# حياتياتي تنوع

اتر ساسڪيچوان (ڪينيڊا) جي هڪ ٻيلي ۾ فنگس جي حياتياتي تنوع جي هڪ مثال (هن تصوير ۾، اتي پنن واري اشنه (پٿر جو گل) ۽ سينور پڻ آهن).
**حياتياتي تنوع** (Biodiversity) ڌرتيء تي حياتي جي رنگارنگي آهي. ان کي مختلف سطحن تي ماپي سگهجي ٿو. مثال طور، جينياتي رنگارنگي، نسلن جي رنگارنگي، ماحولياتي نظامن جي رنگارنگي ۽ فائلوجينياتي رنگارنگي. ڌرتي تي حياتي جي رنگارنگي هڪجهڙائي سان ورهايل نه آهي. اها ٽراپڪس ۾، گرم آبهوا جي ڪارڻ برابري ڦاڪ جي ويجهي علائقن ۾ اعلي پرائمري پيداوار جي ڪارڻ وڌيڪ آهي. ٽراپيڪل ٻيلن جا ماحولياتي نظام ڌرتيء جي زميني علائقي جي پنجين حصي کان به گهٽ ڍڪيندا آهن، پر دنيا جي تقريبن 50 سيڪڙي نسلن تي مشتمل آهن. سامونڊي ۽ زميني ٽيڪسا ٻنهي لاءِ نسلن جي تنوع ۾ ڊگهائي ڦاڪ سان تبديلي ايندي آهي.

ڌرتيء تي حياتي جي شروعات کان وٺي، ڇهه وڏي پيماني تي خاتما (extinction) ۽ ڪيترائي ننڍا واقعا حياتياتي تنوع ۾ وڏي ۽ اوچتي گهٽتائي جو سبب بڻيا آهن. فينيروزوڪ ايون (540 ملين سال اڳ) ۾ ڪيمبرين ڌماڪو حياتياتي تنوع ۾ تيز واڌ جو نشان لڳايو. هن دور ۾، گھڻائي گهرڙن واري فائلن جي اڪثريت پهريون ڀيرو ظاهر ٿي. ايندڙ 400 ملين سالن ۾ بار بار، وڏي پيماني تي حياتياتي تنوع جا نقصان شامل هئا. انهن واقعن کي وڏي پيماني تي معدوميت جي واقعن جي طور تي درجه بندي ڪيو ويو آهي. ڪاربونيفيرس ۾، برساتي ٻيلن جي تباهي شايد ٻوٽن ۽ جانورن جي زندگي جو وڏو نقصان ڪئي هوندي. پرمين-ٽرائياسڪ معدوميت جو واقعو (251 ملين سال اڳ) بدترين هو ۽ ڪرنگهيدار جانورن جي بحالي ۾ 30 ملين سال لڳا.

انساني سرگرمين جي ڪري حياتياتي تنوع جو مسلسل نقصان ۽ گڏوگڏ جينياتي تنوع جو نقصان پڻ ٿيو آهي. هن عمل کي اڪثر هالوسين معدوميت يا ڇهين وڏي پيماني تي معدوميت حوالو ڏنو ويندو آهي. مثال طور، سال 2007ع ۾ اندازو لڳايو ويو هو ته سال 2050ع تائين سڀني نسلن جو 30 سيڪڙو تائين ختم ٿي ويندو. زراعت لاءِ جاندارن جي رهائش کي تباهه ڪرڻ هڪ اهم سبب آهي ته اڄ حياتياتي تنوع گهٽجي رهيو آهي. موسمياتي تبديلي پڻ هڪ ڪردار ادا ڪري ٿي. اهو مثال طور حياتي جي دائرن تي موسمياتي تبديلي جي اثرات ۾ ڏسي سگهجي ٿي. هي انسانن جي هٿن معدوميت شايد پلائسٽوسين دور جي آخر ۾ شروع ٿي هوندي، جيئن ته ڪجهه مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته ميگا فاونل (جانورن جو وڏو) معدوميت جو واقعو، جيڪو آخري برفاني دور جي آخر ۾ ٿيو، جزوي طور تي وڌي پيماني تي انسانن جي هٿن ٻئي جانورن جي شڪار جي نتيجي ۾ ٿيو.

## تعريفون

هڪ فطري تاريخ جي عجائب گھر ۾ مختلف ٽيڪسا ۽ آرڊرن ۾ ڏيکاريل، مختلف قسمن جا ماڊل ڌرتي تي حياتي جي مختلف قسمن جو تصور پيس ڪن ٿا.
حياتياتي ماهر اڪثر ڪري حياتياتي تنوع کي "هڪ علائقي جي جينيات، نسلن ۽ ماحولياتي نظامن جي مجموعي" طور بيان ڪندا آهن. هڪ فائدو هن تعريف جو اهو آهي ته اهو اڳ ۾ سڃاڻپ ڪيل روايتي قسمن جي حياتياتي تنوع جو هڪ جامع نظريو پيش ڪري ٿو:

* درجابندي وارو تنوع: عام طور تي نسل جي تنوع جي سطح تي ماپيو ويندو آهي.
* ماحولياتي تنوع: اڪثر ڪري ماحولياتي تنوع جي نقطه نظر کان ڏٺو ويندو آهي.
* مورفولوجيڪل تنوع: جيڪو جينياتي تنوع ۽ ماليڪيولر تنوع مان پيدا ٿئي ٿو.
* تفاعلي تنوع: جيڪو آبادي اندر تفاعلي طور تي مختلف نوعن جي تعداد، مثال طور مختلف کاڌ خوراڪ جا طريقا، مختلف حرڪتون، شڪاري بمقابله شڪار، وغيره جو هڪ ماپ آهي.

اصطلاح "حياتياتي تنوع" عام طور تي ۽ وڌيڪ واضح طور تي بيان ڪيل ۽ ڊگهي عرصي کان قائم ٿيل اصطلاحن، "نوعن جي تنوع" ۽ "نوعن جي گھاٽائي" کي تبديل ڪيو آهي. بهرحال، حياتياتي تنوع لاءِ ڪا به ٺوس تعريف ناهي، جيئن ته ان جي تعريف کي ٻيهر تصور ۽ ٻيهر بيان ڪيو ويندو رهيو آهي. ڪجهه مثال ڏيڻ لاءِ، گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت جي تنظيم (FAO) سال 2019ع ۾ حياتياتي تنوع جي تعريف هن طرح ڪئي، "ٻوٽن ۽ جانورن جي وچ ۾ (ٻنهي جي اندر ۽ نسلن جي وچ ۾) ۽ ماحولياتي نظام جنهن جو اهي حصو آهن، ۾ موجود رنگارنگي". صحت جو عالمي ادارو (WHO) پنهنجي ويب سائيٽ تي حياتياتي تنوع جي تعريف کي هن طرح اپڊيٽ ڪيو؛ "سڀني وسيلن ذريعي جاندارن جي وچ ۾ تنوع"

حياتياتي تنوع جي اها ٻنهي تعريفون، جيتوڻيڪ ڦهليل آهن، پر حياتياتي تنوع جي اصطلاحن جي معنيٰ جي موجوده سڃاڻپ ڏين ٿيون.

## اصطلاح جي تاريخ

* 1916ع: حياتياتي تنوع جو اصطلاح پهريون ڀيرو جي. آرٿر هيرس پاران "دي ويريئيبل ڊيزرٽ" ۾ استعمال ڪيو ويو. سائنٽيفڪ آمريڪن: "اهو صاف بيان ته هن علائقي ۾ نسلن ۽ نسلن سان مالا مال نباتات ۽ مختلف جاگرافيائي اصل يا لاڳاپي جا عنصر موجود آهن، ان جي حقيقي حياتياتي تنوع جي وضاحت جي طور تي مڪمل طور تي ناکافي آهي."
* 1967ع: ريمنڊ ايف. ڊاسمن حياتياتي تنوع جو اصطلاح استعمال ڪيو. جاندار فطرت جي دولت جي حوالي سان. جنهن کي تحفظ ڏيندڙن کي پنهنجي ڪتاب "هڪ مختلف قسم جو ملڪ" ۾ محفوظ رکڻ گهرجي.
* 1974ع: قدرتي تنوع جو اصطلاح جان ٽربرگ پاران متعارف ڪرايو ويو.
* 1980ع: ٿامس لوجوئي حياتياتي تنوع جو اصطلاح سائنسي برادري کي هڪ ڪتاب ۾ متعارف ڪرايو. اهو تيزي سان عام طور تي استعمال ٿيڻ لڳو.
* 1986ع: ايڊورڊ او. ولسن جي مطابق. "حيواني تنوع" جو معاهدو ٿيل فارم ڊبليو جي روزن پاران تيار ڪيو ويو هو: "حيواني تنوع تي قومي فورم. 21-24 سيپٽمبر 1986 تي منعقد ٿيو... والٽر جي روزن پاران تصور ڪيو ويو هو... هن حياتياتي تنوع جو اصطلاح متعارف ڪرايو".
* 1988ع کان اڄ تائين: گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام. يو اين اي پي (حيواني تنوع تي ماهرن جو ايڊهاڪ ورڪنگ گروپ. نومبر 1988 ۾ ڪم ڪرڻ شروع ڪيو). مئي 1992 ۾ حياتياتي تنوع تي ڪنوينشن جي مسودي جي اشاعت جي اڳواڻي ڪئي.

## نسلن جي تعداد

مکيه مضمون: عالمي حياتياتي تنوع

مورا ۽ ٻين (2011ع) جي اندازن مطابق، لڳ ڀڳ 87 لک زميني نوعون ۽ 22 لک سامونڊي نوعون آهن. ليکڪ نوٽ ڪن ٿا ته اها تخمينا يوڪريوٽڪ جاندارن لاءِ مضبوط آهن ۽ ممڪن طور تي پروڪريوٽڪ تنوع جي هيٺين حد جي نمائندگي ڪن ٿا. ٻين تخمينن ۾ شامل آهن:

\* 2,20,000 ويسڪولر ٻوٽا: نسل-علائقي جي تعلق جي طريقي سان اندازو لڳايو ويو آهي.

\* 7 لک کان 10 لک سامونڊي نوعون

\* هڪ کان ٽي ڪروڙ جيت؛ (اڄ اسان کي لڳ ڀڳ 9 لک کي ڄاڻون ٿا)

* 50 لک کان هڪ ڪروڙ بيڪٽيريا
* 15 کان 30 لک فنگس؛ تخمينو ٽراپڪس مان ڊيٽا جي بنياد تي. ڊگهي مدت جي غير ٽراپيڪل سائيٽن ۽ ماليڪيولر مطالعو جيڪا خفيه نوعن کي ظاهر ڪيو آهي، سال2001ع تائين فنگس جون لڳ ڀڳ 75 هزار نسلون دستاويز ڪيون ويون هيون.
* ڏهه لک کان مٽي مائڪروبيل نوعن جو تعداد قابل اعتماد طور تي معلوم نه آهي، پر شروعاتي طور تي 2004-2006 دوران، گلوبل اوشيئن سيمپلنگ جي مهم، مختلف سامونڊي جڳهن تي مٿاڇري جي ويجهي پلاڪٽن نمونن مان نئين جين (Gene) جي هڪ وڏي تعداد جي سڃاڻپ ڪندي، ڊرامائي طور تي جينياتي تنوع جي اندازن کي وڌايو.

## موجوده حياتياتي نقصان

## حياتي جو ورڇ

## ارضياتي وقت جي فريم تي ارتقا

## حياتياتي تنوع جو ڪردار ۽ فائدا

## حياتياتي تنوع جو ماپ

## حياتي تنوع ۾ تبديليون

## تحفظ

## محفوظ علائقا

## سماج جو ڪردار

## قانوني حيثيت

## پڻ ڏسو

* ارتقاء
* ڪارل لينئي
* حياتي جا دائرا
* ماحولياتي نظام
* حياتياتي درجابندي

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

* فطرت جي مختلف قدرن ۽ قدر تي تشخيص رپورٽ بين الحکومتي سائنس-پاليسي پليٽ فارم آن بايو ڊائيورسٽي اينڊ ايڪو سسٽم سروسز (IPBES)، 2022 پاران.
* نيچر سرو: هي سائيٽ ڪيترن ئي قسمن جي عوامي طور تي دستياب بايو ڊائيورسٽي ڊيٽا تائين رسائي لاءِ هڪ پورٽل طور ڪم ڪري ٿي
* بايو ڊائيورسٽي سنٿيسس رپورٽ (PDF) ملينيم ايڪو سسٽم اسيسمينٽ (MA، 2005) پاران
* دنيا جو نقشو حياتياتي تنوع اقوام متحده جي ماحولياتي پروگرام ورلڊ ڪنزرويشن مانيٽرنگ سينٽر مان هڪ انٽرايڪٽو نقشو
* حياتياتي تنوع ورثو لائبريري - تاريخي ٽيڪسونومڪ ادب جي کليل رسائي ڊجيٽل لائبريري
* حياتياتي تنوع PMC - حياتياتي تنوع ۽ ماحولياتي ادب جي کليل رسائي ڊجيٽل لائبريري
* حياتياتي تنوع جي نقشي سازي
* زندگي جو انسائيڪلوپيڊيا - ڌرتيءَ تي زندگي جي سڀني قسمن جي دستاويزي دستاويز.
* Assessment Report on Diverse Values and Valuation of Nature by the Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services (IPBES), 2022.
* NatureServe: This site serves as a portal for accessing several types of publicly available biodiversity data
* Biodiversity Synthesis Report (PDF) by the Millennium Ecosystem Assessment (MA, 2005)
* World Map of Biodiversity an interactive map from the United Nations Environment Programme World Conservation Monitoring Centre
* Biodiversity Heritage Library – Open access digital library of historical taxonomic literature
* Biodiversity PMC – Open access digital library of biodiversity and ecological literature
* Mapping of biodiversity
* Encyclopedia of Life – Documenting all species of life on Earth.