Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# غير ڪرنگھيدار جانور

| غير ڪرنگھيدار جانور Invertebrates |
| --- |

**غير ڪرنگھيدار جانور** (Invertebrates) هڪ وسيع اصطلاح آهي جيڪو اهڙي جانورن کي بيان ڪري ٿو جيڪا هڪ ريٺ جي ڪالم، جيڪا عام طور تي ريٺ جي هڏي (Spine) طور سڃاتي وڃي ٿي، نه رکندا آهن. اهو هڪ پيرافائيليٽڪ گروهه آهي، جنهن ۾ ڪورڊئٽ جي ذيلي فائلم ورٽيبرئٽا، جيڪا ڪرنگھيدار جانورن جو فائلم آهي، جي سواء سڀ جانور شامل آهن. غير ڪرنگھيدار جانورن جي سڃاتل فائلمن ۾ آرٿروپوڊز، اسپنج، مولسڪس، اينيليڊز، نائيڊرين، اڪينوڊرمز، فليٽ ورمز ۽ شامل آهن.

جانورن جي اڪثريت غير ڪرنگھيدار آهن. هڪ اندازي مطابق انگ اکر %97 آهي. ڪيترن ئي غير ڪرنگھيدار ٽيڪسا ۾ وڏي تعداد ۾ ۽ نسلن جو تنوع سڄي ذيلي فائلم، ورٽيبرئٽا کان وڌيڪ آهي. اها ماپ ۾ 10 مائڪرو ميٽر (0.0004 انچ)، ميگزوآنز، کان وٺي 9 کان 10 ميٽر (30 کان 33 فوٽ)، وڏي اسڪوئڊ، تائين وڏي پيماني تي مختلف ٿين ٿا.

ڪجهه غير ڪرنگھيدار فائلم؛ ٽونيڪاٽا ۽ سيڦالوڪورڊئٽا، اصل ۾ ڪرنگھيدار جانورن جي ذيلي فائلم، ورٽيبرئٽا جا ڀينرن فائلم آهن، جيڪي ٻين غير ڪرنگھيدار جي ڀيٽ ۾ ڪرنگھيدار سان وڌيڪ ويجھا تعلق رکن ٿا ۽ اهو اصطلاح، غيرڪرنگھيدار کي پولي فائليٽڪ بنائي ٿو، تنهن ڪري اصطلاح ٽيڪسانومي ۾ ٿورو مطلب رکي ٿي.

## اصطلاح

غير ڪرنگھيدار لاء انگريزي لفظ، انورٽيبرئٽ لاطيني لفظ "ورٽيبرا" مان ورتل آهي، جنهن جو مطلب عام طور تي جوڙ آهي ۽ ڪڏهن ڪڏهن خاص طور تي هڪ ڪرنگھيدار جي ريٺ جي هڏي مان هڪ جوڙ. ورٽيبرا جو جوڙ وارو مطلب موڙ جي تصور مان نڪتل آهي، جيڪو ڦرڻ لاء روٽ، ورٽو (verto) ۾ ظاهر ڪيو ويو آهي. اڳياڙيءَ "ان" (-in) جو مطلب ”نه“ يا ”بغير“ آهي.

## ٽيڪنيڪي اهميت

## موجود نوعن جي تعداد

## خاصيتون

## غير ڪرنگھيدار جانورن جي درجه بندي

## تاريخ

## تحقيق ۾

ڪيترين ئي صدين تائين، بايولوجسٽ طرفان، وڏي ڪرنگھيدار جانورن جي حق ۾ ۽ "مفيد" يا ڪرشماتي نسلن جي لحاظ کان، غير ڪرنگھيدار جانورن کي نظرانداز ڪيو ويو. 18هين صدي عيسويء ۾ لينئي (Linnaeus) ۽ لئمئرڪ (Lamarck) جي ڪم تائين غير ڪرنگھيدار حياتيات مطالعي جو هڪ وڏو ميدان نه هو. 20هين صدي دوران، غير ڪرنگھيدارن جي زولوجي طب، جينيات، پيليونٽولوجي ۽ ماحوليات جي شعبن ۾ نمايان دريافتن سان، قدرتي سائنس جي اهم شعبن مان هڪ بڻجي ويو. غير ڪرنگھيدار جي مطالعي قانون لاڳو ڪندڙ ادارن کي پڻ فائدو ڏنو آهي، جيئن آرٿروپوڊس ۽ خاص طور تي جيت، فارنزڪ تحقيق ڪندڙن لاءِ معلومات جو هڪ ذريعو ڳوليا ويا. اڄڪلهه ٻه سڀ کان وڌيڪ عام طور تي اڀياس ڪيل ماڊل جاندار آهن invertebrates: فروٽ فلائي Drosophila melanogaster ۽ nematode Caenorhabditis elegans. اهي ڊگهي عرصي کان سڀ کان وڌيڪ شدت سان اڀياس ڪيل ماڊل آرگنزم آهن، ۽ جينياتي طور تي ترتيب ڏنل زندگي جي پهرين شڪلن مان هئا. اهو انهن جي جينوم جي سختي سان گهٽجي وڃڻ واري حالت سان سهولت فراهم ڪيو ويو، پر ڪيترائي جين، اندريون، ۽ ڳنڍيون گم ٿي ويون آهن. اسٽارليٽ سمنڊ جي اينمون جينوم جي تجزيي ۾ اسپنجز، پلاڪوزوئن ۽ چوانو فلاجليٽس جي اهميت تي زور ڏنو ويو آهي، انهن کي پڻ ترتيب ڏنو پيو وڃي، جانورن لاءِ منفرد 1500 آبائي جين جي آمد جي وضاحت ۾.

## پڻ ڏسو

## خارجي لنڪس

* A. R. Maggenti; S. Gardner (2005). *Online Dictionary of Invertebrate Zoology*. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 December 2018 تي محفوظ ڪيل. 7 September 2005 تي حاصل ڪيل.
* Buglife (UK)
* *African Invertebrates*

## حوالا
# سامونڊي مماليا

| سامونڊي مماليا |
| --- |
| [[File:Sperm whaleHumpback whaleOrcaNorth Atlantic right whaleAmazon river dolphinHarbor porpoise|frameless|alt=]] |

**سيٽئشي** (Cetacea) لاطيني "cetus" (سيٽس، يعني وهيل) يا قديم يوناني "κῆτος" (ڪيٽوس، يعني وڏي مڇي يا سامونڊي بلا)، مان ورتل آهي، آرٽيوڊئڪٽائلا (Artiodactyla) آرڊر سان واسطو رکندڙ آبي ممالين جو هڪ انفرا آرڊر آهي، جنهن ۾ وهيل، ڊولفن ۽ پورپوئس شامل آهن. انھن جي مڪمل طور تي آبي طرز زندگي، منظم جسم جي شڪل، اڪثر وڏي سائز ۽ خاص طور تي گوشت خور غذا، انهن جي اھم خاصيتون آهن. اها پنهنجي دم جي طاقتور مٿان ۽ هيٺ واري حرڪت سان پاڻ کي پاڻيءَ ذريعي اڳتي وڌائين ٿا، پيڊل جهڙي فلڪ ۾ ختم ٿئي ٿي. انهن جا فليپر جي شڪل وارا اڳئين پيرن کي مختلف حرڪتن مثلا موڙڻ، اڇلڻ لاء استعمال ڪندا آهن.

While the majority of cetaceans live in marine environments, a small number reside solely in brackish water or fresh water. Having a cosmopolitan distribution, they can be found in some rivers and all of Earth's oceans, and many species inhabit vast ranges where they migrate with the changing of the seasons.

Cetaceans are famous for their high intelligence, complex social behaviour, and the enormous size of some of the group's members. For example, the blue whale reaches a maximum confirmed length of 29.9 meters (98 feet) and a weight of 173 tonnes (190 short tons), making it the largest animal ever known to have existed.

There are approximately 89 living species split into two parvorders: Odontoceti or toothed whales (containing porpoises, dolphins, other predatory whales like the beluga and the sperm whale, and the poorly understood beaked whales) and the filter feeding Mysticeti or baleen whales (which includes species like the blue whale, the humpback whale and the bowhead whale). Despite their highly modified bodies and carnivorous lifestyle, genetic and fossil evidence places cetaceans as nested within even-toed ungulates, most closely related to hippopotamus within the clade Whippomorpha.

Cetaceans have been extensively hunted for their meat, blubber and oil by commercial operations. Although the International Whaling Commission has agreed on putting a halt to commercial whaling, whale hunting is still going on, either under IWC quotas to assist the subsistence of Arctic native people or in the name of scientific research, although a large spectrum of non-lethal methods are now available to study marine mammals in the wild. Cetaceans also face severe environmental hazards from underwater noise pollution, entanglement in abandoned ropes and nets, collisions with ships, plastic and heavy metals build-up, to accelerating climate change, but how much they are affected varies widely from species to species, from minimally in the case of the southern bottlenose whale to the baiji (Chinese river dolphin) which is considered to be functionally extinct due to human activity.

## پڻ ڏسو

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
# شارڪ

| شارڪ Temporal range: لڊفورڊيئن |
| --- |
|  |
| گھڙيالي چڪر وانگر مٿان کان هيٺ کاٻي پاسي: ڪرنگھيدار ڪتي نما مڇي، جپاني ڪارائي نما شارڪ، وھيل شارڪ ، وڏي اڇي شارڪ، سڱن واري شارڪ، جھالر واري شارڪ, صدفي ھٿوڙي نما مٿي واري شارڪ، آسٽريليائي ڪنڊ نما شارڪ |
| سائنسي درجا بندي  |
| Unrecognized taxon (fix): | Euselachii |
| Superorder: | **Selachimorpha** |
| ترتيبون |
|
 Carcharhiniformes
Heterodontiformes
Hexanchiformes
Lamniformes
Orectolobiformes
Pristiophoriformes
اسڪئاليفارمز
Squatiniformes
† Cladoselachiformes
† Hybodontiformes
† Symmoriida
† زيناڪئنٿڊ (زيناڪئنثيفارمز) † *ايليجيسٽوليپس*
† = extinct |
| هم معنيٰ |
| پليوروٽريميٽ |

**شارڪ** (Shark) ڪارٽيلاجينس مڇين جو هڪ گروپ آهي، جنهن جي خاصيت هڪ هڏين کان سواءِ (Cartilaginous) اندرين ڍانچي (Endoskeleton)، چمڙي تي ڪنڊا، هر پاسي تي پنج کان ست گلڙا ۽ پيڪٽورل فن، جيڪا مٿي سان نه ملندا آهن، سان آهي.

جديد شارڪ ڊويزن سيلاچئي ۾ درجه بندي ڪئي وئي آهي ۽ بٽومورفي (رئ فش ۽ اسڪيٽس) جي ڀيڻ گروپ آهن. ڪجهه ذريعا "شارڪ" جي اصطلاح کي هڪ غير رسمي درجي جي طور تي وڌائين ٿا جنهن ۾ ڪونڊريڪٿائيز (ڪارٽيلاجينس مڇي)، شارڪ جهڙي مورفولوجي، جهڙوڪ هائبوڊونٽس، جا ناپيد ميمبر شامل آهن. شارڪ جي وانگر ڪونڊريڪٿيان جهڙوڪ ڪلادوسيلاچي ۽ ڊوليوڊس پهريون ڀيرو ڊيوونين دور (419-359 ملين سال) ۾ ظاهر ٿيا. جيتوڻيڪ ڪجهه فوسلائيز ڪونڊريڪٿيان جهڙا ڪنڊا آخري آرڊووشين دور (458-444 ملين سال اڳ) جيترا پراڻا آهن. ابتدائي تصديق ٿيل جديد شارڪ (سيلاچي) ابتدائي جراسڪ دور، لڳ ڀڳ 200 ملين سال اڳ، کان سڃاتل آهن، جنهن جو سڀ کان پراڻو ڄاتل سڃاتل ميمبر اگاليس هو. جيتوڻيڪ حقيقي شارڪ جا رڪارڊ پرمين دور تائين پکڙيل آهن.

شارڪ (Isurus Glaucus) تمام خطرناڪ مڇي آھي. سمنڊ جي ننڍين مڇين ۽ جيتن جڙن کي به ھڙپ ڪري ويندي آھي، ته ماڻھن کي به. اھو ئي سبب آھي جو شارڪ مڇيءَ کي سامونڊي بگھڙ سمجھيو وڃي ٿو.

شارڪ مڇيءَ کي تمام وڏا، تکا ۽ ٽڪنڊا ڏند ٿين ۽ ته ڪي شارڪ مڇيون آدم خور شارڪ سڏجن ئي. اھي ھر وقت ماڻھن جي ڳولا ۾ رھنديون آھن ته ڪٿي ٿو ڪو جھاز تان ڪري يا ڪناري تي ٻڏي. اڪثر ننڍين ڀٽڪندڙ ٻيڙين جي ڪڍ ھونديون آھن.
شارڪ مڇي، وھيل مڇيءَ جيڏي وڏي ته نه ٿئي، پر تڏھن به چڱي وڏي ٿئي ٿي ۽ ڪي ڪي چاليهه فٽن کان به ڊگھيون ٿين. يعني ست ماڻھو ھڪ ٻئي مٿان بيھارجن ته ايتري ڊيگهه ٿئين ۽ تور ۾ سورھن سترھن مڻ کن ٿين.

شارڪ مڇي، ائٽلانٽڪ ۽ خليج بسڪي، ميڊيٽيرين ۽ ڳاڙھي سمنڊ ۾ به تمام گھڻيون ٿين ۽ جھاز تان ماڻھن جي ڪرڻ تي امالڪ حملو ڪري ڏينديون آھن. مڇيون ڦاسائڻ وارا خاص ڪري ٻيڙين وارا ڦاٿل شارڪ مڇيءَ کان به خبردار رھندا آھن، جو رسيءَ ۾ ٻڌل يا ڪانٽي ۾ ڦاٿل ھجڻ جي باوجود به رکي رکي ٻيڙيءَ وارن تي حملو ڪري ڏيندي آھي.

شارڪ مڇيون گھڻو ڪري ڪناري تي ڪونه ٿين، پر ڪڏھن ڪڏھن جھازن جي ڪڍ ڪناري تي به اچي نڪرنديون آھن.

## حوالا
# وچون دور

وچون دور ۾ 450 عيسويءَ ۾ يورپي نقشو
**وچون دور** يا وچولو دؤر: **ميڊيول ايج**(Medieval age): مڊل ايج (Middle Age): پنجين کان 15هين صدي تائين يورپي اتهاس جو زمانو کي سڏيو ويندو آهي. وچون دور 776 کان 1500عيسوي تي مشتمل آهي. ھن جي شروعات رومين جي عيسائيت قبول ڪرڻ سان ٿي ۽ ان عرصي ۾ دين ۽ دنيا ۾ فرق وارا خيال مروج ٿيا ۽ چرچ ۽ بادشاھت وچ ۾ ٽڪراء سان يورپ ۾ افراتفري پيدا ٿي وئي جنھن ھڪ طرف اوڀر يورپ ۾ روم جيبازنطيني بادشاھت ۽ اولھ ۾ وري پوپ جي مذھبي رومن ڪيٿولڪ حڪومت قائم ٿي چڪي هئي. ھن دؤر م وچ اوڀر ۽ اولھ ايشيا ۾ اسلامي مذھبي رياست بہ جنم ورتو جنھن کي خلافت جو نالو ڏنو ويو. تاريخدانن يورپي تاريخ کي ٽن حصن ۾ ورهايو آھي جيڪي آھن:

* آڳاٽو دور يا ڪلاسيڪل دور(classical antiquity).
* وچون دور يا وچولو دور (medieval age).
* جديد دور يا ماڊرن ايج( modren age).

وچون دور کي بہ مورخن وري ٽن حصن ۾ ورهايو آھي:

1. شروعاتي وچولو دور:
ھي ڇھين کان ڏھين صدي عيسويءَ وارو دؤر آھي جنھن ۾ اولھ واري مذھبي رومن امپائر جو زوال ٿيو.
2. عروج وارو دور :
 ھي دور 1000 کان 1250 عيسويءَ وارو دؤر آھي جنھن ۾ يورپ جي شھري آبادين م واڌارو ٿيو.
3. آخري دور:
جيڪو 1250 کان 1500 تائين جو دؤر آهي.

## حوالا
# اھل علميت

14th-century image of a university lecture
**اهل علميت** (Scholasticism) ارسطوءَ جي منطق جي حوالي سان مذهبي عقيدن تي بحث ڪندڙ عالم. روايتي علمن جو ماهر ۽ ان جي دلچسپي رکندڙ فرد. وچئين دور ۾ اهڙو ليکڪ، جيڪو الاهيات ۽ فلسفي سان خصوصي تعلق رکندو هو. ان کي ان نالي سان سڏيندا هئا.

## حوالا
# ٿامس اڪيناس

| سينٽ ٿامس اڪيناس |
| --- |
| ٿامس اڪيناس جي هڪ قديم تصوير |
| پيدائش | تقريباً 1225ع روڪاسيڪا، سيلي (اٽلي) |
| وفات | 7 مارچ 1274(1274-03-07) (عمر 49 سال) فوسانووا ايبي، اٽلي |
| پيشو | فلسفي، مذهبي عالم (Theologian) |
| مشھور ڪم | Summa Theologica، Summa contra Gentiles |
| لقب | Doctor Angelicus (ملائڪي استاد) |

**سينٽ ٿامس اڪيناس** (St. Thomas Aquinas؛ 1225ع – 7 مارچ 1274ع) هڪ اطالوي ڊومينيڪن راهب، پادري، مذهبي عالم ۽ فلسفي هو. کيس ڪيٿولڪ نظريي ۽ مغربي فلسفي جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ اثر رکندڙ مفڪرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.

## فڪر ۽ فلسفو

ٿامس اڪيناس "فطري مذهبيات" (Natural Theology) جو حامي ۽ هڪ فڪري اسڪول جو باني هو جنهن کي **ٿومزم** (Thomism) چيو ويندو آهي. هن دليل ڏنو ته خدا ئي فطري عقل ۽ ايمان جي روشنيءَ جو سرچشمو آهي. هن ارسطو جي ڪيترن ئي خيالن کي اپنايو ۽ ارسطو جي فلسفي کي مسيحيت جي اصولن سان ملائڻ (Synthesis) جي ڪوشش ڪئي.

کيس "قرون وسطيٰ جي دور جو سڀ کان بااثر مفڪر" ۽ "عظيم ترين فلسفي-مذهبي عالم" سڏيو ويندو آهي. سندس فلسفي جديد اخلاقيات (Virtue Ethics)، جماليات، ۽ علمي نظريي (Cognitive Theory) تي گهرا اثر ڇڏيا آهن. جيتوڻيڪ، برٽرينڊ رسل جهڙن نقادن مٿس تنقيد ڪئي آهي ته هو آزاد عقل جي بدران رڳو انهن نتيجن کي درست ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو هو جيڪي اڳ ئي ايمان (Faith) طرفان طئي ٿيل هوندا هئا.

## اهم تصنيفون

ٿامس اڪيناس جا مشهور ڪتاب هي آهن:

* **سوما ٿيولوجيڪا** (Summa Theologica): جيڪو اڻپورو رهجي ويو.
* **ڊسپيوٽڊ ڪوئيسچنز آن ٽرٿ** (Disputed Questions on Truth).
* **سوما ڪونٽرا جينٽائلس** (Summa contra Gentiles).

هن مسيحي صحيفن ۽ ارسطو جي ڪمن تي پڻ تفصيلي شرحون لکيون آهن. ان کان علاوه هن چرچ لاءِ مذهبي گيت (Hymns) پڻ لکيا.

## مذهبي حيثيت

ڪيٿولڪ چرچ ۾ ٿامس کي "ڊاڪٽر آف دي چرچ" (چرچ جو استاد) جو درجو حاصل آهي. کيس ڪيٿولڪ مذهبيات ۾ "ڊاڪٽر اينجليڪس" (Doctor Angelicus - ملائڪي استاد) ۽ "ڊاڪٽر ڪميونيس" (عالمي استاد) چيو ويندو آهي. 1999ع ۾ پوپ جان پال ٻئي کيس "ڊاڪٽر هيومنيٽيٽس" (انسانيت جو استاد) جو نئون لقب پڻ ڏنو.

## پڻ ڏسندا

* ڪيٿولڪ چرچ
* ارسطو
* فلسفو

## حوالا
# ريناسنس

**فلورنس، اطالوي ريناسنس جي ڄمڻ جي جاء. تعمير جي فن جا نوان خيال ۽ بئنڪنگ ۽ اڪائونٽنگ جا نوان نظام ان زماني ۾ متعارف ڪرايا ويا.رينائيسنس** يا ٻيهر جنم (Renaissance؛ UK /rəˈneɪsəns/ *rən-**AY**-sənss*, US i/ˈrɛnəsɑːns/ *ren-**Ə**-sahnss*) تاريخ جو هڪ دور آهي ۽ هڪ يورپي ثقافتي تحريڪ آهي جيڪا 15هين ۽ 16هين صديءَ کي ڍڪي ٿي. اهو وچين دور کان جديديت ڏانهن منتقلي کي نشان بڻايو ويو ۽ ڪلاسيڪل آڳاٽي دور جي خيالن ۽ ڪاميابين کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش سان منسوب ڪيو ويو. فن، فن تعمير، سياست، ادب، جستجو ۽ سائنس سميت اڪثر شعبن ۾ عظيم سماجي تبديليءَ سان وابسته، ريناسنس جو پهريون مرڪز فلورنس جي جمهوريا هو، پوءِ باقي اٽلي ۽ بعد ۾ سڄي يورپ ۾ هي لهر پکڙجي وئي. ريناسڪيتا ("ٻيهر جنم") اصطلاح پهريون ڀيرو جيورجيو ويسري جي لائيو آف دي آرٽسٽس (1550ع) ۾ ظاهر ٿي، جڏهن ته لاڳاپيل فرانسيسي لفظ ريناسنس انگريزيءَ ۾ 1830ع واري ڏهاڪي دوران هن دور جي اصطلاح طور استعمال ڪيو ويو.

ريناسنس جي دانشورانه بنياد ان جي انسانيت جي نسخي ۾ قائم ڪئي وئي، رومن انسانيت جي تصور (Roman Humanitas) ۽ طبقاتي يوناني فلسفي جي ٻيهر دريافت مان نڪتل آهي، جهڙوڪ پروٽاگوراس، جنهن چيو هو ته "انسان سڀني شين جو ماپ آهي". جيتوڻيڪ دھات جي متحرڪ شيئن جي ايجاد بعد ۾ 15هين صدي عيسويء کان خيالن جي پکيڙ کي تيز ڪيو، ريناسنس جي تبديلين سڄي يورپ ۾ هڪ جهڙائي نه هئي: پهريون نشان اٽلي ۾ 13هين صدي جي آخر ۾ ظاهر ٿيو، خاص طور تي ڊانٽي (Dante) جي لکڻين ۽ جيوٽو (Giotto) جون تصويرون سان ٿيو.

هڪ ثقافتي تحريڪ جي طور تي، ريناسنس ادبي لاطيني جي جديد گلن ۽ مقامي ادب جي هڪ ڌماڪي کي شامل ڪيو، جنهن جي شروعات 14هين صديءَ جي ڪلاسيڪل ذريعن جي بنياد تي سکيا جي بحاليءَ سان ٿي، جنهن جو معاصر پيٽرارچ (Petrarch) کي ڪريڊٽ ڏنو ويو؛ لڪير واري نقطه نظر جي ترقي ۽ مصوري ۾ وڌيڪ قدرتي حقيقت پيش ڪرڻ جي ٻين ٽيڪنالاجي؛ ۽ تدريجي پر وسيع تعليمي سڌارا. هن ڪيترن ئي فنڪاراتي ترقيات ۽ اهڙن پولي ميٿس جهڙوڪ ليونارڊو دا ونسي ۽ مائيڪل اينجلو جي تعاون کي ڏٺو، جن کي "ريناسنس جو ماڻهو" (Renaissance man) جي اصطلاح کي متاثر ڪيو. سياست ۾، ريناسنس سفارتڪاري جي رسمن ۽ ڪنوينشنن جي ترقيءَ ۾ ۽ سائنس ۾ مشاهدي ۽ مبهم استدلال تي ڀروسو وڌائڻ ۾ مدد ڪئي. ان دور ۾ ٻين علمي ۽ سماجي سائنسي ڪمن ۾ پڻ انقلاب آيو، گڏوگڏ جديد بئنڪنگ ۽ اڪائونٽنگ جي شعبي جو تعارف ٿيو.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
# روشن خياليءَ جو دور

سانچو:Infobox movement

**روشن خياليءَ جو دور** (Age of Enlightenment) يورپي تاريخ جو اهو دور آهي جنهن ۾ عقل، دليل ۽ سائنسي سوچ کي روايتي مذهبي ۽ سياسي اختيارن تي فوقيت ڏني وئي. هن تحريڪ جي شروعات 17هين صديءَ جي آخر ۾ ٿي ۽ 18هين صديءَ ۾ هيءَ پنهنجي عروج تي پهتي. هن دور يورپي سماج، سياست ۽ فلسفي ۾ انقلابي تبديليون آنديون.

## بنيادي اصول

روشن خياليءَ جي تحريڪ جا ڪجهه اهم بنياد هي هئا:

* **عقل ۽ دليل (Reason):** هر شيءِ کي منطق ۽ دليل جي ڪسوٽيءَ تي پرکڻ.
* **سائنسي طريقو:** تجربن ۽ مشاهدن ذريعي سچائيءَ تائين پهچڻ.
* **فرد جي آزادي:** انسان جي پيدائشي حقن ۽ آزاديءَ جو تحفظ.
* **سيڪيولرزم:** رياست ۽ مذهب کي الڳ ڪرڻ جي حمايت.

## اهم مفڪر ۽ شروعات

هن تحريڪ جي پاڙون **سائنسي انقلاب** ۾ هيون، جتي گليليو، نيوٽن ۽ بيڪن نوان سائنسي طريقا متعارف ڪرايا هئا.

* **رينيہ ڊيڪارٽ:** 1637ع ۾ سندس جملي "مان سوچيان ٿو، تنهنڪري مان آهيان" (Cogito, ergo sum) سان جديد فلسفي جو بنياد پيو.
* **جان لاڪ:** جنهن فطري حقن ۽ سماجي معاهدي (Social Contract) جو نظريو پيش ڪيو.
* **امينيوئل ڪانٽ:** جنهن "ڄاڻڻ جي جرات ڪر" (Sapere aude) جو نعرو ڏنو.

## خيالن جي پکڙجڻ جا ذريعا

روشن خياليءَ جا نظريا صرف ڪتابن تائين محدود نه هئا، پر اهي نون ادارن ذريعي عوام تائين پهتا:
1. **ڪافي هائوس (Coffeehouses):** جتي سياست ۽ فلسفي تي بحث ٿيندا هئا.
2. **سيلون (Salons):** ادبي ۽ فڪري گڏجاڻيون.
3. **سائنسي اڪيڊميون:** جتي نيون ايجادون ۽ تجربا سامهون ايندا هئا.
4. **ڇپائيءَ جو فن:** ڪتابن، رسالن ۽ پيمفليٽس ذريعي خيالن جي تيزي سان پکڙجڻ.

## سياسي اثرات

هن دور جي خيالن بادشاهت جي مطلق العنان طاقت کي چيلينج ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾:

* **آمريڪي انقلاب (1776ع)** ۽ **فرانسيسي انقلاب (1789ع)** برپا ٿيا.
* آئيني حڪومت ۽ قانون جي حڪمرانيءَ جا تصور عام ٿيا.
* مذهبي تعصب جو خاتمو ٿيو ۽ رواداريءَ کي هٿي ملي.

## حوالا
# شاھڪار

**شاهڪار** (Masterpiece) مان مراد آهي بترين تخليقي ڪارنامو. هيءُ اصطلاح ڪيترين صورتن ۾ استعمال ٿيندو آهي. مثال طور: ڪنھن فنڪار جي بھترين تخليق، ناول، مثنوي، ڪھاڻي، نظم، تصوير وغيره، ڪنھن دور جي بھترين تخليق، ڪنھن زبان ۾ ڪنھن خاص صنف طور ادب جي دائري ۾ بھترين تخليق، ۽ ڪنھن خاص ادبي صنف ۾ عالمي سطح جي بھترين تخليق.

## حوالا
# انگلينڊ جي بادشاهت

**انگلنڊ جي بادشاهت** (لاطيني: Regnum Anglorum (Kingdom of England)) 12 جولاءِ 927ع کان عظيم برطانيا جي ٻيٽ تي هڪ خودمختيار رياست هئي، جڏهن اها مختلف اينگلو-سيڪسن سلطنتن مان اُسري هئي، تڏهن 1 مئي 1707ع تائين، جڏهن ان اسڪاٽلينڊ سان ايڪتا ڪري وڏي برطانيه جي بادشاهت ٺاهي. انگلينڊ جي بادشاهت وچين دور ۾ يورپ جي طاقتور رياستن مان هئي.

## حوالا
# آرڪيئا

| آرڪيئا (آرڪي بيڪٽيريا) Temporal range: سانچو:پنڊپھڻ وارو ھڪ ڊگھو دور
تاريخ کان آڳاٽو يا شايد قديم ترين
– اڃان بہ موجود |
| --- |
|  |
| *ھيلوبيڪٽيريم* sp. strain NRC-1, each cell about 5 μm long |
| سائنسي درجا بندي  |
| Unrecognized taxon (fix): | آرڪيئا |
| تقسيمون يا ڪنگڊمز ۽ بڻياد يا فائلم
 |
| * "Euryarchaeota" Woese et al. 1990
	+ "Methanopyri" Garrity and Holt 2002
	+ "Methanococci" Boone 2002
	+ "Eurythermea" Cavalier-Smith 2002
	+ "Neobacteria" Cavalier-Smith 2002
* "DPANN"
	+ "ARMAN"
		- "Micrarchaeota" Baker et al. 2010
		- "Parvarchaeota" Rinke et al. 2013
	+ "Aenigmarchaeota" Rinke et al. 2013
	+ "Diapherotrites" Rinke et al. 2013
	+ "Nanoarchaeota" Huber et al. 2002
	+ "Nanohaloarchaeota" Rinke et al. 2013
	+ "Pacearchaeota" Castelle et al. 2015
	+ "Woesearchaeota" Castelle et al. 2015
* "Proteoarchaeota" Petitjean et al. 2014
	+ "TACK"
		- "Aigarchaeota" Nunoura et al. 2011
		- "Bathyarchaeota" Meng et al. 2014
		- Crenarchaeota Garrity & Holt 2002
		- "Geoarchaeota" Kozubal et al. 2013
		- "Korarchaeota" Barns et al. 1996
		- Thaumarchaeota Brochier-Armanet et al. 2008
	+ "Asgard" Katarzyna Zaremba-Niedzwiedzka et al. 2017
		- "Lokiarchaeota" Spang et al. 2015
		- "Thorarchaeota" Seitz et al. 2016
		- "Odinarchaeota" Katarzyna Zaremba-Niedzwiedzka et al. 2017
		- "Heimdallarchaeota" Katarzyna Zaremba-Niedzwiedzka et al. 2017
 |
| هم معنيٰ |
| * Archaebacteria Woese & Fox, 1977
* Mendosicutes Gibbons & Murray, 1978
* Metabacteria Hori and Osawa 1979
 |

**آرڪيئا** (Archaea) ھڪ گھرڙي واري جاندارن جو دائرو آھي ۽ ان کي جيوڙو پڻ چوندا آهن. نالي ۾ آرڪيئا جمع آھي ان جو واحد "آرڪائين" (archaen) چوندا آهن. اھي پروڪاريوٽز (prokaryotes) ھوندا آھن جنھن جو مطلب آهي ته انھن جي جيو گھرڙي ۾ نيوڪلس ڪا نہ ٿيندو آهي. ھن کي پھرين گروھه بندي ۾ بيڪٽيريا ۾ رکيو ويو ھو جن ۾ ان جو نالو آرڪي بيڪٽيريا (archaebacteria) ھيو ۽ کيس آرڪي بيڪٽيريا تقسيم يا ڪنگڊم ۾ رکيو ويو ھو پر ھاڻي اھا گروھ بندي غير مروج آھي. آرڪيئائي جيو گھرڙا نمايان خصوصيتن وارا ھوندا آھن جيڪي کين ٻين ٻن دائرن؛ بيڪٽيريا ۽ يوڪيريئوٽس کان الڳ ڪن ٿا.

## حوالا
# ايڪٽينوبئڪٽيريا

| ايڪٽينوبئڪٽيريا |
| --- |
|  |
| ايڪٽينومائيسز اسرائيلياء جي اليڪٽرانڪ خوردبيني ۾ نڪتل تصوير |
| سائنسي درجا بندي  |
| Unrecognized taxon (fix): | ايڪٽينوبئڪٽيريا وارو حياتياتي بڻياد يا فائلم. |
| درجا |
| * روبروبئڪٽيريا
* ٿرموليوفيليا
* ڪوريئو بئڪٽيريا
* ايسڊيمائڪروبيئيا
* نائٽرائلي رپوٽريا
* ايڪٽينوبئڪٽيريا درجو
 |
| هم معنيٰ |
| * ايڪٽينوبئڪٽيريئوٽا

Oren et al. 2015* ايڪٽينوبئڪٽيريا اسٽيڪبرانڊٽ، رائني ۽ وارڊ رائني ,1997
* ايڪٽينومائسيٽس

ڪراسل نيڪوف، 1949 |

**ايڪٽينوبئڪٽيريا** (Actinobacteria) واڌو گرام (Gram-positive) بيڪٽيريا جو بڻياد يا فائلم آهي. اھي زميني مخلوق سان گڏوگڏ آبي مخلوق بہ آھن. اھي انسانن لاء معاشي طور تي تمام وڏي اھميت وارا ھوندا آھن ڇوتہ زرعي ۽ ٻيلن جي واڌ ھنن بئڪٽيريا جي مٽي ۾ موجودگي تي دارومدار رکي ٿي. انھن جو ڪردار فنگاء جھڙو ھوندو آھي جيڪي مئل جاندارن کي ڳرڻ يا ذرو ذرو ٿيڻ ۾ مدد ڪندا آھن ايستائين جو ٻوٽا انھن جي ماليڪيولن کي کڻي سگھن. ھي جاندار مٽي جي ڀيٽ ۾ پاڻي ۾ زياده ٿيندو آهي. ھي بئڪٽيريا بئڪٽيريائي بڻيادن ۾ سڀ کان وڏي اهميت وارو آهي ۽ بئڪٽيريا جو سڀ کان وڏو نسل اسٽريپٽومائيسز پڻ ھن ۾ شامل آھي. اسٽريپٽو مائيسز(*Streptomyces*) ۽ ٻيا ايڪٽينوبئڪٽيريا مٽيءَ جي حياتياتي ڪيميائي عمل کي جاري رکڻ ۾ وڏو ڪردار ادا ڪن ٿا. ايڪٽينوبئڪٽيريا مان ڪيتريون ئي اينٽي بايوٽڪ دوائون پڻ ٺھنديون آھن.

## حوالا
# درجابندي

درجيبندي يا درجابندي (انگريزي: classification) اھڙي طريقي ڪار کي چيو ويندو آهي جنهن ۾ جاندارن کي مختلف گروپن ۾ ورهائي انھن تي مخصوص نالا رکيا ويندا آهن.
# سيٽ ٿيوري

**سيٽ ٿيوري** (Set theory) رياضياتي منطق جي اها شاخ آهي جيڪا "سيٽن" جو اڀياس ڪري ٿي. سيٽ کي غير رسمي طور تي مختلف شين جي ميڙ يا مجموعي طور بيان ڪري سگهجي ٿو. جيتوڻيڪ ڪنھن بہ قسم جي شين کي سيٽ ۾ گڏ ڪري سگهجي ٿو، پر رياضيءَ ۾ هن جو واسطو خاص طور تي اهڙين شين سان آهي جيڪي مجموعي طور تي رياضيءَ لاءِ اهم آهن.

## تاريخي پس منظر

سيٽ ٿيوريءَ جي جديد مطالعي جي شروعات 1870ع واري ڏهاڪي ۾ جرمن رياضيدانن **رچرڊ ڊيڊڪنڊ** (Richard Dedekind) ۽ **جيورج ڪينٽر** (Georg Cantor) ڪئي هئي. خاص طور تي، جيورج ڪينٽر کي سيٽ ٿيوريءَ جو باني مڃيو وڃي ٿو.

شروعاتي دور ۾ جنهن نظام تي تحقيق ڪئي وئي ان کي "نيئيو سيٽ ٿيوري" (Naive set theory) چيو ويندو آهي. پر ان ۾ ڪجهه تضادن يا پيچيدگين (Paradoxes) جي ظاهر ٿيڻ کان پوءِ، جهڙوڪ **رسل جو پيراڊوڪس** (Russell's paradox)، ويهين صديءَ ۾ مختلف ايڪسيوميٽڪ نظام پيش ڪيا ويا. انهن مان **زرميلو-فرينڪل سيٽ ٿيوري** (Zermelo–Fraenkel set theory) سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ اڀياس ڪيل نظام آهي.

## اهميت ۽ استعمال

سيٽ ٿيوري سڄي رياضيءَ لاءِ هڪ بنيادي نظام طور ڪم ڪري ٿي. ان جا ڪجهه اهم پهلو هي آهن:

* **لاانتها جو نظريو:** هي لاانتها (Infinity) جي رياضياتي نظريي کي ترقي ڏيڻ لاءِ هڪ فريم ورڪ فراهم ڪري ٿي.
* **ڪمپيوٽر سائنس:** هي ڪمپيوٽر سائنس ۾، خاص طور تي رليشنل الجبرا (Relational algebra) جي نظريي ۾ استعمال ٿئي ٿي.
* **فلسفو ۽ منطق:** هي منطق جي ماهرن ۽ رياضيدانن لاءِ دلچسپيءَ جو وڏو مرڪز آهي، ڇاڪاڻ ته هي حقيقي عددن (Real numbers) جي بناوٽ کان وٺي وڏن ڪارڊينلز جي مطالعي تائين پکڙيل آهي.

جديد دور ۾ سيٽ ٿيوريءَ تي ٿيندڙ تحقيق ۾ "ڪنسٽينسي" (Consistency) ۽ پيچيده رياضياتي ماڊلز جو اڀياس شامل آهي، جيڪي جديد سائنسي دور ۾ انتهائي اهم آهن.

## حوالا
# بين الاقوامي پيمائش سلسليوار ڳڻپ

انٽرنيشنل اسٽينڊرڊ سيريل نمبر| an ISSN, 2049-3630, as represented by an EAN-13 bar code. |
| مخفف | آءِ ايس ايس اين ISSN |
| انگن جو تعداد | > 2,000,000 |
| تعارف | 1976 (1976) |
| سنڀاليندڙ تنظيم | آءِ ايس ايس اين انٽرنيشنل سينٽر |
| انگن جو تعداد | 8 |
| Check digit | Weighted sum |
| مثال | 2049-3630 |
| ويبسائيٽ | www.issn.org |

بين الاقوامي پيمائش سلسليوار ڳڻپ (انٽرنيشنل اسٽينڊرڊ سيريل نمبر)
**بين الاقوامي پيمائش سلسليوار ڳڻپ ،** انٽرنيشنل اسٽينڊرڊ سيريل نمبر **یا** بين الاقوامي معياري سِلسلي وارُ انگُ **(International Standard Serial Number) آءِ ايس ايس اين, هڪ نرالو اَٺ انگن (عددن) تي ٻَڌل عدد آهي جنهن کي هڪ مخصوص ميڊيا جي قِسم جي ڇاپو جي سُڃاڻپ جي لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.** هي اٺ انگن جو نرالو عدد (نمبر) جيڪو پرنٽ يا اليڪٽرانڪ مُندائتو (پيريوڊيڪل، يا رسالو) ڇپائي کي سڃاڻڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. انکي بين الاقوامي سطح تي هڪ بنيادي سُڃاڻپَ ڪندڙ طور قبول ڪيو ويو آهي، جنهن جي ساڳئي عنوانن، چڪاس (چيڪنگ) جي سهولت، گُهرجَ طريقيڪار، انتظام اوڳڙ (مجموعو)، قانوني حوالگي (ڊليوري) رقم (شماريات) ۽ ملٽي لائبريري قرضن جي لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.

## حوالا
# انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا

انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا
**انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا** (لاطيني لاءِ ”برٽش انسائيڪلوپيڊيا“) (انگريزي ٻولي: *Encyclopædia Britannica*) انگريزي ٻولي جو عام ڄاڻ جي لاءِ آن لائن انسائيڪلوپيڊيا آهي. اهو اڳ انسائيڪلوپيڊيا برٽينيڪا، انڪارپوريشن ۽ ٻين پبلشرز (اڳوڻي ڇاپي لاءِ) ڇاپيو ويو هو. اهو لڳ ڀڳ 100 ڪُل وقتي ايڊيٽرن ۽ 4،000 کان وڌيڪ ڀاڱيدارن پاران لکيو ويو هو. 2010 وارو 15هون ايڊيشن، جيڪو 32 جلدن ۽ 32،640 صفحن تي ٻَڌل آهي، اهو آخري ڇپيل ايڊيشن هو.

## حوالا
# علم زراعت

هڪ زرعي ماهر، فليڪس جي فصل جي فيلڊ سيمپلنگ ڪري رهيي آهي
**علم زراعت** (Agronomy) زراعت طرفان پيدا ڪيل ٻوٽن جي پيداوار کي خوراڪ، اينڌن، فائبر، ڪيميائي شيئن، آرائش ۽ زمين جي تحفظ لاءِ استعمال جي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي آهي. علم زراعت ۾ ٻوٽن جي جينيات، ٻوٽن جي فزيالوجي، موسميات ۽ مٽي جي سائنس جي تحقيق شامل ڪئي وئي آهي. اهو سائنسي علوم جهڙوڪ حياتيات، ڪيميا، ماحوليات، اقتصاديات، زميني سائنس ۽ جينيات جي ميلاپ جو استعمال آهي. زراعت جي ماهرن کي زرعي ماهر (Agronomist) چيو ويندو آهي.

## تاريخ

## ٻوٽن جي پيدائش

## حياتياتي ٽيڪنالاجي

## مٽي جي سائنس

## زرعي ماحوليات

## نظرياتي ماڊلنگ

## پڻ ڏسو

## خارجي لنڪس

* The American Society of Agronomy (ASA)
* Crop Science Society of America (CSSA)
* Soil Science Society of America (SSSA)
* European Society for Agronomy
* The National Agricultural Library (NAL) آرڪائيو ڪيا ويا 2021-11-17 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. – Comprehensive agricultural library.
* Information System for Agriculture and Food Research

## حوالا