# فطري تاريخ

افرائم چيمبرز انسائيڪلوپيڊيا، 1728ع ڪان فطري تاريخ جي وضاحت لاء، سادي تصويرن وارو هڪ خاڪو.
**فطري تاريخ** (Natural History) تحقيق جو هڪ وڏو شعبو، جيڪو مطالعي جي تجرباتي طريقن کان وڌيڪ مشاهدي ڏانهن جھڪاءُ سان سڀني جاندارن؛ جن ۾ جانور، ٻوٽا ۽ فنگس شامل آهن، جو انهن جي قدرتي ماحول ۾ انهن جي مطالعي جو گهيرو ڪندو آهي. جيڪا ماڻهون قدرتي تاريخ جو مطالعو ڪرڻ ٿا، انهن کي **فطرت پرست** (naturalist) يا **فطري تاريخدان** (natural historian) سڏيو ويندو آهي.

فطري تاريخ جئين ته سائنسي تحقيق کي شامل ڪري ٿي، پر ان تائين محدود ناهي. ان ۾ فطري شين يا جاندارن جي ڪنهن به درجي جو منظم مطالعو شامل آهي، تنهنڪري فطري تاريخ جو مطالعو، جيڪو قديم گريڪو-رومن دنيا ۾ شروع ٿيو ۽ وچين دور جي عربي دنيا سان گذرندي، نشاة ثانيه جي تقريبن اڪيلائي ۾ ڪم ڪندڙ يورپي فطرت پسندن جي ذريعي اڳتي وڌيو ۽ هاڻ فطري تاريخ ڪيترن ئي خاص علوم جي هڪ ڪراس ڊسيپلينري گهيرو ڪندڙ اصطلاح آهي، مثال طور، ارضياتي حياتيات (Geobiology) تحقيق جو هڪ اهڙو شعبو آهي، جيڪو پنهنجي فطرت ۾ هڪ گھڻ-شعبي شعبو آھي.

## تعريفون

### سال 1900ع کان اڳ

سال 1888ع ۾ فرانس جي نيشنل ميوزيم آف نيچرل هسٽري ۾ پيليوٿيريم ميگنم ڍانچي جي تصوير (کاٻي پاسي) ۽ وضاحت (ساڄي پاسي).
قدرتي تاريخ لاء انگريزي اصطلاح "نيچرل هسٽري" لاطيني لفظ "هسٽوريا نيچرلس"، جو مطلب وقت سان گڏ ترقي سان تنگ ٿي ويو آهي، جڏهن ته، ان جي ابتڙ، لاڳاپيل اصطلاح "فطرت" جي معني وسيع ٿي وئي آهي.

قديم دور ۾، "قدرتي تاريخ" بنيادي طور تي فطرت سان ڳنڍيل ڪنهن به شيءِ کي ڍڪيندي هئي، يا فطرت مان نڪتل مواد استعمال ڪيو ويندو هو، جهڙوڪ پليني دي ايلڊر جو هن عنوان جو انسائيڪلوپيڊيا، 77ع کان 79ع عيسوي تائين شايع ٿيو، جيڪو فلڪيات، جاگرافي، انسان ۽ انهن جي ٽيڪنالاجي، طب، ۽ وهم، انهي سان گڏ جانورن ۽ ٻوٽن کي به ڍڪيندو هو.

وچين دور جي يورپي تعليمي ماهرن علم کي ٻه مکيه حصا سمجهيو: انسانيت (بنيادي طور تي جيڪو هاڻي ڪلاسيڪل طور سڃاتو وڃي ٿو) ۽ ديوتا، سائنس جو مطالعو مشاهدي يا تجربي جي بدران متنن ذريعي وڏي پيماني تي ڪيو ويندو آهي. فطرت جو مطالعو نشاۃِ ثانيه ۾ بحال ٿيو، ۽ جلدي علمي علم جي ٽئين شاخ بڻجي وئي، جيڪا پاڻ کي وضاحتي قدرتي تاريخ ۽ قدرتي فلسفي ۾ ورهائي وئي، فطرت جو تجزياتي مطالعو. جديد اصطلاحن ۾، قدرتي فلسفو تقريبن جديد فزڪس ۽ ڪيمسٽري سان مطابقت رکي ٿو، جڏهن ته قدرتي تاريخ ۾ حياتياتي ۽ ارضياتي سائنس شامل آهن. ٻئي مضبوطيءَ سان جڙيل هئا. شريف سائنسدانن جي عروج جي دور ۾، ڪيترن ئي ماڻهن ٻنهي شعبن ۾ حصو ورتو، ۽ ٻنهي ۾ شروعاتي مقالا عام طور تي پيشه ورانه سائنس ۾ پڙهيا ويندا هئا. ٻئي مضبوطيءَ سان لاڳاپيل هئا. "شريف سائنسدانن" جي عروج جي دور ۾ ڪيترن ئي ماڻهن ٻنهي شعبن ۾ حصو ورتو ۽ ٻنهي شعبن ۾ شروعاتي مقالا عام طور تي پيشه ور سائنس سوسائٽين، جهڙوڪ رائل سوسائٽي ۽ فرينچ اڪيڊمي آف سائنسز (ٻئي 17هين صدي دوران قائم ٿيا) جي گڏجاڻين ۾ پڙهيا ويندا هئا.

قدرتي تاريخ کي عملي مقصدن، جهڙوڪ لينيئ جي سوئيڊن جي معاشي حالت کي بهتر بڻائڻ جي خواهش، جي ذريعي همٿايو ويو هو. ساڳئي طرح، صنعتي انقلاب ارضيات جي ترقي کي، مفيد معدني ذخيرن کي ڳولڻ ۾ مدد ڪرڻ لاءِ هٿي ڏني.

### سال 1900ع کان اڄ تائين

فرانسيس جي هڪ سيڪنڊري اسڪول ۾ فطري تاريخ جي نمونن جو مجموعو.
قدرتي تاريخ جون جديد تعريفون، مختلف شعبن ۽ ذريعن مان اينديون آهن ۽ ڪيتريون ئي جديد تعريفون انهن جي ميدان جي هڪ خاص پهلوءَ تي زور ڏين ٿيون. تعريفن جي ڪثرت پيدا ڪندي، نهن ۾ ڪيترائي عام موضوع آهن، مثال طور، جڏهن ته قدرتي تاريخ کي اڪثر مشاهدي جي هڪ قسم ۽ مطالعي جي موضوع طور بيان ڪيو ويندو آهي، هن کي علم جي هڪ شعبي ۽ هڪ هنر يا مشق جي طور تي، جنهن ۾ مطالعي جي ڀيٽ ۾ مشاهدي تي وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي، جي طور تي پڻ بيان ڪري سگهجي ٿو. ميدان لاءِ تعريفن جي ڪثرت کي هن جي هڪ ڪمزوري ۽ طاقت ٻنهي طور تسليم ڪيو ويو آهي ۽ تعريفن جي هڪ وسيع رينج، فطري تاريخ تي خيالن جي هڪ تازي مجموعي ۾ عملي پاران تازو پيش ڪئي وئي آهي.

حياتيات جي ماهرن جون تعريفون اڪثر ڪري انفرادي جاندارن جي، انهن جي ماحول ۾ سائنسي مطالعي تي ڌيان ڏين ٿيون. جيئن مارسٽن بيٽس جي هن وصف ۾ ڏٺو ويو آهي: "فطري تاريخ جاندارن جو، جانورن ۽ ٻوٽن جو مطالعو آهي. مون کي، فطري تاريخ کي زندگي جي مطالعي جي طور تي خيال ڪرڻ وديڪ پسند آهي".

۽ ڊي. ايس. ولڪوو ۽ ٽي. آئزنر پاران هي تازي تعريف: "جاندارن جو ويجهي مشاهدو - انهن جي شروعات، انهن جي ارتقا، انهن جو رويو، ۽ ٻين نسلن سان انهن جا لاڳاپا".

definitions of natural history come from a variety of fields and sources, and many of the modern definitions emphasize a particular aspect of the field, creating a multiplicity of definitions with a number of common themes among them. For example, while natural history is most often defined as a type of observation and a subject of study, it can also be defined as a body of knowledge, and as a craft or a practice, in which the emphasis is placed more on the observer than on the observed. The multiplicity of definitions for the field has been recognized as both a weakness and a strength, and a broad range of definitions has recently been offered by practitioners in a recent collection of views on natural history.

Definitions from biologists often focus on the scientific study of individual organisms in their environment, as seen in this definition by Marston Bates: "Natural history is the study of animals and Plants—of organisms. ... I like to think, then, of natural history as the study of life at the level of the individual—of what plants and animals do, how they react to each other and their environment, how they are organized into larger groupings like populations and communities" and this more recent definition by D.S. Wilcove and T. Eisner: "The close observation of organisms—their origins, their evolution, their behavior, and their relationships with other species".

This focus on organisms in their environment is also echoed by H.W. Greene and J.B. Losos: "Natural history focuses on where organisms are and what they do in their environment, including interactions with other organisms. It encompasses changes in internal states insofar as they pertain to what organisms do".

Some definitions go further, focusing on direct observation of organisms in their environments, both past and present, such as this one by G.A. Bartholomew: "A student of natural history, or a naturalist, studies the world by observing plants and animals directly. Because organisms are functionally inseparable from the environment in which they live and because their structure and function cannot be adequately interpreted without knowing some of their evolutionary history, the study of natural history embraces the study of fossils as well as physiographic and other aspects of the physical environment".

A common thread in many definitions of natural history is the inclusion of a descriptive component, as seen in a recent definition by H.W. Greene: "Descriptive ecology and ethology". Several authors have argued for a more expansive view of natural history, including S. Herman, who defines the field as "the scientific study of plants and animals in their natural environments. It is concerned with levels of organization from the individual organism to the ecosystem, and stresses identification, life history, distribution, abundance, and inter-relationships. It often and appropriately includes an esthetic component", and T. Fleischner, who defines the field even more broadly, as "A practice of intentional, focused attentiveness and receptivity to the more-than-human world, guided by honesty and accuracy". These definitions explicitly include the arts in the field of natural history, and are aligned with the broad definition outlined by B. Lopez, who defines the field as the "Patient interrogation of a landscape" while referring to the natural history knowledge of the Eskimo (Inuit).

A slightly different framework for natural history, covering a similar range of themes, is also implied in the scope of work encompassed by many leading natural history museums, which often include elements of anthropology, geology, paleontology, and astronomy along with botany and zoology, or include both cultural and natural components of the world.

## تاريخ

### تاريخ کان اڳ

يورپ ۾ سائنس جي آمد کان اڳ، انسان دنيا کي سمجهڻ ۾ مصروف هئا ۽ هن کان وڌيڪ سمجھڻ جي مقامي طريقن ۾ تمام گهڻو قابل هئا. جن کي هاڻي روايتي ماحولياتي علم سڏيو ويندو آهي. قدرتي تاريخ جي 21هين صدي جي تعريفن ۾ هن سمجھ شامل آهي. جيئن ته هي فطري تاريخ جي انسٽيٽيوٽ، پريسڪوٽ، ايريزونا جو ٿامس فليشنر پاران لکيل آهي:

>
> فطري تاريخ، ارادي طور تي ڌيان ڏيڻ واري مشق ۽ انساني دنيا کان وڌيڪ قبوليت، ايمانداري ۽ درستگي جي رهنمائي سان سڀ کان پراڻي مسلسل انساني ڪوشش آهي. اسان جي نسلن جي ارتقائي ماضي ۾، فطري تاريخ جو عمل اسان جي بقا لاءِ ضروري هو، رهائشن، عادتن ۽ ٻوٽن ۽ جانورن جي تاريخن تي نازڪ معلومات فراهم ڪرڻ، جيڪي اسان کائي سگهون ٿا يا جيڪي اسان کي کائي سگهن ٿا. قدرتي تاريخ انساني بقا ۽ ترقي لاءِ اهم رهي ٿي. اهو اسان جي بنيادي سمجھ ۾ حصو وٺندو آهي ته دنيا قدرتي سائنس جي تجرباتي بنياد فراهم ڪندي ڪيئن ڪم ڪري ٿي، ۽ اهو سڌي ۽ اڻ سڌي طرح انساني جذباتي ۽ جسماني صحت ۾ حصو وٺندو آهي، ان ڪري صحتمند انساني برادرين کي فروغ ڏيندو آهي. اهو سڀني تحفظ جي ڪوششن جي بنياد طور پڻ ڪم ڪري ٿو، قدرتي تاريخ سائنس کي آگاهي ڏئي ٿي ۽ انهن قدرن کي متاثر ڪري ٿي جيڪي انهن کي هلائين ٿيون."
>
>
>
> – Natural History - practice of intentional focused attentiveness and receptivity to the more-than-human world, guided by honesty and accuracy – is the oldest continuous human endeavor. In the evolutionary past of our species, the practice of natural history was essential for our survival, imparting critical information on habits and chronologies of plants and animals that we could eat or that could eat us. Natural history continues to be critical to human survival and thriving. It contributes to our fundamental understanding of how the world works by providing the empirical foundation of natural sciences, and it contributes directly and indirectly to human emotional and physical health, thereby fostering healthier human communities. It also serves as the basis for all conservation efforts, with natural history both informing the science and inspiring the values that drive these.
>
>

### Ancient

Blackberry from the sixth-century *Vienna Dioscurides* manuscript
As a precursor to Western science, natural history began with Aristotle and other ancient philosophers who analyzed the diversity of the natural world. Natural history was understood by Pliny the Elder to cover anything that could be found in the world, including living things, geology, astronomy, technology, art, and humanity.

*De Materia Medica* was written between 50 and 70 AD by Pedanius Dioscorides, a Roman physician of Greek origin. It was widely read for more than 1,500 years until supplanted in the Renaissance, making it one of the longest-lasting of all natural history books.

From the ancient Greeks until the work of Carl Linnaeus and other 18th-century naturalists, a major concept of natural history was the *scala naturae* or Great Chain of Being, an arrangement of minerals, vegetables, more primitive forms of animals, and more complex life forms on a linear scale of supposedly increasing perfection, culminating in our species.

### Medieval

Natural history was basically static through the Middle Ages in Europe—although in the Arabic and Oriental world, it proceeded at a much brisker pace. From the 13th century, the work of Aristotle was adapted rather rigidly into Christian philosophy, particularly by Thomas Aquinas, forming the basis for natural theology. During the Renaissance, scholars (herbalists and humanists, particularly) returned to direct observation of plants and animals for natural history, and many began to accumulate large collections of exotic specimens and unusual monsters. Leonhart Fuchs was one of the three founding fathers of botany, along with Otto Brunfels and Hieronymus Bock. Other important contributors to the field were Valerius Cordus, Konrad Gesner (*Historiae animalium*), Frederik Ruysch, and Gaspard Bauhin. The rapid increase in the number of known organisms prompted many attempts at classifying and organizing species into taxonomic groups, culminating in the system of the Swedish naturalist Carl Linnaeus.

The British historian of Chinese science Joseph Needham calls Li Shizhen "the 'uncrowned king' of Chinese naturalists", and his *Bencao gangmu* "undoubtedly the greatest scientific achievement of the Ming". His works translated to many languages direct or influence many scholars and researchers.

### جديد فطري تاريخ

**جارج بفون (Georges Buffon) کي سندس "هسٽوائر نئچرئلئ" ( Histoir naturelle) لاءِ سڀ کان وڌيڪ ياد ڪيو ويندو آهي. هڪ 44 جلدن جو انسائيڪلوپيڊيا، جيڪو چارپائن، پکين، معدنيات ۽ ڪجهه سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جو بيان ڪري ٿو. رڙيون پائيندڙ جانور ۽ مڇين جي تفصيل برنارڊ جرمين ڊي ليسيپيڊ پاران اضافي ۾ شامل ڪئي وئي.**انگريزي ۾ لکيل فطري تاريخ ۾ هڪ اهم حصو گلبرٽ وائيٽ، وليم ڪربي، جان جارج وڊ ۽ جان ري جهڙن فطرت پسندن پاران ڪيو ويو، جن ٻوٽن، جانورن ۽ فطرت جي ٻين پهلوئن بابت لکيو. انهن مان ڪيترائي ئي فطرت بابت هن طور لکيو ته جيئن ته خدا جي وجود يا وڏائي لاءِ فطري الهامي دليل ڏئي سگهجي. جيتوڻيڪ، شروعاتي جديد دور کان وٺي، عورتن جي هڪ وڏي تعداد فطري تاريخ جي ڄاڻ ۾، خاص طور تي نباتات جي ميدان ۾، هڪ ليکڪ، نمونا جمع ڪندڙ يا مصور حيثيت سان حصو ورتو.

جديد يورپ ۾، ٻاٽني، ارضيات، مائڪولوجي، پيليونٽولوجي، فزيالوجي ۽ زولاجي جهڙا پيشه ورانه شعبا ٺاهيا ويا. فطري تاريخ، جيڪي اڳ ۾ ڪاليج جي سائنس جي پروفيسرن پاران پڙهائي ويندي هئي، کي سائنسدانن طرفان وڌيڪ خاص انداز ۾ حقارت جو نشانو بڻايو ويو ۽ هن کي سائنس جو حصو بڻائڻ جي بدران هڪ "شوقيه" سرگرمي قرار ڏنو ويو. وڪٽورين دور جي اسڪاٽلينڊ ۾، قدرتي تاريخ جو مطالعو سٺي ذهني صحت ۾ حصو وٺيو. خاص طور تي برطانيه ۽ آمريڪا ۾، خاص مشغلن ۾ وڌيو جيئن پکين، تتلين، سامونڊي خول، مالاڪولاجي ۽ ڪنڪولاجي، ڀنگن ۽ جهنگلي گلن جو مطالعو؛ ساڳئي وقت، سائنسدانن پاران حياتيات کي هڪ متحد نظم طور بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيتوڻيڪ صرف جزوي ڪاميابي سان، گهٽ ۾ گهٽ جديد ارتقائي ترکیب تائين، تڏهن به، فطري تاريخ جون روايتون حياتيات جي مطالعي ۾ ڪردار ادا ڪنديون رهيون، خاص طور تي ماحوليات، فطري نظامن جو مطالعو جنهن ۾ جاندار ۽ زمين جي حياتي دائري جا غير نامياتي جزا شامل هئا، جيڪا ان جي حمايت ڪن ٿا، اخلاقيات (Ethology) جانورن جي رويي جو سائنسي مطالعو ۽ ارتقائي حياتيات، تمام ڊگهي عرصي دوران زندگي جي شڪلن جي وچ ۾ لاڳاپن جو مطالعو ۽ اڄ انٽيگريٽو آرگينزمل حياتيات جي طور تي ٻيهر اڀري ٿو. شوقين ڪليڪٽرن ۽ قدرتي تاريخ جي ڪاروباري ماڻهن دنيا جي وڏي فطري تاريخ جي مجموعن جي تعمير ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جهڙوڪ نيچرل هسٽري ميوزيم، لنڊن ۽ واشنگٽن ڊي سي ۾ نيشنل ميوزيم آف نيچرل هسٽري.

19هين صدي جي ٽن عظيم انگريزي فطرت پسند، هينري والٽر بيٽس، چارلس ڊارون ۽ الفريڊ رسل وئلئس، جيڪا هڪ ٻئي کي ڄاڻندا هئا، هر هڪ فطري تاريخ جي سڃاڻپ لاء سفر ڪيو جنهن ۾ سالن جا سال لڳا، انهن هزارين نمونا گڏ ڪيا، جن مان ڪيترائي سائنس لاءِ نوان هئا ۽ انهن جي لکڻين ذريعي، ٻنهي دنيا جي "ڏورانهن" حصن، ايميزون بيسن، گيلاپاگوس ٻيٽ ۽ انڊونيشيائي ٻيٽ، ٻين جي وچ ۾ جي ڄاڻ کي وڌايو ۽ ائين ڪرڻ سان علم حياتيات کي هڪ وضاحتي کان نظريي تي ٻڌل سائنس ۾ تبديل ڪرڻ ۾ مدد ڪئي.

"فطرت" جي ڄاڻ کي "هڪ ميڪانزم جي بدران هڪ جاندار جي طور تي" وٺڻ جو رجحان، اليگزينڊر وان همبولٽ (پروشيا، 1769-1859) جي لکڻين مان ڳولي سگهجو ٿا. همبولٽ جون گهڻيون لکڻيون ۽ تحقيق چارلس ڊارون، سائمن بوليور، هينري ڊيوڊ ٿورو، ارنسٽ هيڪل ۽ جان موئر لاءِ بنيادي اثر هئا.

## فطري تاريخ جا ميوزيم

وڌيڪ ڏسو: فطري تاريخ جي عجائب گهرن جي فهرست
قدرتي تاريخ جا عجائب گھر، جيڪا تجسس جي رجحان مان اڀريا، پيشه ور حياتياتي شعبن جي اڀرڻ ۽ تحقيقي پروگرامن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. خاص طور تي 19هين صدي ۾ سائنسدان پنهنجي فطري تاريخ جي مجموعن کي، انهن جي ذهين شاگردن لاءِ تدريسي اوزارن ۽ پنهنجي مورفولوجيڪل تحقيق جي بنياد لجي طور تي استعمال ڪرڻ شروع ڪيو.

## فطري تاريخ جي سوسائٽيون

The monument of Jan Czekanowski, a president of Polish Copernicus Society of Naturalists (1923–1924), in Szczecin, Poland
The term "natural history" alone, or sometimes together with archaeology, forms the name of many national, regional, and local natural history societies that maintain records for animals (including birds (ornithology), insects (entomology) and mammals (mammalogy)), fungi (mycology), plants (botany), and other organisms. They may also have geological and microscopical sections.

Examples of these societies in Britain include the Natural History Society of Northumbria founded in 1829, London Natural History Society (1858), Birmingham Natural History Society (1859), British Entomological and Natural History Society founded in 1872, Glasgow Natural History Society, Manchester Microscopical and Natural History Society established in 1880, Whitby Naturalists' Club founded in 1913, Scarborough Field Naturalists' Society and the Sorby Natural History Society, Sheffield, founded in 1918.

فطري تاريخ جي سوسائٽين جي واڌ ويجهه برطانوي ڪالونين جي واڌ جي ڪري پڻ تيز ٿي، جتي ٻوٽن ۽ جانورن جي ڪيتريون ئي نئين نسلون دريافت ٿيڻيون هيون. ڪيترن ئي سرڪاري ملازمن پنهنجي نئين ماحول ۾ دلچسپي ورتيا ۽ گڏ ڪيل نمونا برطانيه جي عجائب گهرن ڏانهن موڪليا. ٻين ملڪن جي سوسائٽين ۾ آمريڪي سوسائٽي آف نيچرلسٽ ۽ پولش ڪوپرنيڪس سوسائٽي آف نيچرلسٽ شامل آهن.

پيشه ور سماجن قدرتي تاريخ جي اهميت کي تسليم ڪيو آهي ۽ نظم و ضبط جي حمايت لاءِ خاص طور تي قدرتي تاريخ جي مشاهدن لاءِ پنهنجن جرنلز ۾ نوان حصا شروع ڪيا آهن. انهن ۾ "دي سائنٽيفڪ نيچرلسٽ" جو "نيچرل هسٽري فيلڊ نوٽس آف بايوٽروپيڪا "، ايڪالاجي *Ecology* جو "فرام دي فيلڊ آف واٽر برڊز "، ۽ آمريڪي نيچرلسٽ *American Naturalist* جو "نيچرل هسٽري متفرق سيڪشن" شامل آهن.

## فطري تاريخ جا فائدا

فطري تاريخ جا مشاهدا سائنسي سوال ۽ نظريي جي جوڙجڪ ۾ حصو ورتيا آهن. حال ۾ اهڙا مشاهدا تحفظ جي ترجيحن کي ڪيئن طئي ڪيو وڃي، ۾ حصو ورتيا آهن. گڏوگڏ ذهني صحت لاء فائدا، جيڪا فطرت جي چونڊيل حصن جي باقاعده ۽ فعال مشاهدي سان پڻ حاصل ٿي سگهن ٿا ۽ اها فائدا فطري علائقن مان غير فعال طور تي هلڻ مان حاصل ٿيندڙ فائدن کان سواء آهن.

## پڻ ڏسو

* پاڪستان ميوزيم آف نيچرل هسٽري
* زندگيءَ جي ارتقائي تاريخ
* ارتقائي سوچ جي تاريخ
* علم فطري سائنس
* فطرت پسندي (فلسفو)
* فطرت تي دستاويزي فلمون
* فطرت جو اڀياس
* فطرت نگاري
* روسي فطرت پسند
* فطري تاريخ جو خاڪو

## مزيد مطالعي لاء

* Allen, David Elliston (1994), *The Naturalist in Britain: a social history*, New Jersey: Princeton University Press, ص. 270, ISBN 0-691-03632-2
* Liu, Huajie (2012), *Living as a Naturalist*, Beijing: Peking University Press, ص. 363, ISBN 978-7-301-19788-2
* Peter Anstey (2011), *Two Forms of Natural History* آرڪائيو ڪيا ويا 2011-08-09 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., **Early Modern Experimental Philosophy* آرڪائيو ڪيا ويا 2011-07-21 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين..*
* Atran, Scott (1990), *Cognitive Foundations of Natural History: Towards an Anthropology of Science*, Cambridge, UK: Cambridge University Press, ص. 376, ISBN 978-0-521-43871-1
* Farber, Paul Lawrence (2000), *Finding Order in Nature: The Naturalist Tradition from Linnaeus to E. O. Wilson*. Johns Hopkins University Press: Baltimore.
* Kohler, Robert E. (2002), *Landscapes and Labscapes: Exploring the Lab-Field Border in Biology*. University of Chicago Press: Chicago.
* Mayr, Ernst. (1982), *The Growth of Biological Thought: Diversity, Evolution, and Inheritance*. The Belknap Press of Harvard University Press: Cambridge, Massachusetts.
* Rainger, Ronald; Keith R. Benson; and Jane Maienschein (eds) (1988), *The American Development of Biology*. University of Pennsylvania Press: Philadelphia.

## ٻاهريان ڳنڍڻا

* *A History of the Ecological Sciences* by Frank N. Egerton
* *The Cambridge natural history, Vol. 07 (of 10)*, London: Macmillan and Co., 1904

## حوالا