هن مسئلي جو حل ڳولڻ جي ڪوشش ڪن ٿا، هڪ آبجڪٽ-مرڪوز ٻولي مهيا ڪري (ڪڏهن SQL جي توسيعن جي صورت ۾) جنهن کي پروگرامر خالص رليشنل SQL جي متبادل طور استعمال ڪري سگهن. پروگرامنگ جي پاسي، آبجڪٽ-رليشنل ميپنگ (ORMs) نالي لائبريريون به ساڳئي مسئلي کي حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون.

### 2000ع وارو ڏهاڪو، NoSQL ۽ NewSQL

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسوNoSQL**۽** NewSQL
ڊاٽ ڪام ببل دوران ڊيٽابيس وڪرو تيزيءَ سان وڌيا، ۽ ان جي خاتمي کان پوءِ اي-ڪامرس جي اڀار سان اهو سلسلو جاري رهيو. ماءِ ايس ڪيو ايل جهڙن کليل ذريعو ڊيٽابيسن جي مقبوليت 2000ع کان پوءِ ايتري وڌي جو اوريڪل جي Ken Jacobs 2005ع ۾ چيو ته "شايد هي ماڻهو اسان سان اهو ڪري رهيا آهن جيڪو اسان آئي بي ايم سان ڪيو هو".

ايڪس ايم ايل ڊيٽابيس هڪ قسم جا منظم دستاويز-مرڪوز ڊيٽابيس آهن، جيڪي ايڪس ايم ايل دستاويزن جي صفتن جي بنياد تي سوال ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا. XML ڊيٽابيس گهڻو ڪري انهن ايپليڪيشنن ۾ استعمال ٿيندا آهن جتي ڊيٽا کي آساني سان دستاويزن جي مجموعي طور ڏٺو وڃي، ۽ جن جو ڍانچو انتهائي لچڪدار کان وٺي تمام سخت تائين ٿي سگهي ٿو: مثال طور سائنسي مقالا، پيٽنٽ، ٽيڪس گوشوارا، ۽ عملي جا رڪارڊ.

نو ايس ڪيو ايل ڊيٽابيس اڪثر تمام تيز هوندا آهن،<ref>{{Cite web |last=Jordan |first=Meghan |title=NoSQL Latency |url=

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا