Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# نرگس

نرگس
**نرگس**، هن مشهور نالي هيٺ ڪيترائي ڳنڍين وارا ٻوٽا اچن ٿا. انگريزيءَ ۾ هن کي نارسِسَ چون ٿا. هيءَ ذات هندستان جي گهڻن ڀاڱن ۾ ٿيندڙ آهي. ٽَڪرن تي ته جهنگلي به ٿين ٿا. هن جا پنجٽيهه قسم شمار ڪيا اٿن. هنن جي لاءِ زمين هلڪي هئڻ گهرجي، جنهن ۾ ڀاڄيءَ جي پنن جو ڀاڻ ۽ پراڻا ڇيڻا ۽ واري گڏيل هجي. ڳنڍيون ٽي انچ اونهيون پوکجن. وڏيون ڌار ڌار هڻجن ۽ ننڍيون ٽي ٽي کڏ هڪ ڪونڊيءَ ۾، جيسين نڪرن نه، تيسين پاڻي گهڻو نه گهرندا آهن. جڏهن هنن جا پن خزانيءَ ۾ سڪن تڏهن پاڻي ڏيڻ بند ڪجين، نه ته پپو ڏجين. هن جا گل اڪثر پيلا ٿيندا آهن، ڪي اڇا به ٿيندا آهن. هن جي هڪڙي قسم کي فارسيءَ ۾ نرگس شهلا چوندا آهن.

## حوالا
# وڪي ڊيٽا

وڪيڊيٽا|  |
| وڪيڊيٽا جي مکيه صفحي جو اسڪرين وارو ڦوٽو |
| ويب سائيٽ جو قسم | * ڄاڻ جي بنياد وارو
* وڪي
 |
| قيام | آڪٽوبر 29, 2012 (2012-10-29) |
| مرڪزي دفتر |  |
| مالڪ | وڪيميڊيا فائونڊيشن |
| ويب سائيٽ | wikidata.org |
| اليڪسا درجو |  7,818 (January 2020[[Category:اهي مضمون جن ۾ ممڪن طور پراڻا بيان شامل آهن from **اظھاري چُڪَ: غير متوقع < عامل.**]]

)
 |
| تجارتي | نه |
| رجسٽريشن | مرضي تي |

**وڪيڊيٽا**(انگريزي: **Wikidata** ) وڪيميڊيا فائونڊيشن جي تعاون سان علمي بنياد تي ڪم ڪندڙ ھڪ ويب سائيٽ آھي. اھا وڪيميڊيا جي وڪيپيڊيا جھڙن پروجيڪٽن جي لاء ۽ پبلڪ ڊومين جي اجازت ھيٺ ڪنھن ٻئي لاء کليل ڊيٽا تائين پھچڻ جو ھڪ عام ذريعو آهي . اھا ويبسائٽ ميڊيا فائلن محفوظ ڪندڙ وڪيميڊيا ڪامنز وانگر آھي. ان جي کليل ڊيٽا ۾ محفوظ ڪيل فائل مفت ۾ سڀني جي لاء ھر گھڙي دستياب ھوندا آھن. ھي ويبسائٽ وڪي بيس جي سافٽويئر جي پاور تي ڪم ڪندڙ آھي

## حوالا
# پن

پن
**پن** ٻوٽي جو هڪ حصو هوندو آهي جيڪو زمين کان مٿي هوندو آهي ۽ انجو ڪم روشني جي ذريعي ٻوٽي جي لاء خوراڪ ٺاهڻ آهي. پن سنهو ۽ سڌو هوندو آهي تہ جيئن انجي گهڻي کان گهڻي حصي تي سج جي روشني پئجي سگهي. گهڻو ڪري ٻوٽن ۾ ساھ کڻڻ جو عمل  پنن جي ذريعي هوندو آهي. پنن ۾ خوراڪ ۽ پاڻي بہ ذخيرو ڪيو ويندو آهي.

پن بي شمار شڪلين ۾  هوندا آهن. هي انسانن ۽ جانورڻ جي خوراڪ جي طور تي بہ ڪم ايندا آهن.

## تصويرون

*
*
*
# الڪوحل

**الڪوحل**(Alcohol) (عربي ٻوليءَ جي لفظ 'الڪحل' مان نڪتل) هڪ اهڙو نامياتي مرڪب (Organic compound) آهي جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ **هائيڊروڪسل** (-OH) فنڪشنل گروپ هڪ سٿيل ڪاربان (saturated carbon) جي جوهر سان جڙيل هوندو آهي.

الڪوحل جا مختلف قسم ٿين ٿا، جن ۾ سادي کان سادي مرڪب جهڙوڪ **ميٿانول** ۽ **ايٿانول** کان وٺي پيچيده مرڪب جهڙوڪ **شوگر الڪوحل** ۽ **ڪوليسٽرول** شامل آهن.

تيلاني مرڪبن (Hydrocarbons) ۾ -OH گروپ جي موجودگي انهن جي خاصيتن ۾ وڏي تبديلي آڻي ٿي، جنهن سان انهن ۾ پاڻيءَ ڏانهن رغبت (hydrophilic) پيدا ٿئي ٿي. هي هائيڊروڪسل گروپ هڪ اهڙو مرڪز فراهم ڪري ٿو جتي ڪيترا ئي ڪيميائي عمل (Chemical reactions) ٿي سگهن ٿا.

## اهم الڪوحل ۽ انهن جا مثال

* **ميٿانول** (CH3OH): سڀ کان سادو الڪوحل، جيڪو صنعتي طور تي استعمال ٿئي ٿو.
* **ايٿانول** (C2H5OH): جيڪو شراب ۽ جراثيم ڪش دوائن (sanitizers) ۾ استعمال ٿيندو آهي.
* **گليسرول**: هڪ پيچيده الڪوحل جيڪو کاسميٽڪس ۽ دوائن ۾ ڪم اچي ٿو.

## حوالا

## وڌيڪ ڏسو

* نامياتي ڪيميا
* ڪيميا
* ماليڪيول
# مليريا

مليريا وائرس
**مليريا** لفظ اطالوي ٻوليءَ جو لفظ آهي، جنهن جي معني آهي: ”گندي هوا“ مخصوص علائقن ۾ مليريا جي عام هئڻ جو سبب اينو فليز (Anopheles) نالي مڇر آهي. هي مڇر مليرياجي جراثيم کي، جيڪو انهيءَ جي جسم ۾ پلندو آهي. انسان ۾ منتقل ڪندو آهي.

تيز بخار سان گڏ سيءُ لڳڻ ۽ رت جي گهٽتائي مليريا جي عام علامت آهي. مريض جي مرڻ جو سبب دماغ ۾ رت جي نالين ۾ تباهه ٿيل ڳاڙهن ذرڙن جو جمع ٿيڻ آهي. انهن ۾ رت جي گردش جي رڪاوٽ ڪارڻ بڻجندي آهي.

مليريا جا جراثيم اينو فليز مڇر جي معدي ۾ پلندا آهن، جيڪي معدي کان ان جي وات ڏانهن سفر ڪندا آهن، جڏهن ڪنهن ماڻهوءَ کي چَڪُ پائيندو آهي ته، هي جراثيم ان جي منهن مان نڪري انهيءَ ماڻهوءَ جي رت جي گردش ۾ داخل ٿي ويندا آهن ۽ هڪ خاص وقفي کان پوءِ بيماريءَ جون علامتون وقفي وقفي سان ظاهر ٿينديون آهن.
مليريا جو خاتمو انهيءَ صورت ۾ ممڪن آهي ته، اينو فليز مڇر کي ختم ڪيو وڃي. ترقي يافته ملڪن ۾ جتي گندي پاڻيءَ جي نيڪال جو مناسب انتظام، صحت ۽ صفائي جا اصول آهن، اتي هن بيماريءَ سان منهن ڏيڻ لاءِ انسان داخلي طور پنهنجو دفاع ڪرڻ ۽ خارجي طرح ان کي ختم ڪرڻ جا ذريعا استعمال ڪيا آهن. داخلي طور ڪجهه دوائون، جهڙوڪ: ڪلورو ڪوئين (Chloroquin)، ڪونين (Quninine)، پيلوڊرين (Paludrine)، ڊاراپرم (Daraprim) ۽ ڪن نين دوائن وغيره جو استعمال آهي، جيڪي انساني جسم ۾ داخل ٿي مليريا جي جراثيم سان جنگ ڪري انهن کي ختم ڪري ڇڏينديون آهن.
خارجي طور تي مڇر کي ختم ڪرڻ جون تدبيرون ڪيون وڃن ٿيون، ان جو طريقو اهو آهي ته، اهي سڀ جايون صاف ڪيون وڃن ٿيون، جتي اهو پلجي ٿو. بيٺل پاڻي خارج ڪيو وڃي ٿو.
مينهن جي بيٺل پاڻيءَ يا ٻئي گدلي پاڻيءَ ۾ ڊي، ڊي ٽي يا ٻيون جيت مار دوائون استعمال ڪيون وڃن ٿيون، جنهن سان مڇرن جا آنا ۽ مڇرن جي ٻچن کي ختم ڪيو وڃي ٿو.
مليريا هڪ ننڍي جيوڙي جو اثر آهي جنهن کي پلازموڊيئم Plasmodium چيو ويندو آهي. هي ڪجهه ڏينهن لاءِ ماڻهوءَ جي جگر ۾ جاءِ ٺاهيندو آهي ان کان پوءِ وڌيڪ جيوڙا ٺهڻ شروع ٿيندا آهن جيڪي ڳاڙهن جزن تي حملو ڪرڻ شروع ڪندا آهن ۽ اهڙي طرح هڪ شخص کي بيمار ڪرڻ کان پوءِ ٻئي صحتمند ماڻهوءَ تائين پڻ پهچي ويندا آهن. هڪ ماڻهوءَ کان ٻئي ماڻهوءَ تائين بيماري پهچائڻ جو ڪم مادي مڇر ”Anophels“ سر انجام ڏيندي آهي. جڏهن بخار واري ماڻهوءَ کي چڪ هڻي ٿي ته ان جي جسم مان جيوڙن واري رت جي ڦڙي کي ڇڪي وٺي ٿي، هي انهيءَ جي جسم ۾ وڃڻ کان پوءِ ان جي Silvary glands اندر پهچي ويندا آهن ۽ انهيءَ انتظار ۾ هوندا آهن ته هي مادي مڇر ڪڏهن ٿا ڪنهن صحتمند ماڻهوءَ کي چڪ هڻن ته جيئن ان کي بلڊ اسٽريم Blood Streem ۾ داخل ٿيڻ جو موقعو ملي. اهڙيءَ طرح مليريا هڪ ماڻهوءَ کان ٻئي ماڻهوءَ تائين پهچندي ويندي آهي. حقيقت ۾ مليريا ٿيڻ جو سبب ٻين مرضن وانگر کاڌ خوراڪ صحيح نه هئڻ به آهي. جنهن جي ڪري ماڻهن جي جسماني نظام ۾ زهريلا مادا وڌي ويندا آهن. ان جي ڪري ئي بيماريون وڌيڪ وڌن ٿيون ۽ مليريا جا جيوڙا جسم اندر پرورش وٺندا هڪ ماڻهوءَ کان ٻئي ماڻهوءَ تائين پهچندا رهن ٿا.
اڄڪلهه هٿرادو غذائون مثلاً اڇي کنڊ، اڇو اٽو، ۽ انهن مان تيار ٿيل کاڌا. دٻن ۾ پئڪ ٿيل کاڌا، چانهن ، ڪافي ۽ الڪوحل وارا جوس ماڻهن جي جسماني نظام جي قوت کي ٽوڙي ٿا ڇڏين جنهن جي ڪري به مليريا وڌندي وڃي ٿي.

## حوالا

## حوالا
# قدرتي انتخاب

{زمرو: ارتقا}

'**قدرتي انتخاب**: قدرتي چونڊ: natural selection:

نباتات ۽ حيوانات جي واڌ ۾ قدرت پڻ مصنوعي انتخاب وارو طريقو استعمال ڪري ٿي. قدرتي چونڊ جا اثر ۽ نتيجا ھزارن بلڪہ لکن سالن کان پوءِ ظاهر ٿين ٿا.اھو قدرتي چونڊ جو ئي نتيجو آهي جو اڄ انسانن ۽ حيوانن جون ايتريون الڳ الڳ ذاتيون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.شروعات ۾ جاندار چيزون جسماني توڙي دماغي حالت ۾ نھايت حقير پيماني تي ئي وجود ۾ آيون ھيون.انھن معمولي جيون مان ھي اڄوڪا ھي سڀئي لکين قسمن جا ننڍا توڙي وڏا جانور،ويندي انسان تائين، لکين سالن جي ارتقا ڪري،يا اسرڻ بعد قدرتي چونڊ رستي، پنھنجي ھاڻوڪي برتر ۽ اعلي پيماني تي پھتا آهن.

## حوالا
# ابايوجينز

ابايوجينز\_\_(Abiogenesis)

قديم دور ۾ ماڻھو سمجھيو پئي تہ جاندار (living organisms) ٻوٽن ۽ جانورن سميت چيڪي مٽي، زمين ۽ ٻين بي جان شين مان پيدا ٿيا ساڳين جنسن جي جوڙن مان ڄمڻ کان بغير. اھو خيال ان جي ذھن ۾ ماني جي ٽڪرن تي فنگس ۽ مئل جاندارن جي ڍونڍ وارن جسمن تي ڪيڙن maggots پيدا ٿيڻ جي مشاھدي سان آيو. ارسطوءَ جو خيال ھيو تہ مڇيون، ڏيڏر ۽ پاڻيءَ وارا جيت خودبخود گپ مان پيدا ٿيا.ان پراڻي خيال کي ابايوجينز جو نالو ڏنو ويو .

## حوالا
# ارتقائي نفسيات

**ارتقائي نفسيات** (Evolutionary psychology) نفسيات ۾ هڪ نظرياتي طريقو آهي جيڪو انساني سوچ (cognition) ۽ رويي کي جديد ارتقائي نقطه نظر کان پرکي ٿو. هي علم انهن نفسياتي ترتيبن (adaptations) کي سڃاڻڻ جي ڪوشش ڪري ٿو جيڪي اسان جي ابن ڏاڏن جي دور ۾ پيدا ٿيندڙ مسئلن کي حل ڪرڻ لاءِ ارتقا پذير ٿيون. هن فريم ورڪ ۾، نفسياتي خاصيتون يا ته قدرتي چونڊ (natural selection) ۽ جنسي چونڊ جو نتيجو آهن، يا وري ٻين ارتقائي خاصيتون جا ثانوي نتيجا آهن.

جنهن طرح ارتقائي حياتيات ۾ جسماني عضون جهڙوڪ دل، ڦڦڙن ۽ جيري کي مخصوص مسئلن (مثال طور رت پمپ ڪرڻ يا زهر ختم ڪرڻ) لاءِ ارتقا يافته سمجهيو ويندو آهي، ارتقائي نفسيات دان مڃين ٿا ته انساني ذهن پڻ مختلف 'ماڊيولز' تي ٻڌل آهي جيڪي مخصوص مسئلا حل ڪرڻ لاءِ ٺهيل آهن.== دائرو (Scope) ==

### اصول (Principles)

ارتقائي نفسيات جو بنيادي مفروضو اهو آهي ته انساني دماغ هڪ معلوماتي پروسيسنگ ڊوائيس آهي جيڪو قدرتي چونڊ ذريعي هزارين سالن ۾ تيار ٿيو آهي. هن جو مقصد نفسيات کي حياتيات جي هڪ شاخ طور سمجهڻ آهي.
نڪولااس ٽنبرجن (Nikolaas Tinbergen) جا چار سوال هن علم جي وضاحت ۾ مدد ڪن ٿا. ارتقائي نفسيات بنيادي طور تي "ڇو؟" (Why?) واري سوال تي ڌيان ڏئي ٿي، جڏهن ته روايتي نفسيات "ڪيئن؟" (How?) تي ڌيان ڏئي ٿي.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *تسلسل بمقابله جامد تناظر* |
| **تاريخي/ترقياتي** | **موجوده شڪل** |
| *ڪيئن بمقابله ڇو وارا سوال* | **قريبي (Proximate)** | **Ontogeny**: فردن ۾ ڊي اين اي کان موجوده شڪل تائين تبديليون. | **ميڪانيزم**: عضون جي ڪم ڪرڻ جا ميڪانياتي طريقا. |
| **ارتقائي (Evolutionary)** | **Phylogeny**: نسلن ۾ ڪيترن ئي نسلن دوران ٿيندڙ تبديليون. | **Adaptation**: اهي خاصيتون جيڪي بقا يا نسل وڌائڻ جي مسئلن کي حل ڪرڻ لاءِ پيدا ٿيون. |

### بنيادي مفروضا

* دماغ هڪ معلومات پروسيس ڪرڻ وارو اوزار آهي.
* دماغ جا ارتقائي طريقا قدرتي ۽ جنسي چونڊ ذريعي گهڙيا ويا آهن.
* مختلف اعصابي ميڪانيزم ماضيءَ جي مخصوص مسئلن کي حل ڪرڻ لاءِ مخصوص آهن.
* جديد انسانن وٽ 'پٿر جي دور' جا ذهن آهن، جيڪي قديم دور جي مسئلن لاءِ تيار ٿيا هئا.

## تاريخ (History)

نوبل انعام يافته نڪولااس ٽنبرجن (کاٻي) ۽ ڪونراڊ لورينز (ساڄي) جن جانورن جي رويي تي ڪم ڪيو.
ارتقائي نفسيات جون پاڙون چارلس ڊارون جي قدرتي چونڊ واري نظريي ۾ آهن. ڊارون اڳڪٿي ڪئي هئي ته مستقبل ۾ نفسيات هڪ نئين ارتقائي بنياد تي بيٺل هوندي. هن پنهنجي ڪتابن *The Descent of Man* (1871) ۽ *The Expression of the Emotions in Man and Animals* (1872) ۾ انساني عقل، جنسي رويي، ۽ جذباتي اظهار جي ارتقائي بنيادن تي بحث ڪيو.

ويهين صديءَ ۾، وليم جيمس، سگمنڊ فرائيڊ، ۽ بعد ۾ ڪونراڊ لورينز جهڙن ماهرن ڊارون جي خيالن کي اڳتي وڌايو. 1975ع ۾ اي او ولسن (E.O. Wilson) پنهنجي ڪتاب *Sociobiology* ذريعي ارتقائي نظريي ۽ سماجي رويي کي پاڻ ۾ ملايو.

## حوالا
# مصنوعي انتخاب

**ھٿرادو چونڊ** يا **مصنوعي انتخاب** (Artificial selection) ڪنھن بہ جسماني توڙي دماغي خصوصيت تي جيڪڏهن بار بار زور ڏبو يا ان کي ھر ھر استعمال ڪبو تہ اھا خصوصيت ڪافي وقت گذرڻ بعد گھڻي قدر نمايان حيثيت حاصل ڪري ويندي، ۽ پوء ان جو پشت بہ پشت ظاهر ٿيڻ فطري طور ٿيندو رھندو. سائو گلاب، بنا ڪنڊي مڇي ۽ بنا ککڙيء انگور، صوف، ڪيلو، نارنگي ۽ انناس وغيره اھڙي ئي انتخاب رستي پيدا ڪيا ويا آهن. نباتات يا حيوانات ۾ اھڙي طرح خاص تبديلين آڻڻ واري طريقي کي ھٿرادو چونڊ چيو وڃي ٿو.

## حوالا
# سائنسي طريقو

**سائنسي طريقو** (Scientific Method) علم حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ تجرباتي طريقو آهي جنهن گهٽ ۾ گهٽ 17هين صدي عيسويءَ کان سائنس جي ترقي کي نمايان ڪيو آهي. سائنسي طريقي ۾، سخت شڪ سان گڏ، محتاط مشاهدو شامل آهي ڇاڪاڻ ته ادراڪي مفروضا مشاهدي جي تشريح کي بگاڙي سگهن ٿا. سائنسي انڪوائري ۾ هڪ مفروضو تخليقي استدلال ذريعي، ان کي تجربن ۽ شمارياتي تجزيي ذريعي جانچ ۽ نتيجن جي بنياد تي مفروضي کي ترتيب ڏيڻ يا رد ڪرڻ، شامل آهي.

جيتوڻيڪ طريقا مختلف شعبن جي وچ ۾ مختلف آهن، بنيادي عمل اڪثر ڪري هڪجهڙا آهن. سائنسي طريقي ۾، مفروضو ٺاهڻ (فرضي وضاحتون)، مفروضي جي منطقي نتيجن جي اڳڪٿي ڪرڻ ۽ پوءِ انهن اڳڪٿين جي بنياد تي تجربا يا تجرباتي مشاهدو ڪرڻ، شامل آهي. هڪ مفروضو هڪ قياس آهي جيڪو علم جي بنياد تي حاصل ڪيل سوال جو جواب ڳولڻ دوران حاصل ڪيو ويندو آهي. مفروضا مخصوص يا وسيع ٿي سگهن ٿا پر رد ڪرڻ جي قابل هجڻ لازمي آهي، ان جو مطلب اهو آهي ته اهو ممڪن آهي ته ڪنهن تجربي يا مشاهدي جي ممڪن نتيجن کي سڃاڻڻ جيڪو مفروضي مان نڪتل اڳڪٿين سان ٽڪراءُ هجي، مفروضي کي رد ڪري سگهجي، ٻي صورت ۾، مفروضي جي معنوى طور تي آزمائش نه ٿو ڪري سگھجي.

جڏهن ته سائنسي طريقو اڪثر ڪري، پرکڻ جي عملن جي هڪ مقرر ترتيب جي طور تي پيش ڪيو ويندو آهي، اهو اصل ۾ عام اصولن جي هڪ سيٽ جي نمائندگي ڪري ٿو. هر سائنسي تحقيق ۾ سڀئي قدم نه ٿا وٺن (نه ئي ساڳي درجي تي) ۽ اهي هميشه ساڳئي ترتيب ۾ نه هوندا آهن.

ادبي دنيا ۾ ڪنهن به مواد کي عقيدن، نظرين ۽ جذبات کان بالاتر ٿي سائنس ۽ عقل پسنديءَ سان پرکڻ کي سائنسي طرز فڪر چيو ويندو آهي.

## تاريخ

## تحقيق جا عنصر

## بنيادي اصول

## عقليت

## تحقيق جا طريقا

## سائنسي تحقيق

## هوريسٽڪس

## فلسفو ۽ بحث

## طريقن جي حد

## رياضي سان تعلق

## پڻ ڏسو

* سائنس ۾ تجرباتي حدون - اهو خيال آهي ته علم بنيادي طور تي حسي تجربي مان اچي ٿو
* ثبوت جي بنياد تي عمل - عملي طريقو
* طريقو - تحقيق جي طريقن جو مطالعو
* ميٽاسائنس- سائنس جو سائنسي مطالعو
* سائنسي طريقن جو خاڪو
* مقداري تحقيق - تجرباتي حقيقتن جي عددي نمائندگي لاءِ سڀ طريقا
* تحقيق جي شفافيت
* سائنسي قانون - بار بار تجرباتي مشاهدن تي ٻڌل بيان، جيڪو ڪجهه قدرتي رجحان بيان ڪري ٿو
* امتحان جي قابليت - ان حد تائين جنهن تائين ڪنهن مفروضي/اعلان جي سچائي يا ڪوڙ کي جانچي سگهجي ٿو

## حوالا

## خارجي لنڪس

* An Introduction to Science: Scientific Thinking and a scientific method آرڪائيو ڪيا ويا 2018-01-01 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. by Steven D. Schafersman.
* Introduction to the scientific method at the University of Rochester
* The scientific method from a philosophical perspective
* Theory-ladenness by Paul Newall at The Galilean Library
* Lecture on Scientific Method by Greg Anderson (archived 28 April 2006)
* Using the scientific method for designing science fair projects
* *Scientific Methods* an online book by Richard D. Jarrard
* Richard Feynman on the Key to Science (one minute, three seconds), from the Cornell Lectures.
* Lectures on the Scientific Method by Nick Josh Karean, Kevin Padian, Michael Shermer and Richard Dawkins (archived 21 January 2013).
* "How Do We Know What Is True?" (animated video; 2:52)
# ساهوارو

اشڪيريخيا ڪولي (Escherichia coli) خوردبين تي نظر ايندڙ ھڪ جيو گھرڙي وارو جاندار آھي.
ھر جسم رکندڙ جاندار جنھن ۾ ان جي عضون يا حصن جي ڪم جو سرشتو ھجي ان کي **ساهوارو** (Organism) چوندا آهن. ان جاندار جي جسم جا اھي عضوا يا حصا تاندورن (tissues) تي مشتمل ھوندا آھن جيڪي وري جيو گھرڙن (cells) جا ٺھيل ھوندا آھن. جيو گھرڙا زندگيءَ جا بنيادي ڪمن وارا ايڪا ھوندا آھن.

ساھوارو ھڪ زنده شي کي چيو ويندو آهي. ھي بي جان شين جي ابتڙ ھوندا آھن. ھي هيٺ ڏنل زندگي جا ڏھه خاص عمل ڪري سگهندا آهن جيڪي بي جان شيون نا ڪري سگهنديون آهن:

1. واڌ ويجھ
2. چرپر
3. کاڌ خوراڪ
4. نيڪال
5. ساھه کڻڻ
6. پيدائش
7. احساس
8. ھاضمو
9. ڀڃ ڊاھه
10. اوسر

جاندارن کي هيٺ ڏنل ٽن ڊومين ۽ پنج ڪنگڊمز ۾ ورهايو ويو آهي.

1. ڪنگڊم مونيرا (Monera)
2. ڪنگڊم پروٽسٽا (Protista)
3. ڪنگڊم فنجائي (Fungae)
4. ڪنگڊم پلانٽائي (Plantae)
5. ڪنگڊم اينيميليا (Animalia)

ساهوارو يا جيو مختلف سرشتن جو گڏيل مجموعو ھوندو آھي.

## حوالا
# ڊومين (حياتيات)

ٽن حياتياتي دائرن جو نظام

1. يوڪيريئوٽا (مٿئين تصوير ۾ ھن جو مثال آسٽريليائي سائي وڻ جو ڏيڏر)
2. بيڪٽيريا(تصوير ۾ ايس.اوريئس بيڪٽريا اليڪٽرانڪ مائڪروگراف جاچ ۾ ڏيکاريل)
3. وائرس(ھيٺين تصوير ۾ سلفولوبس جي STSV1. وائرس کان متاثر ٿيل سلفولوبس جو اليڪٽران مائڪروگراف)

**ڊومين** يا **حياتياتي دائرو** (Domain) ٽيڪسانومي جي مطابق ھڪ **تقسيم عظيم** (superkingdom) يا سلطنت
(Empire) کي چئبو آهي. ڊومين اصل ۾ لاطيني ٻوليءَ جو لفظ آهي.
۽ جاندارن جي حياتياتي درجہ بندي ۾ سڀ کان اوچو درجو آھي. ٽيڪسانومي جي ٽن دائرن؛ يوڪيريئوٽا، بيڪٽيريا ۽ آرڪائيا (Archaea) جو نظام پروفيسر ڪارل ووز (Carl Woese) ڏنو جيڪو آمريڪي مائڪروبايولاجسٽ ۽ بايو فزيسسٽ ھو جنھن 1990ع ۾ "ووز سسٽم" متعارف ڪرايو جنھن مطابق حياتي جي وڻ جا ٽي وڏا دائرا آهن جن ۾ بيڪٽريا، آرڪائيا ۽ يوڪيريوٽا شامل آهن.

## حوالا

طبقاتي نظام حياتياتي درجابندي جا اٺ وڏا ٽئڪسانامي وارا درجاسانچو:بائيولاجيڪل جنسوار ورڇ\مرڪزي وچ وارا ننڍا درجا ناھن ڏيکاريل
# عضون جي تشريح جو علم

Cavities of human body
FMRI of healthy human brain
**عضون جي تشريح جو علم** (Anatomy) سائنس جي هڪ شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ساخت جو مطالعو ڪيو ويندو آهي، ان مقصد لاءِ انهن جي جسمن کي ڪٽڻ جو عمل پڻ ڪيو ويندو آهي. اناٽومي حياتيات ۽ طب سان لاڳاپيل آهي جيڪو جاندارن جي جسم جي جوڙجڪ (ٻنهي جانورن ۽ ٻوٽن) ۽ ان ۾ موجود مختلف عضون جي ساخت جو مطالعو ڪري ٿو. ان مقصد لاءِ مطالعي هيٺ آيل جسم کي به ڪٽيو ويندو آهي، يعني ان جي خارجي ڍانچي کان پوءِ ان جي اندروني ڍانچي کي ڪٽيندي ڏٺو ويندو آهي ته جيئن ان جي اندروني ساخت جو مطالعو ڪري سگهجي. جڏهن مطالعي هيٺ جاندار هڪ جانور آهي، ان کي حیوانی تشریح (Zootomy) سڏيو ويندو آهي ۽ جڏهن هڪ ٻوٽي جو مطالعو ڪيو ويندو آهي، ان کي نباتی تشریح (phytotomy) سڏيو ويندو آهي.

اناتومي هڪ پيچيده ۽ متحرڪ ميدان آهي جيڪو مسلسل ترقي ڪري رهيو آهي جيئن نيون دريافتون ڪيون وينديون آهن. تازن سالن ۾، ترقي يافته تصويرن جي ٽيڪنالاجي جي استعمال ۾ هڪ اهم اضافو ٿيو آهي، جهڙوڪ ايم آر آئي ۽ سي ٽي اسڪين، جيڪي جسم جي جوڙجڪ جي وڌيڪ تفصيلي ۽ صحيح تصويرن جي اجازت ڏين ٿيون. اناتومي جي نظم کي مجموعي (macroscopic) ۽ خوردبيني (microscopic) حصن ۾ ورهايو ويو آهي. میڪرو اسڪوپڪ اناتومي يا مجموعي اناتومي، هڪ جانور جي جسم جي حصن جو اڻ مدد ٿيل اکين جي استعمال سان جائزو آهي. مجموعي اناتومي ۾ سطحي اناتومي جي شاخ پڻ شامل آهي. خوردبيني اناتومي ۾، مختلف ساختن جي بافتن جي مطالعي ۾، جنهن کي هسٽولوجي طور سڃاتو وڃي ٿو، ۽ سيلز جي مطالعي ۾ پڻ بصري آلات جو استعمال شامل آهي.

اناتومي جي تاريخ انساني جسم جي عضون ۽ ساخت جي ڪمن جي ترقي پسند سمجھڻ سان منسوب ڪئي وئي آهي. طريقن ۾ پڻ ڊرامائي طور تي بهتري آئي آهي، جانورن جي جانچ کان وٺي 20هين صديءَ جي طبي تصويرن جي ٽيڪنڪ تائين، جن ۾ ايڪسري، الٽراسائونڊ ۽ مقناطيسي گونج اميجنگ (MRI) شامل آهن.

## نالو ۽ تعريف

## جانورن جي بافتون

## ورٽيبرٽ اناتومي

## انورٽيبرٽ اناتومي

## اناتومي جون ٻيون شاخون

## تاريخ

## پڻ ڏسو

## خارجي لنڪس

## حوالا
# جنسي عضوو

سائي الجي (Chara alga) جا جنسي عضوا: نر (ڳاڙهو) ۽ مادي (ناسي)
**جنسي عضوو**، جنهن کي **توليدي عضوو** به چيو ويندو آهي، ڪنهن به جاندار جو اهو حصو هوندو آهي جيڪو جنسي پيدائش (Sexual reproduction) ۾ حصو وٺندو آهي. جنسي عضوا ڪنهن به جاندار جي بنيادي جنسي خاصيتن کي ظاهر ڪن ٿا. اهي عضوا ميٽس (Gametes) پيدا ڪرڻ، انهن کي منتقل ڪرڻ، حمل (Fertilization) ۾ مدد ڪرڻ، ۽ ٻار جي واڌ ويجهه ۽ پيدائش ۾ مددگار ثابت ٿين ٿا.

جنسي عضوا عام طور تي ٻن قسمن جا هوندا آهن: **نر** (Male) ۽ **مادي** (Female).

ٿڻائتن جانورن (انسانن سميت) ۾، نر جي جنسي عضون ۾ خصيا (Testicles) ۽ عضو تناسل (Penis) شامل آهن؛ جڏهن ته ماديءَ جي جنسي عضون ۾ بيضي داني (Ovaries)، ٻچيداني (Uterus) ۽ مادي عضوو (Vagina) شامل آهن. خصين ۽ بيضي دانين کي "بنيادي جنسي عضوا" چيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين کي "ثانوي جنسي عضوا" چيو وڃي ٿو. ٻاهريون حصن کي **عضوِ مخصوصہ** يا **جنيٽليا** (Genitalia) چيو ويندو آهي، جيڪي پيدائش وقت ظاهر هوندا آهن.

ٻوٽن ۾، نر جي پيدائشي حصن ۾ 'اسٽيمنز' (Stamens) شامل آهن جيڪي پولن پيدا ڪن ٿا، ۽ مادي حصن ۾ 'پيسٽلز' (Pistils) شامل آهن جيڪي بيج پيدا ڪن ٿا.

## اصطلاح

* **بنيادي جنسي عضوا:** اهي 'گوناڊز' (Gonads) آهن، جيڪي نر ۾ خصيا ۽ مادي ۾ بيضي دانيون بڻجي وڃن ٿا. اهي هارمونز پيدا ڪن ٿا جيڪي جنسي واڌ ويجهه کي ڪنٽرول ڪن ٿا.
* **ثانوي جنسي عضوا:** توليدي نظام جا ٻيا تمام حصا، چاهي اهي اندروني هجن يا ٻاهرين، ثانوي عضوا سڏجن ٿا.

## جانورن ۾ جنسي عضوا

### پسيندار جانور (Vertebrates)

#### ٿڻائتا جانور (Mammals)

نر ٿڻائتن جانورن ۾ عضو تناسل ۽ خصيا ٻاهران نظر اچن ٿا، جڏهن ته ماديءَ ۾ وولووا (Vulva) نظر اچي ٿي. نر پنهنجي عضوي مان پيشاب ۽ مني ٻنهي جو اخراج ڪري ٿو، جڏهن ته مادين ۾ پيشاب ۽ ويجينا جا رستا الڳ الڳ هوندا آهن.

انسانن ۾ جنسي عضوا:

| نر | مادي |
| --- | --- |
| **ٻاهريان: نر عضوو (Penis)
* خصين جي ڳوٿري (Scrotum)

**اندروني: پروسٽيٽ (Prostate)
* خصيون (Testicles)
* مني جون ناليون
 | **ٻاهريان: وولووا (Vulva)
* بظر (Clitoris)

**اندروني: ٻچيداني (Uterus)
* بيضي دانيون (Ovaries)
* نر عضوو (Vagina)
* فيلوپين ٽيوبون
 |

### ٻيا جانور

ڪيترن ئي ٻين جانورن (جهڙوڪ پکي، ريڙهيون پائيندڙ جانور ۽ جل ٿيلي جانور) ۾ صرف هڪ ئي سوراخ هوندو آهي جنهن کي **ڪلوئڪا** (Cloaca) چيو ويندو آهي. ان هڪ ئي سوراخ مان اهي فضول مادو (پيشاب، ڪاڪوس) به ڪڍندا آهن ۽ پيدائشي عمل به ڪندا آهن.

## ٻوٽن ۾ جنسي عضوا

اڪثر ٻوٽن ۾ هڪ ئي فرد ۾ نر ۽ مادي ٻئي عضوا موجود هوندا آهن (ٻه لنگي يا Hermaphrodite). ٻوٽن ۾ گل اهي حصا آهن جن ۾ جنسي عضوا موجود هوندا آهن. گلن جي ذريعي ٻوٽا پولينيشن جو عمل ڪندا آهن جنهن سان نوان ٻج پيدا ٿين ٿا.

## پڻ ڏسو

* توليدي نظام
* انساني جنسيت
* انڊرولوجي (نر جي بيمارين جو علم)
* گائناڪالوجي (عورتن جي بيمارين جو علم)

## حوالا
# فزيالوجي

آئل پينٽنگ جن ۾ ڪلاوڊ برنارڊ، جديد فزيالوجي جو پي، کي شاگردن جي گڏ ڏيکاريو ويو آهي
**حياتياتي فعليات** يا **فزيالوجي** (Physiology)، قديم يوناني لفظن؛ φύσις (فوسس يعني فطرت) ۽ -λογία (لوجيا يعني مطالعو) مان نڪتل، هڪ جاندار نظام ۾ افعال ۽ ميکانزم جو سائنسي مطالعو آهي. علم حياتيات جي هڪ ذيلي نظم جي طور تي، فزيالوجي، ڌيان ڏئي ٿي ته ڪيئن جاندار، عضون جا نظام، انفرادي عضوا، جيو گھرڙا ۽ سالما (Biomolecules) هڪ جاندار نظام ۾ ڪيميائي ۽ طبيعي ڪم ڪن ٿا. جاندارن جي قسمن جي مطابق، شعبي کي طبي فزيالاجي، جانورن جي فزيالوجي، ٻوٽن جي فزيالوجي، جيو گھرڙن جي فزيالوجي ۽ تقابلي فزيالوجي ۾ ورهائي سگهجي ٿو.

فزيولوجيڪل ڪم جو مرڪز بائيوفزيڪل ۽ بائيوڪيميڪل پروسيس، هوميوسٽئٽڪ ڪنٽرول ميڪانزم ۽ جيو گھرڙن جي وچ ۾ رابطو آهي. فعلياتي حالت (Physiological State) عام ڪم جي حالت آهي. پيٿالاجيڪل حالت (pathological state)، ان جي ابتڙ، غير معمولي حالتن، بشمول انساني بيمارين ڏانهن اشارو ڪري ٿي.

فزيالوجي يا دوائن ۾ نوبل انعام رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز طرفان، فزيالوجي ۾ طب جي شعبي سان لاڳاپيل غير معمولي سائنسي ڪاميابين لاءِ ڏنو ويندو آهي.

## بنياد

## ذيلي شعبا

## تاريخ

## قابل ذڪر فزيالوجسٽ

## پڻ ڏسو

## ٻاهريان ڳنڍڻا

* وڪيميڊيا العام تي Physiology بابت زمرا
* physiologyINFO.org – public information site sponsored by the American Physiological Society

## حوالا
# ميٽابولزم

سانچو:Infobox biology

**ميٽابولزم** (Metabolism) انهن ڪيميائي عملن جي مجموعي کي چيو ويندو آهي جيڪي زنده جاندارن جي اندر زندگي برقرار رکڻ لاءِ ٿين ٿا. يوناني ٻوليءَ ۾ "ميٽابولي" جي معنيٰ آهي "تبديلي". هن جا ٽي مکيه مقصد آهن: غذا کي توانائيءَ ۾ تبديل ڪرڻ، غذا کي پروٽين ۽ لپڊس جهڙن بلڊنگ بلاڪس ۾ تبديل ڪرڻ، ۽ جسم مان نائٽروجني فضول کي خارج ڪرڻ.

## ميٽابولزم جا قسم

ميٽابولزم کي ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايو ويو آهي:
1. **ڪيٽابولزم (Catabolism):** هن عمل ۾ وڏا ماليڪيول (جهڙوڪ گلوڪوز) ٽٽي ننڍا ٿين ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ توانائي خارج ٿئي ٿي. مثال طور: ساهه کڻڻ (Respiration).
2. **اينابولزم (Anabolism):** هن عمل ۾ توانائي استعمال ڪري ننڍن ماليڪيولن مان وڏا مرڪب (جهڙوڪ پروٽين ۽ نيوڪليڪ ايسڊ) ٺاهيا وڃن ٿا.

## اينزائمز جو ڪردار

ميٽابولزم جا سمورا عمل **اينزائمز** (Enzymes) جي مدد سان ٿين ٿا. اينزائمز حياتياتي ڪيٽلسٽ طور ڪم ڪن ٿا، جيڪي ڪيميائي عملن جي رفتار کي تيز ڪن ٿا. اهي جسم جي ضرورت موجب انهن عملن کي ڪنٽرول به ڪندا آهن ته جيئن جسم جو توازن (Homeostasis) برقرار رهي.

## ميٽابولڪ رستا (Metabolic Pathways)

جسم ۾ ڪيميائي عمل هڪ تسلسل سان ٿين ٿا، جنهن کي "ميٽابولڪ رستا" چيو ويندو آهي. هڪ حيران ڪندڙ ڳالهه اها آهي ته بيڪٽيريا کان وٺي هاٿيءَ تائين، اڪثر جاندارن ۾ بنيادي ميٽابولڪ رستا (جهڙوڪ **ڪريبس سائيڪل**) ساڳيا هوندا آهن. هيءَ هڪجهڙائي ارتقائي تاريخ جي گواهي ڏئي ٿي.

## بنيادي ميٽابولڪ شرح (BMR)

**بيسل ميٽابولڪ ريٽ** (Basal Metabolic Rate) مان مراد توانائي جي اها مقدار آهي جيڪا هڪ جاندار آرام جي حالت ۾ پنهنجي بنيادي حياتياتي ڪمن (جهڙوڪ ساهه کڻڻ ۽ رت جي گردش) لاءِ استعمال ڪري ٿو.

## ميٽابولڪ بيماريون

جڏهن ميٽابولزم جو قدرتي توازن بگڙجي وڃي ته مختلف بيماريون جنم وٺن ٿيون، جهڙوڪ:

* شڪر (Type II Diabetes)
* ميٽابولڪ سنڊروم
* ڪينسر (ڪينسر جا جزا عام جزا جي ڀيٽ ۾ مختلف طرح ميٽابولزم ڪن ٿا)

## حوالا
# رويو

**ورتاء** يا **رويو** (Behavior) جاندارن، نظامن يا ڪجهه حالات ۾ مصنوعي وجودن جي فردن (individuals) جي عملن جي حد آهي. انهن نظامن ۾ ٻيا نظام يا جاندار ۽ گڏوگڏ بي جان طبيعي ماحول شامل ٿي سگهن ٿا. اهو نظام يا جاندار جو مختلف ان پٽ يا محرڪ، اندروني يا ٻاهرين، شعوري يا لاشعوري، ظاهري يا پوشيده، رضاکارانه يا غير ارادي جي مطابق رد عمل آهي. جڏهن ته ڪجهه رويا هڪ جاندار جي ماحول (خارجي ترغيب) جي جواب ۾ وجود ۾ اچڻ ٿا، رويا اندروني ترغيب جي پيداوار پڻ ٿي سگھن ٿا، جنهن کي "ايجنسي" يا "آزاد مرضي" (Free Will) پڻ چيو ويندو آهي.

روين جي معلومات جي نقطه نظر سان، هڪ رويي ۾ فاعل، ڪم فعل، باهمي تفاعل، ۽ انهن جي خاصيتون شامل آهن، جنهن کي رويي جي بنيادن طور پيش ڪري سگهجي ٿو.

## عملي نمونو

## نظم و نسق

## رويي جي معلومات جو علم

## رويا ۽ انساني صحت

علم نفسيات ۾ ڪنهن به شخصيت جي سلوڪ (behavior) مان مراد هنن جو اختيار ڪيل اهو طريقو آهي جيڪو ان جي روزمرہ زندگي جي معمولات ۾ ظاهر ٿيندو آهي. شخصي عملن ۾ ظاهر ٿيڻ واري سلوڪ جي اصطلاح جو اطلاق ان جي ڪنهن هڪ عمل يا فعل جي لاء به ڪيو ويندو آهي ۽ ان جي مڪمل ذات يا فطرت جي لاء به ڪيو ويندو آهي.

## پڻ ڏسو

## ٻاهريان ڳنڍڻا

* What is behavior? Baby don't ask me, don't ask me, no more at Earthling Nature.
* behaviorinformatics.org
* Links to review articles by Eric Turkheimer and co-authors on behavior research
* Links to IJCAI2013 tutorial on behavior informatics and computing

## حوالا
# قديم يونان

**قديم يونان** (انگريزي: Ancient Greece)، هڪ اتر-اوڀر ميڊيٽرينين جي تهذيب هئي، جيڪا نائين کان ٻارھين صدي ق.م جي يوناني اونداهي دور کان وٺي قديم عھد تائين موجود هئي. ھن تھذيب ۾ ثقافتي ۽ لساني ھڪجڙايون رکندڙ شھري رياستون ۽ مختلف علائقا شامل ھئا. ھي شھر ۽ علائقا صرف ھڪ ڀيرو 13 سالن جي لاءِ سڪندر اعظم جي حڪمراني ھيٺ قديم مقدونيا ۾ گڏ رھيا ھئا.

## حوالا